Skip to main content

Full text of "Werke. Kritische Gesamtausgabe. [Hrsg. von J.K.F. Knaake et al.]"

See other formats


.4 


1 


^i 


« 


-m 


>, 


« 


^^i 


\ri 


^A 


1^.  3^ 


WM 


:VrM-'- 


■>s 


v 


¥??• 


•^^ 


W/^ 


X 


%fß^'t^. 


Ä 


\) 


v.o.'.^j.NivT^v'iK.^'^'X  V'i 


IV 


aottootl. 


germaniftifdien  ^tntneifungen  toiebevum  öon  D.  33  renn  er.  Um  btefe  toid^ 
tigen  unb  einge^enben  Semerfungen  beffer  in  it)rer  ©efamt^eit  toirten  ^u 
laffeii  unb  jugleid^  auä)  einen  bcutUc^eren  Ü6er6Iid  über  ben  ©efamtumfong 
bieje§  immer  bejonberä  ju  beac^tenben  SBeitragS  ju  geben,  finb  fie  anä)  f)ier 
am  Sc^lnffe  beg  2;ejte§  für  ^iä)  juInrnmcngefteUt. 


Sreölau,  ^uli  1913. 


Sari  3)rcfc^er. 


S  n  N 1 1. 


»  ©ette 

5]Dr«)ort  öon  Ä.  Srefd^er III 

'^rebigteu  ber  3at)ve  1540  bis  4.  ^luguft  1545,  ■^erauggegefien  Don  @.  Suc^= 
ttalb. 

©efamteiiilettung  ^u  ben  !pvebigten  üon  1540  —  1546 VII— XVI 

ßinlettung  ,^u  ben  einzelnen  ^piebigten XVII — LH 

SJev  SSeric^t  über  bie  5)3rcbigt  bei  bev  SBeibe  ^ifolau«  uoii  9lin§bDvf§  am 

20.  Januar  1542,  IjcrauSgegeben  öon  O.  911  bvei^t      .     .    XXVI— XXIX 

2:ejt  bev  «ßtebigtcn 1^-805 

S)Qtion  im  16.  Sfa'^r'^unbevt  gebrutft: 
1540:  9lr.  24.  25.  26.     3iud   ^jJvebigten   D.  Wart.  ßn%r    auf  bev 

Äinbtaufe  bc§  jungen  .fievvteinä  S3evnI)Qvb§,    fTüvften  3ol)on[cn 

tion   9tnt)alt   ©on,    3tem    ein   fd^önev  Sevmon    übev   3fob.  20, 

gcbracft  1540 111—160 

1542:   9lv.  1.     ©in    ^^Jvebigt    auf    bae    (Jöangeliuui    be§   ©onntagS 

3tubitate,  gebvurft  1542 255 

SOiev   ^vcbigten    öon   bev  loten   9tufevflet)ung  nnh   legten  '^ofauneu 

gehalten  1544  unb  1545,  gebvudtt  1564: 

1544:  9lv.  14.     S)ie  evft  '•;^vebigt 395 

«Hv.  16.     S)ic  anbev  ^|ivebigt 422 

1545:  'Jlv.  12.     5Die  bvitte  ^pvebigt 727 

5lr.  15.     Die  öievbe  Ihebigt 761 

1544:  5lr.  34.     Gine  *pvebigt   übev   bie  ©piftel,    )o   man    liefet  öon 

ben  tieiligen  ©ngetn  1544,  gebvncft  1544 570 

1544:  9lv.  35.     ^vcbigt    bei    bev  (*inh)eil)ung   bev   ©c^Io^fivdje   ]\i 

lovgnu  gehalten  1544,  gebvncft  1546 588 


VI  Sntialt. 

Sfitp 

1545:  Ta.  19.  3""^'  ^vcbigt,  bic  crftc  Dom  9ieic^  ßl^rifti  aus  beut 
8.  *Pfalni,  bie  Qiiber  öom  (Sfjeftaiib  nad)  ^ebr.  15,  gebvucft 
1546.  ^ievl^er  gel)brt  bic  ,5Uieite  '.^Uebigt,  bei  bev  ,^od),5eit 
Signiunb*  öon  fiinbeiiau  in  ^Jlfcrfcburg  gctjatten  4.  ".Jdigiift  1545 

(9lt.  19),  gebrudt  1546 797 

Sie  erfte  ^:pTebtgt   (über  «pi  8)   "Slx.  21  (6.  9lugiift  1545) 
ift  58b.  51  öer3eid)net. 

Vlnmeitungen ,   iprad)lid)e  unb  gennaniftifd)e  ^rtlännigen ,  £pvid)lDbrtev  k., 

.yijaminpugefteüt  Bon  C. '-Bvennev 806 

^ad)tväge  unb  3?evid)tigungeu 849 

3)te  Sßibliograpbieii  öon  3t-  l'utlieT. 


^rebigtctt  bcr  3a()re  1540—1546. 

Sßii  tievloeifeu  >uie  in  ben  fvütjcieu  Salven  auf  bie  alten  ^l^rebigtücv^eicfjniffe 
A  (Sföicfau),  B  (ßtoicJau),  C  (Sßeimax),  üoii  benen  «b.  10 »,  IX ff.  au§füt)iti(^  bie 
5Äebe  getoefen  ift. 

Sie  5pvebigten  ber  3a^«  1540  — 1540  (legen  ^mneift  in  ^Qnbfcf)rifttid)er 
Überlieferung  öcr.     Qä  tomnien  folgenbe  ^anbfcf)riften  in  Setrai^t : 

1.  (R)  .^anbfc^rift  5fir.  XXVII    ber  9iat§fc^ut6tbtiot^ef  ju  äteictau. 
5Bcfc^rief)cn  Unfve  Slueg.  «b.  46,  IX  f.   (bgl.  SBb.  47,  XII).     ^ier   finben  fid) 

au§  bem  Sa^rc   1540  gir.  1  -23.   26  —  33,    qu§   bcm  ^ol^ve   1541    ^h.  1-10 
unb  QUO  bem  Sa^re  1542  9h-.  1.  2. 

2.  (R)  ^anbfd)rift  Bus.  q.  24"  ber  Unitierfität^bibliot^et  ju  3(ena. 
jSiefe  ^anbfc^rift,  bie  on  anbrcr  Stelle  (4.  Söanb  ber  „S)entfd)en  Sibet")  ju 

bef(^reiben   fein  Wirb,   entmt   öou  ben  ''^vebigten   beg  3Q()re§  1540   Dir.  30  —  33, 
be§  3ia]^re§  1541  9lr.  1—10  unb  be§  ^ai)ui  1542  Tiv.  1.  2. 

3.  (R)  Cianbfd^rift  Ros.  q.  24f  ber  llniöerfitQtSbibUot^et  ^u  3ena. 
58efd)rieben  Unfre  3tugg.  58b.  41,  Vllff.    .^ier  finbet  fid)  m.  2  bei  3at)re§  1543. 

4.  (R)  ^anbfd)rift  5lr.  XXVIll  ber  Matäf c^ulbiblt ot^c!  au  Stoidau 
("ögl.  ''^oadj^  ()onbfd)riftli(^c  Sammlung   ungebiurfter  ^IJrebigten  ßutl^erg  t|erau§geg., 
üou  SBudjnjaLb.     1.  Sab.    1884  S.  Xlll). 

2)iefe  in  ein  ^^ergameutbtatt  geheftete  CanMdjrift  befielet  auö  184  SBlötteru 
in  Quort  (bie  unbefc^viebenen  iMotter  —  brei  nad)  331.  7:i,  .jUiei  nad)  531.  129 
fiub  nid)t  be,5eid)net).  Sie  |)anbf(^rift  ift  buvd}gängig  Don  'liood;  gcfdiiiebcn,  aufeer 
ber  einer  unbefannten  .g)anb  entftammenben  ^^rcbigt  »om  ßpipbanioltag  1544. 
SJßir  l^aben  c§  b'^i'  "••'  ^f^'  3lbfd)rift  eine«  jetjt  öerfd)olIeiien  iKbrerbanbei  ju  tun. 
2)er  Sn^att  ift  fotgenber: 

33(.  1*  ftetjen  nur  bie  Ste^epte:  Piaeservativum  contra  Galculum.  .ffrebi^ 
äugen,  ^Ingttier  piilverisenliir  ol  bihanlnr  in  optinio  vino  Malvalico.  Aliud 
cerluiii:  ipulüev  Bon  groffen  ©id)eln  unb  ein  tvund  brantcr  tucin  vel  Malva- 
ticuiii.     3111  tt)od)en  ijmal  gebrandet  certo  praeservat. 

331.  1''.  ftebt  ein  lateinifd)eg  Crbinationi.ieugnii  'Dalae  Wilenl):  Die 
Bartholomaei  Anno  1542'  ü()ne  Unterfd)vifl.  2)0  ber  ungenannte  Dvbinievte  at^ 
3)iatonu§  und)  ^Jtürnbevg  berufen  ift,  ift  bae  .»Zeugnis  oI)ne  ^'^»ueifel  für  yjtidjael 
8d)mib  üou  'jifaffeutjufeM  auegefteltt,  ber  am  23.  Vluguft  1542  buvd)  5röfd)el 


VIII  iprcbigtcii  bor  3Qf)re  1540—1546. 

orbinicrt  trovben  ift  („bcruffcn  gein  Tiuernbcrg  311111  ^l'rirftcrambt").  i*gl.  2Bittcii= 
bergei-  Crbiiiicrtenbuc^  1537-1560.  aieröffeiitl.  üonSuc&tDalb  1894.  ^J!r.429. 
aSI.  2»  ftet)t  Sermones  R.  Patris  D.  D.  Martini  Lutheri. 
In  quodam  faniiliari  congressu  dixit  D.  Marlinus  Liitherus  ad  D.Casparum 
(>reiitziger,  Divinam  scripturam  esse  velut  ingentissimam  sylvam,  Sed  nnUani 
in  ea  esse    arborem,    quam    non    pulsarit    manu,    et   unum    atque    alterum 
pomum  ex  ea  decusserit.     33gt.  Sifd^reben  (^örftcmonn)  $b.  1  ©.  3. 
931.  2"  — 3»  fte'fit  Sermones  D.  Martini  Lutheri  Anni   1543. 
Tarunter  bie  Praelectio  p  ber  Sorlefung  übcr^ef.  9  (botiert  17.  Decemb: 
1543  praelegit   9  caput  Esaiae).      Söon  i^xehcx   (öielfad)  n6tt)eid)enb)  'öerQU§= 
gegeben  =  Opp.  exeget.  XXDI  ©.  803  — .'!06  (3-  5  Bon  unten:  pacificus). 
jDarunter  ftel^t  Sermones  D.  Martini  Lutheri  Anni  1544. 
•   331.  3''  —  4''  Die  natalis  domini  Anno  1544. 
331.  4'>  —  6^  Die  Stephani  A  prandio. 

931.  7»  -7''  SBrief  tion  5}jQrcu§  Srobcl  an  Wattt)öu§  9tai3cbfrger  i'Iorgan 
1544,  otjnc  2ag  unb  aiionat).     il>g[.  aiHg,  föi).  SutI).  Äivcfien,}.  1884.  Dir.  24. 
93L  8^  — 73^  74^-128>'  »|H-ebtgtcn  Bon  epipt;onia§  1544  bi§  17.  Sa= 
iinor  1546. 

SL  129"  ftel^t  Von  Poltergeistern. 
Dl'ionber  "^elt,  ba§  nichts  fei)  mit  ben  ^jottergeiftcrn.  S)a  fagt  S).  SJlartinuS 
alfo :  3d)  t)alt,  ba§  loa«  brau  fcl).  Cfianber  mu§  aHroege  tua§  jonberlidjS  I)abcn.. 
2id)  §ab§  erfaten  propria  experientia.  S)enn  ba  id)  ein  mal  nu'ibe  mar  Bon  ineinen 
lioris  Canonicis  ^ubeten,  ba  {)ub  fid)  ein  gro§  gereüfd)  I)iiiber  ber  t)eüen,  bae  id) 
mec^tig  fcer  crfd)rQd.  Sa  id)  ober  niardt,  baS  eS  bee  2euffet§  fpiel  mar,  gieng 
id)  ju  bette,  bat  ®ot  unb  fprad) :  Tu  omnia  subiecisti  sub  pedibus  eius,  scilicet 
(ilii  tui,  l|at  ber  2cuffet  1bq§  mad^t  an  mir,  fo  t^ue  er  mir  loa§.  5Unb  fc^lieff  alfo 
ein.  2.  3ii^  toar  ein  mal  im  iRcmptcv,  ba  mac^t  er  ein  fo(d)  geplapper  Bon  töpffen, 
ba§  id)  meinete,  ber  t)ime[  mürbe  einfallen.  I'lber  id)  gcbac^t  balb,  ee  iccre  bee 
Jeuffelä  merrf,  legt  mid)  in  ©ottei  iianim  unb  fdjlieff.  3.  tani  id)  ein  mal  au§ 
ber  5Jletten  unb  tudet  ,^u  meiner  Peilen  auS  in  garten,  ba  fal^e  ic^  ein  groffe 
id)mar^e  fam  im  ©arten  umb()crlauffen,  ©0  bod)  am  felben  ort  fein  ©am  ()in 
tumen  fünbe,  unb  balb  öerfd)manb  fie,  Sag  mar  aud^  ber  Seuffet.  4.  S)a  id)  ju 
SSartenburg  fdaiüber:  6d)[o5  bei)  @ifena(^y  mar,  Sa  fd)oe  ein  Wan  aug  ber 
.ÖcHcn  ,5u  mir  mit  nüffen.  3tem  er  rid)tet  Bor  ber  Stuben  ein  gros  gerümpel 
an  mit  feffern.  SöeldjS  aud^  bee  Seuffelg  erbeit  mar.  Saruinb  badete  ic^  mid) 
.^nbctte.  3)aS  i)ab  id)  felbg  erfarcn.  Haec  vera  sunt.  5Jlan  fagt  auc^,  mie  ein 
ina(  ein  ©d)lange  in  feinem  bette  gelegen,  Unb  mie  er  ba§  bette  üufdileljet,  madit 
er  ein  6reu^  briiber  unb  Icfft  bie  Soctorin  ,iu  fic^  fobbern,  unb  motte  ir  bie 
Sd)lange  .^eigen,  Sa  fie  bas  bette  aufffd)htgen,  mar  nid)t§  brinnen.  ;3tem  .yi 
äÖartenburg  bat  er  ein  mal  ein  fd)marfeen  l^unb  im  bette  fniiben,  unb  mie  er  fid) 
ermannet,  nimpt  er  ben  t)unb  unb  mirfft  in  .^nm  fenfter  ^inauä  unb  ^6rt,  ob  er 
oud)  fd)reien  molt.  Sa  er  aber  nid)t  fc^reicn  molt,  fragt  er  bee  morgens  ben 
Ijeuptman,  Ob  er  aud)  Ijnnbe  im  ©d)lo5  l)ette.  Sa  er  aber  geljort,  hai  teinc 
^nube  im  ©d)loffe  meren,  l}at  er  gefagt:  ©0  iftS  ber  ieuffel  gelucfen. 
aigt.  Jifd^rebcu  (prftemann)  ü^b.  3  ©.  37.  92. 


(Einleitung.  IX 

aSeiter  ftel^t  auf  9Bt.  129»-  129'':  luditium  Philippi  Melantlionis  de  sacra- 
raento  altaris  et  reliquiis,  quae  non  manducentur  (ügl.  S)e  Sßette  5,  572 ff.),  foloic 
De  emptione,   usiira  et  Interesse  Philip:  Melantli: 

Siefe  .^anbfc^rift  entf)ält  üon  bcn  ^pvcbigten  bc§  Sfal^rei  1543  'ih.  3  inib  4, 
bon  bencn  be§  3af)rcs  1544  'Rx.  1-34.  38-40,  üon  benen  be§  3fnf)veg  1545 
m-.  1  —  18.  23—33  mib  öon  benen  be§  3a{)re§  1546  "Dh-.  2  unb  3. 

5.  (S)  |)Qnbfc^rift   5ir.  XXXI   ber   9{atöfd)ulbibliotf)ef  311   ^loiifaii. 
JBefcfiTieben  Unfre  SluSg.  Sßb.  46,  X. 

^ier  flnbcn  fid)  bie  5prebtgtcn  9lr.  3  unb  4  bei  ^afjrei  1543. 

6.  (S)  C)anbfii)rift   5ir.  XXXIi   bev  9{atifd)utbibliDtf)et   ,^u  p.njittan. 
S)icfe  eineg  ©inbonbeS  entbe{)renbe,  in  einen  ^Peigamcntbogen  getjeftete  .^anb' 

fd)vift  ift  Bon  3fot|ann  ©tol^  (tigl.  Unfre  9lugg.  Sb.  41,  XI;  '^oad)^  Sammlung 
a3b.  1  ©.  III ff.  XII  f.)  gefd^viebcn  unb  entf)ätt  170  Blätter  in  Cuart  (baüon  (eev 
bie  ^Rüdfeite  be§  erften  —  unbe^eidineten  ~  Slotteg,  foteie  581.  166''  — 169). 

^ai  elfte  (unbejeidjnete)  ^Blott  trägt  ben  Sitel:  LIX  '  Conciones  D.  M.  L 
Anno  1544  ,  et  1545  habitae.  £;avunter  fte^t  öon  ^Poac^S  ^anb:  A  M.  lolianne 
Stolsio  exceptae. 

581.  1  —  166^  ftel^cn  bie  ^prebigten  bon  epipt)ania§  1544  bi§  4.  3tböent  1545. 

^ter  finben  fid)  aug  bem  ^a^re  1544  5h.  1-12,  14,  15,  17—24,  26,  27, 
29-33,  38-40,  qu§  bem  Satjre  1545  9h-.l-10,  12-17,  23,  24,  26-29,  31-83. 

7.  (R)  |)anbfd)rift  Bos.  q.  24"  ber  Unit3erfität§bibtio tl^et  ,?u  Senn. 
S)iefe   an   anbrcr  ©teile  ju   befdjreibcube   ^anbfii^rift   ent£)ält   bie   '|ivebigten 

5Rr.  8,  35-37  be§  3at)rei  1544. 

8.  (Z)  .&anbfd^rtft  GAR  V,  204  no.  33  unb  34  be§  |)er3ogIid)e  n 
9tvd)iB§  iu  äetbft. 

3)iefe  ^onbfc^rift  enttiält  bie  einer  unbetannten  Jpanb  eutftammeube  9tuf-- 
jeidjnung  ber  sprebigt  9lr.  22  beö  3at)rei  1545. 

9.  (W)  Canfefdlitft  Cod.  863.  Nov.  Dir.  13  ber  Cierjoglidieu 
aSibÜDt^et  3U  SOSolf cnbüttel. 

S)iefe  |)anbfd)rtft  entplt  9k.  1   ber  *prebigten  bei  3a:^re§  1543. 
5paralletauf,5eid)n  ungen,   bie  für  fic^   feinen  Sßert  bcanfprncben    unb 
baruin  unberüdfidjtigt  geblieben  ftnb,  bieten 

10.  .g)anbid)rift  GAR  V,  258''  no.  1  bei  .gier^ogtidKn  '.?lvd)iüi  ,^u 
3evbft,  unb  ^mx  ber  ^rebigten  gir.  8  unb  30  bei  Sofirei  1544, 

11.  .^anbfdjrift  GAR  V,  416''  no.  40  bei  .&eväogtid;en  3lrd)iüi  ,iu 
3erbft,  unb  atoar  ber  *Prebigt  5lr.  38  bei  3af)rei  1544, 

12.  .»panbfd)rtft  9tr.  74  ber  Stabtbibliotbcf  ,^u  .Ciamburg  (Bgl. 
%i)toi.  ©tub.  u.  Ärit.  1890  ©.  341  ff.),  unb  ^Wax  ber  ißrebigten  5tr.  1  unb  31  bee 
Salutes  1544. 

3lurifaberfd)e   58earbeitnngen   fRörerfd)er  9lad^f(^rtften   ftnb  erbattcn  in 
folgenben  .!panbfc^riften : 
a;  .gianbf^rift  Dir.  48  ber  ©rofeljerioglid^en  Uniöerfitiitibibliütljef  ,(U 
^eibelberg.     |»ier  finben  fid^  1540  *Jtr.  1,  2,  6,  12,  13,  21—23,  20—29. 


X  «Prebif^ten  ber  3al)te  1540—1546. 

b)  $anbf($Tift  ^Rr.  42  ber  @ro61^er3oglid)en  Uniüeif  itüte  bibt  iotfjf! 
311  .öcibetberg.     .^ict  ftnben  fid)  1540  9h'.  11,  14—20. 

c)  .£)Qnbid)rif  t  9iv.  44  ber  ®  vo^fjer^ogt  tri)en  Uniöevfttät§bibIiDt{)et 
fiW  .^eibelbcig  (ogl.  Unfrc  Sluög.  3lueg.  33b.  46,  XXXIII).  ioin  finbet 
fic^  9tr.  10  beS  Satireg  1541. 

(1)  .£)  anbjdirift  91t.  659  ber  @roB^er3ogttd)en  Uniöerf  itätSbibtiof^et 
311  fieib  ctberg.     ^in  finben  fid)  «0111  Sabrc  1540  Ta.  3  —  5,  7  —  10. 

(')  |>Qiifcfd)rift  Ilelmst.  840  ber  C^evjoglidjen  üMbliottje!  3U  2ßolfeii= 
büttel.   *;?araaetf)anbf(^rift  ,^u  oben  d.   Slbgcbrucft  6rl.  3lu§g.  ^  20 1,  265-361. 

1)  ^Qiibfd)rift  Dir.  97  ber  Cier.^oglic^en  y3ibtiotf)eI  ,yi  aBoIfenbüttel. 
•Öier  finbeii  fid)  1540  9lr.  6,  29;  1544  9lr.  4-12,  14,  15,  17—22,  24, 
26,  27,  29-34,  37-40;  1545  9lr.  1— 7,  9,  10,  12,  15-17,  23,  24, 
26-29,  31  —  33. 

g)  iTanbfd)rift  Höhnst.  99  ber  .soer^oglicfien  SßibItotl)ef  ,5U  aBotfen^ 
büttel.     .Oier  finben  fid)  1540  Sk.  11,  14-20. 

3in  bell  testen  Sobi^^cii,  bercn  5prebigten  luir  in  biefem  SSanbc  mitteilen,  fiel 
für  i.'ut()cr  bie  ißernntaffung  fort,  33ugcn'^Qgen  ^n  öcrtreten,  ba  biefer  auBer  im 
5rut)jal)r  1542  iiid)t  met)r  auf  längere  ^dt  öoii  Sßittcnbcrg  abmefeiib  luor.  Xnmit 
t)ängt  eö  ^ufammen,  ba^  SSutl}er  in  bicfen  S^b^Tn  ,ui"ieift  mn  Dinc^mittag  bie 
•ffaii^el  beftieg. 

l'Qiigc  Unterbred)Uiigen  aber  erfutjr  2ut()er§  ^prebigttiitigtcit  biird)  tuiebertjotte, 
Qnt)Qltenbe  Äronfbeit  nnb  fonftige  törper(id)e  £d)iuäd)c.  3m  Februar  1540  ftagt 
er  über  heftige  Dicuratgie  im  rechten  3lrin  (@iiber5,  t'utbere  33riefroed)fel  i^b.  13,  4), 
9tnfang  9JlQi  int  allgemeinen  über  ©d)toäcbe  (a.  a.  €).  ©.  52),  ebenfo  Einfang  ©ep= 
lember  fo.  n.  O.  ©.  175).  6r  Dertritt  ben  franteu  Sugcnbagen,  'etsi  occupafissimus 
sinn  et  nunc  sencx  et  parnm  lirmus',  aüerbinge  nic|t  in  ber  tprebigt.  53on 
DJlai  bis  SBeibnadjten  1540  befteigt  er,  abgefel)cn  üon  ben  tucnigen  *prebigten 
über  ba§  9Jlattbän5=  imb  baS  3o^i""f§cöangelinin  ^ögt.  Unfre  91iteg.  i8b.  47, 
Vlll.  XI),  ein  cin.jigee  ^Jlnl  bie  .ftan.^el  (22.  Sluguft). 

ajon  aSeibnadjten  1540  bi§  9Jhtte  Januar  1541  fvebigt  er  loieber  fleifeig. 
Cieftige  totarr£)a(ifd)e  Sdjmer^en  nnb  £d)U)inbelanfälIe  ,^n)ingen  it)n  aber  bann,  faft 
bae  gan,^e  3ol^r  ()inburd)  auf  feine  'iprebigttätigteit  ,511  t)er,^id)ten  (Dgt.  GiiberS  a.  a.  £>. 
S.  253.  27;t.  292;  .«?omerau,  ^onaS'  i^riefmed)fe(  1,428;  ,Sfitfd)rift  für  fird)t. 
aßiffenfctiaft  1,  51;  Corp.  Ref.  4,  172;  .ftöftlin  =  .ffatt)eran,  Vntl)cr  2,  536;  Sut^r^ 
«erid)t  über  feine  firont^eit  gnber§  a.  a.  C.  S.  300).  Tiod)  am  22.  5Jlai  Hagt 
er:  'Gerte  non  sum  tarn  firmae  valetiidinis,  nt  liceat  iina  liora  luto  et  intente 
vel  legere  vel  loqui.  Tentavi  iani  id  saepius,  iil  qni  cupidissimiis  sum  deniio 
loquendi,  scribendi,  legendi,  tanta  fiiit  vis  morbi,  quisquis  fiierit.  Nee  adhiic 
totus,  ul  antea,  audio'  (6nber§  a.  a.  C  <B.  351).  S)a,5U  fam  im  fiuli  ein  9InfaH 
feinet  SteinleibenS  (Corp.  Ref.  4,  559). 

Vhid)  bie  beiben  folgenben  Sabve  (1542  uiib  1543)  (äfet  futtere  KefunbbeitS- 
.piftanb  fcbr  Diel  ^n  ii'ünfd)en  übrig  (ügl.  ,ftüd)enmeifter,  2ntl)er«  .ftraitfengefd)id)te 
e.  97ff.).  aJlit  ßiibe  be§  Sa^re^  1543  beffert  er  fid)  aber.  %xo^  f)eftiger  'Meit 
bürteit,  '•Jliifttnnt  nnb  bäufiger  lobeggebanfen  (ögl.  Se  aSette  5,  633.  637.  701.  702) 
entfaltet    er   luieber   eine   rege   '^.Uebigttütigfeit.     i'lm  24.  gebruar    mu^  er   wieber 


(Siiticttung.  XI 

'propter  subitam  aegritudinem'  bie  5ßvebigt  üor^eittg  abbrechen  (unten  S.  352,  18.38) 
unb  bann  3ttjei  ^ifionate  paufieicn.  3lni  8.  3uni  gefi^iol^t  boS  g(ei(i)c  'dolore  capitis' 
(unten  ©.  470,  28).  3tber  er  fe^t  nur  einen  Sonntag  bie  *Pvebigt  aug.  S)ann 
mu|  er  iDtebcr  bon  Witte  Cttober  auf  feine  Äan,^e(tättgtett  öer^idjten.  %m 
5.  S/Cjember  tlagt  er:  'Sane  piger,  fessus,  frigidus,  id  est:  senex  et  inutilis  sum. 
Gursuiii  nieuni  consummavi:  reliquiim  est,  ut  congreget  me  Dominus  ad  patres 
meos'  (SDe  SBette  5,  703).  Slber  gegen  (Snbe  be§  ^Jlonati  tritt  eine  ev^eblidK 
Seffevung  in  feinem  3?eftnben  ein.  6v  fteÜt  3lm§borf  feinen  33efucö  in  *Mu§fid)t 
unb  bericf)tet  il)m  nm  27.  S)e,icmber:  'Caput  et  pedes  uiei  satis  firmi  sunt  pro 
isla  aetate.  Concionatus  sum  bis  in  bis  festivitatibus^  sine  omni  difficultale  et 
molestia  (Dei  gratia)  praeter  spem  meam  et  oniniuni'  (2)e  SBette  5,  706).  ?lucf) 
bie  fotgeuben  aCöodtjen  pvebigt  er  roieber  fleißig.  Scboc^  fc^on  am  17.  Januar  1545 
()öven  n)ir  i^n  bon  neuem  flogen  (a.  a.  C  ©.  714).  Irofebem  prebigt  ev  nod)  bie 
bciben  nädjftcn  ©onntage.  6vft  am  7.  9tpvi[  tann  er  loicber  bie  Äaujet  befteigen. 
■Dbgicid)  er  fein  l'eben  ali  ein  Ärantfein  ('vivendum  seu  verius  aegrotandum' 
a.  a.  C.  ©.  737)  bejeidtinet,  prebigt  er  toieber  bi§  5Jlitte  3funi  regelmäßig.  3tm 
15.  i^nni  flogt  er  ttjieber  über  l^eftige,  oußerorbenttid)e  ©d|mer,;en  Bernrfodjenbe 
Steinbefd^ttjerben  (o.  a.  £i.  ©.  742f.  747).  9tad^bem  er  bonn  nur  nod)  einmot 
(19.  3uli)  gcprebigt  l^at,  öerläßt  er  äöittenberg  (fief)e  irciter  unten).  9Jiitte  9tuguft 
febrt  er  tt)iebcr  .jurüd  unb  prebigt  bonn  uucber  ntit  .jiendidier  Stegetniäjiigfeit. 

3Jtet)rfad)  würbe  oud)  Sutf)cr§  äOittenberger  *prebigttätigfcit  burd)  SReifen 
uuterbrod)en.  3m  5tpril  1540  finben  Inir  ibn  in  2)cffau  (ögt.  unten  1540 
9lr.  24 — 26),  im  Sfuni  unb  Suti  begfelben  3at)re§  in  aScinior,  @otf)o  unb  Cfife= 
nac^.  Prft  am  2.  Sluguft  feiert  er  nad)  Sßittenbcrg  juriitf  (Pgl.  .^fitfdjv.  f.  .fird)en= 
gefd).  19,  104  f.).  l^ion  einem  2tufcnt£)alt  «ut^erS  in  *4>"Mcf)  im  Sofire  1541  lueiß 
Single  (5Keifegefc^i(|te  ©.  266)  ^u  berid)ten.  ßut£)er  foü  in  biefcm  3af)re  an  einem 
nid)t  me^r  ju  ermitteinben  Soge  bort  .öan§  bon  Söfer  bie  XJeic^enrebe  gel^olten 
t)aben.  jDog  ^J^rebigtregifter  läßt  t'ut()er  om  16.  Januar  1541  in  Seffou  fein 
(bgl.  unten  ©.  XIV).  3tm  3a^re  1542  reift  Untrer  naä)  ^Joumburg  (bgt.  unten 
©.  XXVI).  3m  ©eptember  finben  Ibtr  it)n  in  Deffau  (ogl.  unten  1542  9ir.  2).  3m 
Satire  1544  reift  ßut^cr  am  13.  Sluguft  nod)  3ei^  (bgl.  S)e  SOJette  5,  677),  luo 
er  fid)  nod)  om  21.  Vluguft  oufbölt  (bgl.  o.  o.  C.  ©.  681).  3lm  27.  5tugnft  ift 
et  teieber  in  SÜittenberg  (bgl.  o.  o.  ß.  ©.  682);  fiingte,  o.  a.  D.  ©.  2 75  ff.).  l»lm 
5.  Cttober  besfetben  3a'^re§  n)ett)t  Üuttier  bie  Sorgouer  ©döIo6fircf)c  (bgl.  nuten 
1544  yir.  35).  ©onntog  (Sroubi  1545  fotl  Sut()er  in  (Silcnburg  geprcbigt  f)oben 
(bgl.  fcingte  ©.  281).  Süou  (hibe  3uli  bis  ^Mfitte  Sluguft  1545  tueiltc  \?utt)er'in  ;]eil5, 
^JJlerfeburg  unb  ^oüe  (bgl.  unten  1545  9Jr.  19—22).  ?lnfang  Dftober,  fotoie  (*nbe 
Seaember  1545  reift  er  nod) '•JJtonäfelb  (bgl.  unten  1546  9^r.  1).  3lm  23.  Januar 
1546  bricf)t  er  ju  feiner  legten  ;Heife  nac^  (Si^leben  auf  (bgl.  a.  a.  C). 

*Jti^t  gering  ift  bie  ^a1)[  ber  in  biefen  legten  3at)ren  auStoärtä  get)allenen 
^.prebtgten:  in  SDeffau  (1540  iJir.  24— 26;  1541  3iir.  6,  8,  9;  1542  yh.  2),  in 
Dionniburg  (1542,  20.  Januar;  bgl.  unten  bie  (5in,^eleinleitung),  in  Jorgau  (1544 
yir.  35,  36),  in  ''JJhrfcburg  (1545  '«r.  19,  21),  in  Jpolle  (1545  9tr.  20;  1546 
9lr.  1,  4),  in  «eipjig  (1545  'Rx.  12),  in  («iSlebeu  (1546  «r.  5-8). 

')  Untfti  ®.  631  ff    638  ff. 


xn 


«Prebiglcn  in  Sn'^tc  1.540-1.540. 


®ie  G'piftelpvebigteii  übeTtniegen  toeit  bie  (Jöangclienpvf bigten.  Söir 
werben  ipol)!  nicf)!  fe^(  gdjeii,  luenn  toiv  biirdigäiigig  bie  Gpiftelprebigten,  oud)  too 
bie  befonbere  Slngabe  fcblt,  Quf  ben  9iod)inittag  legen.  Stei^enprebtgten  liegen 
un§  öor  in  ben  ^Hebigten  über  ben  72.  5pfalin  (1.540  ^Rr.  3  — .5,  7 — 10),  über 
ben  1.  ^folm  (?  1.541  9lr.  8,  9),  über  ben  9.  5pialm  (1  1542  5lr.  2),  über 
1.  %m.  1,  15  (1544  3lr.  28),  über  3ol).  5,  39  (1545  3lr.  20).  9lu^  bie  aHer= 
bingg  äeitttdb  teeit  ouSeinanberliegenben  *prebigtcn  über  1.  ßor.  1.5  finb  ^ter^er  ju 
red)nen  (1.544  Dir.  14,   16;   1545  5lr.  11,   12,   15. 

Sßic  fonft  prcbigt  t'utfier  in  ber  iReget  in  ber  ©tobtürc^e.  ^"^roeinml  ober 
bitbete  bie  Slnluefentjeü  fürfttic^er  5perfonen  für  i^n  bie  Üerantaffiing  bie  .ffanjet 
ber  e dt) tofeftr die  au  befteigen  (1.540  9tr.  28;  1545  5tr.  8).  i?ietleid)t  ift  oud) 
1544  gfJr.  28  in  ber  Sc^toßtirc^e  getialtcn.  3m  Saufe  finb  gef)Qltcn  bie 
^4>icbigten  1548  Dir.  1  unb  1544  Dir.  25. 

3in  bie  Sird)cnpoftilte  würben  aufgenommen  bie  *^*rebtgteu  1540  Dir.  26 
unb  1542  Dir.  1. 

9lic^t  ermatten  finb  uns  iau|er  ben  'iprcbigten,  bie  auf  ben  bon  Üingte 
berid)teten  Steifen  nad)  *|ire^fc^  unb  nac^  (Silenburg  gehalten  fein  foCen)  Sutl^erS 
5prcbigt  bei  ber  SBifi^ofSlueifje  9tni§borf#  am  20.  Sannai-'  l-'>42  (nur  eine  ©fiäje 
be^fetben  ift  un§  überliefert  unb  unten  in  ben  ß-inaeteinteitungen  £.  XXVlIff.  mit-- 
geteilt),  bie  ''^.(ftngftprebtgt  am  13.  Mai  1543  (irenn  anber§  Sut^er  luivttid)  an  biefem 
Sage  geprebigt  t)at),  foiuie  eine  am  31.  3uli  1^44  in  ber  ©(^tofetirc^e  üor  bem  Äur= 
fürften  gehaltene  9ieif)enprebigt  über  1.  Xim.  1,  15.  9{brer  ^atte  fie  in  bem  5ia(^= 
fd)riftenbanbe  ber  föcnefieüortefung  aufge,5eid)nct  (ögl.  unten  £.  VIII;  525,  5  9Inm.). 

53on  ben  ^prebigten  biefcr  ^a^vgönge  erfd)ienen  im  S)rud  ju  Sut^erg  Seb= 
Seiten  1540  5lt.  24-26;  1.542  «Kr.  1;  1544  91r.  34;  1545  5ix.  19—22,  na^ 
2üti)ex%  %oU  1541  5lr.  10;  1544  Dir.  14,  16,  35;  1545  «Kr.  12,  15;  1.540 
DU-.  1,  3-8. 


Übevfi(^t  über  bie  ^vebigten  bcv  ,^al)re  1540- 

1540. 


1546. 


gal:  3.       die  circumcisionis  vesperi  (145) 
gal:  4.       do:  posl  fiircumcir:  (150) 
pfal:  72.   in  vigilia  Epip:  pfal:  72.  (15.5) 
Die  Epip:  ex  pfal:  (158) 
do:   1:  post  Epip:  ex  pfal:  (162) 
1.  cor:  13  dorn:  in  qiiinqiiagef:  epistola  (166) 
Haec  proinitio  pfalmi  sumi  pos.siint  ^ 
Do:  inuocauit  ex  pfal.  (169) 
dorn:  reminifcere   /  (174) 
do:  oculi  ex  pfalmo  (178) 
do:  letare      /  (182) 
loh:  11: 
pafs:  hift:  do:  iudica  pafsio 

')  Zugrunde  gelegt  ist  rhif:  Verzt 
unten  S.  30  N.  1. 


1 

R 

2 

R 

3 

H 

4 

R 

5 

R 

n 

R 

7 

8 

9 

10 

11 


l.Sanuor  nad)m. 

föat.  3,  23  ff. 

1 

4.        „ 

@at.  4,  Iff. 

6 

5.       „ 

*Pfatm  72 

11 

6.       „ 

1/ 

15 

11.       „ 

„ 

21 

8.  fvebruar 

l..«?or.  13,  Iff. 

25 

15.       „ 

^IMolm  72 

30 

22.       „ 

»/ 

35 

29.       „ 

tt 

40 

7.  Wära 

» 

45 

14.     „ 

3oT).  n.iff. 

50 

««re  Ausg.  Bil.  in',1. 

^ff         ^l  Vgl 

@titleitimg. 


XIII 


pridie  aiiiuinciat:  Llicc   1.   (187) 
Die  incarnationis  domini  (188) 

die  palmaiuin  vesperi  (198) 

pridie  cenae  domini  (200) 

Die  cenae  domini  (205) 

a  prandio  (210) 

Die  dominicae  pafs:  mane  (214) 

Vespera  eiusdem  diei  (217) 

Sabbatho  pafce  (221) 

Mat:  1.  Canti.  angel: 

pfal:  72. 
Die  pafce  (225) 
die  lunae  in  feriis  paf:  (229) 
[Vespera  diei  Martis  in  feriis] 
die  louis  post  fer;  paf:  in  def:  (236) 
die  Veneris  /  (239) 
do:  quafimodogeniti  (243) 

Sab:  misericordia  domini  (249) 

1  cur:  2:   6.  post  Cantate  in  arce  (252) 
do:  13:  Ep:  2:  cor:  3:  (255) 


pafsio 


.7. 
lef:  9 


Malli:  1 


Iffa  7 


lefa.  9      Die  circumcif:  ad  vesperam  (17) 

\         In  vig:  Epipha:  (20) 
lefa  öO     Die  Epipha:  vefperi  (24) 
Matth:  1 
lefa:  7.  9.  60. 
Rom:  6 
Sab:  post  Epipha;   (29) 
Do:  1   post  Epipha:  (34) 
Math:  3    Do:  2  de  baptifmo  (38) 
in  defsaw ' 
Do:  2.  post  trinitatis  (42) 


lefa  9 
Ro:  12 


Contiones  viri  Dei  D.  M.  L. 
Anno  XLI  habitae. 

In   vigilia  nat:  Domini  (2) 
Die  Nata:  Domini  a  prand:  (5) 
Die  Stephani  Episto:   (8) 
In   vig:  Circumcifioiiis   do    innocen- 
tibus  (13) 


12 

R 

13 

R 

14 

R 

15 

R 

16 

R 

17 

R 

18 

R 

19 

R 

20 

R 

21 

R 

22 

R 

23 

R 

24 

S)i- 

25 

S)v 

26 

RS)i- 

27 

R 

28 

R 

29 

R 

30 

R 

31 

R 

32 

R 

33 

R 

1.  pfalmi  enarratio  per  Lutli.  (44)    8.  9 


Contiones  viri  dei  D.  M.  L. 
qua»  paucas  liabuit  anno  42. 

loh:  1.      die  Natiuilatis  Euan:  (52) 


10 


1541. 

R 
R 
R 


R 
R 
R 

R 
R 


RSA 


17.  Wäx^ 
18. 

21. 

24. 

25. 

25. 
26. 
26. 
27. 


iindjin. 


28. 
29. 
30. 

1. 

2. 

4. 

10. 


9H)ril 


in 


[  Seffau 


1.  mai 
22.  9lugu)"t 


iiäuf.  1,  26 

3ef.  7,  10  ff. 

©ad).  9,  9; 

Sut.  19,  44 
8eibengcieid)icf)te 
©iiifet^ung  bei 
3ll)enbma()lö 

|.'ijcibcns= 
9efd)irf)te 

^JJJottt).27,62ff. 


1     m= 

>    crftef)un9l= 
]      9cfc^icl)te 
«IJlattf).  3,  Iff. 
3?Dn  bei-  Saufe 
m-  20,  19  ff. 
33Dn  6f)rtfti 
S?luferftel^ung 
l.,ffor.2,lff. 
2.  Äor.  3,  4ff. 


24.  S)ejemt)et  gjlattf).  1,  18 ff. 

25.  „        iiad)iii. '  iiut.  2,  10  ff. 
26 ,3ef.  7,  lOff. 


31. 


I^httt).  2,  7  ff. 


1.  3ianuar  nadjm. 


5. 
6. 


8. 

9. 

16. 


iiadjm. 


26.  Siunt 


3ef.  9,  2ff. 
3cf.  9,  6 
3ef.  60,  Iff. 


3ef.  9,  2 
mm.  12,  Iff. 
5)lattl).  3,  Iff. 

Sut.  14,  16  ff. 


3cit  unbcftiinmt      5pfattn  1 


25.  2)cäcmber 


3ol).  1,  1.  14 


54 

58 

62 
66 

72 

79 
84 
87 
92 


97 
102 
106 
111 
124 
135 

160 

164 
167 


171 
176 
181 

186 


191 
196 
201 


205 
211 
216 

221 
223 
228 


233 


')  Vgl.  die  Eimdeinleitung  zu  Nr.  8. 


XIV 


'^Jtcbigtcn  bcr  3nl)ic  1540-1546. 


loli:  16     |Sericf)t  Über  bic  bei  bei  3Bcit;c  ?Iiiie= 
in  dcffau    borf6in5{Qumbiii-9geIjn(teiie*4.Ucbigl 
i)o:  iuhilalc  Euangul:   (56) 
l'fal.  XXVll  9  lep:  (60) 


Anno  43  proiTus  nullas  liabuit  con- 
tiones  ad  po:  propter  imbecilli- 
tatem  ca])itis 

[Concio  privata  dominica  Quasi- 
modogeniti 

[Ex  contione  in  die  pentecostes 


(Jontiones  viri  dei  Liith:  «luas 
anno  44  habnit. 

Diu  natali  domiiiji   (10) 
Die  stephani  (18) 


154kJ. 

:  20.  Saiiuiul 
H  Dr    yind)  30.  '•Jlprtt 
,     1!       !•.  September 

1543. 


1 .  '•Äpxü'] 
13.  gjlail 


1 

W 

2 

R 

3 

RS    i 

4 

RS 

25.  SJc^cmbcr 
26. 


m- 16, 16  ff. 

5Pfalin  27 


3iol}.  20,  10  ff. 
Scrmaljnung 


Hut.  2,  Off. 
gut.  2,  10 f. 


eiltUitiinj 

XXV 11  ff. 
255 
269 


271 

278 


279 
286 


ITriuiu  Regum] 
de  bap:    Do:  prima  post  terias  iiiaguruiii  (17) 

contra  luristas     nialrinioiiia 

Do:  2:  posl  Epip:         claiidef:  (29) 
vocatio      cjo-  3    de  centurio  (40) 
gentium  jg  ju^e  confultis 

do:  4:  post  Epip:  (52) 
1  cor:  9:  Do:   in   l'eptiiagef:  epistola  (56) 

Do:   in  rjuinquagef:  (60) 
imprelsa  Enarratio  cap:  58  ^  (62) 

DIE  pafcae  a  prandio  (71) 
.      10    liUnae  in  feriis  pascae  (75) 
•  13.  martis  Ep:  actor:  18.   (79) 
1  loh:  5:   Do:  quasimodogcniti  (83) 
1  pel:  2     Do.   miferi:  doniini  (85) 
Deest         Do.   lubilale  ex  petri  ep:  (98) 
contio  [Cantate] 

die  afcenfionis  domini  (141) 
l.(jor:15.  Do:  exaudi  moc^t  iemanb  fa9en(144) 

Vespera  diui  peiite:  ( 148) 
actoi':  2:    Lunae  in  leriis  pcnte:  (151) 
Act:  3       Martis  in  furiis  penteco:  de  claudo 

(155) 
lou:  2        Dominica  Trinitatis   loci:  2  (159) 
1  loli:  3    Do:  2  post  trinitatis  (161) 

Die  baptistae  vesperi  (166) 


1544. 

1   1 

S,? 

2 

RS 

3 

RS 

4 

RS 

5 

RS 

6 

RS 

7 

RS 

8 

RS 

9 

RS 

10 

RS 

11 

RS 

12 

RS 

13 

R 

14 

SS)r 

15 

RS 

16 

RS)r 

17 

RS 

18 

RS 

19 

RS 

20 

RS 

21 

RS 

22 

RS 

6.  3n""av' 
13. 

20.       „ 
27.       „ 


3.  Scbnuir 

10.  „ 

24.  „ 

18.  9lpril  uad)m. 

14 

15 

20.      „ 

27.      „ 

4,  mai 

11.  „ 

22.     „ 

25.  „ 

1.  3[Ultt    UQdjlU. 


3. 


22. 

24. 


iiad)m. 


Wnitt).  2,  6 
TOnttl).  8,  1  ff. 

3ol;.  2,  Iff. 
mattl).  8,  1  ff. 

matii).  8,  23  ff. 
1.  .ßor.  9,  24  ff. 
1.  fi'or.  13,  Iff. 

maxf.  16,  Iff. 
31pg.  10,  34 ff. 
3Ip9. 13,  26ff. 
l.Sof).  5,  3ff. 
I.^.;!etri2,  2 Iff. 
I.^;iictri2,  11  ff. 
l.ftor.  15,35ff. 
aipg.  1,  Iff. 
l..«'Dr.l5,39ff. 
?1P9.  2,  Iff. 
91P9.2,  14ff. 

31P9.3,  Iff. 
3lpg.2,  17 
1.3liI).  3,  13ff. 

l'iif.  3,  1  ff. 


294 
308 

318 
325 

334 
343 
351 

353 
361 
369 
377 
384 
390 
395 
415 
422 
441 
449 

456 
464 
471 

479 


')  Nach  S  vesperi.         -)  Liitlteri  exegetwa  opera  latina.     ]!})-l.  et  Franco/.  I.    Vol. 
XX 111,  43'Jff.     V(il.  KosUm- Kawerau,  Initiier  Bd.  2,  öSS. 


©inlettung. 


XV 


\%m   3.  ©onntag   itac^   IvinitatiS] 
MagiiificatDie  visitationis  Mariae  (171) 
praefente  principe  Georg:  AI': 
Do:  4  ante  prandium  Demi  (181) 
Rom  8     Do:  eadem  in  teniplo  episto:  (174  j 
Rom:  0    Do:  6  post  trinit:  Epi:  (178) 
l.Timo.  I.Do:  7  die  Magdalenae  Ep:  (187) 
Hie   deest   contio    de   eodem   diclo 
fidelis  sermo  1.  Timo:  1.  quem  ha- 
buit  in  arce  praefente  electore  loh: 
Frid:  vlt.  lulij,  quem  require  in 
enar:  Luth:  in  Gene:  pag:  975 
Koni:  6    Do:  8  post  trinit:  Epistola  (193) 
1  Cor:  lODo:  9  Epistola  1  Cor:  X  (198) 
Gal:  3       Do:  XIII  Epistola  (204) 
Gal:  5      Do:  XUII  Epistola  (208) 
Gal:  6       Do:  XV  Epistola  (212) 
Apo:  12   Die  Micaelis  Epist: 

[Dominica  XVII.  Torgac   in    nova] 
[A  prandio  ex  Epistola] 
[Dominica  XVIIl.] 


Tit:  3 
Til:  3 


Contiones  viri  Dei  D.  Lutheri 
Auno  XLY  habitae 

Die  Natal:  a  prand:  (222) 
Die  Stephan!  a  prandio  (226) 
Do:  intra  ferias  nat:  (229) 


23 

S 

24 

RS 

25 

R 

26 

RS 

27 

RS 

28 

R 

29 

RS 

30 

RS 

31 

RS 

32 

RS 

33 

RS 

34 

RASr 

35 

R®r 

36 

R 

37 

RS 

38 

RS 

39 

RS 

40 

RS 

Ro:  12 


Gal:  3      Die  Gircumcifionis  velperi  (233) 
lefa.  9:     Do:  post   fer:  Gircumcifionis  (287) 

\  60    Die  Magorum  velperi  (240) 
Math:  3    Do:  1.   post  Epipha:    Euang:  (244) 
Do:  2.  Si  quis  prophetiam  (247) 
Rom:  8.  6. 
1.  Timo.  1. 
Rom:  6 
Apo:  12 
Tit:  3 
Act:  13 
Do:  3  Non  alta  fap:  Ro:  12  (250) 
Martis  in   ferijs  pafchac  (253) 
l.loh:r)   Oualiinodogeniti   in   arcc   (257) 
1  pel:  2    Mifericordia  Domini  (261) 
1  |)ct:  3    lubilate  Epist:   1  pet:  3  (265) 
1  cor:  15Cantate  3Jlorf)t  teinanb   fo  (270) 
\  pridie  i.  e.   fenfi   podag: 

Vocem  iocunditatis  (273) 


lel'a:  9  60 
iVlatth.  3 


1  COR.  15 


Ro:  12 

Ai;l:   13 


iini^)iii. 


29.  3[uni 
2.  3ult 

6.     „ 

6. 
20. 
22.1 
[31. 


3.  3(iiguft 
10.      „ 

7.  ©eptcmbcr 
14. 
21. 
29. 

5. 

5. 
12. 


Cttober 


iiad;ui. 


25.2)c,iCllltH'nmii)ni. 

26 

28 


1.5petri5,  5ff. 
gilt.  1,  46  ff. 

2ut.  6,  36 
mm.  S,  18ff. 
3ibm.  6,  3 ff. 
il.  lim.  1,  15 
['Verlorene 
^PrcbigtJ 


5Höm.  8, 12ff. 
1.  .$?DV.  10,  6 ff. 
&al  3,  15  ff. 
&al  5,  16ff. 
@al.  6,  Iff. 
Cffenb.  12,  7  ff. 
ilul  14,  Iff. 
tfpt).4,  Iff. 
l.flor.  l,4ff. 


«ut.  2,  lOff. 
{'iü.  3,  4f 


1545. 

1 

RS 

2 

RS    j 

3 

RS 

4 

RS 

.   5 

RS 

6 

RS 

7 

RS 

8 

RS 

9 

RS 

10 

RS 

11 

R 

12 

RSS)r 

1.  3aiiuüi-'  uadjm. 

4.    ■  „ 

ö. 
11.       „ 
18.       „ 


Wal.  3,  23 ff. 

3ef.  9,  6ff. 
Sef.  60,  Iff. 
5narM,4ff. 
mm.  12,  7ff. 


488 
492 

499 
503 
511 
520 


525 

534 
547 
554 
562 
570 
589 
615 
621 


631 
638 
645 


652 

660 
667 

675 
681 


25. 

^iniiuav 

iRöm.  12,  17  ff. 

687 

7. 

3(ln-it 

Slpg.  13,  16  ff. 

694 

12. 

ft 

1.^0^.  5,  4  ff. 

701 

19. 

1.5Petn2,  21ff. 

708 

26. 

n 

I.q3etrt2,  11  ff. 

716 

3. 

mai 

l.Äor.l5,35ff. 

723 

10. 

l.Äov.l5,51ff. 

727 

')   Vgl.  die  Eimeleinleitttng. 


XVI 


?!rcbiateii  bcr  3al)tc  1540—1546. 


Die  peiilecos.   vel'peii  (277) 
Act:  2       Lunac  in  feriis  penle:  (280) 
1  Cor:  15  Die  trinitatis  (284j 
l.Iüli:4   Do:  1   post  trinit:   Ep:   (287) 
I.IoIko    Do:  2  post  trinil:  Ep:   (292) 
Rom:  ti     Do:  7  Epist:  Rom:  6  (296) 

[■iPvebigt  bei  her  .^oc^.^eit  Sigmunbä 
üon  t'inbennu  in  llJcvicburg] 


Gal:  3  Do:  XIII  post  liinit:   Episl.   (299) 

Cial:  5  Do:  XIIIl  Epislola  Gal:  5  (303) 

Eph:3  Do:  XVI   Episto:  (308) 

Eph:5  Do:  XX   Episto:  (311) 

Eph:  6  Do:  XXI  Epist:  Ephe:'  6  (315) 

phil:  1  Do:  XXII  Epistola  (3201 

phil:  3  Do:  XXIII  Epistola  (323) 

Co):  1  Do:  XXilll  Epistola  (327) 

Rom:  13  Do:  1   Aduentus  Epist:   (329^ 

l.Coi:4  Do:  y   Adueiittis  Episto:   (332) 

phil:  4  Do:  4  aduentus  Epist:  (335) 


DiiaeNouifsimaecoutioiiesviri 

Dei  Liitheri  quas  breui  aute 

traiifituni  iuuiu  habuit  Vuit- 

tenibergae  Anno  XLVI. 

Til:  3        Do:  1  post   Epipha.  Epistola  (342) 
Do:  2  quae  erat  17.  lanu:  (346) 
l^rebigt  in  .palle  geljatten] 
p.J3rebigt  am  4.  Sonntag  nad)  (^pipt). 

in  @i§tcbcn  gehalten] 
I^Prebigt  auf  ba§  ?feft  ber  Dpfevung 

ßljrifti  in  ©trieben  gef)a(tcnl 
I '.probigt  am  5.  Sonntag  nad)  t^pipl). 

in  ©iätebcii  gct)altcii] 
['i>\it\)ex§,  le^tc  ^rcbigt] 


13 

RS 

24.  mal  mdjin. 

aJpQ.2,  iff. 

746 

14 

RS 

25.     „ 

9lpg.  2,  Uff. 

754 

15 

RSS)r 

31.     „ 

l.Äor.l5,54ff. 

761 

16 

RS 

7.  Siuni 

1.3ot).  4,  16  ff. 

780 

17 

RS 

14.     „ 

l.Sol).  3,  13  ff. 

788 

18 

R 

19.  3uU 

mm.  6,  19ff. 

794 

19 

S)r 

4.  3(uguft 

^ebr.  13,  4 

797 

■Sb.51 

20 

S)r 

5. 

Sfo^.  5,  39 

1 

21 

S)r 

6.       „ 

$iatm  8 

11 

22 

ZS)r 

12.       ,. 

Suf.  19,  41ff. 

22 

23 

RS 

30. 

®al.3, 15ff. 

42 

24 

RS 

6.  September 

®aL  5,  16ff. 

49 

25 

R 

20. 

gp^.3,  13  ff. 

57 

26 

RS 

18.  Cftobev 

epi  5,  i5ff. 

60 

27 

RS 

25.       „ 

gp^.6,41ff. 

67 

28 

RS 

1.  -JiDöember 

5Pf)it.l,3ff. 

76 

29 

RS 

8. 

Spp.3,17ff. 

82 

30 

R 

15. 

Äol.  1,  9  ff. 

87 

31 

RS 

29. 

mm.  13,  11  ff. 

90 

32 

RS 

13.  Se^embcr 

1.  Äor.  4,  Iff. 

96 

33 

RS 

20. 

Wl  4,  4 ff. 

100 

1546. 

1 

3)v 

6.  3iii"UQ'-' 

^JJfottl).  3,  13ff. 

107 

2 

R 

10.  :3iiiuiai-' 

ZU.  3,  4ff. 

118 

3 

RS)r 

17. 

Möm.  12,  3 

123 

4 

S)v 

26.       „ 

9tpg.9,  Iff. 

135 

5 

Sr 

31.       „ 

ffllattf).  8,  23ff. 

148 

6 

S)i- 

2.  Februar 

5iut.  2,  22ff. 

163 

7 

S)v 

7.       „ 

5)tattt).13,24ff. 

173 

8 

S)v 

lö.        „ 

9)lattl).ll,25ff. 

187 

einleitimg.    1-4.  XVII 


(SittlcttunH  5«  bcu  citt^elucu  ^^ccbigtcn. 

1540. 

1.  1.  Saiuiav  1540. 
^^jrebtgt  am  Sage  bcr  Seft^ucibinifl,  «at^mtttagö. 

6vt)oltcn  in  9töici-§  9lQrf)fd)rift  (5poa(i)ö  9lbfd)vift)  in  bev  ,g>uicEauev  itanb^ 
fc^rift  9tr.  XXVII  581.  03'' -64''.  9liivifnbev§  bcutfdie  Bearbeitung  bev  Utincvfdljeii 
5lad)fd^rift  in  bei  C)etbetbcrgcr  .ÖQnbfd)rift  ^Jv.  48  58(.  15 '•-21''. 

Sturifaberg  SBeavbcitnng  nad)  bev  .^leibelberger  ^ianbfd)rift  uiobevuifiert  mit= 
geteilt  in  Sud^toolb,  Ungebvucfte  i^vebigteu  2).  Wartin  £utt)erö  auö  beu  ^ialjren 
1587-1540.  fieipjig  1905,  S.  633  —  641. 

2.  4. 3aiiuavlf<40. 
^rebigt  am  Soiuitog  iiad)  bcr  iBeft^iieibiuig. 

6t:§aUen  in  Otörerä  ykdjfdjrift  (5poad)§  Slbidjrift)  in  ber  Stoiifancv  |>anb-- 
fd)rift  DU-.  XXVII  331.  es^^GÖ''.  9lnvifabcv§  bentfc^c  SBeavbeitung  bcr  9Ji3vevfd)en 
giadifc^rift  in  bcr  ^eibclbergcr  .^anbfdjrift  9h-.  48  58t.  28 ''-Sr,''. 

3Iurifaber§  ^Bearbeitung  nac^  bev  ^■'"belbevger  ^anbfd)ritt  mobern ifiert  nnt= 
geteilt  in  ^Budilualb,  Ungebruifte  '^prebigten  ufiu.  S.  642  —  650. 

3.  5.  afanuar  1540. 
(Srftc  ^^-^rebigt  über  *4<fa(m  72,  ge()alteit  am  Sage  üor  ©^'V^nHiä. 

Über  beu  72.  '|üfalni  tjielt  Sutf)er  im  Sotive  1540  ficben  '^ircbigtcn,  am  5.,  G. 
imb  11.  Sanuar,  am  15.,  22.  uub  29.  J^ebvnar  unb  am  7.  9Jinr,i.  X'turifaber^ 
umfängliche  beutfdje  Bearbeitung  —  ut)ne  ^^weifel  unter  ^ngrunbelegung  bcr  ;li'örer= 
fc^en  9tQd)fcf)rift  -  bcfinbct  fid)  in  Cc'^e't'erg,  ^anbfdjrift  9fr.  659,  fomie  in 
äöütfenbüttct  ( .^laubf c^rift  Heimst.  840).  ©rtangcr  9(u§gabc '^  20',  266-361 
bringt  biefe  Bearbeitung  nad)  bcr  2öolfenbiittler  .^laubfdjrift  ^um  9lbbrn(f. 

Sie  tjorliegenbc  ^^irebigt  ift  ert)atten  in  ;Kürerö  9kd}fd)rift  C-lioad)©  5Jlbfd;vift) 
in  bcr  atoicfauer  |)anbfd)rift  'Rx.  XXVII  581.  66''-68\  Sie  umfofet  6rl.  Vluä9.''20i, 
266-285. 

4.  6.  3nnnar  1540. 
Bincite  ^.^rcbigt  über  ^^jfnlm  72,  gel)altcn  am  Inge  (f^jt^jliauiä,   iiariimittagö. 

58gl.  oben  ju  9h-.  :j. 

grfiatten   in  iHörerä  9iad)id)rift   f*:pDad)ö  9(bfd)rift)    in  ber  aioidtauer  .&anb- 
fditift  9h-.  XXVII  581.  68»-70^     Sie  umfaBt  ©rl.  5)(usg.  '  20',  285    -299. 
iiul^ets  aöerte.    XLIX  H 


XVIII  Sptcbigteii  bog  3n()rc4  1540. 

5.  11.  Snnuar  1540. 

dritte  ^.ßrcbigt  über  S^iaUii  12,  gegolten  nm  1.  Somitng  uatf)  (fvipi)"!"«"- 

iigl.  oben  ju  'JIr.  3. 

ei-'^alten  i)i  Storerä  gtad^fdjvift  (5}5oac^§  9(bfd)rift)  in  ber  Swicfauer  fianb= 
fcOrift  9h-.  XXVII  581.  70"— 72».     Sie  umfaßt  ötL  9Iu§g.  '-  20i,  299—308. 

6.  8.5ebtunrl540. 
^^Jrcbigt  am  Soinitng  @ftomt^t. 

(vvljaltcn  in  atörcrs  'i)iad)id)rift  (*4)0od)e  älbfc^rift)  in  ber  3jUii,fQuer  .t)aiib= 
fdji-ift  '"Jh.  XXVll  33t.  72^  —  73''.  Sluvifaberg  bcutfd)e  Seavbeitung  ber  ^libreridjeu 
ytad)id)rift  in  ber  ipeibelberger  4iaubfd)rift  Tiv.  48  331.  SG^'  — 41^  fowie  in  ber 
aöülfenbüttter  .&anbid;riit  9h.  97  33t.  103^' -110''. 

aiitrifoberS  Bearbeitung  nad)  ber  Söolfenbüttler  .^anbfc^rift  mitgeteitt  &rt. 
9tu5g.  2  201,  362-371. 

7.  15.  gc&viiav  1540. 

SBicttc  ^JJrebigt  über  *4>inliK  72,  gcl)oltcu  am  3omttag  ^uoofauit. 

338t.  oben  ^u  9h.  3. 

(*rt)attcn  in  ;)fiirer«  9iQd)id)rift  (5pDnd)§  9lbfd)rift)  in  bev  ,p,widauer  .fianb-- 
fdjrift  9h-.  XXVll  «1.  73''-7Ö''  [33latt  74  ift  teerj.  Sie  umfa|t  ßrt.  31uSg.'-' 20', 
308  —  332. 

8.  22.  get)vimv  1540. 

S-üiiftc  i^rcbigt  über  "l^falm  72,  gel)alteii  am  Sonntag  iHeminifcerc. 

3>gl.  oben  ju  9ir.  3. 

(Srtjatten  in  3iörer§  9iad)fd)rift  (^^ioadje  yibfdjrift)  in  ber  ^loidauer  C-)onb- 
fdjrift  9h-.  XXVll  33t.  76''-78^     Sie   nnifaBt  6rt.  Muäg.  ^  20',  332-337. 

9.  29,  gcbruav  1540. 

£cd)fte  *4>rel»igt  über  ^^ffalm  72,  getjalteii  am  Soitutag  Ofult. 

3!gl.  oben  ju  9h-.  3. 

6rf)atten  in  ^JtbrerS  9Iadiid)rift  (*poac{)e  ?lbfd)rirt)  in  ber  ,'5roidaucr  |)Qnb- 
id)rift  9tr.  XXVll  331.  78 •'-80''.     Sie  umfaßt  (frt.  SIneg.  ^  20',  337-349. 

10.  7.  9J},irj  1540. 
Siebente  *4^rebigt  über  i^fatm  72,  gcljaltcii  am  Soitutag  Sütare. 

3i9l.  oben  jn  9h-.  3. 

erl)nlten  in  9iorere  9iad)!d)rift  (^oad)5  Ibfdjrift)  in  ber  Slvtidaner  .Oanb-- 
fc^rift  9h-.  XXVil  «l.  80''-83»  [33Iatt  81  leer].  Sie  umfaßt  §rl.  9lu§g.  ^  20', 
349  — 3ül. 

11.  14.  ÜKärj  1540. 

*^?rebigt  am  Sonntag  Jfnbtfa. 

ßrl^alten  in  iKürere  9iad)fd)rift  O^poadjS  9lb|d)rift)  in  ber  ^'^widaucr  .'panb= 
fdjrift  9h-.  XXVII   33b.  83 "-85".     Slurifabers  beiitfdje   33enrbeitnng   bicier  9iac^^ 


eiiileituiig.     5-16.  XIX 

ydirift   in    bev   ^leibclbcvger  C''ani>W"ft   9tv-  42   181.  177"— 184%    fotuic   in   bcv 
SÖolfenbütttcv  ,£)Qnb)d)rift  Heimst.  99  331.  7»  — 14». 

Slurifabere  Bearbeitung  naä)  bcv  Sßolfenbüttler  Jpnnbfdjiift  mitgeteilt  @r(. 
3lu§g.  2  20',  372-383. 

12.  17.  ÜKärj  1540. 
*^Jrcbtgt  om  Soge  üor  SJJartä  jyettünbigung. 

gv'^alten  in  Mmi  5cacf)fc^rift  C4>oad;e  ^ilbfc^vift)  in  ber  S^uiiinuer  ^anb- 
fi^rift  5lv.  XXVÜ  m.  85-^-861'.  9luvifaberä  beutjc^e  «earbeitung  bicfev  9kd)= 
id)rift  in  bcv  .Oeibeltevgev  ^onbfd)vift  9h-.  48  Sil.  42^-46\ 

9turifabev§  ^Bearbeitung  niobernifiert  mitgeteilt  in  Söuditualb,  Ungcbvuilte 
^vebigten  nfro.  <B.  U51— 655. 

13.  18.  3Kära  1540. 
^.^rebigt  am  Sage  9Jlüriä  3?crfiiiibigitug,  uad)mittag§. 

6vl)alten  in  iKbrevS  ''Jiacbfdjrift  (^poad)«  lUbfdjvift)  in  ber  äwitfauev  .f;ianh= 
fc^rift  9h-.  XXVII  ä5(.  SC''  — 88^  9hivifabevS  beutfdje  Bearbeitung  biefer  yiad)= 
i(f)i-ift  in  ber  ^eibetbcvgev  ipanbfc^rift  5h.  48  331.  46"— 51^ 

lUnriiabevS  Bearbeitung  mobernifiert  mitgeteilt  in  Bud^malb,  llngebvucttc 
^4Jvebigten  ujw.  <B.  655  —  660. 

14.  21.3Käral540. 
^4?rcbtgt  oiu  -ilSalmfoniitng,  iind)mtttagö. 

gvfialten  in  5Kövcv§  9lad)fcbvift  ('|!oad)ö  Vlbfd)rift)  in  ber  ,3>^)iifauer  .C-)anb= 
fdjvift  9h-.  XXVII  Bl.  88»- 89''.  3htrifaberö  beutfi^e  Bearbeitung  biefer  9!ad)-- 
fc^vift  in  ber  |)eibelberger  |)anbf(^rift  9h.  42  Bt.  184''-189^  fotoic  in  ber 
Sßolfenbüttler  C^aubfc^rift  Heimst.  99  BI.  15'' -21% 

Shaifabers  Beavbeitung  nac^  bcv  aBolfenbüttler  $anbfd;vtft  mitgeteilt  6rL 
9tu§g.  2  20',  384-393. 

15.  24.  «Kätä  1540. 
^^^rcbigt  nm  Xa^e  üor  (iiriiubouucrsJtag. 

(är^alten  in  9{orer§  9iad)fd)vift  i%\oüdß  3lbfd)rift)  in  bev  gmirfauev  iianh^ 
Ic^rift  9lv.  XXVII  BI.  89''-92».  Jluvifabevg  bentfd)e  Beavbeitung  biefer  9iad)= 
fd)vift  in  bev  Cieibelbcrger  .fxmbftiinft  yh.  42  Bl.  190»-197^  fonne  in  bev 
3BoIfenbiittiev  .f>anbfd)vift  Heimst.  99  Bt.  22»— Sl». 

9luvifobev§  Beovbeitung  nad)  bev  äöolfcnbüttlev  .Cianbfdjvift  mitgeteilt  (ävt. 
Slusg.  '■'  20',  393-408. 

16.  25.  aWära  1540. 

^^srcbigt  am  (yrüiibouiicräitag. 

evt)altcn  in  iKöveve  9iad^fd)vift  (jpoodjö  l'lbfdjvift)  in  bcv  ,p,mi(faucv  .s>anb= 
fd)vift  9h-.  XXVII  Bl.  92''-94^  9tuvifabcvä  bentfdje  Bearbeitung  biefer  9!ad)= 
fc^vift  in  ber  ^eibclbergcr  i>nbfd§vift  9lr.  42  Bt.  197 "-206%  fowie  in  ber 
SBoIfcnbüttlev  .f'aiibfclnift  I leimst.  99,  Bl.  32»-  41^ 

9tuvifabev5  Beavbeitung  nad)  bev  äUolfcubüttlcv  .^anbfi-t)vift  mitgeteilt  ®rt. 
Sluäg.  ■''20',  408-422. 

II* 


XX  5Prebiflten  beä  Sfatjtel  1540. 

17.  25.  ÜJJärj  1540. 
^4*rcbiflt  nm  ©rünboiinercitrtg,  itadjmittagö. 

ßvljalteu  in  JRörere  3lQd)f(i)rift  (*:l.>oai$5  Slbl'djrijti  in  ber  3tu'rfi"er  ^anb= 
fc^rift  9Jr.  XXVIl  »(.  94•''-96^  Stuvifakrg  beutfdje  «eavkitung  biefev  Tiad)^ 
fd)rift  in  bcv  .^icibelbergci-  A^ianbfdjvift  'Rx.  42  3?l.  206"  — 213-',  fotuie  in  bcv 
aßülfenbüttlcr  Jpa»t>)d;vift  Heimst.  99  331.  42»-49»'. 

3turifa6eri  33earbeitung  naä)  hex  SBolfenbüttlev  4''Qnbfd)iift  mitgeteilt  Pv(. 
9luäg.  2  201,  423-435. 

18.  26.  ÜJJär,^  1540. 

^^^rcbigt  nm  Karfreitag. 

(Svtjatten  in  JHbrcv«  '•.lind)id)vift  (*4>Dad)5  SUifdjvift)  in  bev  ^^jiuirfancv  .(öanb^ 
fdjvift  'ih.  XXVII  2?I.  9()'»-9T-'.  'änriiaberö  bciitidje  ix-arbeitung  biefer  'Jiod)= 
fd)rift  in  ber  ^eibelbevgev  J&anbfd^rift  yir.  42  St.  213^-217 '',  fotuie  in  ber 
3lki(fenbüttler  .Oanbfdjrift  Heimst.  99  931.  50»  — 54i'. 

yiiirifaber^  ^Bearbeitung  nad)  ber  äßolfenbiittler  Jpanbfc^rift  mitgeteilt  (*rl. 
Slusg.  2  201,  435—442. 

19.  26.  mäxi  1540. 

"^.^rebigt  am  Karfreitag,  itad)mittagd. 

grölten  in  iHöxn^  9iQi^id)rift  (!poac^§  3lbfd)rifti  in  ber  3»uicfa""'  •^a'ni>= 
fd)rift  m-.  X.WII  «1.97^-99='.  ".'lurifabers  bentfd)e  Bearbeitung  biefer  yiad)= 
fdjrift  in  ber  |)eibclberger  Ipanbfdjrift  'Jir.  42  BL  217''— 225-'',  iomie  in  ber 
aßulfenbüttler  Jöanbfdjrift  Heimst.  99  33t,  55^-63-\ 

?turifabere  S3earbeitnng  nad)  ber  9Bo(fcnbütttcr  .^önnbfdjrift  mitgeteilt  (Sri. 
Sluäg.  -  201,  442-455. 

20.  27.  ajiäv,5  1540. 

^-j^rci'iflt  "w  Soniiabeub  üor  Cfteni. 

©rtjatten  in  SKörer»  'Jiacbicfirift  ('|'Oad)§  9lbfd)rift)  in  ber  ^'^rointaner  ^anh' 
fdirift  y^r.  XXVIl  S5I.  99^-100\  Sturifabere  beutfdje  ^Bearbeitung  biefer  9kd)= 
jdjrift  in  ber  .^eibelberger  .ipanbfdjrift  Ttr.  42  33t.  225"'— 230'',  fomie  in  ber 
äßotfenbüttler  .6anbfd)rift  Heimst.  99  33t.  70^—78». 

Vturifabere  33enrbeitung  nadj  ber  SBotfenbüttler  .^lanbfdjrift  mitgeteilt  Prl. 
9tu§g.2  20i,  455—468. 

21.  28.  3Knrj  1540. 

•i^Jrebigt  am  Oftertag. 

Grtjalten  in  9iörer§  ^}tad)fd)rift  C^'oadje  Vlbidjriftj  in  ber  311)''^'"'"'  ■C'^anb^ 
fc|rift  '■Rx.  XXVIl  «t.  101"— 102'-.  l'lurifabcrs  bentfd)e  33carbeitnng  biefer  ^iadj-- 
fd)rift  in  ber  .*^eibelbevger  .*öanbfd}rift  'Jfr.  48  3^1.  .")1''  — 56''. 

3lnrifaber5  33earbeitung  mobernifiert  mitgeteilt  in  33ud)malb,  Ungebrutfte 
^rcbigten  ufro.  ©.  661—666. 

22.  29.  «Dlärj  1540. 
^^Jrcbtgt  am  Cftermoutag,  uad)mittag§. 

(Srfiatten  in  dtbxexi  '•Jiadjtdjrift  0^'oad)5  3lbid)rift)  in  ber  ^wi^Q»«  ■i">anh= 
fc^rift  'Rx.  XXVIl  33t.  102''-103''.  Slurifaberö  beut|d)e  33eorbeitung  biefer  giac^= 
fdjrift  in  ber  .^'"•ibrlberger  .Oanbfdjrift  'Rx.  48  331.  57»-61''. 


«iiilc'iluiiu.     n-2i.  25.  XXI 

\'[iuifal)cvg  JBt'avbcituug  iiiubmii|icvt  iiiitgclcilt  in  iBudjlmUb,  lliigcbviirttc 
^ßi-ebigtcn  uftu.  (£.  666-671. 

23.  30.  3)Mv,i  l.Hü. 

^^.^rcbigt  nm  Ciftcrbieuötafi,  itarfiniittngs. 

KT^alten  in  Siörerä  'Jiadjfc^vift  C^'oncl)^'  31tifd)vtft)  in  bev  ^iricfniicv  lQani)= 
idjtift  ^Jtv.  XXVll  "m.  103''-105^  ^(urifakvä  beutfd;e  S3cnvbeitiiiig  biejcv  ^cad^ 
fcf)rift  tu  bei-  |)eibelbergev  ^lanbfi^vift  Ta.  48  Sßl.  61"  — 67\ 

9lurifa6er§  Sßeavficitung  mobernifitTt  mitgctcift  in  SBiidjUnilb,  llngebviicttc 
^4>vebigten  uftu.  S.  672-677. 

24.  25.  1.  imb  2.  9H)ril  1.540. 

3wei  ^^Jrcbigtcii  bei  bcr  Saufe  Söerufjatb?  uou  ^tu^alt  iu  2)effnu  gcljnltcu. 

"ilod)  am  30.  Wärj  reifte  ßutl^er  bon  SBittenfceig  ah  —  bev  ®vimmnev  ^pfafver 
^olianu  Sd)veiner  fatib  if)n  an  biefem  2age  'nid)t  anlje^nr  (6-nbevg,  33vicfU'ed)fct 
13,  21)  — ,  um  mit  bem  iöifdjof  öou  Sjraubenburg,  Watt{)ia§  üou  Sngotü,  unb 
bem  SBitteubevgev  Suviftcn  Senebift  5pauti  bei  bev  Jnufe  be§  am  17.  'iiläx^ 
geboveueu  Soljue'j  beö  iJüvften  3of)aiin  uub  bev  9Jiavfgväfiu  9JJargavete,  bev 
lDd)tev  3oad)ini5  I.  Hon  SBvaubenbuvg,  93evnf)arb  VII.,  ^I'ate  ,5U  ftcljen  (ügt. 
ßrofev,  l'ut{)evg  2ifd)veben  in  bev  y3tatl)efifd)en  ©amnilung  9iv.  46).  Sißenu 
iifd)v.  (Sövftemanu  =  S3inbfeil)  33b.  3  6.  240  gefagt  wivb,  ba^  i.'utl)ev  „ou  einem 
Cftevtag  ju  S)effau  ©eüattev  geftonben",  fo  ift  bicfe  Zeitangabe  tootil  foum  bevavt 
,^eitlid)  ju  pvcffen,  bn^  Sutber  nn  bev  laufe  felbft  ni^t  teitgcnonimeu  t)ättc  (@vl. 
migg.-  20',  470). 

Sveimal  f)at  ßutbev  bamal§  in  S)cffou  gepvebigt:  am  SonucvStag,  am  f^-vci-- 
tag  unb  am  folgenben  ©onntag.  S)ic  Eingabe  bcS  Cvbinicvtcnbud)i'§  (il3nd)Uialb, 
2Bittcnbevgev  Gvbinicvtenbnd)  1537  —  1560  5h'.  175),  U'onnd)  l'utfjev  am  Sonntag 
Quofimobogeniti  beveitä  njiebev  in  3ä)ittenbevg  ovbinicvt  b^ben  foÜ,  ift  besbalb 
unvid;tig. 

2lIIe  bvei  '|<vebigten  cvfd)ienen  im  Svurf  in  fotgcnbev  l'luegabe: 

„3roo  ^*vcbigten,  ;;  S).  5JJavt.  £'utl;ev  jj  9tuff  bev  Äinbcvtauffe  beg  [j  jungen 
.(pevvtein  33evnl)avbö,  güv=  ]' ften  Soljanfcn  Don  9lnT)aIt  ©on.  Su  H 
gegeniücrtigteit  bcffelbcn  33vitbevn,  |j  bnb  bce  i^fdjoffä  üou  5Branben= 
buvg.  ■  3w  2)effoUi,  2)ovnftag§  önb  [t  ^^vcitagS  in  Dftcvn  ge=||fc^el}en.  || 
3;tcm,  (Sin  ©d;ü=  ne  Sermon  am  folgenben  "  Sontog,  Quafi  modo 
geniti.  £i.  ;  Maxi  ^'utt;.  übcv  bcu  Spvndj  Sot;.  \]  am  .20.  ®(eid)  toic 
micf)  ber  i'atev  f  gefaub  \)at,  <Bo  fenbe  id)  |j  eud)  k.  [|  aBittembevg  j| 
M.  I).  XL.  II"  Si'telvüdffeite  leev.  50  unbe.iiffevte  33Iättev  in  Cunvt 
(=  Sogen  31- y!),  Wjte  Seite  leev.  -am  6ube  (5ÖIatt  3i2--'  3-18): 
„©ebrutft  3U  2ßtttembevg  ,j  burd)  'iMd  l|  Sd)iv(en^.  ||  m.  S).  XLI.  ||" 
Sinjehte  ©icinplarc  finbcn  auf  Statt  31 1  bie  Signatur  „0". 

ä!or()aubi'u:  .ftuaatfirijc  Sauimluiiri;  i^crlin  (Liitli.  7421),  ®re?bcn,  öiott)a, 
GStcifsloalb  lt.,  .^laÜe  lt.,  .<;icibelbctq ,  fiöuifi?bcrg  IL,  Vcipjig  lt.,  3Jiünd)cu  .§)., 
aBcinigfrobc,  aBittbtictjcii,  SWiltcubctg,  äyolfeubüttcl;  l'onbou.  —  fötl.  'ilwog.- 
201,  469. 


XXII  SPtcbigten  bc§  3a'^tei  1540. 

Snteinifci): 

1.  S)tc  jtüei  laufprebtgten  in: 

,HOMILIAE  ;  DEBAFTISMO,  I). "  MAUT.LVTH.  ^'  Ulurtrifsimis 
&  laudatifsimis  Pnn-||cipibus  ab  ANHALT  j{  dedicatse.  i,  Tit.  3.  jj  Po/?- 
quäm  appaniit  Bonitas  &>  ijhUunthropia  [er  \  uatoris  noßri  Dei, 
non  ex  operihua,  qua  funt  in  j;  iufticia  qua  facicbanms  noR,  fed 
fecundn  fiiä  miß  ||  ricordiam  faluos  iios  fecit  per  Laiiacrtmi  \\ 
regenerationis  ac  renouationis  ||  Spiritus  fandi.  |]  Ex  officina  Peiri 
Bnibacliij ,  Anno  ]'  M.D.  XLIII.  ]'"  Sitelvüctfcite  leer.  108  Bezifferte 
aSIätter  in  Cftati  (=  Sogen  A— 0),  tc|te  Seite  (cer. 

^ex    Ütcrfe^cr    ift    Soljaime?    fjit'b"'-    —    Uti]c«    5}}rcbigtcn    ftef)cii    oiif 
Slatt  72»— 108». 

Sorfionben:    S^erliit  (Luth.  6902),  ^nrntiivg  gt.,   fiönigibetg  U.  —  gtl. 
9liiig.-  201,  469;  Unfte  9liilg.  »b.  37,  XLIV. 

2.  S)ie  britte  $rebigt: 

,D-  MART-  i;  LVTHERI  DE  ABSO-  LVTIONE  ET  VERO  VSV 
CL^  F/FJl/ {j  Homilia,  plena  eximi*  confolatio  ||  nis,  habita  die  Dom! 
nico  Quafi  j|  modo  geniti.  In  qua  obiter  etiam  ]]  agitur  de  Ecclefife 
miniftris  &  "  Ludimagiftris,  quid  Ulis  de  ||  beatur,  &c.  Item  de  cor  dis 
humani  duritia  ac  jj  mollitie,  &c.  ||  lOHANNES  SALOMON.  \\ 
Hcec  legat,  innenict  mosßce  folamina  inenti,  II  Scrpins  offen/i  quem 
prcmit  im  Bei.  ü  Anno M.I). XLIII.  Ii"  litelrürffeite  leer.  36  SStütter 
(8  uubeäiffcrte,  24  bejifferte  unb  4  unt)e,5ifferte)  in  Cftab  (=  Sogen  a— e), 
Statt  a8^  eS''  unb  bie  Ie|te  Seite  leer. 

1:n  Übcrjc^er  ift  Sotjanue»  Jtfbet. 

5!tu(f  boii  5peter  Srulmd^  in  gftnntfurt  a.  3J!. 

SBot^nbcn:  ^laotefcdc  Sammlung;  ftönigäberg  U.,  5!iiinc^cn  .fi.,  ©tuttgort. 

3n  ben  ©eforntQUigoben:  (Seutfc^;  nur  bie  atuei  laufprebigten) 
aSittenbcrg  4  (1551),  359^-371»;  3cna  7  (1558),  4:53'>-466'';  3ttten6urg 
7,430-443;  geip^ig  12,  161-178;  Söatd)  '  7,  976-1023;  SBaldj^  7,  678-711; 
erlangen  i  19,  52-88;  (?rtongen  ^  20',  469-504;  (bie  bvittc  ^^vcbigt)  (Jrlangen  2 
11,  355—386.  —  (gateinifd;;  nur  bie  ^tcei  2onfprebigtcn)  äöittenberg VII (1558), 
367''_379''. 

26.  4.  Slpril  1.540. 

''^Jrcbigt  am  Sonntag  Eluafimobogetitti  m  ^effau  gehalten. 

S8g(.  oben  ,^u  51r.  24.  25. 

erl^alten  in  9{ürer§  9{ac^fi$rift  (^poadjg  3lbfc^rift)  in  ber  3tt)ic!ancr  .&anb= 
fdirift  5ir.  XXVII  SI.  105^-107''.  iHnrifaberö  bcutfc^e  Bearbeitung  hiefer  ^Jtac^= 
f(f)rift  in  ber  ^eibelberger  Imnbfd^rift  ^h.  48  SI.  67''— 77\ 

3lurifabcvi  Bearbeitung  niobernifiert  mitgeteilt  in  Suc^walb,  Ungcbrucfte 
':prebigten  uftt).  <B.  678  —  687. 


eintcituiig.    24.  25—31.  XXIII 

Sin  bcm  oben  äu  9h'.  24.  25  öeväcid^neten  ©injctbviuf  ftctjt  bic  ^vebigt 
55(.  .^^1  2^— 91  2''.  5I3on  bo  nu§  imirbe  fie  in  bie  fiivificiiVüftine  nufgcnuinincn. 
©ic  finbet  fidj  in  bcn  ©cfnnitniiggaben 

S)n  ber  ©injctbrucf  bie  ^pvebigt  üiclfod)  anbevS  anorbnet,  aU  fic  nnd)  9iövcri 
9ind)fd)vift  geljnltcn  U'ovbcn  \vax,  iinb  nu^erbctn  noi^  bcn  ©d)Iu|j  ber  nni  ©ünn= 
abcnb  üov  9Jlifevicorbiaö  5)oinini  geljoltenen  '^^rebigt  anfügt,  nutzte  babon  abgefcljen 
»erben,  3{örer§  ^ladjfc^rift  unb  ben  ©inäelbrud  untereinanber  iv.  |e^en. 

27.  10.  SHiiit  1540. 
^rebigt  am  Sominbenb  üor  5)(tfcrtcorbin§  ^lomtni. 

ßv^aUcn  in  5Hörev§  9Iad)fd)vift  (*Poad)§  SIIifd)rift)  in  ber  ^^luirfaner  .f)anb= 
fc^rift  9lr.  XXVII  331.  lOTi'-lOtV'.  yiiirifoberä  beutfdje  ä3eavbeitung  biefer  9Jad)= 
j^rijt  in  ber  ^leibelbergcr  CanbWrift  9h-.  48  »t.  77''— 82^ 

3hirifnBer§  SSearBcitung  nioberniftert  mitgeteilt  in  SSu^tealb,  Ungebrudte 
5prebigten  ufro.  ©.  687  —  692. 

28.  1.  5)ini  1540. 
':|3rcbigt  am  Soiinaüciib  itad)  Äantnte,  in  ber  Sdjlopirdjc  gc()altcn. 

6rt)alten  in  9{örer§  9tac^fd)Tift  (5poocb§  Slbfc^rift)  in  ber  Swirfauer  .&anb= 
fc^rift  9lr.  XXVIl  931.  109••'-110^  9Inrifaberä  beutfdje  Bearbeitung  biefer  9?ac^= 
fdjrift  in  ber  .fieibelberger  ^anbfdjrift  9h.  48  931.  82^-85\ 

3(urifaberö  SSearbeitnng  mobernifiert  mitgeteilt  in  SBudjmalb,  Ungebrudte 
5|}rebigten  ufto.  ©.  693  —  696. 

29.  22.  9luguft  1540. 

*4?rebigt  am  13.  Sonutog  uod)  Xriuitatiä. 

er'^atten  in  Mörerä  9tad)f^rift  {^^oad)^  Slbfdjrift)  in  ber  ^»imidauer  .i-)aub= 
fi^rift  9h.  XXVIl  SSL  110'*-111'\  9lurifaber§  beutfdje  Bearbeitung  biefer  9iad)-- 
fdjrift  in  ber  A;-)eibetberger  §anbfcbrift  9h.  48  331.  85''— 90'',  fotnie  in  ber  SBolfen^ 
büttler  ,i''a"bfd)vift  9h-,  97  331.  284''-288'\ 

9lurifaber§  Bearbeitung  nad;  ber  333olfenbüttIer  |)anbfd)rift  mitgeteilt  §rt. 
aiuSg. -211,  504-512. 

30.  24.  ^^eäcntüci:  1540. 

*4?rcbigt  am  Jage  üor  9öci^iiad)tcn. 

(är^alteu  in  9J5rer§  9iod)fd)rift  in  ber  Jenaer  .^lanbfdjrift  Hos.  q.  24" 
a3(.  2»-5».  ^;!oad)^  l'lbfc^rift  biefer  9tai^fd)rift  in  ber  Stuidoucr  .g)anbfd)rift 
9h-.  XXVII  Sl.  lia''-115\ 

31.  25.  Jcjcmbcr  1540. 

*.|*tebtgt  am  Sage  ber  ©eüiitt  C^firifti,  itadimittagö. 

ermatten  in  9iörer§  9lnd)fc^rift  in  ber  Jenaer  Ipanbfdjrift  Bos.  q.  24« 
951.  Ö'-S*-.  ^;<oad)i  9(bfc^rift  biefer  9iac^fd§rift  in  ber  ^rtidaner  C-)aubf(^rift 
9lr.  XXVIl  931.  115''-116''. 


XXIV  ^prebigten  bei  Sotireg  1541. 

32.  26.  -Eejember  1540. 

^rebiflt  am  ifagc  Stc^iljani,  itai^mtttag^. 

ßtfiQlteii  in  Wöveis  *Jiad)fc^vift  in  ber  Jenaer  .^lanbidjrift  Itos.  q.  24'= 
581.  8''-13».  $üac^5  ^Jlbfdjrift  biefcv  ^Jiadjfd;vift  in  bev  ^nuefaucr  Cionbfi^rift 
«Rr.  XXVII  2*1.  116>'-118^ 

33.  31.  ^c,5embct  1540. 

■incbigt  am  Sage  uor  bem  J^eftc  ber  33c|ri)ncibung. 

&rl)a(ten  in  SRoreve  SJac^fdjrift  in  ber  Senaev  .^anbfdjrift  Bos.  q.  24" 
331.  13 ''  —  17».     '|iuQC^§  Slbfd^rift  biefer  'Jind;fc^vift  in    ber  ^tüidauer  .'ponbjctirijt 

m.  xxvii  m.  ii8*-ii9'>. 

Siefe  fprebigt  fanb  2(ufnat)mc  in  bie  .'pangpoftillc  (iü.  Sluig.^e,  305-315. 

1541. 

1 .  1.  3fl'"lfll^  l.'iil. 

^4?rebigt  nm  lagt  ber  Se|rf)ueibuug,  uatf)mittagö. 

©r^atten  in  SRörere  5Jad)fc^rift  in  ber  Jenaer  .Ipanbfdjrift  Bos.  (|.  24" 
331.  17  »-20«.  5pDad}3  9lbfd)rift  biefer  3ind)fd)rift  in  ber  ^loicfauer  .^»anbfctirift 
gir.  XXVII  331.  119''- 121b. 

'Jlaä)  einer  fpäter  eingetragenen  ^Joti^  Junten  ©.  191,  1)  innre  biefe  ':prebigt 
nm  5}ac^mittagc  be§  2.  ;3annar  gef)a(ten. 

2.  5.  3aiuiat  1541. 

■•.I^rebigt  am  Tage  vot  C<^vivl)auiä. 

(irf)alten  in  Siörers  ']iac!^fct)rift  in  ber  Jenaer  .^lanbfdjrift  Bos.  q.  24  <= 
231.  20''-24''.  ^oad)§  ?lb!d)rift  biefer  yiac^fd;rift  in  ber  ämictauer  .g)anbfc&rift 
%.  XXVII  931.  121»' -123b. 

3.  6.  Januar  1541. 

i^rcbtgt  am  ^Tage  (fjjipljaiiiä,  natiimittagö. 

©r'^alten    in    iHcirers    9Jad)fd)rift    in    ber    Jenaer  .ftnnbfcbrift   Bos.  q.  24«= 

331.  24  "-29«.     %-oaä)S,  9lbf(^rift   biefer  "Jindjfdjrift   in  ber  ^>idnuer  ,g)attbfd)rift 
5h.  XXVII  331.  123 »'-125»'. 

4.  8.  3nnitar  1541. 

^ircbtgt  am  Soiittabciib    itad)  ©^Jtp^attiä. 

erl)aUen  in  gförerä  5kd)fd)rift  in  ber  Jenaer  «ginnbfc^rift  Bos.  q.  24  = 
331.  29''-34^  ^.JJoQc^ä  3Ibfd)rift  biefer  5Iad)fd)rift  in  ber  Btoicfauer  .&anbfd)rift 
5lr.  XXVII  331.  125"- 127  b. 

5.  9.  Sanunt  1541. 

^rebigt  am  1.  Somttag  naitj  &pi\)i\ani'd. 

6t{)oltcn  in  3iörerg  9lod)fd)rift  in  ber  3tenaer  Jpanbfd^rift  Bos.  q.  24 <= 
331.  34 "-37".  5poac^5  Slbfdjrift  biefer  9}ad)fd)rift  in  ber  3n?ictaucr  ^onbfc^rift 
9lr.  XXVII  fBl  127"- 129". 


einteitung.    1540,  32-33.    1541,  1-10.  XXV 

6.  l(i.  3amirtv  1541. 
^rebiflt  am  2.  Sonntag  nad)  G^viV^*»""- 

grfjnftfu  in  fliöveit'  ''J!acf)fcf)rift  in  bev  3(t'"ncr  .t»niibid)i'ift  Ros.  (|.  24'^ 
i8(.  38"  — 42*.  4>0Qcl)ö  l'Uiidn-ift  bicfi'v  Jtad)idjri|t  in  bcr  ^uiiifnuer  .^mnbfdjrift 
5Rr.  XXVII  St.  129>'-13P.  3lad)  bem  9{egiftev  (oben  S.  XIVj  tft  btefc  *45vebigt 
in  Scffau  gef)aUen. 

7.  »;.  3miü  l.f)4i. 
^tcbtgt  am  2.  Sonntag  nari)  Trinttati§. 

@r{)alten  in  JKörevg  yjadjfc^vift  in  ber  ^L'nnev  .f)anbfd)vift  Bos.  q.  24 '^ 
SBt.  42''-44^  5poad)5  9lbfc^nft  biefev  *)lad)fc^rift  in  ber  ^njidancr  .!panb((^rift 
9h-.  XXVII  581.  131''-132\ 

8.  32it  unbeftimmt. 
^^Jrebtgt  über  bcn  1.  *.)?falm. 

aSann  biefe  unb  bie  folgenbc  *|kcbigt  ge'finitcn  li'ovben  finb,  läfet  fid)  nid)t 
fid)er  fceftimnicn.  2Bir  reiljen  fie  ^ier  gnnä|  \ijxn  Stellung  in  bev  .^öanbfd)vift 
ein.  9Im  ©djUiffe  bev  jlceiten  ^pvcbigt  ftef)t  bev  5!evmev!:  '3fn  Seffatu '  (nnten 
<B.  232,  41).  i!on  einev  9{cife  2utf)i'v§  nad)  Seffau  in  biefeni  Solive  ift  abev  einher 
bem  33evnievt  im  Jüegiftcv  (oben  ^^u  9tv.  6)  nid)t^  befannt.  'iiad)  unten  ©.  223,  9 
I)at  i'utbev  nnc^  am  oov'^evgclienbcn  Xage  gepvebigt.  llnmoglid)  roäve  e§  nidjt,  bie 
äBovte:  'uon  respiciendum  opus,  sed  quanla  et  quam  uohilis  persona,  cuius  ver- 
bum  est'  (nnten  ©.  223,  9 f.)  auf  bie  ^pvebigt  öom  2.  3lpvil  1540  (3.  33.  unten 
S.  128,  38 ff.  129,  21  ff.)  in  3)effau  ^u  be^iefien.  S)ann  wiivben  beibe  '|!vi'bigten 
iibev  bcn  cvftcn  ^pfalm  ouf  ben  3.  3(pvi(  1540  ju  legen  unb  in  jDeffou  geljattcn 
fein.  ^Ilögtid)  toäre  eg  aber  aud),  bo^  Snt^ev  etftioä  Sl^ntic^ci  in  ber  5ßrcbigt  um 
2.  Sonntag  nad)  ©pipfjanin  gefagt  ()Qtte.  S)ann  lütive  bie  evfte  ^^^vebigt  iibcv  ben 
1.  ipfalm  am  17.  3annav  1541  gcljntten.  Cb  finttjcv  bnniit  Steibenprebigtcn  übev 
ben  5pfoltev  begann  unb  ob  er  am  9.  September  1542  mit  bev  '|^»vcbigt  iibcv  ben 
27.  5pfalm  (unten  S.  269ff.)  gelegentlich  feine§  9(ufentt)nUcä  in  Seffau  toiebcv  in 
biefe  3foit)cnpvebigten  eintrat,  mufe  baf)ingefteIÜ  bleiben. 

Gr^alten  in  5Hörcr5  ''Jiacbfdjvift  in  bev  ^enaev  .*pnnbfd)vift  Bos.  i].  24'' 
S3I.  44»  — 47''.  5pDad)5  Slbfdjvift  bicfev  '•Jiacbfd}rift  in  bev  ^mictnuev  .t)anbfct)rift 
9lr.  XXVII  S3I.  132''-134\ 

9.  S"t  unbeftimmt. 
3tocite  ^^Jrcbigt  über  ben  1.  ^fnlm. 

3JgI.  üben  p  9h-.  8. 

gr^atten  in  iHorerä  9tacbfd)vift  in  bev  Sjenacr  .Ipanbfc^rift  Bos.  q.  24"= 
SI.  47''-51i'.  5pond)e  51bfd)rift  bicfev  9iad)fd)vift  in  bev  ^tuictauev  Cianbfdjrift 
3lx.  XXVli  581.  134"   -135". 

10.  25.  Scjemkv  1.541. 

i^rcbigt  am  Xagc  bcr  ©ebnrt  G^Ortfti. 

©r'^atten  in  iKbverg  yjodjfdjvift  in  bev  ^cnnev  ^aubfdjrift  Bos.  q.  24" 
»t.  52''-55\    in   Stol^'    9lad)fc^vift    in   bev  ^Wicfauev  .£ianbfd)vift    9lv.  XXXI 


XXVI  «Prebiatcn  be§  3al)«ä  1542. 

m.  171»-174-\     ^oaä)^  9lbfi$rift  ber  Sörer|dE)eii  9lad)fd}iift  in  bcr  ^»1^0"" 
.t)niib)cf)nft  'Rx.  XXVIl  331.  137»-139^ 

Slurifabevi  beutfdjc  Scoi-beitung  ber  9lDtcrf(f)eii  9lod)fc^vift  in  bcr  .'pcibe^ 
bevflcv  .öniibld^rift  'Rx.  U  St.  öi^'-TS».  2)ort  rei^t  fie  gturifaber  in  bte  Se-- 
avbcitung  ber  ißrebigten  Sut^erS  über  ba§  erfte  Kapitel  bes  ^o'^niineöcüangcttumi 
ein.  So  fnm  biefe  5prebigt  mit  in  bcn  ßiälebencr  tergänjungSbanb  II,  331.  438'' 
biö  442''  (ügl.  Unfre  3lu5g.  «b.  46,  XXXIV.  643  n.  3). 


1542. 

Senil)t  über  Sutljer'j  i'rebint  20.  Smmat  1542. 

liei  ber  2ßei()e  5{tfDlaii§  von  3liiiöborf»  äiim  Sifdjofe  üoh  SJaumburg. 

Sögt.  Ä5fttin--S?aroerau,  Suf^er  2,  551ff. 

S;ie  *prebigt,  bte  Siittjer  am  Sage  gabioni  unb  ©ebaftiani,  20.  Sanuar,  1542 
im  2)Dm  ju  5iaumburg  bei  bev  6inlDeif)ung  be»  i6i]d)o\i  SiicotauS  üon  Slmsborf 
gel^alten  ^t,  ift  nnr  qI§  Süäje  überliefert ',  ganj  furj  in  ©palatins  beutfc^en  Stnnaten 
Ijrsg.  oon  Giiprian  (1718)  <B.  666f.,  ou^füfirlid^er  ober  in  bem  eingcfjenben  33erid;t 
über  5lmäborf§  Ginlüeifung,  ber  auf  Srnnb  alter  Slbfcfiriften  meljrfad)  gebrudt 
lüorben  ift.     (5§  tommen  baüon  fotgenbe  Xejtübcrliefenmgen  in  Setrodjt: 

A  M.  ©ijtu§  Sraun,  Tiaumbnrger  9lnnalen  i'.  3.  799  bi§  1613,  nac^  feiner 
im  ftübtifd)en  9ird)iti  befinblidjeu  ^lanbfdirift  l^rig.  üon  Dr.  Softer,  9laum= 
bürg  a./©.  (1892),  ©.310-312,  in  ber  ^anbfc^rift  SI.  142''-143". 

B  „Sßarfiofftige  önnb  grunbtlid^c  ^liftoria,  tnetc^er  geftalt  ber  @;§rn)irbig  it/n  gott 
.f>er  5hcoIauS  9(mPorff,  ber  l^etjtigen  fdjricfft  Sicentiat,  jhi  einem  redjten, 
ltinrt)afftigen,  d)riftlid)en  Sßiffc^off  jU'r  neumburgf  crluetet,  beftetigt  ünnb  ein= 
gefurt  tnorben  ift,  9lm  tag  g^abiani  ünb  Sebaftiani  be§  1542  3arä."  |)aub= 
fc^rift  (in  einer  alten  rinb  einer  neueren  Slbfc^rift)  im  ©tabtort^iö  ju  9lannu 
bürg,  bonac^  gebructt  in  ben  Plenen  5JHttei{.  ani  b.  ©ebiet  l^iftDr.  =  antiquar. 
fyorfd^ungen  beg  2:f)nringifd)=Säd)fifd|en  9ntertuni5Uetein§  II  (1836)  ©.  181 
m  183,  in  ber  ölteren  C^ani-fdirift  (Ms  61)  231.  17•'-18^ 

C  Sine  ?(bfd)rift  berfelben  ^^iftoria  luie  B  im  ®eti.  .^aupt=  u.  ©taat§ard§iü  ju 
aSJeimar  F  622  S3I.  29f.  Saju  fdireibt  5p.  Witjfdjfe,  ^R.  £utt)er,  9kum-- 
bnrg  a.  S.  u.  bie  9{eforniation  (1885)  <B.  28  9tnm.  1  nad)  ßru'äbnnng  ber 
an5  bem  Sinnmburger  Stnbtarc^iü  in  ben  *iJeu.  5]Jitt.  a.  a.  C.  üeröffcntlidjtcn 
9tbfd)rift  innfreö  B):  „(Jine  atoeite  1735  gefertigte  91bld)rift  beäfetben  33e= 
rid)t§  .  .  .  5U  Söeinmr  F  622  .  .  .  ift  genauer  unb  ,5Uüerläffigcr  aU  jene  unb 
Ijat  naä)  einer  beigegebenen  9loti^  ,5ur  ©runbtage  ein  leiber  nidjt  me'^r  Dor= 


')  9.10t  bem  ^Ibbrudf  bcr  Bt'me  in  ben  ^feiten  QJJittciliingen  be§  T^firiiigifdj^iSäc^fifdjcu 
Slüettumabeteinä  li  i  l.s;;6)  ©.  181  3liiin.  l)cifet  c-S  irttiimlid),  buft  biefc  *ptebigt  Sutl)«-!-  betauiillid) 
gebritrft  fei.  ©cincint  ift  S3utl)e»  Sdjvift  'ßjcmpel,  einen  redjtcn  djrifilidjeii  Sijdjot  ö"  lucil)cn, 
9efd]cf)cn  ,yt  9?Qiuiibntg  1512,  20.  Januar'.  S^ns  ift  aber  nid]t  bcv  Jlbbrnrf  feiner  ^pi-'cbigt. 
S^iefer  ^tttum  ^ot  lange  uadjgeiuitft,  nod)  in  ber  trefflidjen  Slrbcit  »on  @.  ijoffmnnn,  ^iaiiiu- 
bntg  im  Se'taltct  bcr  Sfefotmation  (1901)  ©.  127  9lnm. 


einleifung.  XXVII 

'^anbcncä  9(ttenfiucf  beö  Gniefttn.  ©efnmtardjiüg  ju  aScirnnv  gefjatit,  \vaf)x= 
fdjeinlic^  bnS  Crigiimt,  au§  bcm  Qiid)  btc  ^Jinuiiiburgcv  ?(t)|d]tift  gc= 
floffen  ift". 

D  6tne  anbcre  9(t)J($rift  berfelBen  .giiftoria  in  ber  .g>cr3ogt.  Sibliotl^el  ,51t  ©otlja. 
Ctjne  .^eniitnig  bon  Jl  toiirbe  eine  aii§füf)r(irf)e  3nT)aItSnngn6e  bcvieUn'ii  ('ein= 
fc^lie^lid^  ber  Sntljerfdjen  *^!vcbigtfti:5iie)  in  ber  3lIIg.  eb.4iitf)er.  Äirdjcn.^eitung 
öom  14.  fjebr.  1096  (5^r.  7),  angeblid)  qI§  au§  bem  „Criginolberid)!", 
gebrucEt.  S)iefe  .!pQnbfd)rift  njar  je^t  nid§t  aufjnfinben ;  ögt.  ou(^  3citfd)r. 
l  Äird)engefc^.  19,  172  Stnm.  4. 

2Btr  (egen  unferm  Slbbrud  bie  DJanmburger  ^onbfdjrift  A  (.fföfter§  ®rudE 
ift  fefjlcr^aft)  jugrunbc  unb  geben  ba,;n  bie  Se^nrten  nn§  bcn  A^^nnbfdirtftcn  />' 
uiib  C;  (entere  imirbe  für  uns  im  2Bciinorer  9(rd)iö  üerglidjen.  C  ^at  bie  beften 
Seäorten,  bie  befonberg  ju  beachten  finb,  unb  fte"^!  lüo^t  bcnt  Criginot  am  nädjften, 
obgleii^  Ä  frü'^er  gefdirieben  ift.^ 


f3?[.142'']  Ssarnuff  Ijntt  ber  t)er  2).  «martinuä  gutr^er  für  bcm  3lttar  ftetjenb 
eine  febr  geUmttige  ünbt  troftlidje  prebigt  get^an  nn§  bem  20  gnpittell  ber  9lpofte'H 
gefd)id)te,  bn  ^Ijnulng  ,5U  ben  Sifdjoff  ju  i'iiletü  fpridjt:  So  Ijabt  nun  adjt  nuff  ai»«.  20, 28 
eud)  felbften  tinb  auff  bie  gancje  b«be,  ünber  lueld^e  euc^  ber  I)ci(ige  geift  gefe|et 
!t)att  ,5n  SBifd^offcn,  jn  tneiben  bie  ©emcinbc  ®Dtte§,  >tie[d)e  er  burc^  fein  eigen 
blutt  crttiorben  ^aÜ. 

9(n5  bicfem  lejt  '^att  S.  ^.'ntljer  angezogen  ©vftüdjeu  bie  gro^e  befdiii'crnng 
eineg  SSifc^offeg,  bj  er  onff  bie  d)riftlid)c  fel)(en,  Uield)c  bnrd)  b,;  blutt  Sfjcfn  (?^rifti 
erfauffct^  önb  i^me  öertrauet  tinb  beul^oKen,  ac^tung  geben  ünb  biefetbe  tjüttcu 
önb  lueiben  foüe. 

3um  anberen  b^tt  er  angezogen  bie  gro^e  Sc^U'adjeit,  fnrd)t  ünbt  btobigteitt 
ber  red)ten  ttiar^afftigen  Sifdjoffe,  fo  bicfe§  9(nipt§  Tjerligfeitt  bnb  burben  berftanben 
ünbt  gerne  bnffelbe  redjt  fnl)ren  motten,  h^  nid;t  uninber  niet)re,  b,5  einer  bartjon 
trüc^e,  roen  er  barüon  nid)t  lauffeu  tonbte. 


1  tjatt]  tlöet  BO  für]  alfo  für  LC  2  gctfian  fehll  BC  .5  Sifcöoffcit  B 

7   tejt   Soge   Doi^tor   Miirting    crftttc^   o^n,    bie    groffe   ^grofjc   6urbe    (')   »nb    ticfrfjwoniiig   BC 
vor  fiefäjroerung  "lehl  »nbt  durckslriclien  A  8110  bj  bis  \oüe]  luetdieü  Ouclc^ciin  ' ')  bo§ 

titut  onjcrd  licfien  ftern  3f)eju  ß^tifti,  »nb  ("finb  bie  Cj  ßftrifltic^cu  [den,  baniit  rbamitj  fo 
bamlt  C)  crtauft,  Bnb  glcic^eä  tocrbcS  fein,  ju  fjuten  l'nb  ju  weiben  Bertrauct  »nb  iefolc  locrc  BC 
II  jog  ct)t  o^n  BC  12  fo]  wellige  /.'        fctflunbcn  B<'  lo  bnffclOc  fehlt  li       fulircn] 

ftucn  C        14  wen  er]  wo  e§  B      boroon  nicf)t|  nic^t  boiton  /•' 

')  ^ugteid)  fei  l):cr  auf  fflruiib  ber  Uorfteljenb  gcnoiintcn  Söeridjtc  nuf  Siitl)trs  tucitcrcii 
Slnteil  nn  jenem  geftgottesbienft  nufmertfam  gemncf)t:  l'ut^cr  fang  nndt)  feiner  !]]rebigt  ben 
SUetfifel  nnb  bie  itollcftc  Don  9lnrnfnng  be*  Ijcit.  (Reifte?  „ßaicinifc^  unb  nnftocnbig,  So  etjt 
bod)  jnnor  in  :?0  jorcn  in  feinem  C?f)or  nie  eine  Potlcctcn  gcfiingcn  Ijnttc";  bann  ridjtetc  er  an 
bcn  neuen  iöifc^of  eine  Slicrmaljunng,  toorin  er  iljm  fein  SImt  befntjl;  und)  ^tmsbovfÄ  ^ntnort 
legte  et  nebft  ben  «icr  'Jljiiftentcn  iljm  bie  .(jdnbc  nuf  fein  .£mupt  unb  jpvad)  ein  irdftlid)c-i  öiefaet. 
Sharon  erinnerte  in  feinem  crften  *rief  an  il)n  nni  2lnfong  gcbrunr  1542,  f.  gubev^-flatterau, 
Suti)crä  aticfnjccftjet  14,  174  ,3.  17  ff. 


XXVIII  ^Prcbigteii  bc§  3nt)tc?  1542. 

3uin  britten  f)ati  er  angcjelget  bie  grole  trofft  ünb  maä)i  ©ottcl,  fo  bitvd) 
foWje  fdjmai^e  l'euttc  biefeä  SBer!  glcicfjtpoll  crl)ilbtc  ünbt  niiffuT^rctc  nncbor  bcii 
großen  gelimlt  oUcv  böfcii  ©eiftev,  ber  Ji)vaiiiicn  üubt  gelnaltigeti  biefer  Uielbt, 
wädjt  ©Ott  ftüv^te  Dnb  ju  nidjt  ino^te,  >pan  fie  fid^  iBtcber  bi^  fein  ©ottüd)  9(mpt 
ünbt  2öcrg!  aufftcgen  luolbten,  luie  ev  ben  bni'ju  b,5  @j-einpet  9Jloi)fi  gebradjt,  »uic  & 
berfelbe  aifj  ein  nvmcv  [SBI.  US"»]  ©djafffncdjt  in  Stibiam,  bev  feine  Sd)Uiadjeit 
önbt  btobigfcit  luoü  ertaubte,  nücinc  aus  bloßem  beutjeü  (SotteS  juni  tonige  ''^(()araon 
gel;cn  önbt  bj  üold  aus  ggipten  fucl^ren  mufte,  Dnb  loie  aud;  ©ott  ben  5p(]araoneni, 
fo  nid^ti  tion  i^nie  luisfen  U'olbte,  fid)  an  ber  Sperfon  ünbt  fi^loodjeit  lltoijfiS 
ergert  bnb  tuieber  ben  beurjell  ßiotteö  aufftetjncn  bnrffte,  baljero  er  ban  fo  gewaltig  lu 
in  bj  rott)e  ^JJJe^er  geftur^et  »nbt  barinnen  crfeuffet  niorben. 

3um  SlUerbcn  rebette  er  öon  ber  niartjnfftigen  d}tiftlid)en  tird^en,  tceld^e  e§ 
tüc'^re,  für  bie  6f)riftu§  geftorbcn,  fein  bintt  ücrgoffen,  bnbt  fte  barmit  ertßfet  ünbt 
crtaufft  f)ette,  ^Icmbtidjen  bj  es  nid)t  bie  üerjioeiffelten  58uben  bie  ilMfdjoffe  tinbt 
"^.'faffen  in  Sabftunib  wetiren,  lueldje  mit  t)offavt,  ®eiq,  Sl^rannet),  Sd^iuetgerei)  is 
tinbt  anberen  Siaftern  belaben,  fid)  aud)  mit  .^utjren  fd)(cpten,  ©olc^e  teutte  tcufftc 
(St)riftu§  nid)t  mit  einem  fo  teurem  tncrbe  feines  blutte^  !c.  Pr  ^atte  aber  biefcm 
'l^uncte  abgebroriien  ünbt  bas  Sßold  üff  i^ren  '4>farrern  ju  5iaumburg  remittirt,  uon 
betjme  fie  foldjcä  ,^ut)I)ore  offtmaf)l  tool  gct)ocrct  ünbt  nod)  Ijoeren  lourben. 

3nm  funfften  '^att  ^.  l'utter  bj  bolrf  üermatjnet  ,3U  beftenbigteitt,  ob  ctiuan   20 
mit  ber  ^nü  biefes  6l)riftlicf)e5  3Berd  anfedjtung   gciuinncn   nmrbe,   ben   l^iermitt 
fd)tnegc  man  ben  leuffet  anffs  maul,  bor  tuurbe  gemi^lidjen  ergrimmen  ünb  ,iornig 
U'erben,  [Sl.  143'']  ©ie  folbten   ficf)  ober  bor  an   nid)t  tcljrcn  noc^  entfcc.^en,  nnc 
öbelt  eS  ftd)  oud)  an  loffcn  umrbe,  bnbt  bj  cqlid)e  benden  modiitcn,  c§  Uielirc  beffer,  b,5 
e§  nie  angefangen,    £en  ci  ic  olleine  in  beut  lieben  Bnb  l)ciligem  nafimen  Öiotteä  25 
angefangen,   Sünbt  n;urbe  tjier  mit  iniber  gelbt,   el)er  nod)  gutt,    Sefonbern  allein 
(viottes  lob,   e'^re  Onbt  '4>i'ci&,   an^nrii^ten,  ©in  red^t  marl^afftig  Sifdjofflid)  5!lmpt 
noc^  feinem  ^eiligem  äBorbt  ünbt  ben^ell,    9]nbt  ber   armen  6f|rifteut)eitt  gebeten 
onbt  wolfarü),   gefndjt,   ^Darumb   fo  nnirbe   es  @ott   and)   mieber   alle  menfd)lid)e 
UJernunfft  moU  l^ienaus  fuljren.    33nbt  bott  barbei)  ange,iogen  ben  Sprud^  Abacuck,   30 
öai..  :f,  8  ba  er  in  feinem  gebctt  am  4.  gopitt.  jum  4">"n  fprid)t:  3)a  bu  üff  beinen  Soffern 
ritteft  ünbt  beine  tuagen  ben  Sig  bel)ielbtcn.     Sarauff  fngtc  er  Hon  biefem  SBogen 
Glottes,  wie  er  fd)Uiertid)  forbtginge,  Sen  es  Ijendtc  fid)  bred  an  bie  9{eber,  Stein 
ünbt  ,J?lo|  liegen    in   bem   2ßege,    Ser  mögen  fd)Iuege  üon  einer   feilten   ju    ber 

1  ifait   er   angejeigct]  leigt  cf)r  afyi  HC  J  au^fu^rete]  auffurct  (1)  H  4  ®ott 

fturjle]  30t  lomfit  irc  gclualt  ftuvjcl  MJ      nach  ®olt  durchstrichen  iailipt  i^r  .1         "1  Woflcn  HC 

mic    bis    gcBrac^tl    Hub    trotzte    ('brauchte   C)   bicju   bj  @.   2)i.    JlC  8   9fl)en]    gttjiitt 

('f  FiSrKtemann    liest  gcfuty  '-''       ""Id  ouS]  Bolcf  3ftn()ct  aui<  C      tiuiftc]  iunfte  Ji  10  vor 

luichci:   ist   fic^  durchstrichen  A  bell]  joliJöcil  B         bo^ero  cv  ban  /'ehll  JJC  11  bj  his 

inorbcnj    bcm    votcn    me^v   fturcjcn   fffi^jet    ty    finb    crieuffct.    BC  12   ber   iBOvrjafftigcu] 

ber  Siechten   lviflrl)afftigen  C  IS  »nbt    vor  fie   fehlt  B  16  anbcvcn]   aüen   anbcrii    i: 

■flutten]  .Jmtlcin  B  IT  mit  bis  teurem]  mit  jo  eine  teuren  li        6r]  S5nb  BC        nach 

tjottc  ist  brac^   durchstrichen  A  ITJIS  ^attc   bis  abgebrodjen]   brac^  biefcn  punct  ai  BC 

IS  Bnbt]  bnb  remittirt  BC  ifiren]  bem  C  remittirt  fehlt  BC  ■><)  ^ott  bis  cermaljnct|  uer- 
monct  er  boS  gancje  fgoncje  fehlt  C)  botet  BC  24  WurbeJ  mochte  B  25  ongeiangen,  2en] 
angefangen  luere,  bon  B        ie]  heäj  ie  B  30  Jönbt  bis  S^irucf)!   bnb  jpge  I)ie  ein  ^ie  ein) 

^ierju  CJ  ben  fprud)  HC        :>1  liegen]  legen  D 


eintcitung.  XXIX 

anbeten  finbt  breche  bte  Sldjfe,  bnbt  fielt  bev  fuvman  öon  beni  *:^Sfeibe.  9lbev  gleid)= 
IDOÜ  Ijieä  er  it)n  einen  umgen  be§  t)eil§,  bev  bcn  fieg  befjiettc  Dnbt  enbtlic^en  l)in 
aufs  ful)ic  !C. 

-fiatt  olfo  S)  Suter  fjiev  mit  feine  '4>«biget,    bie  bngefcvlii^   eine   gntt  f)alt)e 
5  ftunben  gemljert,  befditoffen,  ifnbt  üov  bem  |i!3(.  144"J  'ü-lttav  nlfo  ftcl)en  btieben. 

1.  Tiai)  30.  aptil  1542. 

^4?rcbigt  in  bcr  Sl>od)c  uad)  bem  Sonntag  ;3i'bil<itc. 

1x0^  ber  Überfd^vift  'Dominica  lubilate'  (unten  ©.  255,  1)  ift  btefe  ^^rebigt 
nid)t  auf  biefen  ©onntag  felbft  ju  fc^cn.  S)a§  gef)!  beuttid^  au§  bem  Eingang: 
'Hoc  est  Euangcliuni  doniiuicae  praetei'itae'  (unten  ©.  255,  2)  tjetüor.  'iiwd) 
ber  Xitel  be§  Srude»  be.^eidinet  ben  Sermon  ali  'eine  5prcbigt  onf  ba§  @uau= 
getinm  be5  ©onntagS  2fubi(atc'.  3)a  bie  5prebigt  üor  bem  Änrfüvftcn  nnb  bem 
Sianbgvafen  ipt)ittpp  Bon  Reffen  get)alten  U'orben  ift,  Ie|tercr  aber  am  5.  Mai  in 
aGßittenberg  loeitte  (Enber^,  aSriefmcdjfet  14,  261j,  fo  ift  bieje  i^rebigt  moljt  mit 
Sid)erf|eit  biefem  2age  äu,5ultieifen,  c§  mü^te  benn  fein,  ba§  ber  fianbgraf  mehrere 
Soge  in  äßittenberg  geioefen  wäre. 

6r^alten  in  9törer§  5tad)fd)rift  in  ber  Senner  ^anbfd}rift  F5üs.  i|.  24" 
33t.  56^-59''.  ^^]oad)ä  SIbfdjrift  biefer  9tad)fc^rift  in  ber  ^-lundaner  .^lanbfdjrift 
m.  XXVII  m.  139  ^-140 1'. 

2)ie  ^prebigt  erfd)ien  in  fotgenbcn  6inäetbrucEen : 

^luägaben: 
J  „(fine  ^'rebigt,  "  9(nff  bae  Enangetium  be§  ©ontag§  Subitate.  jj  3ur 
bem  6t)urfurftcn  ju  Sae^ffen  k.  äinb  bem  ■  XJanbgrauen  ju  4'^effen  || 
gett)an.  S)urd^  ||  SD.  9Jtart.  Sut§er.  jj  äßtttemberg.  |1  M.  D.  XLII.  ||" 
«Mtit  liteleinfaffung  (®D|e:  %.  103;  3.  Snt^er:  Xafet  25).  Jitet-- 
rüdfeite  teer.  16  nnbejifferte  SBtütter  in  Ouart  (=  Söogen  ?l-S)), 
le^te  (Seite  teer.  9lm  (Jnbe  («latt  ®4»  3.  1):  „(Sebriidt  ju  aBit=|| 
tcmberg,  bur^  1;  ^tidel  Sd)ir=  j|  len^.     3tnno  |!  9)1.  ®.  XLII.  j;" 

2]orl)Qnbcn:  Serlin  (Luth.  7581),  Sresbcit,  Sffietnigerobe,  Sloidou;  Sioitboii.  — 
Sri.  Slu^g.  ■'  12,  82  5Rt.  1. 

B  „(Sin  troft(ict)e  ^lebig,  '  ouff  ba§  (Suaiigeliü  bee  Sontags  Qu  |;  bilate. 
gür  bem  6I)urfürften  ju  <Baä)  '  fen  !c.  9}nb  bem  Sanbgrauen  ju  jj  |)effen 
gct^an.  Surd)  ,  £>.  9J}art.  Sutf)er.  j  3n  tndi^er  melbung  gefd)id)t  ber 
freub  ünb  \\  bes  nei)be§,  beljbcr  *Papiftcn  ünb  Sürden,  ,  miber  bie  redeten 
g^iiften.  il  M.  D.  XLII.  jj"  2itetrüdfcite  teer.  10  unbeaiffertc  33tätter 
in  Quart  (--  SBogen  a-c),  te|te§  «tatt  leer.  ^Im  (inbe  ('«(atl  cl 
3.14):  „(SJebmdt  ju  ^türmberg,  burd)  Sotjan  üom  Jöerg,  ünb  33trid) 
9leuber.  ||" 

ffiot^anbcn:   finao{efcf)e  Sammlung;   SBertin  (Luth.  7584),  Sterben,  5Jiai;= 
6utg  U.,  mmäjm  .f),  ilöittciibcrg,  äBolfeiibiittcl.  -  (Sit.  Sliiäg.  -  12,  «2  *Jit.  2. 


ii 


2  iftn]  fehlt  ('  inen  B      einen]  ein   /-'''        S  jc.  fekU  JIC        4  §ott  i«  mit]  uub  6c= 
id)(o?  bamit  otfo  /.'' '  5  geto^ctt]  luetet   /;        fiefc^Iofjen  fe/äl  i:c       aSnbt  bis  Oliefien]  unb 

l)tieb  aljo  üor  b.  a.  flehen  H<J 


XXX  $tebigteii  bes  3at)re^  1542. 

Sn  ben  ©efamtauägabcn:  Seipaig  13,  598—602;  S&alä)  i  11,  1150— 
1166;  aBatd)  ^  11,  852  —  865;  erlangen  ^  12,  69—82;  (Sriangen  ^  12,  82-95. 

S)er  lUbvucE  f)at  ungcwöfinlidC)  mobeme  @cftalt,  u.  n.  Biete  gvo^e  9(nfangibud^-- 
ftaben,  latcinifcfje  SBovtc  in  3tutiqua  (in  B  erfc^eint  wiebev  grattuiv.  B  ift  fel^r 
flüdjtig  gefegt. 

li  (Slugeburg)  bergtidicn  mit  A. 

I.  iBofote:  1)  Umlaut:  o  ^- o  folt^,  öotttg,  T)önig,  jc^unc; 
o-  gvoffer;  u  ~>  ü,  ü  für,  für^  (9Ibj.),  fünbe,  tiiijetn;  oi  [tuet,  ftiinblin, 
barumt).     eu  >>  au  glaube. 

2)  i  unb  ic,  ü  unb  ü,  u  unb  ü  finb  nicf)t  immer  gejd£)ieben;  maifc  iogar 
^»eife;  —  o^u  müglid;. 

3)  unbetonte^  e  füEt  in  ftnnb,  gebend;  oi  fru^te  (5piur.?),  geluirtfet. 
n.  ßonfonanten:  b  ^ ■  t  getibten,  frcnntli^;  b>p  Sapfal. 

III.  93or=  unb  5tad)jitben:  gnabe  >  gcuabe;  -liu  >  -lein,  -nie 
>-nuB. 

IV.  Konjugation:    'ijatie'y^  'ijeite,  gebendt  ^  gebend. 

V.  ©unftige  SBortformen:  bann,  fonbcr,  nun,  je^nnb,  bar^ü. 
fif;e>©ie;  I)6fjeft  >•  tjugft ;  fdjrodlirf),  meift  :  nieinft,  fotd),  uuter= 
nanber  ^  untereinanber,  trefflid^  >■  treffenlid),  ^JJloub  >  *JJion,  ^JJtat)a= 
mct^  >  9J!al)omctl^,  rugc  ]>-  ruf)  c. 

2.  9.  September  1542. 

^^rcbtgt  in  Tcifflu  gcljalteu. 

Slnfong  September  tuben  bie  dürften  üon  '^(ntjntt  Sutlier,  ?}}ctanc^t^on, 
6ruciger  unb  2tuguftin  ©d)urff  p  einer  6rt)olungsreife  nad;  Seffau  ein  (iigl.  Üingte, 
JReifegefdjidjte  ©.  273).  'Ascanii  Principes',  |d)reibt  SJlelandjt^on  an  6amerariu§ 
unter  bem  4.  September  (Corp.  Ref.  IV,  862),  'Lutherum,  Cntcigeruni,  D.  Augusli- 
nmn  et  me  vocamnt'.  J^utfjer  Berfprad^  am  7.  September  nad)  Seffau  ju  fommen 
(a.  a.  C).  S)ie  3tbreife  erfolgte  iebodj  erft  am  8.  September  (a.  a.  C.  Sp.  865). 
3tn§  Seip.jig  roaren  ^oadjim  6anierariu§  unb  9tnbre  gleid)fallä  nadi  S)effan  ein= 
getabcn  (a.  a.  C  Sp.  802.865).  Gb  gamerariue  ber  gintabung  folgte,  crfd)cint 
nad)  bem  Sricfc  9Jieland)tt)Dn5  an  ßamerarius  (a.  a.  C  Sp.  870)  3meifelt)aft. 

Um  9.  September  pvebigte  Sut^er  über  ben  27.  ^pfatm  (ügl.  oben  ju  1541 
9lr.  8). 

!JJad)  feiner  SRüdte^r  I)attc  Sntl^er  ben  Sd)mer5  feine  Sodjter  SJiagbalene  ,5U 
Perlieren.  'Post  redituui  nostrum  «.tö  tiJs  ty.TOom]q  tov  ui'/u)or  Lulherus 
llliam  lionestissam  puellam  cxtulit'  (3Jle(and)t^on  an  6amerariu§  Corp.  Ref. 
IV,  870;  ögt.  (änberg,  5öriefrocd)lel  14,  335). 

6rl)alten  in  SfibrerS  Diac^fi^rift  in  ber  Jenaer  |)anbfc^rift  Bos.  q.  24'' 
«BI.  60*  -60''.  ^oadß  Vlbfd)rift  in  ber  .'^»idauer  ^anbfd)rift  yjr.  XXVli 
831.  140''  -141^ 


ginleitung.    1542,  1—2.    1543,  1—4.  XXXI 

1543. 

1.  1.  Ul^uil  1543. 

*45rcbigt  om  Soiiiitag  duafiiiiobogcuiti. 

S)te  SCßotfenbüttlev  .'panbfdjvift  Cod.  863  Nov.  13  enthält  in  iKeinfc^vift  eine 
'Goncio  Lutheri  de  resurrectione  1543  1.  Aprilis'.  S)ev  Xitel  trägt  beii  Slanicn 
Albertus  a  Lynlieim.  S)ie  Überfc^rift  bc^eic^net  bie  ^prebigt  qI§  eine  'Goncio  privata'. 
28ir  baten  c§  al]o  öerniuttid)  mit  einer  .ffausprebigt  ,^1  tun. 

3Jocf)  ber  äBolfenbüttter  Jpanbfdjrift  in  moberner  ©c^reiblneife  gebruift  6rl. 
9lu§g.'^21i,  513-523. 

2.  13.  ajjfli  1.543. 
2tuö  ber  5|Srebigt  nm  ^ftitgfttag. 

9Im  ^fingfttag  1543  erliefe  Sutf)er  eine  Mahnung  an  bie  ©tubenten  gegen 
bae  un3Üc£)tige  treiben  int  ©pedEnjoIb.  Siefe  SBlatjnung  liegt  un§  Uor  in  Mörere- 
Diacbfcljrift  in  ber  Jenaer  ^Qnbfdjrift  Bos.  q.  24''  331.  80»— 81%  foujie  in  bcr 
aßolfenbüttler  .Oanbfdjrift  Cod.  20.  6.  Aug.  4.  p.  1531.  331.  79''— 81''.  9ln  le^terer 
Stelle  ift  fie  betitelt:  'SBibber  bie  ©ped  Pub  l)urn  Stubenten  D.  Marl.  Luth:  ex 
oontione.  Anno  1543  in  die  pentecostes'.  Sßir  ^aben  bicfe  ?)lnl)nung  bc5l}alb 
ben  ?}.kebigten  eingerei'^t.  S)ie  Jenaer  9lu§g.  (93b.  8  331.  172^)  läfet  fie  unter  bcm 
13.  Wai  1543  „öffentlich  an  ber  ßirdjen  angefdjlagcn"  fein.  Sd)ü|e,  Sutberä 
bieder  ungebrudtc  33ricfc  33b.  1  S.  404 — 406  bringt  bie  (Srniatjnung  ongeblid) 
„aug  bem  Original"  (Pon  äBetftein  ^u  9tnifterbom  mitgeteilt),  legt  fie  aber  iug 
^af)X  1544. 

3tn  ben  ©efamtouggaben  SBittenberg  12  (1559),  208''f.;  Scna  8  (1562), 
172 »f.;  9lltenburg  8,343,  l'eipjig  22,425  (unter  bem  :3al)re  1531),  SBald)  i 
10,  814  —  817  (unter  bem  ^al)Xi  1525);  SBald)  ^  10,  686f. 

9lud;  bie  2ifd)reben  bringen  biefe  SBarnung  3örftcmann=33inbfci[  33b.  4,  127f. 

3.  25.  Xt^mbn  1.543. 

^rcbtgt  am  Söetf)iiatf)tät«ge,  nadjmtttagS. 

ßr'^alten  in  i)törer§  91ad)fd)rift  ("l'uadjö  3lbfd)rift)  in  bcr  ^tüidaucr  .£)nnb= 
fc^rift  ^J!r.  XXVIll  331.  3''-4'',  foluie  in  Stul^'  9}ad)fd;rift  in  ber  .yiuidaner 
Cianbfdjrift  ^J!r.  XXXI  331.  160t'-163\  3n  beutfd)er,  freier  33earbeitung  öon 
unbefannter  .gianb  finbet  fi(^  bie  ^|*rebigt  in  bem  .iper,iDglidien  lUrdjiü  ^n  ^crbft 
GAR  K  78  V,  416"  3tr.  40. 

4.  26.  Scjembcr  1543. 

^.ßrebigt  am  @tcpl)aii@tngc,  nari)mittag^. 

©r'^alten  in  9{örer§  Dkdjfdjrift  (^^*oad)§  l'lbfdiriftl  in  bcr  ,3>uidfiuer  ^anb- 
fdirift  9h-.  XXVIll  581.  4»— 6'',  fotuie  in  Stollj'  yjad)fdnift  i"  b"'  .Siuidaucr 
Vanbfd)rift  to.  XXXI  SJl.  1Ü3''-165''. 


XXXII  'ihebigteii  bo?  3at)rea  1544. 

1544. 

1.  6.  ^inuai:  1^44. 
^4.*rebigt  nm  6-viVl)rtntti«tagc. 

3u  bicfci'  unb  ben  fotgcnben  (5lr.  2, 3, 5)  3.  2:.  nu§eiorbcutlid&  fdjavfen 
^»rcbigtcii  flnc(\clt  fid)  !i'utt)evs  ^orn  gegen  bie  fünften  tocgeii  bcr  (jeimlidjen  Hci- 
lübniije  luibcr  (^ugt.  .ftöftlin-ßatuetau,  t'iitfier  i^b.  2  ©.  569ft.j. 

grt)alten  in  9teinid)tiften  tion  unbetaniiten  .^önben  in  bei  ^^jUndaucr  ßanb^ 
fd)nft  'Jh-.  XXVlll  231.  8"— 24''  unb  in  bev  -f^amburger  .'panbfdjrift  "Jiv.  74 
5ÖI.  263  — 272  (ügl.  2£)eoI.  Stubien  unb  Äiitifen  1890  6.  341f.),  foiüic  in  bcv 
©toti3fd)en  9iad)}d)vift  in  bev  ^luidauev  4;-)anbid)vift  'Rx.  XXXll  iBl.  1"— 4\ 

'Hon  S.  297,  14  bi§  307,  12  aufgenoninten  in  bie  liidjrebcn  Obvftcmann» 
Siubfeit)  3?b.  4,  ©.  491-499  (2.  3l6fa|);  Don  S.  297,  14  bis  298,  24  a.  a.  €). 
e.  .503—505. 

2.  1:'..  3nminv  ir44. 
!:|>rcbigt  am  1.  oüuutag  nad]  6;pivl)aiiiii. 

5i(gt.  oben  ju  'Dir.  1. 

(htjattcn  in  ;Hbvev5  Tiodjfdjvift  C^.bad)?  9lbfd)vifti  in  ber  p.iincfüuev  ^onb= 
fd)vift  'Rx.  XXVlll  331.  24  ='—20-',  foluic  in  Stol^'  '^lufjeidjnung  in  bcv  ,'>itfauev 
^anbfd)vi?t  ')lx.  XXXII  231.  4"-8>'. 

3.  20.  Mnnax  1M4. 

^rcbigt  am  2.  Sonntag  nad)  (f^iivfianiä. 

SSgt.  oben  ,^u  Tiv.  1. 

ei-IjaUen  in  gibml  9lad)fd)vift  (;;bad)i  9lbfd)vift)  in  bev  Stoidaucr  .'pQub= 
fd)vift  Dir.  XXVlll  931.  26"— 27^  foluie  in  ©tol^'  aiuf^eic^nung  in  bcv  ^'"irfauev 
•Oanbfdjvift  m-.  XXXll  2M.  8'' -11«  unb  in  bev  SÖolfcnbüttlev  $anbfd)vift  Tiv.  97 
231.  167»— 169». 

mx(x&  "Jkdjfdjvift  (unten  ©.  321,  8  bis  324,  12)  bearbeitet  aufgenoninten 
in  bie  2ifd)rcbcn  2?b.  4,  -500-503.  3Iuf  biefe  «Pvebigt  befiel)!  fid)  Sutljcv  in  bem 
23viefe  an  bcn  Äuvfürften  üom  22.  Sauuor  1544  (S>e  SOäette  5,  616).  Sie  eriäl;Iung 
Sutl)er«  unten  £.322, 12ff.,  29^.  nnljm  2!otentin  i^ooarus  in  feine  'Rliapsodia  de  dictis 
et  scriptis  Lutheri'  auf  (ügl.  lenljcl,  .ipiftortfdjer  23erid)t  ufw.  1718  6.  USff.; 
Cevgel,  23oni  jungen  ßut^er.  1899  ©.  72  f.). 

fMd)  bcv  2Bolfenlnittler  ^anbfcljnft  gcbrudt  gvl.  91ueg.  ^  20'i,  1-5. 

4.  27.  Sfaniiat  1.544. 
^rebigt  am  3.  Sonntag  narf)  ©^Jtp^aniä. 

(vvt)atten  in  Mbrerg  giad)fd)vift  {fmüß  ''Ibfc^vift)  in  ber  ^tuidouer  ^lanb^ 
iri)rift  "Jh-.  .N.Will  581.  27-'  29^  foluie  in  etol^'  2tuf.ieid)nung  in  ber  ;>idauev 
.&aubfd)vift  m-.  XXXII  231.  11'— 15'  unb  in  bev  aöolfcnbüttler  .£)anbfd)rift  Dlv.  97 
231.  169'>     172»'. 

91ad;  ber  SBolfenbüttler  .^anbfdjvift  gebrudt  6rl.-  20",  6—12. 


ginleitung.    1—9.  XXXfll 

5.  3.  ge6tiinr  1544. 
^rebtgt  am  4.  «oitntaci  iiad)  @^t^r)autn. 

ffrl)alteit  in  iRörevä  'Dlad^fcfjrift  ('^^oacfjä  3lbfd)i-ift)  in  bev  3>i'icfaii"  ^anh^ 
f(^vift  'Jh-.  XXVIII  Jßl.  29='— 31^  fotuic  in  ©tolti'  3(iif,^eid)nnn(]  in  bev  8>incfauer 
|)anhfd)vift  9h.  XXXII  1^1.  15='-18''  nnb  in  bev  aBolfciibütnev  C')anbf(^vift  "Jk.  97 
iöt.  172"— 175b. 

^ad)  bev  aöotfenbilttlev  .panbfdjvift  gebvuctt  eil  Vluäfl.  ^  20"   12—17. 

SRbrer«  giac^ji^rift  ©.  338,  8-342,  13  bearbeitet  in  ben  Xifd£)veben  SBb.  4, 
507-512. 

6.  10.  gebriinv  ir>44. 

^rebtnt  am  Sonntag  6c|)tua(ieftmä. 

ffvljatten  in  iRövevä  yiad)fd)vift  (^*DQd)ö  9lbfd)vift)  in  bev  ^tüitfniiev  .s>nnb' 
f^vift  9h.  XXVIII  iöl.  31» -32'',  fomic  in  Stoliy  ',lhif,ieid)nnnc5  in  bev  .S'O'rffiii!!^ 
^anbfd)vift  'Rx.  XXXll  581.  19»— 21''  nnb  in  bev  Söolfenbiittlev  .tpnnbfd)vift  Ih.  97 
«r.  175''     178K 

9Jad)  bev  Söülfenbüttlcv  .tianbfc^vift  mitgeteilt  ff-vl.  3lu§n.  ^  20",  17-23. 

7.  24.  f5:e6vmn-  1544. 
*^<rcbiflt  am  Sonntag  Clninqnagcfimö. 

8utf)ev  evtvanltc  luälivenb  biefev  ^Pvebigt  nnb  mufete  bie  .^nn,5el  bevtaffen, 
ofjne  bie  '4>ifi>'flt  DoIIcnbcn  ,511  tonnen. 

gr'^alten  in  Sörevä  9ind)|d)vift  ('4.!oad)ö  aibfd^vift)  in  bev  ,3»-'icfauev  Cmnb-- 
fd)vift  9Jv.  XXVIII  931.  :'.3»,  fotoie  in  ©tDlJ3'  ^.»tufjeidinnng  in  bev  Smidauev 
.&an5^d)vift  m-.  XXXII  5ßt.  21 ''-22''  unb  in  bev  Sßolfenbüttlov  .i>vnbid)vift  ')lx.  97 
St.  178b-179\ 

"Rad)  bev  SÜoIfenbüttlev  .C^anbfdirift  niitgeteitt  (fvt.  ?tu?g.2  20",  23—24. 

8.  13.  ?lpri(  1.544. 
^.^rcbigt  am  Dftcrfonntog,  Had)mittagei. 

©rtjatten  in  JRövevö  9iQd)fd)vift  in  bev  ^eiioev  .önnbjdjvift  Hos.  (|.  24 " 
St.  313»— 316»  {^oad^^  Stbfdjrift  biefev  9iad)fd)vift  in  bev  ,Snnt!cincv  .Oanbfdjvift 
'Jh-.  XXVIII  St.  33 "-34''),  foiüie  in  ©totfe' atufieid)nnng  in  bev  ,'^,U)irfanev  ^anb= 
fd)vift  ^iv.  XXXII  St.  23»-2ß''  unb  in  bev  2öotfcnbiittlev  A:)nnbfct)vift  "Jiv.  97 
St.  179''  — 182».  3"  beutfd)ev,  fveiev  Searbeitung  »du  unbefanntev  -öanb  finbet 
fid)  bie  ".jSvebiQt  im  .g»ev,iuglid)en  l'tvd)!»  jn  ^cvbft  ,f)anbjcbvift  (iAP.  V,  258'' no.  1. 

9iad)  bev  Söotfenbüttlev  .ÖQnbid)vift  mitgeteilt  Pvl.  lUn^g.^  20",  25-30. 

9.  H.  9())ril  1.544. 
■il^rcbigt  nm  Oftcrmontng,  uarf)mittag<5. 

Cfv^altcn  in  9tövev^^  '•Jiacbldjvift  ('^ion^s  ;ilbicbvift|  in  bev  ;^,iiiidanev  \inub= 
fd)rift  9h.  XXVIII  St.  34''- 36'',  foiuie  in  Stolfe'  yiuT,(eid)nnug  in  bev  »iiuictauev 
^anbfc^vift  9h.  XXXII  Sl.  26"— 30»  unb  in  bev  Syolfenbüttlev  ^Qnbfd)rift  9tv.  97 
St.  182"- 185». 

9iQd)  bev  äüotfenbütttev  C)anbfd)vift  gebvudt  (J^vt.  SJuäg."  20",  30-  35. 
2ntftet§  Wtxtt.   XUX  IIl 


XXXIV  ipteöiaten  bei  Sa^re?  1544. 

10.  15.  apvit  1044. 
^.)*rcbigt  am  CftcrbieitC'tog,  iiod)inittanö. 

(*v^a(tcii  in  ;Körevä  91acl))d)iift  ('].*OQcti©  lätfajdjrift)  in  bcv  3tt'icfüuev  .£)ünb= 
idjvift  9h-.  X.XVIII  5ÖI.  36''— :58\  fotoie  in  ©tottj'  3luf,^eict)nung  in  bcv  iJiuicfouev 
.gyanbfdjrift  9iv.  XXXII  331.  30^—33*'  unb  in  bev  aBolfenbüttlev  .^■)anb)d)virt  'Rx.  97 
331.  LSS*-  -188^ 

ykd)  bei-  aöolfenbüttler  ^anbfc^iift  gebrucEt  &xi.  Stuäg.^  20",  35-39. 

1 1 .  -20.  91prit  1544. 
■ilJrc&igt  am  Sonntag  Cuoiimobogcniti. 

ßr^altcn  in  :){brei-^  9Jad)fc^i-ift  (5poad)6  Slbfdjvift)  in  bev  .^roidouci'  ■&aiib= 
fdjvift  '■}lv.  XXVIll  S3I.  38^— 39\  fonjie  in  ©tol^'  9[uf,^eid)uung  in  bev  ^Siuicfouev 
.^aubfdjvift  9h-.  XXXII  331.  SS*- -36="  unb  in  bev  aBolfenbüttlev  .^anbfdjvift -Jh.  97 
^l.  188»— 190 ''  unb  231.  205». 

9iad)  bev  Söolfenbüttlev  •i5Qnbid)vift  mitgeteilt  in  Martini  Lutlieri  Scholia  et 
Sermones    in  primam   iohannis    e|iistolani    etc.    primum    edidil  D.  Paulus  lacobiis 

Bruns Lubecae  ....  MDCCXCVil  (Dgl.  Uiijeve  9Iu§g.  33b.  20,  593;  33b.  25,  3) 

S.  173—182  unb  (als  nod)  nngcbvurft)  (Svl.  3lu^g.-  20",  40—45. 

12.  27.  «Ipril  1544. 
^^Jrebigt  am  Sonntag  5JJifericori)ioö  S'ontini. 

GvI)aUeu  in  ^Jtbveve  9iad)fc^rift  (*43oad)g  Slbf^vift)  in  bev  3iDidauev  ^anh- 
fd)vift  yh-.  XXVIll  331.  39=' — 40'',  foroie  in  Stol^'  yinfjeidjnung  in  bev  ^loidnuev 
Jpanbfdjvift  -Jh.  XXXI I  331.  36»— 39»  unb  in  bev  äßolfeubüttlcv  .'pQnbid)vift -Jh.  97 
S8(.  205—206''  unb  181.  211^ 

-J!ad)  bev  aBolfenbüttlev  ^onbfd^vift  mitgeteilt  Grvl.  3lu§g.2  20'i,  45-49. 

13.  4.  aJiQil544. 

^.)3rebigt  am  Sonntag  3u''>lite. 

ß-vljalten  in  9iijvevö  9Jad)id)rift  (-4>oad)6  ^Jlbfdjvift;  in  bev  ^»"itfiuf'-'  •&Qnb= 
jdjvift  9h.  XXVIll  SÖI.  40''— 41". 

14.  11.  «Kai  1544. 
";}?rcbtgt  am  Sonntag  Üantnte. 

grljalten  in  ©tol^'  -Jlufjeicbnnng  in  bev  8mirfauev  4''a"tifd)vift  9h-.  XXXIl 
58t.  39''-43''  unb  in  bev  äöolfenbüttlev  4)anbfd)vift  9h.  97  331.  211  "-214''. 
iKövev  0;3oQd)2  \nbfd)vift)  madjt  in  bev  ^roidouev  C'>nnbfd)vift  -Jlv.  XXVIll  i8l.  42» 
auf  bae  geilen  biefev  *Pvebigt  in  feinen  -Jind)fd)viften  aufmevtfam  (deest  contio 
Cantate). 

3^on  biefev  -^^vebigt  ift  bie  Siebe  in  ben  lifdiveben  «b.  4  <B.  281  ff.  S)ovt 
cvfa'^ven  n?iv  audj,  bnfe  !i'utt)ev  am  -Jlbenb  fagte,  „ev  ^ätt  ein  anbev  Soncept  unb 
9JtQtevie  im  Sinn  gehabt,  baoon  ev  aSillens  wäre  geroeft  ju  pvebigen,  iinb  roiive 
ungefäl)vlid)  fomnien  auf  ben  SIvtitel  Don  ©ottce  -itlIniäd)tigEeit". 

^.poad)  gab  auf  @vnnb  bev  ;ttovevfd)eu  -Jiad)id)viften ,  bie  i^m  nlfo  and)  für 
biefe  -^.Uebigt  üovgelegen  l)aben  nin§,  biefe  nebft  ben  nuten  9h-.  16  nnh  1545  -Jh-.  12 


ginteitung.    10-15.  XXXV 

unb  Str.  15  —  1545  'Jlv.  11  tjat  ev  übergangen  —  in  feiner  nmfänglici^en  3lrt 
im  ^aiixt  1564  f)erau§.  Sa  ber  Srucf  nad)  Suttjers  Sobe  erfolgte,  fetjen  mir  üon 
einer  iöefc^reibung  beffelben  ah.     @r  trägt  folgenben  2itel: 

„:^iev  $icbigten,  Jöon  ber  Sobten  3(uffctftcl)uiig,  uiib  legten  *|*oiaunen 
©otteä,  3tu^  bem  15.  (Jap.  ber  1.  föpiftel  ©.  ^Pauli,  an  bie  (Sorint^er, 
©eprebigt  Don  bem  6f)rtDirbigen  ^exxn  tnb  tfjeturen  5Jtaun  ©otteä, 
S).  5Jlartin.  ßut^er  ju  Söittenberg,  Sluno  1544.  ünb  45.  15  [iöilb:  "Sie 
^l'ofauneii  bee  jüngften  ©eric^ts  unb  bie  Süiferftebnng  ber  Soten]  64. 
5Bot  nie  im  ^nttf  nu^gotigctt,  i^iib  jc^t  nemlid)  auä  *ÜL  (Seorgeii 
JRorers  gefdjriebenen  aSi'ic^crii  infamen  bract)t,  S)urc^  'OJi.  Slnbream  '■^ioac^, 
*45far^err  jun  'Jüiguftineru  in  (^rffurb."  Xitelrücffeite  teer.  96  unbe= 
jifferte  SSlätter  in  Cftaü  (=  iBogen  3l-ä-9]t),  le^tc  Seite  leer.  9Im 
6nbe  (Statt  ^WtS"  Seite  9 ff.):  „©ebrudEt  p  grffurb,  burc^  ©eorgium 
iPamman,  ^u  bem  bunten  Sauien,  bei)  ©anct  ipaul.  [3ierung|".  2itet 
3um  2eit  in  Stotbrud,  ber  t)ier  burd)  ^cttbrucf  wiebergegebeu  ift. 

äJorfjQnben:  Sie^lau  ©f.,  ©ttafeüutg  U.,  äübiiigcn  11.,  äBeimat,  äÜotteiibiittfl. 
-  (StI.  ^ilii4g.=  -JO",  50  (einziger  Svuif). 

?tnmerfung.  Sie  Doit  äßald) '  8,  Sßorrebe  ©.  12''  iinc^  3uft.  gtjriff.  *3Jlotfd)= 
moiiiiä  Erfoidia  litteiata  S.  429  Qiigejüfjrto  *)liiigabc  öoin  3a^ve  15G.'5  beruht 
auf  i'ineiii  Wittum,  inbeni  ba»  Saiiim  ber  llotvebi'  nU  t^rjctjeiiiung^JQljv  betrachtet 
ift;  büä  ©leiere  gilt  für  aSaldj^S,  1272  anm. 

Spätere  %nö%ahin: 
1565.    „(Mebrucft  ju  ßrffurbt,  burd)  ©eorgium  S^otuman."     Stuf  bem  Sitel 
gteidjfüüs  mit  ber  ißemertung  „Ü>or  nie  in  £rncf  ansgangen". 

5Bort)anbeii :  Steltau  ©t.,  äßeimav  (St.^Jp.  iö.,  äüernigetobe  (uiiüollftäiibig: 
»tfltt  ÜJ12  Wl  ans,  mit  ber  Sturfangabe,  fct)teu).  —  gfe^lt  (Sri.  «usg. 

1574.   „©ebrucft  ju  Grffurbt,  jum  bunbten  Satten,  bei)  £.  ^Jüaul."    ^tuf  bem 
ütet  glcid)fattä   mit   ber  iBemerfung  „Üjor  nie  in  ®rnd  auegangeu". 
Sortionbcn :  SStcmen  ©t.,  ©öttingen  U.  —  ife()It  Sri.  %n-iq. 

Sin  ben  ©efamtauSgaben:  mtenburg  8,  :{79-412;  Seip.^ig  lü,  41G  451; 
Söatcf)'  8,  1398  —  1509;  äüaldj-^S,  1272  —  1351;  Cnlangen  '  19,  104-18Ü; 
Crtangen^  20",  49  -81   unb  86—104  unb  313-334  unb  334-  355. 

'ilaä)  ber  aSolfenbüttter  ^anbfc^rift  ift  Stol^'  ^(ufjeidinung  biefer  ^^Hebigt 
mitgeteilt  (frl.  3luög.  -  20",  75-81. 

15.  22.  «üiai  1544. 

*45rcbigt  out  .öimmclfolirtötogc. 

ermatten  in  iHörerS  ^J}nd)fd)rift  04.!oad)S  Slbfdjrift)  in  ber  .»^roiifaner  .gianb-- 
fd)rift  yix.  .XXVIII  Jöt.  42»- 43^  foiuie  in  ©toltj'  *^uf,ieict|nung  in  ber  .'^tuirfaucr 
■'panbfc^rift  ^Jlr.  XXXII  SÖI.  44''-47\  füiuic  in  ber  aöolfenbiittter  .Oanbfd)rift 
*Jlr.  97  m.  214''  unb  231"  -232 '\ 

9tac^   ber  SÜolfeubüttler   .panbfd)rift   mitgeteilt   (nt.  ^lusg. '^  20",  81  — 86. 

Ul* 


XXXVI  ^Prebigleii  br-3  3af)rfS  ]r>U. 

16.  25.  ^Jlai  1544. 

$rebtgt  oni  Souiitag  O'joubt. 

339(.  o6fii  :,u  Tiv.  14. 

(»■■v^alteii  in  ^KövevS  9iocf)f(^i'ift  (*^5oad)§  Slbfdjtift)  in  bev  3>i'ifffli"'v  •^■?anh' 
fcf)tift  SJv.  X.WIII  m.  43"  -45^ 

17.  1. 3nttil544. 
*4>rcbtflt  am  ^4-'fi"0fttn9»  «arfimittogö. 

(M)a(tcn  in  ;lföver5  '•Jiac^fdivift  ("|Sünd)6  ^^lbfd)riftj  in  ber  ,"')tuidnm'v  .'j^ianb' 
id)rift  Sir.  XXVIll  581.  45^— 46\  fotoie  in  Stolfe'  '.'htf.ieic^nunR  in  bcr  ,'',ipirfnucv 
.t)nnbfd)rift  Ta.  .XXXll  »l.  47'-50"  nnb  in  bcr  aSolfeubüttler  .£)anbfd)rift  "Jir.  itV 
5B1,  '.^33^  -^2:^5''. 

3lad)  ber  aBolfenbüttler  Cianbfdn-ift  mitgeteilt  grt.  9tu§q.  ^  20",  105-109. 

18.  2.3!ini  l.'i44. 
l|?rcbtnt  am  ^?ftitgftmontag. 

Ofrt)Qtten  in  üiBrerö  'Jiadjfdjrift  (^juind)«  9lbfd)rift)  in  ber  8>vidnui'r  ,^anb- 
fd)rift  Tix.  XXVIll  y.-^!.  40''  — 48-',  folnie  in  (stolfe'  Vlnt.ieidjnung  in  ber  3'üidauer 
•Oanbii^rift  IWr.  XXXII  5öl.  50''  — 54'',  totnic  in  bcr  aSolfcnbüttler  Oanbfrfivift 
Sh.  ii7  ißt.  235''— 238 ■\ 

Sind)  bcr  äüotfeubüttler  .&aubfd)rift  mitgeteilt  6rl.  ?Iu§g. '-^  20",  110-114. 

19.  3.3uiii  1.544. 
^^Jrcbtgt  am  ^4>ftugftbicit§tog. 

(Srljalten  in  SJiirerÄ  'Jiad)fd)rift  (^ioQC^§  ?(bfc^rift)  in  ber  ^iPifffinfi'  •0<i"b' 
fcftrift  ^r.  XXVIll  331.  48-''— 49'',  ioroie  in  ©lol^'  9lur,^eid)nnng  in  ber  ;^n?irfauer 
C)Qnb|d)rift  'ih.  XXXll  33t.  54 ''-58=  nnb  in  ber  aiUilfenbiittler  .&nnbfd)rift  'nx.  97 
m.  238» -240''. 

"ilad)  ber  aBotfenbüttler  ^anbfd)rift  mitgeteilt  ©rl.  Stuäg.  ^  20",  115-120. 

20.  8.  3mü  1.544. 

^^Brcbigt  am  Somitag  Xrinttattö. 

3)tefe  5prcbigt  tonnte  !ii«tt)er  lucgcn  .ß'opfwetie  nidjt  tioKcnbcn.  i^gl.  unten 
©.  470,  29. 

(*r^atten  in  iRbrerS  5iad)fdirift  (i'Dnd)^  ?n)fd)rift)  in  ber  ;'',iindEnuer  4^onb= 
fd)rift  m.  XXVIll  m.  49''  — 50'',  fotnie  in  Stolfe'  Slufjeidjnnng  in  ber  .^»i-'iifaiifv 
.Önnbfd)rift  Dh.  XXXll  «l.  öS-'-öO^  nnb  in  ber  äßotfenbüttler  .ÖQnbfd)rift  m.  97 
5J^l.  240''  nnb  «t.  261^-262''. 

9Jad)  ber  2Bolfenbüttler -Ipanbfdjrift  mitgeteilt  m.  9lu§g.  ^  20",  120-124. 

21.  22.  Siini  1544. 

*4>rcbigt  am  2.  Sonntag  nad)  Srinitattö. 

(Jrbntten  in  Sfbrerc-  '')iQd)fd)rift  f^'^ndjä  ?lbfd)rift)  in  ber  ^i-'i^fuf^'  •6oiib- 
fd)rift  5h-.  XXVIll  3<l.  50''-52'',  fotoie  in  Stoltj'  9lnf,ieid)nnng  in  ber  /^jundauer 


Piiilcilmitl.     Hi—2b.  XXXVU 

,'panb|c£)vift  3h-.  \XXII  a?(.  60^-64''  iiub  in  bcr  2l>ulfcitMittlcv  .f^aiibfdjrift  DU.  97 
SI.  262 ''-265''. 

'^ad)  ber  SBoIfeubüttler  ipanbfdjrift  mitgeteilt  üon  SiniiiS  (bgl.  oben  ,^u 
m.  11)  S.  157-165  iiiib  (als  iiod)  iingebvuift)  (Sxl  3luäg.  ^  20",  124- lao. 

22.  24.  Siuni  1544. 
*4?rcbtgt  om  ^ngc  3o^'>""C-  ^^^  SöiifcrS,  nar()mtttag§. 

6vf)Qlten  in  ÜJötevä  ^fai^jdjvift  (^(ood)«  ?(bfd)vift)  in  ber  ."^undnucv  .fmitb-- 
fc^rift  'Jtv.  XX VIII  a?t.  52''— 54'',  fonne  in  ©toltj'  ?lufjcid)niing  in  bcv  ^Jituicfonev 
.!panbf($vift  9h.  XXXU  331.  64 '' - 69 •■  iinb  in  bev  Söolfenbütttev  .sSonbfd^nft  3U-.  97 
SI.  266«— 269^ 

9Jod)  ber  afolfenbüttler  C''anbfd)vift  nütgeteitt  M.  9lu§g.  ^  20",  180—136. 

23.  29.  Suiii  1544. 
^^?rc&igt  Olli  3.  Sonntag  nad)  Xriuitatis!. 

Über  biefe  ^|*rebigt  berichtet  Scorg  |)eU  nod)  an  biefem  %a%  an  ©eorg  üuu 
9ln()alt;  'Domiims  doctor  in  coiicione  tractavit  epistolaiii  divi  Petri  ciiiii  magna 
contentione  et  vidtu'  (33rieftüed)fel  ^eranögeg.  tion  Ctemen  ©.  140). 

Sie  Swidauer  .sponbfdjrift  Ta.  XXVIlf  SB(.  54''  bcrjeidjnet  bog  ?fef)Icn  bicfcr 
^45vebigt  ('Deest  contio  III.  Dominicae").  Sie  ift  nur  in  Stot|'  2tiifjcid)nung  er= 
f)altcn  in  ber  Swidauer  ^lanbfdjrift  m.  XXXU  331.  69"— 73"  unb  in  bev  aöolfen-- 
büttlet  |)anbfc^rift  Dir.  97  581.  269  ^'- 272  •\ 

9iad)   ber  SBolfcnbüttler  ^»anbfdiTift  gebrudt  6rl.  3Iugg.  ^  20",  137-14o. 

24.  2.  3ult  1544. 
^^Jrcbigt  am  Sage  9Jiatiä  ^ctmfnd)nng. 

C*rl)alten  in  9töver§  9kd)|d)rift  ($oQd)g  9Ibfd)rift)  in  ber  ^luidaner  ■'oanh= 
icfirift  'Rx.  XXVIII  581.  54''  — 55'',  jotoie  in  Stot^'  l'Uif,5eid)nung  in  ber  ,Sii-ndnner 
^anbfd)rift  5h-.  XXXIl  581.  73^-76''  unb  in  ber  aüolfenbüttler  .tianbfdjiift  yh.  97 
581.  272»-275\ 

9iad)   ber   aSoIfenbüttler  .f)anbfdöi-ift   gebvudt  (^xl  3lueg.  ^  20",  143-148. 

25.  ö.  3ult  1544. 
^I^rcbigt  nm  4.  Sonntag  narf)  Srinitatiö,  im  .^onfc  gegolten. 

(Ärljülten  in  iHövers  9tad)i(^rift  (^poaetjS  2Ibfd)rift)  in  ber  ^iluidauer  ,V)anb= 
fdjrift  9h-.  XXVIII  581.  55 ''-57». 

Weorg  Don  ^ilnlinlt  luar  in  ber  SSBodjc  üor  biejer  '^'i'cbigt  nad)  äüittenbcrg 
gefonunen.  ^ett  Ijotte  i^ni  geraten  bei  fiut{)er  Sßoljnnng  ju  iieljnien,  ba  bort  eine 
58cfprcd)ung  mit  bemfelben  (Äbftlin  =  Äamei-QU,  ^ntfter  II  ©.  562)  am  leitliteften 
fei  unb  Cutter,  ber  U'egeu  eine^  (^n|tciben§  nid)t  gern  onsget)c,  ei  fo  am  be= 
quemften  i)abc.  £)a  üiitljer  unb  feine  ®attin  bem  Ji'^fteu  fetjr  gern  @ioftfrennbfd)oft 
crttjicfen,  ift  luo'^l  aui^  oI§  gelvife  anpnel)men,  ba^  berfelbe  bort  lool^nt.  SDamit 
I}ängt  eä  jufQmnien,  bo^  Snt^er  biefe  ^rebigt  'in  aedihus  suis  pracscntc  principe 
Georgio  ab  Anhalt'  l;ielt.    5i!gt.  ,^clte  58rieflued)fet  f)erauSgeg.  öon  Giemen  S.  139 f. 


XXXVni  qjtcbigteii  bei  3ol)«s  1544. 

26.  H.  3ii(i  1.^44, 
^i^rcbifit  nm  4.  Soiintng  und)  Trtiittatiö,  iiörfiniittoflS. 

©reiten  in  iHöinä  ^Jiadjfcfjrift  (*pDQd)ä  9lbid)vi|t)  in  ber  ^'^rcicEauev  ^^laiib^ 
fctuift  *JJr.  XXVIII  58t.  .57"  58',  folütc  in  Stol^'  3lufacic{)nung  in  ber  ^.S'ü'rfcuEV 
.&nnbfd)vift  m.  XXXII  581.  76'' -80*  nnb  in  bev  aBoIfenbüttlev  Canbfdiiift  ^Jv.  97 
«1.275»-  278*. 

^lad)  bei-   SBolfcnbüttlcv  .fianbfdirift    gcbructt  erl.  Slueg.  ^  20",  149-154. 

27.  20.  3uli  1544. 
*4?rebi(it  nni  (i.  Souiitng  und)  Trinitatiei. 

C^^rfiolten  in  9ibvcv§  1iind)id)vift  ('^.'oac^s  9lbfd)vift)  in  bcv  ^-^ttiicfaucr  -öanb^ 
frffrift  Ta.  XXVIII  581.  58»  — üO*,  ioiric  in  gtol^'  Wuf^cidjnung  in  ber  3wicfaucr 
.fianbfc^rift  gir.  XXXII  Sl.  80»-84»  unb  in  ber  SBolfenbüttler  .£'anbjd)rift  m.  97 
581.  278*-281*. 

-Raäj   ber  aSoIfenbüttler  .f)Qnb|d)rift   gebrutrt  gil.  SluSg.  '^  2U",  154-161. 

28.  22.  3itH  1.S44. 
iHcil)eu;jrcbigt  über  1.  lim.  1,  15. 

grl^Qlten  in  9ibrcr§  DJndjjc^rift  (':pond)5  9lbfd)rift)  in  ber  Su'irfnucr  .^lanb-- 
fd)rift  m.  XXVIII  581.  60*-61''. 

Irol  ber  Eingabe  'Dominica  VII.'  (unten  <B.  520,  1)  ift  biefc  *4.kebigt  m\}{ 
auf  ben  Sog  ?Jiariä  ^^togbalcnä  ,^u  tegcn  (tigt.  <B.  525,  3).  (5^  Icörc  and)  ctmo« 
^'In^ergemöfjntic^ee,  ii'eun  X.'utl)cr  an  einem  £Dnntagnad)niittQg  ftott  über  bie  Gpiftet 
ju  prebigen,  eine  Seil^enprebigt  gct)attcn  bätte.  SBir  b^ben  es  öictmel)r  mit  einer 
3Sod)cnprcbigt  ,5u  tun.  3)ie  58crantaffung  bn^u,  bafe  8utt)cr  in  bie  9teif|e  eintrat, 
bot  bie  3lntt)cfenbeit  be§  ,<?urfürl"ten ,  ber  am  21.  ^uli  in  SBittenberg  erwortct 
ftmrbe  (ügl.  S)c  SBette  28b.  5  S.  675;  ogl.  ^onae'  53riefired)fel  58b.  2  S.  127).  giod) 
—  ober  lieber  —  am  31.  3uU  weilte  bet  Äurfürji  in  Söittenberg.  Gine  an  biefem 
Sage  öon  Sntbcr  gteicbfaH?  über  1.  Sim.  1,  15  'in  arce'  gebaltene  ^^.'rebigt,  öon 
ber  fid)  eine  5iad)fd)rift  in  5KiJrer§  5]adb!d)riftcn  ber  ©encfisburlefung  befanb  l'ögl. 
unten  ©.  525,  5)  ift  üerloren. 

29.  3.  «iigiift  1544. 
^rebtgt  am  8.  Sonntag  nort)  Irinitoti«. 

grl^atten  in  5KörerS  ^Jtactiidjrift  C4.ioad)§  5lb)d}rifti  in  ber  .^witfaner  .g)ünb= 
fcf)rift  5lr.  XXVIII  581.  61 ''—63'',  fotoie  in  ©tol^'  ^^luf,5eicbnung  in  ber  ^-^anrfauer 
.fianbidjrift  'Jlx.  XXXII  581.  84^—87''  unb  in  ber  JiBolfenbüttler  .!pnnbfd;rift  1h.  97 
581.  281^—283''  unb  581.  289». 

9lac^  ber  aßolfenbüttler  Cia"bfc(;rift  gebrurft  Cfrl.  Stugg.  =  20'M61— 167. 

30.  lu,  auguft  1.^44. 

^rebigt  am  9.  Sonntag  nodj  l^nnttattä. 

grl^alten   in  9i5rerä  ^fadjfdjrift    ('^poad)«  Slbjdjrift)    in   ber  ^toirfouer  .g)anb= 

fcf)rift  5lr.  XXVIII  181.  63''— 66^    fomie   in  ©tol^'  Stufjeic^nung  in  ber  ^li'irfauer 


einU'ihmg.    -2t;-M.  XSXIX 

.t-ianbicf)rift  "Jh-.  XXXII  »(.  87''-92»  imb  in  bcv  SBolfnibiittkv  A>niibid)vift  "Jh.  97 
581.  289"  -  298''.     3't   bciitfd)cv,  freier  iLn'nvbcititiig  Ddu  uiibcfatiutcv  .£iniib  finbet 
fid)  bic  "lUcbigt  in  bem  .spev,iLiglid)cn  'ilxd)i'o  .jit  :3"'bft  .Ipnubfdjrift  (iAR  V,  258''  ^v.  1. 
5tQd)  bcv  aBolfenbüttler  .^nnbfdjvirt  gcbrucft  ©rl.  Stusg.  2  20  ",  lö7  — 17ü. 

31.  7.  ©cptcmbcv  1544. 
^.jJrebtgt  nm  13.  Soiiittng  iind)  2^riintati§. 

ter^altcu  in  ;Röver§  Minc^fdjvift  ("|kiad)S  ^(bfdjvift)  in  bcr  ^l'i'^a'K-'v  ■tianb- 
idirift  m-.  XXVIII  m.  66''-68^  fowie  in  Stültj'  9ai|3cid)uiing  in  bcr  ^micfaucr 
•Öanbfdirift  "Jir.  XXXll  iBl.  92'>-95^  in  ber  9Bolfonbüttler  C^mMdjrift  "Jk.  97 
«I.  293''^295\  «I.  348»  unb  in  bcv  .^ambuvgev  .*öanbfd)rift  "Jiv.  74 
«t.  HS''— 119^. 

■ilad)   bcr  aBotfcnbiittlcr  ^anbfdjrift  mitgeteilt  (^rt.  \'lu5g.2  201',  17()  — 181. 

32.  14.  ©eptemkt  1544. 
'ilJrcbigt  nm  14.  Soutitafl  und)  Trtnttntii§. 

(*rl)a(ten  in  iliörers  'Jtad)id)rift  (".^ioadjä  lUbfdjrift)  in  bcr  .3'i'irtf>i'ci-'  'S^cmb^ 
fc^rift  91r.  XXVIII  m.  68"- -69",  foroie  in  ©toI|'  3aif,^cid;nnng  in  bcr  ^iuidauer 
.£-)nnbfct)rift  "Jtr.  XXXII  $(.  95^—97'-  unb  in  bcr  SBolfcnbüttlcr  ^lonbfc^rift  ^h.  97 
m.  348" -350''. 

'Üad)  ber  aBotfenbüttler  ^anbfdjrift  mitgeteilt  Sri.  3tu§g.2  20i',  181—186. 

33.  21.  ©cptcmber  1544. 
^.ßrebiflt  am  15.  Sonntag  iinri)  Iriuitatt«. 

§vl)altcn  in  iRörcrö  ''Jfadjfc^vift  (^oaii^g  Vlbfdjrift)  in  bcr  ^'jiwirfaucr  .'poub- 
fd)rift  "Jtv.  .V.WIII  m.  69'»— 71%  foluic  in  ©tolti' Vluf,u'id)nung  in  ber  .'^loiifancr 
.&Qnbid)rift  %.  XXXII  »l.  98*— lOO"  unb  in  bcr  Sijolfcnbüttlcr  .!panbid)rift  "Jlr.  97 
m.  350''- 353''. 

'Raä)   ber  ilBolfcnbüttlcr  i^anb)d;rift    mitgeteilt  fört.  3(usg.'- 20",  187  —  192. 

34.  '2U.  September  1.544. 
^^?rcbtgt  am  9)Jtt(jacIie(tage. 

Chljnltcn  iu  iHörerä  "JtQct)fd)riit  (5poQd)ä  Stbjdjrifti  in  bcv  .Smiifaucr  .^aub^ 
fcfirift  mx.  XXVIII  331.  71«— 73%  foiüie  in  ber  3luf,ieid)nnng  nad)  Stol^  in  bcr 
aSolfcnbüttler  .CiQnbid)rift  "Jh.  97   ißt.  353''- 356  ". 

"Jiüd)   bcr  aÖDlfenbüttler  .(panbfctjrift   mitgeteilt  ©rl.  Vlueg.^  20",  211— 217. 

2)ic  iprebigt  er!cf)ien  nod)  in  bemfelben  3abrc  im  S)ruc!.  bereits  am 
8.  "Jaioeniber  tuivb  fic  ücrfenbet  (Dgt.  93nd)Uialb,  £tabtid)veiber  Stcpt)nn  iKotl)  in 
feiner   literarifd)  =  buc^t)änblerifcf)cn  U3ebcntnng    für  bie  yiefurniationsjeit,  "JJr.  770). 

SitiäelbrudEc: 
A   „(*tiic   "IWebigt      über   bic   (^piftcl,    fo  j,  mnn   tiefet   Bon    ben    l)ei(igen  || 
engein.    sipoc.  „  XII.   |i  ^avt.    Sutl).  [  aSittemberg.  "  M  Ü  XLllII.  ||" 


XL  5^!tEbigteii  bes  3«')«^  l-''44. 

^»lit  litelcinfaffung  (®ö^e:  ^h.  103;  3.  l'utfjev:  lafel  25).  Ittel- 
riicf feite  (cer.  16  uubeäiffevte  83lättev  in  Cuntt  (=  IBogen  91 — 2>), 
te^te  (Seite  leer. 

Ivucf  Hon  ^!icfe(  ©djirteitfe  in  Sßittenberg. 

iI!otl)nnben :  .ßnnofeid)c  gammtung ;  Serlin  (Luth.  7746),  &Dti)a,  .»jcibelberg, 
^Binudjcn  U.,  Sl'cxnigcrobc,  SSJittenbcvg,  Sffiolfenbüttel,  ^toitfau;  Sonbon.  —  Krl. 
Slusg.  -  20",  19:5    finjigcr  2tucf). 

J)  „(Sin  5prebi(j  übet  bie  Qpi  \;  ftel,  fo  man  tifet  Don  ben  i;  !§eiligeii  ©ngeln.  |[ 
aipoc.  jij.  ,;  SBittembfx-g!  i|  lH.  5£).  Xliiij.  ,  maxt.  &itt).  {"  Jitehürtfeitc 
leer.    16  inibejifferte  33lnttci'  in  Cnart  (=  Sogen  a— b),  le|te  Seite  leer. 

S:i:ucf  Don  3ol)annc^  ^pfttti»^  '"  *JtürnbeTg. 

Süot()nnbcn:  .ftiiaati'jdjc  Sammlung;  58cr(in  i  Luth. 7749),  §eibetbetg,  5ö(iinc^fn 
.f).  11.  11.,  Stuttgart,  aBittenbetg;  ^'onbon.  —  gctjlt  grl.  ÜtuSg. 

3n  ben  (»JefamtouSgaBen:  2Bittenberg  4  (1551),  535»— 540'';  3jcna  8 
(1558),  203''— 210";  9l[tenBurg  8,  356-368;  Seipaig  12,  525—532;  Söalc^*  10, 
1285—1307;  fiSalä)^10,  1066—1083;  gvlangeni  17,  221— 238;  ßriangen*  20", 
193—211. 

S)er  UrbnicE  A  jeigt  ]ä)DU  tim  einige  Uorljergcljcnbe  i  nirbeiiiere  öeftalt  ali 
bie  mcifien  früfieren  aBittenberger  S^vncfe,  iubcni  bie  lateinii'djen  .yitatc  in  9lntiqna 
gebvurft  finb  Uiic  fdjon  etivus  fvüljer  in  obexbcntfcljen  Svndtcn.  Ser  S)vucf  />'  t)ält 
ftd)  am  Vlnfang  peintid;  genau  an  bie  iiorlage,  er  toirb  erft  jpäter  freier,  bud) 
nie  gleid)mnfeig.     9lud)  Ä  ^eigt  fd^on  inanc^e^  Dberbeutfc^e. 

B  (^Jürnberg)  berglid)en  mit  A. 

I.  Sßofale:  e  >^  a  tangeft,  >■  ö  ©d)5pffer  (oud)  A  nid^t  frenib),  o  6 
tuöUen,  fonnen,  mögen,  5}i6nd)e,  niorblid)  (nid)t  immer)  t)Dl)eft,  groffev, 
I}6ret;  es-  fompftn;  —  u  ^- n  fnnff,  füret,  ßi'igen;  —  eu  ^- an  glaubet, 
bo^  aud)  o.  gegleubt;  —  ^  in  il)rc;  —  e  fällt  in  lueld)§,  fonft  fanm, 

II.  fionfonanten:  b  >  bt,  t  toirbt,  beutfd). 

Sioppeltonfonanten:  ftimm,  nimmer,  genommen,  fommen;  o- 
©ötlid),  ®ot,  trit,  gefaft  (<  gefafft),  aljeit,  ffd)  >  fcl). 

III.  Konjugation:  fömft  >■  fompft,  tnoUcn  >  »ßtlen. 
©eflination:  be§  |)errn  unb  ©d^opfcr  >  .  .  .  ©d^opfere. 

9hif  bie  SBiebergabc  ber  6tolt3fd)en  9lufaeid)nnng  öer^ic^tenb,  teilen  toir  Ji 
unb  borunter  ben  DrudE  A  mit. 

35.  5.  Oftobet  1544. 

^rebtgt  nnt  17.  Sonntag  undi  Xriuitatiö 
6ei  bcr  (fiuutciljung  bcr  3(l)Iof)ftrd)c  jn  lotgnn  gcljaücii. 

3lm  5.  Cftober  1544  fnnb  bie  einU)eif)ung  ber  8dt)lo|tirc^e  ju  lorgau  ftatt 
(ögl.  ©edtenborf,  Comin.  du  Lutli.  III. 11'.  118,  4;  l'ingfe,  Seifegefdjidjtc  S.  280f.), 


35gt.  üud)  5ptcb.  1540  'Hx.  25,  1.H2  9h.  1. 


einleituiifl.    34—35.  LXI 

beö  erfteii  feit  bct  iReforiiiation  in  Sad)fi'n  crbautoit  (^otte§I)Qiifc5.  gütiger  (jnt  iiidjt 
nur  am  ilJOTmittag  burd)  (eint  '4-h-cbigt  biefe»  „nclDC  ^nus,  fo  jum  'ipvcbigQinpl  be§ 
.Ipeiltgen  (Snongelij  ticrovbiiet  unb  \)on  aHer  aSebftifd}^!  falfrfjcv  iiete,  älbgotteve») 
iinb  5)Ji5t)reiid)e  unbefc^mi^et  gcl)Qlten",  eingctoettjt,  fonbern  aiid)  am  '•Jtadjmittagc 
niiebcnim  geprebigt. 

Sie  Söormittagäljrcbigt  ift  un§  in  Sfbrere  ':)!ad)fc^viit  in  ber  Renner  .g)nnb= 
fd)vift  Bos.  q.  24"  SSL  399"— 406^'  erl^altcii. 

Siefe  sptebigt  befbvbertc  .ffafpar  Cn-ucigev  iiad)  8ut^et§  lobe  ,(um  3)ruct. 
S)aä  QU  bie  •öev.jbge  3io()aim  (Vriebrid)  unb  3pt)flnn  SBiltjclm  ,^u  ©ad)fen  gerichtete 
3Öibnuiug§fd)rcibcn  ift  batievt:  „äßittembcrg  pvima  Cctobris  1546".  ,'^U)ifd)en 
gtucigcrä  äBibmungsbrtcf  unb  ber  ^Prebigt  bringt  ber  Srnif  ein  trefflidje«  ^ilbuis 
2utt)er§.     3luf  ber  »i'ücEfcite  biefee  «latteS  fte^t  fotgenbeS  ®ebt(^t: 

S)i5  ^au§  j^t  ^m  geboWet  ift 

3u  lob  bem  .öeotm  3f)cfu  g^rift, 
2;c#gleid)en  nie  gettjeft  6i§f)cr, 

®a§  unbefdjmeiffet  funben  »ocr 
i'om  SBopft  unb  feiner  (Srettjel  gifft, 

Die  er  inn  alten  bat  geftifft, 
(Sott  gebe,  ba§  ee  fort  bleib  rein 

^Jlid^t§  ^ort  benn  ©ottel  aSort  altein. 
S)V(§  bot  gebarcet  unb  nolnbrncbt 

ytug  fonber  Öotteö  SBortS  anbodjt 
3u  ©ad)ffen  ein  C^r^og  fiobcfam, 

^ol^onS  griberid)  fjeift  fein  'Jlam, 
eijurfurft  be§  9{eid)§  unb  'DJJarfc^atlj  mar 

3m  taufcnt  funff^nubertcn  ^ar, 
2)0,^1  öicr  unb  üicr^ig  gcf^an, 

Soctor  Wortin,  ber  ®otte§  man, 
2!ic  erft  *prebtgt  barinne  tf)at, 

Damit  bi§  .!paug  geuiet)t)et  l)at, 
Äein  ßrcfam,  äBeti^maffer  er  braudjt, 

Äcin  Serben,  ^abuen  nod)  3Bel)raud;, 
Das  ©ottlid)  Söort  unb  fein  ©ebet 
©ompt  ber  ©leubigen  bOj^u  tl^et. 
1544. 
Sodann  Stigct  öerf)enlicbte  ba§  'Templum  Torgenso'  in  einem  lateinifdjen 
©cbic^t  (Poemata  rec.  Adam  Siber.  Vol.  1,  129  ff.),   in  bem  es  Ijcifet: 
Primum  in  hoc  liabito  ad  populum  sennonc  Luthcrus 

Exposiiil  summi  verba  tiinenda  Dei. 

Per  quem  vera  Dei  mundo  doctrina  renala  est, 

Versaque  pontificis  gloria  falsa  iacet. 

Sßorbemcriung  jur  58ibliogvapf)ii': 
Die  .^erftellung   ber  Drucfe   biefer  *^'vebigt  gefdjat),    mie   fidj   aus  ber  tkx^ 
glcict)ung  ber  öerfdjiebenen  Gjemplare  ergibt,  auf  folgenbe  äöcife; 


XLII  ^rcbiatcu  bcs  ^nljteä  1541. 

1.  o'ifvft  nnivbeu  bic  Sogen  4^  ~^,  tt)e(d)e  bic  ^^.h'cbigt  t'iitfji'v?  imb,  als 
l'ürfenbiifecr,  beii  2crt  bce  84.  'ISialmg  nefcft  (äinleitiing  entf)ie(teu,  gebnicft. 

2.  S/orouf  crft  tourbe  bev  2^ogen9t,  bev  bie  äütbmungeöorrebe  beö  >^eiau§= 
gcbcrS  Pofpar  (^veutjiger  bringen  foHte,  gefegt.  S^a  biefe  i*orrebc  felbft  bereits  ad)t 
Seiten  unifnBte,  fo  tonnte  fie  mit  bem  Jitel  ,^ufanimen  ntc^t  auf  einem  Ouart= 
bogen  Bon  üier  33lättern  nntergebracbt  merben.  {*5  »unvbe  bat)er  für  bie  goHi^e  6in= 
leitnng  ein  lernio  Don  feif)g  Sßlättcrn  öorgcfeI)cn,  auf  meieren  bev  Seit  bcrart  tier= 
teilt  unirbe,  ba^  ba§  erfte  iHatt  nur  bcn  Jitct  mit  leerer  3{ücEfette  entf)ielt,  bic 
näcljften  öier  iJ3lnttcv  bie  äBibnningeüorrebe  uon  Pnfpnv  6ren^igcv  bvnef)ten,  baö 
Ic^te  Jßlott  auf  bev  Üovbcvieite  füv  ein  SBilbnis  X!ntl)ev5  fveigel)alten,  ouf  bev  ))iM= 
feite  mit  bem  ©ebic^t  „S)i§  JpauS  j^t  ^JettJ  gebamct  ift  ..."  bebvutft  njurbc. 

3.  T^ev  SirncE  bieieg  Icvnio  untvbc,  in  bev  banialQ  üblicfjen  SBcife,  fo  t)er= 
gcfteHt,  bo^  juerft  bie  äußeren  jwci  i.'agen,  b.  i.  inatt^ll  312  9(5  91  (i  nie  Cuart= 
bogen,  bnvnad)  bie  innere  2age,  b.  i.  33latt  313  3t 4  gebvucEt  rouvbcn. 

4.  |''f'''^5'  t^'t't  ^olgenbee  ein.  Seim  Svurf  ber  ©d)bnbrucf feite  bcr  inneren 
i'age,  b.  i.  Seite  313*  unb  914'',  üevfäumtc  bie  lirndcrci,  Bevmutlid)  um  bev 
fdjncUevcn  Jycrt'Sl'fßi'ig  bcS  Svndes  luillen,  bie  J?ovreftur  be§  Stutor»  ab.^miiarten. 
(Sine  größere  3ln,^Ql)l  non  Cyremplaren  biefer  Sdjijnbrudfeite  war  beveitg  abge',Dgen, 
al§  bie  ßorveftur  eintraf.  S)ie  bereits  gebvudten  (Sjcmplave  würben  inbeffen  nic^t 
mntnlievt,  fonbevn  fic  umvbcu  tvo^  i^ree  fefjler^aftcn  Xertes  bef)alten  unb  iljnen 
bie  tovrigierten  Stbäüge  jngefellt. 

5.  Seim  S)rucf  ber  SBiberbrurffeite  biefer  Smiciilage,  ulfo  bev  Seiten  3(3'' 
unb  3(4",  miebevl^Dlte  fid)  bev  gleid)e  üovgang.  Sic  Umvbe  gebvudt,  ol)ne  bic 
Äorvcttuv  bc5  3(utov5  ab,iulDavten,  unb  bonn  mit  eingefefetcr  3lutorforveftuv  «oücnbct. 

G.  3^ie  3(b3üge  bev  Sdjönbvudfeite  bev  i^nnenlage  maren  augenfd)einlid)  auf- 
cinanbevgelegt,  fo  bafj  bie  fcl)levl)aften  3lb,^ige  unten,  bie  tovvigievten  bavübcv  lagen. 
Seim  Scbvnrfen  bev  äSibevbvndjcite  tnuvben  nun  bie  3(b,5Üge  Bon  oben  abgenommen 
unb  in  bie  *|!veffe  gebvnd)t.  So  tom  es,  ba^  bic  oben  (iegenben,  fovvigievten  2ert 
fül)venben  ©djönbvndfeiten  pevft  auf  bcr  SBibevbvudfcitc  unfovvigievten  unb  erft 
im  Serlaufe  beS  Srudee  forrigievten  icjt  cr!^ielten,  tBÖ'^renb  ber  unten  liegenbe 
2ei(  feblerbaft  bebrndtcr  Sd)önbrudfeiten  auf  bev  9.l>ibevbvudfeite  nur  fovvigievten 
2ert  evl)ielt. 

7.  9lad)bem  fo  bev  S)rucE  ber  gan^^cn  Sd^rift  fertiggeftcltt  mar,  ging  man  an 
eine  Bcrgra|ertc  3lu5gabe,  inbcm  ftatt  bee  urfprüng(id)  aU  l'ücfcnbii^cr  angefügten 
Icxki  bes  84.  '^ifatme  nunmcbr  biefer  '.pfnlm  mit  ber  Bollftänbigen  3ln5legung 
6a|pav  6veu|igevÄ  angefügt  univbe,  unb  ,^mav  fo,  bafe  nidjt  bcr  gan^^c  -4*|al"itei"t 
Boriingefcbirft  mürbe,  fonbern  auf  jeben  Sers  fogteid)  bie  3luslegungen  folgten.  Se5= 
Ijalb  unirbe  ber  ii%i)n  Ic^te  Sogen  |)  be§  uvfpvünglid)en  SvudcS  entfevnt,  bev 
übcvfd)ie^cnbc  2evt  neu  gcfetit  unb  nodj  bie  Sogen  3-  3.li  bin.^ugefügt,  bie  Sogen  31— S 
abev  in  ben  fvüljeven  3lb,jügen  benu^t.  Sabei  ift  allcvbings  bavauf  gcfcljcn,  ba§ 
Bon  bem  Sogen  91  nur  bie  3lb,5Üge  mit  Boüftänbig  torrigievtem  lert  eingefc^t 
iBurbcn. 

8.  3in  biefeä  Si)ftem  poffen  alle  uergltd)enen  Sjcemplavc  binein.  (?«  ftimmt 
im  befonbeven  baju,  ba^  ficf)  feine  ©vemplare  finben  ober  bi«I)cv  gefunbcn  Ijaben, 
tu  benen  bie  Si"ifn(age  beS  Sogens  31  auf  bei  ben  Seiten  untovvigicvten  2ejt 
l^at.     "Sic  Äonftvnttion  ciuev  folc^en  3(uggabe  ift  unnötig. 


(Stnlcituiig.    35. 


XLIII 


0.  ipon  ben  ^iinbermigeii  auf  ber  ©djönbvutffcite  bev  ^niienlagc  beö  3?ogenS  ?(, 
alfp  auf  S3latt  913*  unb  314'',  fcicu  fotgenbc  yiv  Gljnvatterifievuug  aufgcfüljvt: 


Uufovrigicrter  leict: 
913»  3-2  ,,'onii  ^ufamcn  I)altiing  ju  fe^eii," 
5  „fotc^et    trefflid)!'    2ßiin  ';[  bcricutc, 
iDte  bie  .  .  .  ijjtopljcten  ge=  [;  hieft  bei 
luclt,  noc^  ..." 
1 B.  u.  „Bitb  ba§  fold^  f)en-  \\  [fluftos] 
flin"  II 
31 4'' 3-1  „bcnii  bem  t)od)löbltd)eii  6()urfutHI 
ftcii" 
12  „bitten,  bai  ev  joti^cn  anfong  Dnb 
guten  ||  toiHen ,    inn   6.  g.  ©.    gc= 
toitrfet,  and)  bas  ool:  ^  bringen  baju 
Herleiten  loolle" 
17  „butc^  t)od^gebad)te9  6l)utfütft[ict)ei-  \' 

es  ...  .  tvelDcn  Uleiä" 
24  „Qud)  t)tnfutt  fotc^e  feine  (Sabin" 

1  ti.  u.  „fc^fi^en  bnb  erhalten" 


Äovrigicrtev  2cj:t : 
„m  jufamcn  f)altung  gcroid  ,iu  fc^cn." 
„fold^cr  tvefflic^et  j  SSJunbcrtcntc,  Wie  bic  .  .  . 
5}topI)c=  |[  ten  getoeft,  nud)  .  .  ." 

„Unb  btto  fie  ||  [flufto^J  eben" 

„bell  Uon  bem  fjoc^löbtic^e  te^utfitt  !|  ftcn" 

„bitten,  biil  et,  jo  foldjcn  nnfong  Unb  gnten  || 
toiÜen ,  inn  (f.  g.  ®.  gctoirrfct ,  and)  bo§ 
Uol=  li  bringen  baju  bcrieiljen  rtolle" 

„biitd)   f)ud)gebac§ter  (5f)utfiitftlid)ct  |!  &  .  . . . 

ttcluen  bleiÄ" 
„and)  lueitcr  (ol^c   feine  ®aben"    [„tjinfnrt" 

fommt  einige  ofilfn  tueitet  nodj  cinnintöot) 
„fc^u^crt    bnb    bcmaren"    [„crljnlten"    fommt 

einige  3^''^"  loeiter  nod)  einmal  bot] 


J'du  ben  Anbetungen  auf  bcv  SBtbevbrurtfcitc  ber  Snnentage  beä  S3ogen§  31, 
atfo  auf  Statt  9t Sb  unb  914»  feien  fotgcubc  ciluäljut: 

fionigicrtcv  2e;t 
„[fie]  Ij  eben  inn  bei  ©nmnilniig  folleii" 


31 


Untorrigievtcv  leyt 
i'' 3- 1  »Cjcufj  li  flin  eben  inn  bct  ®amtnng 
fol" 
:j  „ÖJeletet,  ©clernet" 
9  „benen    bie  ||  jn    tieben ,    nl§   jtcm 

tremen  .|)ci[anb" 
20  „fteb" 
22  „auc^  juuot  bemelter  *4*fntin" 


23  „im  fjoufe  bc^  .f)@rtn" 
914»  3.  6  „ficf)  etl)al=  il  ten" 

4  B.  u.  „lieben,  e^ten" 


„gelciet,  gelctnet" 

„benen  bic  |[  jn  lieben,   ols   jtcu  tvemon  .fiei^ 

lanb" 
„ftet" 
„nnd)  Bot  bcmettct  5!fnlm"  i  jpntct  nod)  Ineitct 

in  „Uorbemelter"  geänbett) 
„im  .^aufe  bei  ^citn" 
„fic^  entl)al=  ||  ten" 
„lieben  Bn  e'^ten" 

.fiiet.jn  fei  bemerft,  bnf?  and)  in  bem  nnnmel)t  bereits  toirigierten  lext  fpäter  nod) 
gebelfert  loutbc,  unb  jloat  anfeet  bet  betcitä  angegebenen  flottettnt  ^l.  913''  ;i  22  „Bui 
bemelter"  in  „Borbcmeltet"  noc^  Statt  914"  3-  11  „2)iefe  t)offnung"  in  „biefe  l)offnnng". 

10.   gtbev  auc^  fonft   tuurben  mäf)reiib  br§  Svurfee  nod)  einige  i'iiibevungeu 

öorgenominen,   unb   jlnav  luiebevnni  t)auptfäct)ticl)  nuf  bon  offeufidjtlid)  in  größter 

(Site  gebrucEten  Sogen  91,  t3on  ber  oben  bereite  befjanbetten  3ii^'f(iF"ln9i-'  (Statt 

91  3  5Ü  4)  abgefcf)en.     SfotgenbeS  fei  angefü'^rt : 

Sogen  31.  Slatl  31  2-'  3.  19  „gtoj=  jer"  geänbett  in  „gröf=  fct";  3-20  „in  biefeii 
fd)eu§liH:  d)e  jerüttungen"  in  „in  biefen  fc^eusli=Iid}en  ^cttiittungen" ;  9t  yi»  p,.  If!  „fnt  b,i  jcligc 
liet^t  bes  i;  (»nangctii  .  .  .  fo  Bn«  ©Ott  mit  .  .  .  gegeben  ji  t)al  i:"  in  „für  bo«  feligc  liedjt 
bcä  (^nangelij  .  .  .  fo  Bus  ,]  ©Ott  mit  .  .  .  gege--||ben  t)at.  ";  3.  1  B.  u.  „Bnb  fo  gov  nid)t? 
auff  menfd)tid)=,  [flnftoe]  en  fc^ulj  !!(...  ^n  fctieni"  ,iunöd)ft  in  „Snb  ift  fo  gar  niri)t.J  anff 
menfd)=  p  [fl]  (id)en  id)nti  (.  .  .  ju  fe^en)"  unb  bann  in  „53nb  ift  nid)t-3  anff  men[d)lid)=  |i  l'ft]  i'ii 
fi^u^  11  (■  •  •  m  fe^en)";  315»  3.  2  „.£)etbetge,  Bnb  ||  Bnlcttjnltnng  .  .  .  er=,,l)alten  Bnb  bleiben 


LXIV^  'ISrobifltcit  be-3  3nt)«?  1544. 

mögen.  :"   tu  „^ctbergc  Uiib  ||  luilcrijoltmu-i  .  .  .  cr=  Uralten   tocrbcn  imb  bleiben  mögen.    "; 

3-11    „|i  Don Dü-H'tcucfie    «nbefdjmifeet    gct)alteii,     "    in   „|    Bun *Dli#= 

bteudjcn  unbefcfjinijsct,  gel)nlten,  ";  o- l*»  »'■'^i"  lautet"  in  „rein  bub  lautet";  ?l  ä'J  3-9 
„getilgct  luetben  Vlct.  5."  in  „gelilget  luetben,  'äUt.  5.";  3-16  »^-  ßaipat  Stentiigct.  |;" 
in  „6o|l)oi  (>veu=  ^iget.  2:  ";  Slatt  31  Ü"  füUte  ein  SBilb  8utl)et5  ctl)alten,  abet  bie  etfleu 
(5-rcmpkte  ((iSöttiugcn)  gingen  mit  Icetet  Seite  aul-,  bann  Uiurbe  ein  9iunbbitb  8utl)etv  in 
Si<tnftfigut ,  in  bct  betannten  Totflelluug  mit  bcni  S^arctt  auf  bem  fiopfc  unb  bet  llmid)tift 
„MAK'i'INVS- LVTERVS -DOCTOH  •'  eingefetit,  bieje?-  abet  ouct)  roicber  entfetut,  unb  butd) 
ein  bie  Seite  nict)r  üU5)ü[Ienbe-5  unb  neuete-ä  iöilbnic-  J.'ut^er!j,  battjöuptig  in  SBaurfjtjolie,  mit 
bcm  ®ebctbuii)e  in  bell  |)änbcn,  baju  mit  bet  3al)teÄ5nI)I  154G  unb  fitanadj-i  geflügeüct  Sdjlonge 
bctfelien,  in  bietccfigem  (yrtmot  ctjclft;  SBlatt  916''  Ijatte  utfptüngtid)  feinen  fluftoä,  bet 
fluftoS  „ÜJifin"  ttiutbe  mäljtenb  bc-J  Srnctc:-  zugefügt. 

SBogen  g:  33(.  9^1^  3-5  lautete  ntjjjvünglid)  „uiiteinanbet,  baä  Söott  |i  I)öten",  fpätct 
„miteinanber  ©otte-S  SBott  [|  ()öven";  3- 12  „bnv  |j  iJau-J"  tinitbe  geänbett  in  „bieje*  i  .iianä", 
3.  16  „alio"  in  „Slljo". 

Sie  gesamten  ^ovveftitvcii  fiiib  foltjol^l  für  bie  Äeiintnie  toon  bem  Äorvcftui^ 
lefeii  bev  banidigen  3cit  qI§  für  bie  ?lvt,  irie  fi($  bev  Sefiev  bei  9Borteinfd)iebuiigcn 
hiirclj  tDpograpfiiidje  ffüv5ungen  ,^u  ()clfcn  liiufjtc,  üon  ^iitevcffe,  fic  ciiaubcn  iugav 
bei  bem  Srucf  bcr  Snnentagc  bcS  33ogenÄ  51  einen  ©inbtid  in  bie  Sh-bcitenjcifc  bev 
Sviicfcmcn,  wie  mir  i^n  in  anbever  Söejie^nng  and)  bei  bev  „Söantung  nn  meine 
lieben  Seutfdjen"  (llnfvc  3(u§g.  33b.  30',  2(i5)  gctoinnen  fonnten. 

11.  gin  3ln«finanbcv(}aften  ucvidjiebcncv  ^luegaben  bev  Dovliegcnben  Sdjvift 
nad)  fQmtlid)en  33aviQnten  ift  nnnötig  nnb  nnftattbaft.    3"  nntevjdjciben  finb  nnv 

A.  bie  tieinere  Slu^gabe,  auS  !öogcn  ?(     ^  befte()eiib,  bie  am  Sd}lnjfc  nuv  beu 
leyt  beä  84.  *.pfalm§  nebft  Einleitung  bringt, 

1).  bie   gvöfieve  ^luSgobe,    nn«  3?iigcn  5(  — 9.1!  beftel^cnb,    bie  am  Sd)lnffc  ben 
84.  ^t^fnlm  mit  ben  Einbiegungen  CSven^igevs  entljält. 

ilifu  bev  Slnegabe  A  finb  ferner,  obmot)l  bas  für  ben  Icvt  bcr  ^.^vebigt  l'ntt)cr5 
nicE)t  in  iöetrad)t  tommt,  nac^  bcr  Seiljenfolge  bev  ^ertigftellung  ber  ^""cutage 
be*  33ogen5  91  au'5einanber,5ul)alteii : 

.■1'  mit  forrigiertem  Jert  auf  bcr  Sd)önbrurffeite  bcr  S""C"ln8e  ^t-'*  y3ogens  51 
{iBIatt9l3»  unb  914''),  unb  unfovrigicrtem  Zext  auf  ber  äßiberbvncffcitc 
(23lott  9l3'>  unb  914^'), 

..  yl"    mit  forrigiertem  leyt   auf  ber  gan.^en  Snnenlngc   ( 35latt  91 3 »''  unb  4»''), 

^"'  mit  uutorrigiertem  Sejt  auf  ber  gdjbnbvucffeite  biefer  Sage  (Statt  913» 
unb  91 4''),  unb  forrigiertem  2ert  auf  ber  SBibcrbrudfeitc  (23latt  913'' 
unb  314-'). 

S)a  biefe  llnterfdjeibnngen  nnd)  ben  üben  unter  9ir.  9  gegebenen  i.'c5artiu 
leidjt  auö,(ufübrcn  finb,  geben  loir  uadjfteljenb  nur  bie  einfadje  3?efd;reibnng  Don 
A  unb  /)*,  unb  bcfdjräuten  uns  für  A' — ^"'  auf  bie  9lngnbe  ber  ^unborte. 

A  „(.'•imueliljung  "  eines  lUemen  .f)nn=  fes  .yitu  5).srebiganH.it  Wöttlid^g  aBurti 
erbauiet,  3m  (4biu'fi°ir|t-  lid)en Sdjlofe  ju  lorgam. '  [3  ^Blöttdjcn]  Snrcl), ' 
Soct:  Wart:  '  i^iutfier.  ,]  ©ebrnrft  ,^u  Sßittemberg,  bnrd)  ©eorgen  iKMiam, 
3m  jar  M.  D.  XLVI.  \"  Jitelrücffeite  leer.  34  nnbe.jifferte  SBlattev 
in  iZuart  (=  Sogen  31— .^),  le^te  Seite  leer.     9lm  (änbc  (Statt  ^4« 


einleitiiiig.    Sf)-»?.  LXV 

3.  17):    „@ebru(ft  3U  Söittemberg,   burd^  [|  ©eorgen  '3tf)atv,  3lnno  || 

m®. jtöi.-.  I" 

■Hotljonben:  .41;  »erlin  (Luth.  8221  s  Luth.  822Ui'is  =  frü'ftet  flnaateid)?? 
(Sjemplnv),  ©öttingcii,  aJiüitc^cii  .*;•).  (Th.  U.  104,111.4),  äBolfenbiittel  ^i;-)arbt 
1853).  —  Ali;  SBctliii  (Lutli.  S221 ;  Luth.  8221«'^  =  früljcr  fiimQtefdje^ 
(JremplQt),  ^cibelberg,  aßraiigerohc  (!1p  189ui.  —  .■)!":  »fvlin  (Luth.  82211'). 
—  (hl.  'Jliiäg.'^  20",  218  (einziger  Stiitf,  otjnc  jebe  iBemettung  übev  innere  Uter^ 
jdjiebentjeiten). 

B  Xitel   tote   A.     iitelrüctfcite    Iccv.      -^O    Hnbe,iiffcvtc    Sßlättev   in    Qunvt 
(=  Sogen  31  — 5Ji),  lc|tc  ©citc  leer.     O^ne  Smpreffum  am  ßnbe. 

aSortjonben:  Serlin  (Lutli.  8221-';  Luth.  8221:'t'i'^  =  frül)er  flnnnteirf)e§ 
gscntplar);  ^aüe  U.  (Vg  2449).  —  gef)It  CJrl.  ?lusg. 

3n  ben  ©efamtauSgaben:  Söittcnberg  7  (1554),  613^-622"  uiib 
G22''-628'';  3ena  8  (1558),  212''-222»;  3Utenbuvg  8,  367—377;  «eip.iig  12, 
551—562;  Sffiolc^  '  12,  2480—2515;  «ffinld)'^  12,  19.50—1985;  övlangen  •  17, 
239—262;  Chlaiigcn '^  20",  218—243. 

5ür  ben  Xcyt  Vutl)er§  fjaben  bie  äöanblungen  be§  Cogens  %  feine  '.ik'bentnng. 

36.  .5.  Dftofaer  l.'-.+4. 

*4<rcbigt  am  17.  Souutog   uad)  J^riiiitntiö,  itad)iuittnge!,  in  2orgau  gcl)altcu. 

^gl.  oben  ,iu  'Jh'.  35. 

erI)Qlten  in  IKoverö  5lad)fd)tift  in  ber  Jenaer  $>anb(d)vift  P.os.  q.  24" 
581.  406''— 412  \ 

37.  12.  Ottolier  ir.44. 
^4?rcbigt  am  IS.  Sonntag  narf)  Jtinttatiö. 

Cvrt)aUen  in  ;Kbver§  '}cac^trf)Tift  in  bcv  ^enacx  .ßanbfdjvift  Bos.  q.  24" 
S3(.  413''— 418^,  fotoie  in  Stut^'  Vluf,;eid)nung  in  ber  ;^|Undaner  .Cianbfdjrift 
9tr.  XXXll  iJ31.  100"— 103''  unb  in  ber  äüolfenbüttler  Aöunbjd)vift  'Jir.  97 
581.  356"- 359». 

<«ac^   ber  aSotfenbüttler  C)anbfc^rift  niitgcteitt  (Sri.  9tn§g.- 20ii,  244—249. 
3u   bem    nnten   ©.  028,  11  ff.  20 ff.    (bie  yieöntion  bec^  ©nh-nnient§   betr.) 
Kefagten    uer^eic^net   iKorer    in    feiner  .öanbfd)rift  331.  413»  fotgenbeS  ®nta^ten 
l'ut^ere  nnb  i^ugen^agene: 

■»IKit  ber  e-teöation  in  bent  ;lhid)titjer  .^rcie  ad)tcn  mir,  bn^  alfu  ,in 
faren  fein  folte,  »eil  fold^  ßerenionl)  frei)  ift  erfanb  önb  bent  (Ü)riftUd)em 
glauben  (too  fonft  fein  bofcr  jufa^  gefd)id)t)  l)ierin  fein  fat)r  ift,  ©0  \ai  man 
ligen,  was  gefallen  ift,  feilet  bae  anbcr  I)in  nad),  fo  magä  and)  ligen.  yhtff= 
rid)ten  aber  jols  inan§  fid)t,  (*-s  mufte  benn  gar  fonberlidje  not  fnrfalleu, 
iDeld)5  Ijierin,  als  bas  nic^t^  ift  an  im  felber,  nid)t  leid)tlid)  ,yi  uermnten  ift, 
®otte§  gebot  folt  man  l^alten,  ba  lege  mac^t  an. 

■DJJartinus  Sut^er  5): 

Susannes  5öugenl)agen  ipomer  S). 

3)ie  beiben  ^lanien§uutcrfd)riften  ftanimen  t)on  58ugent)agen§  .s^anb. 


XLVJ  «Prebigten  ber  3n^tc  1544  uitb  1545. 

S)a§felbc  (vJutaditen  kfinbet  fid^  in  ber  @otI)Qcv  .&anb|d)rift  A.  451.  St.  546, 
bort  an  eine  yi6fd)ritt  hei  i^ricfeä  Je  SBette  5,  392 ff.  (Dorn  2(1.  ^tugiift  1541) 
angefüst.  iHgl.  bo^u  ,Söfttin--ÄaiDerau,  Vutt)er  33b.  11  ©.688  ,5u  S.  578  n.  2. 
Ärofer,  lifdjrcbeu  in  ber  '•JJlat£)eii)d)en  Sammtnng  'Oir.  652. 

38.  25.  Seäembev  1544. 

^rebigt  am  3Öcit)noti)tötagc,  iind)mittng§. 

(h-fjatteu  in  iKörer^  9tQd)fd)rift  ('4.*üad)5  Vtöidjrift)  in  ber  ,'',U)iifnuer  .öanb- 
fdjrift  -Jir.  XXVIll  33Iatt  74"— 75",  folrie  in  Stollj' i'lnf^eidjnnng  in  ber  ,;^U)iifauer 
.&anbfd)rift  'Dh'.  XXXll  3^t.  103"— 106»  unb  in  ber  3i>oIfent)üttlcr  .t-)anb)d)rift 
9tr.  97  5ÖI.  365^— 368 \ 

•ilaä)   ber  aßotfentjüttter  C'>a"bfc^rift  mitgetcitt  &xl.  iHnsg.^  20 n,  250—255 

39.  26.  2;ejembov  1544. 
*J>rcbtgt  niii  löge  Ste))l)aui,  iinrtimittngö. 

(?rt)ntten  iu  ;liörer5  yind)fd)rift  (4.*oad)ä  l'tbfd)riftj  in  ber  ^roidnuer  .Ofliii»' 
fd)rift  ytr.  XXVIll  iöl.  75' — 76'',  fotoie  in  Stot^'  'Jtuf^eid)nung  in  ber  .'iiuidouer 
•Ipanbidnift  Dir.  XXXIl  ißt.  106"— 108''  unb  in  ber  äßotfenbüttler  .panbfc^rift 
yjr.  97   «t.  368"— 371''. 

9iad)   ber  äßotfenbüttter  .öaiibfdjrift  mitgeteilt   tht.  Vlusg.- 20",  255     260. 

40.  28.3)ejembev  1544. 

^4^rebigt  nm  Sonntag  nac^  ^JBet^nad)ten. 

(*rI)Q(tcn  in  iftbreri  9iad)id)rift  d^oac^S  9l6fd)rifti  in  ber  ^raidouer  $Qnb= 
fc^rift  Dir.  XXVIll  351.  76'' — 77'',  fotoie  in  Stot^'  'Jluf,^eid)nung  in  ber  .Swidauer 
^iünbid)rift  m-.  XXXll  551.  108''— 111»  unb  in  ber  aBolfenbüttler  .^nnbfi^rift 
<)}r.  97  S8t.  372"— 375". 

"•Itnd)   ber  ai^otfenbiittter  C^nnbfc^rift  mitgeteilt  (hl,  Vlnäg.-  20i',  260—266. 

1545. 

1.  1.  3aniinv  1545. 
^.^rcbigt  am  Jngc  ber  iBci(i)neibnug,  uodjmittag^. 

(h-t)altcn  in  yiörers  ytadjfdjrift  ('l'oadjs  lUlijdjriftj  in  ber  ;^)nndaner  .Ipanb^ 
fdjrift  ''Jlr.  XXVIll  331.  77''— 79",  foiuie  in  Stollj'  'Jliif,5eic^nung  in  ber  ^'uidauer 
Jpanbfi^rift  Tir.  XXXIl  331.  111"- 114"  unb  in  ber  äöolfenbüttler  Jpanbfd^rift 
"IJr.  97   331.  375'-- 378''. 

yiad)  ber  aüolfenbüttler  .£)aubfd;rift  gebrudt  6rl.  Stusg. «  20 ",  267—273. 

2.  4.  3aininr  1545. 

*4>rebigt  am  Sonntag  nad)  bcm  Jcftc  ber  23efd)neibung. 

(hljalten  in  mxni  '•Jtad)fd)rtft  ($oad)§  9I6fd)rift)  in  ber  ^tuidaner  .^anb- 
fdjrift  Dir.  X.Wili  3<l.  79"— 80'',  foluie  in  Stoll}'  Vlnfseidjnung  in  ber  .'iuiidauev 
|)anbid)rift    -J!r.  XX.XII    iöl.  114"     116''    unb    in    ber   aßolfeninittler   4)aubfd)rift 


eiufeitung.    1544,  37-40,  1545,  1-7.  XLVII 

5h-.  97   m.  379»— 381".     Sie  ©tol|fcl)e  l>tuf5eict)mmfl   läfet    hie  ^:piebi9t  Nonis 
laiiiiaiii  b.  i.  nm  5.  ^aniiav  getjolten  fein. 

'ilad)  ber  aäJolfenbüttlcv  ^mnbfdjnft  öcbnitft  (Sri.  ^higg.'-' 20",  273-278. 

3.  <i.  Saniiat  1545. 
*4?rcbigt  Olli  S^ii^iljnHioetngc,  itodimittagö. 

6v()aüen  in  JHorer'S  91ad)fc^vift  (5poQC^5  Slbfc^xift)  in  bev  Swictauev  Jpanb= 
fdjvift  '•Jh-.  XXVIll  m.  80''  -82»,  jornie  in  etoltj'  Vluficidjnnng  in  bev  .«^iinifauev 
^anbfdjrift  yiv.  XXXll  iBt.  116''— 119»  unb  in  ber  äBolrcn'büttlrv  Cwibfc^rift 
9h.  97  331.  382»— 385 ^ 

gjnd)  ber  3BütfenMttter  .^anbfc^rift  gebrudt  (5rl.  3(ulg.2  20",  278—283. 

4.  11.  Snnnnv  154ij. 

^^rebigt  am  1.  Sonntag  nad)  (£-ptv^aiitä. 

6rf)atteii  in  JHbrers  9Jad)[d^rift  (^Poadje  SIbfdjrift)  in  bev  ^Jnurfaner  .öanb= 
fd)rift  m-.  XXVIII  *ßl.  82"— 83'",  foltjie  in  ©tolfe'  9Iuf3eid)nnng  in  ber  .'^mirfanev 
.fianbfdnift  9h.  XXXII  il-il.  119"-121"  unb  in  bev  Sßolfeiituittlev  .ipanbidnift 
9h-.  97  m.  385>'-388^  ©tot^'  3luf,ieid)nung  legt  bie  ^4.!rebigt  tälfd)lic^  anf  ben 
6.  3o"iiav.  '')lad)  unten  ©.  075,  3  tonnte  bie  '4-*rebigt  aud)  am  9JQd)mittng 
gehalten  fein. 

9iac^  ber  SÖolfeubüttter  ^anbf^rift  gebrudt  grl.  äueg.'-' 20",  284-288. 

5.  18.  Sanunr  154.5. 
^.(Jrebigt  am  2.  Sonntag  nad)  (?;)iv()nniä. 

&r|alten  in  9{örers  9iad)f(^rift  (*^*Dnd)S  ^,!lbfd)rift)  in  ber  ,'^Uiirfnuer  .<j)nnb- 
fdjrift  9h-.  XXVIII  «I.  83"— 85»,  foiuie  in  Stot^' 9hif,ieid)nnng  in  bev  ^Hüdauev 
^ianbfd)rift  9h-.  XXXil  581.  121  "—123»  unb  in  ber  Sßolfenbüttler  .*>nnbfd)Tift 
9h.  97  m.  388"— 390». 

9iad)  ber  Söolfenbüttter  .(panbfc^rift  gebrudt,  aber  fälfdjlid)  auf  bcu  11.  ^nininv 
gelegt  (Sri.  yiueg.^  20",  289—292. 

6.  25.  3anuar  1545. 

^4-^Tcbtgt  am  8.  Sonntag  nad)  G^Vt^V'tt'i- 

(är'^alten  in  iübvers  9tad))d)rift  (:j>oad)5  Vlbid)vift)  in  ber  ,8iuidauev  .«pmib- 
fd)rift  9h.  XXVIII  *l.  85»-86",  fotüie  in  Stol^'  mif.jeidjuung  in  ber  .Sluidauer 
^anb)d)vift  9h.  XXXIl  Sl.  123»— 125»  nnb  in  bev  Söolfenbüttler  .S)anbfd)vift 
9h.  ;t7  m.  390"— 393»>. 

'Rad)  ber  äBolfenbüttlcr  Caubfdinft  gcbrnrft  förl.  ".'lusg.-' 20",  292—297. 

7.  7. 3tptil  154.'-.. 
*.|*tcbigt  am  Oftcrbicneitag. 

(h-l)alten  in  IHbrerS  9Jnd)fri)rift  (*^.(uad)6  '•^lb|d)vifl)  in  bev  J^tuidauev  .i^-)anb- 
fdjrift  9h.  XXVIII  'Sl.  86"  — 88",  foroie  in  etultj'  yiuf^icidjnung  in  bev  ;>,luidaner 
4boiibfd)rifl  9h.  XXXIl  5131.  125»  127»  unb  in  bei  aßolfeubüttler  .C^anbfdjrift 
9h-.  97   5Ö1.  394»     396". 


XLVIII  ^ptebigtcn  bc?  ^ai)X(?  1545. 

Sie  ^prebtgt  fanb  fpdter  9tufiiQ:^nic  in  bie  ffird^enpoftitte  (M.  JdiSg.^  8 
196—209). 

3lncl)  bei-  SÖolfnibütttfi-  |)aiibf(f|nft  gebrucft  6rl.  9lu§g.  ^  20'^  298—303. 

8.  12.  -Jlptil  1545. 
^^Jtcbigt  nm  Somitng  Cuafimobogcititi,  in  bcr  Sdilopirdic  gcljaUeu. 

6rl)altcn  in  9{övcr§  9lad)fc6vift  (5l>oad^§  lUtifd)rift  i  in  bev  ^ttiicfaucv  iianb^ 
fcfnift  ^Jh.  XXVIII  331.  S8''-!»0%  foluie  in  ©tol^'  9luf,5cid)nung  in  bev  .Siciifanfv 
.&anbid)vift  ytv.  XXXII  m.  127''-  129». 

''Radj  Corp.  Ref.  V  <B\>.  729  ttjurbc  am  10.  Vtprit  bn  .*?urfürft  in  SÖittcnberg 
frtOQi-tet.  ©eine  '.'(ntuffcnfieit  tonv  bie  UVranfaffnng,  bn^,  Vntftov  in  bi'v  Sd)(o§tird)e 
prebigte. 

9.  19.  'ülpril  1545. 
^rebigt  otn  Sonutng  '"JJIifcriforbia^  ^oiiiint, 

Grljotten  in  iKörovS  'Dladjfdjvift  ('^!oQd)6  Vlbfdjvift)  in  bev  SwifEmifV  .öonb^ 
id)xift  ?lv.  XXVIII  ^t.  90''  — 92«,  fotüic  in  Stüllj'  3luf3eid)nun(^  in  bov  ^Stnidauev 
|)Qnbfc^rift  3h-.  XXXil  Sil.  129''— 131''  unb  in  ber  aöolfenbiittrcr  i)Qnbfd)vin 
'Rx.  97  m.  201^—208''. 

9lQdj  bev  Sßolfenbüttlev  4)Qnb)c^iift  gebvuift  (Svt.  9üi§g.'' 20",  303-308. 

10.  2(;.  %pxH  1545. 

^.Prcbigt  am  Sonntag  ^M^ifate. 

gr'^aÜcn  in  iUorevS  9lQd)Htvift  (*Pond)e  l'lbfd)vift)  in  bev  ^roidnuer  iianb^ 
fdjvift  9h-.  XXVIII  «l.  92^-94 -^  fomie  in  Stolli' l'hifieidjnnna  in  bev  ^Sa'idauev 
■ipanbidivitt  ^h.  XXXII  «l.  131''— 133''  nnb  in  bev  äBolfenbütttev  imnbfc^vitt 
'ih.  97   m.  207  ■■'  —  209''. 

Ilad)  bev  SUoltenbüttkv  |)anbid)vifl  gebvudt  ^vt.  9lu§g.  ■•' 20 ",  308—312. 

n.  3.  Wnil545. 

^4^rebigt  am  Sonntag  Mautatc. 

(Jrvl^alten  in  itiiheve  Jiod)id)vifl  i^'^iondj«  Vlbjdjvift;  in  bev  ^'^)iDicfanev  ."panb^ 
fd)vifl  yh.  XXVIII  ä5l.  94''-95". 

12.  10.  3)iai  1545. 

*4?rcbigt  am  Sonntag  ä^occui  ^ofww^'toti^. 

45gl.  oben  ^u  1544  9lr.  14  unb  5lv.  16. 

(vvfjQlten  in  9{i3rev§  9lad)fc^rift  (iSoad)ö  9lbfd)vift)  in  bev  ^'üidEnncv  .^anb- 
l'c^tift  Dflv.  XXVIII  231.  96"  — 97 ',  foiuie  in  Stollj' l'luficidjnnng  in  bev  ^',iuidauev 
^onbfdirift  5h-.  XXXII  --81.  134^'— 136''  nnb  in  bev  aöolfenbüttlev  .Oanbfcfttift 
m-.  97   581.  229»-230''. 

"Rad)  bev  2Bolfcnbütt(ev  .'ponbfd)rift  gebvudt  6rt.  *ilu§g.  ^  20",  330  —  334. 


einteilitng.    7-17.  XLIX 

13.  24.  Ttai  1545. 

*4?rebigt  am  4-*fii'9fttng,  iiatlimittagä. 

(frlialtcn  in  3Jüvtr§  '•Jiüc[)fd)vift  O^ipadjö  Jlbjdjnft)  in  ber  5"-''cfniiei'  -'Qan^- 
fdjvift  5h'.  XXVIll  58(.  97 »--Og^  folute  tu  etol^'  3Uifjcic^nuug  in  bcv  .'^wicfoucv 
.^anbfd;iift  m-.  XXXII  331.  ISS"  unb  142''-144\ 

14.  25.  ÜJlai  1545. 

^^Jtcbtgt  nm  ^.|Jfiiigftmoiitag. 

6v{)alten  in  9i'bverg  9farf)fd)vift  (^^oad;§  Slbfdjrift)  in  ber  ^'^midtauer  .g>anb= 
f^vift  'Va.  XXVIll  58(.  99^'-100'',  foluie  in  ©tot^'  Sluf^eid^nung  in  bcv  ^tuicfauev 
.£)Qnb|c^vift  9Jr.  XXXII  m.  144  ^'-145''. 

15.  31.  aWot  1545. 
^.ßrebigt  am  Xage  Sriiiitattä. 

»gl.  oben  ^u  1544  g(r.  14  unb  16;  1545  9lr.  12. 

grl^alten  in  fRörerS  9tad)fd)vift  (*pDQd)ö  21bfd)vift)  in  bev  ^;micEaucv  ,'Qanh- 
fdii-ift  mx.  XXVIll  m.  100''- 102 ^  fotDJe  in  ©toltj'  ^(nfäeidinnng  in  bcv  ^StuicEauev 
iiaubfc^rift  'Rx.  X.XXII  Sl.  137^'- 140''  unb  in  bev  2ßolfcnbüttler  .^öanbfdjvift 
5)lv.  97  m.  241''-243». 

mad)  bev  Sßolfenbüttlev  |)anbfc^vift  gebvudt  ©rt.lugg.^  20",  350-355. 

16.  7.  3um  1545. 
^rcbigt  am  1.  Sonntag  nad)  Jrtiittatiö. 

evf)altcn  in  9iövev§  5ia(^fd)vift  (5poad)ö  9lbfi^vift)  in  bcv  Stnidauev  .!pQnb= 
|d)vift  '■Rx.  XXVIll  Sßl.  102-'— 104'',  fomic  in  6toI^'  3lufieid)nung  in  bev  .^roidauev 
,C-)anbfd)vift  9lv.  XXXII  «l.  146^-147''  unb  in  bcv  aSBotfcnbütttev  i>ubfd}vift 
Rx.  97  Sil.  244"-24G\ 

5ind)  ber  2Bolfcnbüttlcv  C^oubfc^vift  mitgeteilt  Don  33ruuö  (ögl.  oben  ju  1544 
Rx.  11)  e.  165-170  unb  (als  nod)  ungcbvndt)  (Svl.  Sluäg.'-'  20",  355-359, 

"Rad)  2ifd)vebcn  (güvftcmann=a3inbicil)  *b.  2,  404  iüqv  ßutt)ev  am  iUovmittag 
im  ©ottcäbicnft  —  aud)  nu5  biejcm  ©vunbc,  abgcfe^cn  üon  bem  epiftolifd)en  iejte, 
mivb  man  biefe  !:^U-cbigt  auf  ben  ^ladjmittag  ju  legen  f)aben  —  unb  iivgertc  fid) 
übet  bie,  „fo  bo  niurniclteu  unb  bvummetcn,  )uenn  man  bie  ^^falmcn  unb  geiftUdjen 
ßiebev  funge". 

tein  icil  biefev  5pvcbtgt  (unten  ©.  780,  23—781,  29  ftnbet  fid)  in  ben 
5Lif(^v.  2,  404 f. j 

17.  14. 3uml545. 
*4?rcbtgt  am  2.  Sonntag  norf)  XriHttotiö. 

(W)nltcn  in  3Jövcv§  ^Jndifdjvift  (^pond)^  3lb!d)vift)  in  bev  8>oicEauer  .f»anb= 
jdjvift  ''Rx.  XXVIll  5ÖI.  104*  105'',  foluic  in  Stoltj'  ^In^eidjnung  in  bev  ^rtidauev 
.^aubfc^rift  9tr.  XXXll  St.  147'>-149*  unb  in  bev  äßolfcnbüttlcr  Conbfc^vift 
'Rx.  97  58t.  246''— 248  \ 

Sutftetä  Wixte.    XLIX  IV 


L  5;tebigten  bei  3at)tea  1545. 

3laä)  ber  aSolfcnbütttei'  >t)anbfrf)vift  mitgeteilt  bei  Siuni  (Ogl.  oben  311  1544 
?lr.  11)  ©.  170-174  unb  (als  iiodj  ungcbrutft)  (Ht.  3lii§g.2  20",  360-363. 

Sutl^er  öevlic^  an  bic|cm  läge  ben  Svü^gottcebicnft  toegen  bc§  Srumtiiens 
hjö^ieiib  beg  Gäejangcs  (ügl.  oben  jn  9tr.  16). 

18.  19.  3uli  1545. 

^4?rcbtgt  am  7.  Sonntng  uart)  Jrinitati^. 

6rl)alten  in  9ibvex§  9Znd;fd)tift  ('.poQct)g  yibfdjvift)  in  ber  3widQuev  ^anh^ 
fd)ti?t  5lr.  XXVIII  331.  105''— 107  •\ 

19.  4.  ?luguft  1545. 
*4?rebi(}t  bei  ber  i^o(f)-icit  Sigmnnbä  öoii  Stnbcnnu  in  5)Jcr}cbitrg  gehalten. 

<Bd)on  im  Sn^ve  1544  I)attc  £utl^ev  bie  ^Ibfid^t  befnnbet,  „aöittcnbevg  ,511 
bevlaffen,  fo  ha%  Siigen'^agen  unb  anbete  5Jlannev  bev  ^ivd^e,  Uniberiität  unb 
Stabt  i!)n  mit  SBittcn  nnb  2ränen  pvüdtialtcn  mußten"  (Äöfttin=Äanicvan,  lL'ntf)ev 
33b.  2  S.  5731.  3e^t  üeranla^te  i^n  „ba§  fovtgcfc^te  unfittlid)e,  unjticfitigc  Srcibcn 
in  feiner  nädjften  Umgebung",  aber  aud^  fein  för^serlii^er  (Sd)Uiäd)e5uftanb ,  feinen 
6ntfd)(ufä  auS^ufü'^ren.  ©egen  6nbe  ^uli  tiertie^  er  SBittenberg.  Über  Seipjig 
begab  er  fid)  nad)  S^i^>  ^^o"  *""  et  feiner  J^rau  am  28.;3u(i  fd^rieb:  „3d)  motttS 
gerne  fo  matten,  bal  i^  nid)t  burft  miebcr  gen  Sßittemberg  fonunen".  —  „5lnr 
toeg  au§  biefer  ©oboma"  (a.  0.  O.  <B.  606f.  S)e  Bette  5,  753).  S)ie  Uui= 
öerftät,  ber  SJat  unb  ber  Äurfiirft  Baten  Sut^er  inftänbig,  fein  Sor'EiabEn  auf5U= 
geben  unb  nod)  SBittenberg  ^urüd^utetjren  (,ßöftlin=.fiQluerau,  a.  a.  C  S.  607). 

i>on  3e'^  au§  loar  ßutl^er  in3mifd)en  nod^  Werfebutg  mcitergereift.  >^kx 
bpUjog  er  om  2.  9(uguft  im  S^om  bie  Drbination  be§  ÄoobjutorS  ©corg  öon  Wn()alt 
(ögl.  Söeftpbal,  S^ix  grinncrung  an  (T-ürft  ©eorg  ben  Wottfeligen  ju  ölnfjalt.  1007. 
©.  52 f.).  „©leic^  nac^  biefer  Crbination  mürbe  aud)  ber  el)clic^c  Stanb  beS 
2!ombed)anten  ©igi^munb  öon  i'inbennn  öffentlid)  öon  ber  Äird)e  beftätigt.  @r 
"^atte  fdjon  fiebcn  Saljre  lang  in  ^eimlid^cr  6!^e  „aus  ©ejmang"  gelebt,  aber  bie= 
felbc  nic^t  öffentlid)  befenncn  biirfen.  ^^lun  aber  burd)  bas  ^Kanbat  beS  fioQbjiitorS 
bie  ©^e  ben  @eiftlid)cn  freigegeben,  Äontubinate  ober  ftreng  oerbüten  iiiaren,  luurbe 
baS  ©"^epaar  am  4.  Wuguft  bon  ©eorg  unb  ßutl^er  5UT  Äirc^e  gefül^rt  unb  nad) 
einer  fßrebigt  ßuf^ers  über  ben  Iieiligen  Stanb  ber  ^1)e  öom  dürften  felbcr  getraut, 
med^er  aud)  bie  ^od)3eit  au#rid)tete"  (3Beftp^I  a.  a.  C  <B.  53). 

ÜagS  barauf  prebigtc  Sutl^er  in  ^afle  (unten  3Jr.  20),  am  6.  Slugnft  micberum 
in  SJJerfeburg  (unten  5h.  21),  am  12.  9(uguft  in  Seipjig  (unten  5lr.  22).  Jim 
16.  3luguft  finben  toir  it)n  mieber  in  Sßittenberg  (ögl.  Äbftlin-ßaroerau  a.  a.  £). 
©.  608.) 

S)ie  Werfeburgcr  .tioc^jeitlprcbigt  (9}r.  19)  gab  jugteid)  mit  ber  nm  6.  Sluguft 
in  Werfeburg  gebaltenen  (5ortfc|ung  biefer  *|3rebigtcn  Unfrc  3lu§g.  S3b.  51  9lr.  21 
©.  11  ff.)  W.  Watt^ias  Söandcl,  „«Pfarrer  äu  i)alle  ^u  S.  ^J^ori^en"  (über  if)n 
ögl.  (Snber5--tatt)erau,  ßutberä  33riefmec^fel  S3b.  13  ©.  73  ff.)  in  2)rud.  Saä  33or= 
tnoit  ift  botiert  „©ontag  Soanniä  (Suangcliftae  3lnno  5Jt.  2).  J.iüj"  (b.  i.  1545). 

68  liegen  folgenbe  !£rude  bor: 


I 


eintettung.     17-19.  LI 

A  „3ttJD  ^Pvebigt  S).  1|  maxüni  8utf)evä,  Sie  erftc,  Som  ||  ^üä)  ^^vifti, 
au§  bcm  Uiij.  "^ftfalm,  ||  .gicw  biifcv  '^cnjcfH'v  k.  jl  3)ic  nnbev,  S5om  Pfji'^ 
ftanb,  nu§  ||  bem  Sejl,  .f)ebv.  iij.  3)ic  ctje  jol  e()v=  [[  lief)  gefinlten 
»oerben  bei)  al=||Ieti,  önb  boä  6(;ebette  |!  önbeflectt.  j|  ©eprebigt  311 
«öhräbuvg.  j]  ©cbnidt  ,^u  SBittembevg  Ij  biivif)  t^icurgcii  mjniu  \\  3lunoXLVI.  [" 
2iteh-itctfeite  lecv.  :52  unbcjiffcvtc  33lättcv  in  Quart  (-=  SBogcn  ?l  — .&), 
bie  bvei  legten  Seiten  (eei\  ?lm  G'nbe  (ißlatt  C^-' 3.  7):  „Sebrnift 
ju  SBittcmberg  |l  bnvc^  ©eorgcn  [[  Üffjniu.  ;|"  ,^tbx.  iij  ift  S)vncffef)lcv 
für  jüi. 

l!otl)niibcn:  .<iiiQofcf(^c  Sdiiimlmig;  SPorliu  ([juth.  S'iOl),  .flamtnivg,  OTiindjcii 
^.  mib  11,  Stuttgart,  atJctnigctobc,  äBittcnbcrg ;  «ouboii.  —  ßvl.  ?lusg. '-  20  ",  3Go 
(einäiger  ®rutf). 

B  3tDo  «prebigt  ||  S).  gjlartini  Sut^.  [j  Sie  crfte,  »om  itteic^  6f)rifti,  aug 
bcm  biij.  II  5pfatm,  .sS(59i9{  bnfer  bfi'i"  11  jcber  etc.  |{  3)ie  anber,  5ßoni 
@I)eftanb,  au§  bem  Xejt,  ||  C^eb.  iij.  Sie  ßlje  fol  etjtlid)  getjolten 
teer  il  ben  bet)  allen,  tinb  ba§  ©f)ebet=  [j  te  bnbeflertt.  ||  ©eprebigt  ju 
9Tlcr§bnrg.  ||  SBittemberg.  ||  ANNO.  1546."  ||  Sitelrücffcitc  leer.  :52  un= 
bezifferte  93(ätter  in  Quart  (=  SSogeu  '■ä — ^),  bie  brei  testen  ©eiten 
leer.  3(m  inbe  (Statt  |)  3' 3.  8):  „©ebrucEt  ,5U  aBittemberg  bnri^  || 
©eorgen  gj'^alu.  ||" 

Sottjatiben:  Äuanfcfifie  ©nminluitg;  Serliu  (Luth.  8202),  ©tuttgort,  SBitteiu 
bctg ;  Soiibun.  —  5^1)"  (Jt'-  ?luSg. 

3tn  ben  ®efamtan§gaben:  (®ie  erfte  ^U-ebigt)  ?irtenburg  8,  487  —  494; 
ßeipjig  12,  150-156;  SBold)  1  5,  348-369;  Söald)^  5,  238—255;  (Srtangeni  19, 
25—40;  erlangen^  20",  394-409.  —  (®ie  a^eite  Sprebigt)  Slltenburg  8, 
494—498;  Seipaig  12,  253  —  257;  SBaW)  1  10,  692  -707;  aBald)-  10,  588-599; 
(Sitangeui  20,  45—56;  erlangen ^  20°,  363—375. 

Unfere  i^rebigt  bietet  ben  nier!ioürbigen  5all,  ba^  ber  IhbrucE  nac^  einem 
oberbcntfd)en  5)lanuftript  gebrucft  Polt  oberbentfd)er  (figentiinilirfjfciten  ift.  S)er 
jtoeite  (gleid)falls  äÜittenbcrger)  Srud  t)at  biefe  nid)t  bnrdjlueg  bnrd)  bie  9Bittcn= 
berget  formen  erfc^t. 

Ji  (SBittenbcrg)  Perglid)cn  mit  A  (SÖittenberg). 

I.  Süolale:  1)  Umlaut:  6>e  fd)epffen;  o>6  fönbte,  css  ^robftet); 
u  >■  11  loünberlid^,  fd)nlbig;  ü  ift  rid)tig  burd)  n  crfe^t. 

2)  o>  u  fünb,  mügcn,  furd)ten,  Mund),  fur(^t,  ru^;  ü  ift  befeitigt. 

3)  Unbetontes  c  ift  oft  angefügt:  toeife,  l)ette,  neme,  tüerc,  böfe,  ant= 
tDorte  ic^,  gerne,  gcftiffte,  alle  (*ptur.),  geboren,  f)nren,  fc^einet, 
ob  eS;  SOS  DJle^,  a3u|,  tüeld)§,  fompt,  tuem,  tierorbnet  (•<  berorbenet); 
i  >  c  eltefte. 

4)  1)  fällt  in  jn,  jr,  jre,  unclid),  feluifd);  cvs  ne'^ren. 

II.  Äonfonanteu    p>  b    Ijeubt,    b  ^- t    gett,    anftat;    rabt  ":-  rat; 
>•  ti  3tt)eiüeln,  cv;vbefel)l. 


LII  ^Jtebiflten  bes  3of)te§  1545. 

Soppenonfonati t:     fiDiiuHc,    inuttcr,   bitter,    Tonnen,    os    ober, 
iuiebv,  ntmft,  in,  fc{)upcii,  Icii|el. 

&xo^c  ?lnfnngg6ud)ftQ(icn  fiiib  crljctltd)  üerme^vt  bei  Subftniitiüen,  foiift  aiic^ 
üevminbevt:  reid),  locUlid^. 

III.  ä'ov--   iinb   9lnd)filbeii:    üdv=  >•  öei=;    lein  ^   lin;    fieUiid;en  > 
frelugen,  flivpid)en  >  tli^igen. 

IV.  Selduation:  ein,  tt)n  >  einen,  jt^nen,  3)te(5  (5p(nv.)  >■  IJleff  cn, 
bicfclbigc  ('^^llll■.)  ^-  biefetbigcn. 

Konjugation:  fein>  finb,  tievglic^en  >  bcrgtcid^ct. 

V.  ©onftige  SSortfornicn:  bann  ;>  benn,  anberft  >■  aubcv§,  felbft^ 
fctb§,  t|nd;  >  igtic^,  Joannes  >  3iot)in"cl. 


*i^rcbi(^tcu  bc§  ^al)rcg  1540, 

1.  1.  Sanunr   1540. 

^rebigt  nm  Xngc  bcr  S^cldjitcibmig,  undjmittag?. 

CIRCUMCISIONIS  Vesperi. 

hodiorno  fcsto  scribit  Pau][us  Galat:  3.  Quanqiiani  (pio-ßHii.  3,23ri. 
tniinis  isla  praedicemus,  tarnen  Deo  311  lo'6  linb  bourf  lUlb 
uns  311  [tcvrfiiiig  unb  ev^altung  be§  ©lauBeity  subiiulo  ista 
repetenda  sunt.  Nam  liaec  praedicatio  fuit  mundo  iu- 
cnguita  et  adhiic  siib  papatu  illam  ueqiie  papa  neque 
sui  intelligiint,  de  quo  PaulLus  loquatur.  Nos  l)eo  gratias 
agamus,  qui  dedit  gratiam,  ut  iiitelligamus  istani  loquelam 
Spiritus.  Nam  timeo  post  nos  jc.  ut  quisque  etiam  rudis  iatellig[at,  volo 
in  auff§  beutlt(^ft  baöon  rcben.  Nos  iuterpretati  haue  vocem  'Legem'  '@efc^\ 
si  secundiini  lingiiam  maternam  joUcu  lebeit,  d[iceremus  'rec^t'.  Ut  (luaTulo 
dieitur:  ^ä}  Ut  nic^t  um6§  xeä)t,  sed  gnabe,  ^ä)  f)ab  ba§  niti^t  au§  rc(^t,  sed 
gnabc  vel  guten  VoiUcn.  Hoc  discrimen  bene  intcliigimus  nos  Germani. 
(•iuod  ergo  uos  Germani  dicimus  red)t,  idem  @efe|  contra  (Snabe.  De  bac 
15  lege  ift  eitt  gro§  iucfen  in  aEcn  turf^ern  unb  Itielt,  unb  fcf^vetfien  feer  biet  omnes 
docti,  sed  ticrtrren  fii^  et  abo.«.  8ic  distinxerunt  sub  papatu,  quod  triple.x 
rcdjt:  Naturae,  Mosi  et  Euangebi  vcl  Cbristi.'  Sed  non  lecte  inte]lex[crunt. 
3ft  ähjar  hjol  gerebt,  sed  uon  luol  gebeutet.  Wbn  biefe  recf)t  finb  fomen 
feifci'licfj  unb  tticltlid)  lecf^t.  Tiuca  iial:)et  aUam,  Caesar  aliam,  postea  etiam 
20  ba§  gciftlict}  iecf;t  papac  et  £'anbre($t,  ©tabrecf;t  ut  Sajenipicgel,  quac  nidjt 
hjcitci;  gcl)ct  <|iiam  ©aputreis.  S)ie  aUjumol  get)ürcn  nict)t  in  biejc  ^uxbigt. 
Sed  tüir  JüoUen  bie  bixl)  vcc^t  für  un§  nemen  k.  mebus  di.\issenl  nntüiiid) 
tec^t,  5Jtofe  ved}t  unb  ©nabc  vcl  G5nabeuvc(f)t,  ut  ipsi  intelligant  nos  jc. 
51atuiltdj   redjt    ift  bie   lu  gefiot.     Saffelfi   est   scriptum  in  corde  omnium 


')  Vgl.  Nachträge. 
Sut^ctä  aöerlc.    XLIX 


2  ^tebigten  be§  Sa'^reS  1540. 

R]li(iminuni  per  Crentioueni.  Et  ift  flav  unb  fein  gefafft  in  montc  Sinai  niib 
feiner  fiuam  a  pliilosophis.  Idco  naturalis  Lex  im  fjev^cn  gcfcf^nffcn  nnb  90= 
fdjriebcn,  nou  fleufft  hoc  ab  iiominib[us,  sed  ift  ein  geidjaffcn  rccf}t,  onnüs 
aiidiens  nui§  baju  ja  fagcn.  Ut  quando  andis  obedienduin  parentib[ii.';,  ut 
ediicent  parentes,  non  fraudem  faciendam  proximo  jc.  £)a§  fogt  bir  bcin  '■> 
^ixk  K.  Item  ut  Deura  coias.  Ista  iura  scripta  in  corde,  licet  sint  obscurata, 
et  tarnen  sciunt  corda  ex  hoc,  ba§  man  ®ot  el)ren  unb  biencn  fol.  Idco 
naturale  vocatur,  quia  in  naturam  scripta.  Postea  ift»  eigentlich  gcfafft  per 
Musen,  nnb  {jatS  tjeiffcn  prcbigen,  et  tarnen  ift  bor'^in  ante  Mos!  adventum 
ah  Adam  usque  ad  finem  niundi.  Ideo  est  elüig  red;t  et  deinde  gemein,  ba»  10 
bn  Betrifft  nou  solum  Christianos,  sed  omnes  Reiben,  S^urcEen,  Snrtern  et 
omiies  hoinines  sub  isto  coclo.  Nam  homines  omnes  non  sub  Caesaris  iure  K. 
nee  sub  ©ayenfpiegcl.  Sed  Iiaec  Lex  communis,  quae  Betrifft  omnes  homines, 
(pii  nascuutur  jc.  Unter  bi§  red^t  getprn  alle  f)er,  etiam  Mosi  xiäjt,  ^uriften, 
Sur&n,  papae,  bie  muffen  bn  2cl)en  empfa'^cn.  5iatnrlic^  rcd)t  ift  meifter  15 
eilen  super  omnia  iura.     'iiU  luenn  ficf)  aiicjiiod  ins  ftoffet  an  biü  redjt,   ift-? 

!Di,itiii  i2,3j(  nid)t  rcd)t.  Quicquid  euim  est  contra  hoc:  non  honores  parentes,  folt  fielen, 
Ibi  homo  naturaliter  in  corde  dicit:  S)a§  ift  nid)t  rerfjt.  Omnes  leges  muffen 
biencr  et  Servi  huius  fein,  etiam  Mosi.  (^ula  Matth.  12.  legimus,  ubi  David 
esuriebat,  non  aderat  panis  nisi  prohibitus  Laicis.  Quid  tiebat?  David  20 
dicit:  ego  esurio.  Da  panem.  Nou  sunt  nisi  sacri.  Sa  reifft  3)atnb  bnrdj 
TOofe  rcd)t.  Naturale  ins.  ^^  IjnB  nid)t  .yieffen,  id^  muy  ftciBen,  lange  fie 
Ijer,  si  etiam  f)unbert  taufent  mnl  luercn  licrboten.  Sie  mad)t  nuffjubinbcn 
al§  tierrn  redjt  aßen  anbern  redeten.  Ibi  Mose  ret^t  ift  Verboten  bnrd;  hci'i 
natnriidj  Ijoljc  redjt.  Senn  id)  mn3  ()ungern,  fterben.  Sic  nibrigen  redjt  25 
füllen  ir  'iltijtn  cmpfatjcn  öon  ben  obcrn.  Sic  in  monasteriis  usus.  (Juando 
nuiter  educavit  tilinm  mit  ir  fatDcrn  arbeit,  is  lieff  in§  ttofter  nnb  trat  in 
ein  llhnn^slappen.     Sa»  ift»  tlofter  rcd^t.     üJiutter   lam   unb  jiirnet  Pon 

mmtii  15, 2[i.l)crljen,  ut  saepe  audivi.    Sü  fd}lie»  man  gn  ti)uren,  o^ren.    Si  doetus  vir 

tum  fuisset,  d[iceret:  Su  bift  fd)utbtg  matri  e!^rc  ju  tl)un  unb  la»  llofter  so 
läppen.    Sic  Christus  ad  ludeos,  cum  vellent  eum  meiftem,  quod  non  manus 
lavissent.    Tollitis  Dei  mandatum.    Mose  praecepit,  ut  obediatis  parentiblus. 
Sa»  ift  naturlidj,  gemein,  fjod;  red;t  jc.  quando  veniuut  parentes  et  cupiunt 
esum  et  bn  bift  fd;nlbig  inen  zugeben,  dicis:  3<i}  löil§  lieber  3ur  lirdjeu  geben 
nnb  opffern.    Kljriftu»:  ir  blinben  leiter.    @ot  i]at  geboten,  ut  parentes  k.  ^s 
quid  Dens   curat   sacrifitiumV    Sa»  Ijcifft  abemuit  in  -IlJofe    rec^t   griffen 
proptcr  t)odj  red;t.    Bene,  bu  folt  Opffern  k.  ift  red^t.     Sed  ha  lompt  mein 
Oater,  barff  effen,  filius  tunieam,  vicinus,  amicus  panem.    Sa  fpric^r  ^u  guter 
uadjt,  £ieber  lUofe,  mit  bem  opffer.    Sa  ftofft  5Jlofe  rcc^t  an  ba»  l)ül)e  redjt, 
nnb  ^JJJofe»  mu»  hJeidjcn,    et  qui  non  crcdunt,    sunt  coeci,   coecorum  Duces.   •to 
Tales    stmt    oumes   leges    jjapac:    Parentes    tu!    sunt   tantinn    carnalcs.      Sed 
Abbas   cum    suis   siuit    spirituales.     Sic   docucrnnt  ba»    naturlid;    rcd)t    nnb 


9Jr.  1  [1.  3anunr].  3 

R]  gotlid)  l'cd;t  mit  fuljcii  ticttcn.  2)te  ^errn  recfjt,  <jnae  Dens  in  cor  scripsit, 
sunt,  nt  obedias  pareiitib[us,  nou  econtra,  ut  in  coeuobinm.  Si  pareutes 
Icibcn  not  unb  ftevtiClt  Tjunger,  nihil  enras.  Ista  pro  exeniplci  induco,  'i)a§ 
ba§  natiulid),  gemein,  (}od)  rec^t  jol  meiftcr  unb  Sfit^tcr  fein  (imnium  inrinm. 

5  Ut  in  ©ajenfpicgel  tft  ein  eBentctoevIii^  recf)t.  Sßenn  iv  man  iv  nic^t  t)at 
mivgcmarfjt,  fol  mnn  ir  ein  rocfen  nnb  ©pinbct  geben.'  (?v  tüivb  ein  nrjnd) 
tjübm  gefjntt,  luerben  bic  (neibev  liftig  ber  guter  r}in  3C.  S)a§  luciB  bleib  in 
feinem  ge[)orfam  vel  non  ben  man  in  e^ren  genomen,  fol  ntdjt  trogen  conti-a 
maiitos,  et  per  hoc  dederiint  occasiooem  faciendi  hoc  ins.  Si  autem  con- 
to tingeret  ex  insperato,  quod  vir  niorei-etur  et  ipsa  pie  et  bene  se  gessissel, 
S)q  muft  man  jufaren  et  dicere,  bo  mufte  ba§  tjolje  rec^t  ha^  unter  ftopffen 
unb  ftraffcn.  ©onft  Inürbc  eS  3uget]cn  sicut  mit  ber  yRunä)c  red)t.  @§  mufte 
einer  tljuu  tuie  ber  anber,  unb  ber  geringfte  mufte  bo§  tljun  al§,  qui  veniebat 
aus  ber  fcfjule.    Item  loarb  er  !rancf,  fo  muft  er  fort  in  6f)or  unb  folt  er 

16  bruber  fterben.  Ibi  folt  ein  Stegent  im  flofter  geba($t  ^abcn :  3)a  ift  ein  f nit 
gef(fjel)en,  ber  ift  !rancE.  Idee  dicere  debebat :  Jnfirnms  mu§  uid^t  bem  ftarclcu 
glcid)  fein.  Non  aeipialiter  omnes,  cum  non  aequaliter  valetis  omnes.-  Sic 
fol  man  bie  ^o^en  rec^t  für  oEen.  §ot  postea  ein  igli(^§  in  feinem  rebiev. 
SBenn  aber  ha^  Ijotjc  rcdit  lompt,  ut,  cum  dicit:   parentes  honore  afficiantur 

20  a  liberis.  Item  frag  ni(J)t  nad^  bem  I)eiligen  brob,  et  solvit  Mosi  leges  omnes, 
S)a§  lefft  ftd^  nic^t  lenden,  alia  finb  ftudlid}  ut  Saxouum.  Sed  foEen  aEe 
Ijerunter  unter  ba§  natürlich  redjt  et  decem  praecepta,  ut:  bu  folt  parentes 
e^rcn,  Deum  honore  afticere.  S)ie  uemen  fein  auSjug  ober  bifpenfation  JC. 
Alia   autem   praedicatio    de   Gratia,   ubi    nulluni    ret^t    habemus,   sed   nobis 

25  annunciatur  re[missio  p[eccatorum  per  Dominum  on  aEe§  ret^t,  habemus 
verbuni  gratiae,  Sacramenta  gratiae.  Nou  fol  bona  opera  Öerfauffcn.  £)a§ 
ift  ia^  Guangelifc^  redjt,  quanquam  melius  esset  dicere  gratiam.  Primum 
(licanuis,  lüie  tnir  öom  f)o!öen  naturlie^en  rcdjt  erlofet  finb.  Über  ba§  naturlid) 
rerf)t   est  praedicandum   in    Ecclcsia   de  Mosi    iurib[us.     5Jtofc  Ijat   über  ha^ 

30  l)ol)e  naturlid)  rcd;t  auffgcridjtet  ein  fonberlid)  xcä)t.  Ubi  ibaut  ex  Egij)(o, 
gab  er  inen  orbnnng  geiftlid)  unb  Irieltlic^.  ©eiftlic^,  quod  Slaron  angieug 
et  sacerdotes.  2.  lüeltlid),  loie  fie  folten  rid;ten  über  blut,  luic  furftcn,  louig, 
loeiber,    finber   Ijalten,    et    (juic(juid   est   civilium   morum,    ut   etiani    lurisfae 

habcnt.    Sic  finb  nu  ftrada  auffgc()aben  unb  tob.    2ln  be»  ftat  tjabcn  tüir 

35  3Uiel)  anber  rec^t,  !eifcr  red;t,  ha^  ift  "u'i'tfti-'»  befoll)en.    Isti  cnrent,  luie  fie 

an  9)lofe  ftat  red;t  erl)alten.    Au  ,,"j  berboten  ift,   non  praedicamus.    Mosi 

7/8  6Iei6  mit  nid^t  durch  Strich  verb  17  Aiigiist[iiii  dictum  r  21  über  SaS  tefjt 
steht  lus  iiaturae        3ö  An  aS]  Aurifaber  las  Audis 

')  Vgl.  Tisch:  Bd.  4,  öl;  Krokcr,  Tischr.  Nr.  777 d.  ')  Auch  zitiert  Unsre  Auxg. 
Bd.  42, 50.%  24  f.  041,  4  f.  u.  0.  MSL  .32,  1.378:  Dish'ibuatur  unicuique  vestrum  a  praoposito 
vestro  victus  et  tegumentum;  non  aequaüter  oninibus,  quia  non  aequaliter  valetis 
omnes  (Uegula  ail  scrvo-s  dci  c.  1).     Vgl.  auch  witen  Predigt  vom  39.  Noveiither  154.5. 

1* 


4  $rebigfen  bc§  3n^re§  1540. 

H]  ins  praedicaudiim  necessario,  (jiiia  tantiim  apiul  ludeos  ^ai§  gcgcBcn.  Sa§ 
anbei"  (\ciftlicf)  rc^t  ift  aud)  gar  tob,  quod  non  ampHus  tales  sacordotos, 
Lcvitas,  sacrifitia,  templum  haljeniiis.  Papa  f)at  un£i  nil  5Jlofi  ftat  eilt  gciftlid) 
rcd)t  Qiiffbvacfjt.  5lber  e§  fol  nic(;t  fein,  quia  ^JJJofc  red;t  ift  tob,  sed  folt 
ölicljen  fein  tclj  bcni  gnnbcn  ftanb.  Sed  ift  jugefaxen  et  gravavit  Ecelesiam  & 
pluril)[ii.s  laqiieis  et  legib[us  i|uani  Mose^:.  Si  tautiiin  Monachorum  iura  et 
statuta  folt  f)alten,  'ijdbm  aEein  mefjr  ^n  tfiun  quam  Mose  cum  suo  iure, 
sed  uoviim  fol  OTon  nid}t  Quffbringen.  2)a5  gciftlit^  lüoüen  tnir  nidjt  leiben, 
quia  deus  non  praecepit  per  Miosen,  sed  tantum  auff  fein  öold.  Ideo  tuoUen 
papae  decreta  mit  fuffen  3C.  ©djon  bing  abtx  ift  bitn.  §ur  ift  anä)  fi^on.  ^ 
Mose  Lex  tailfcnt  fc^oner  bing  et  sap[ientiae  briu  quam  pap[ae.  @r  fjnt» 
Hiel  fd}oner  gcmad)t,  tnie  ein  priefter  fol  gcfleibct.  Ideo  fd)Ied)t  tob  gcfdjlagen 
nnb  begraben  papam  cum  suis  et  Mose.  3iad;  bem  (if^viften  ftanb  servamus 
i>aä  natuiltd}  l^od^  rec§t  i.  e.  decem  praecepta  et  gnab,  ut  salvi  tianuis  per 
Dei  gratiani,  et  opera  facimus  naturalis  iuris,  postea  praedieabimus  niagi-  is 
Stratum  et  lüoEen  mit  Ijalten,  tüü§  fie  tjaltcn.  ®a  I)aben  loir  vedjt  ubei  fat 
et  uunquam  facimus.  Postea  ha§  gnabenvedjt,  10  praecep[ta  et  dcinde,  nt 
cum  mundo  jufaicn  Unb  f)Qlten  ir  vedjt  mit  ir,  bu  cum  uxore  in  domo, 
lib[eris  in  RepubLlica  et  regno.  3)a  t)üftu  glouben,  G)nabenred§t,  politiam, 
oeconomiam,  ju  f^un  gnug.  Sed  pa])a  f(^legt  aUe  bvcl)  nibcr  dicens  fein  'm 
geI)orfnm  fpljer  unb  beffer  quam  Dei  gratiam.  Item  fctjt  fein  S^etvctal  nbev 
legem  naturae  et  10  praecepta.  Si  non  urgeret,  tolerabile.  Non  (jot  red)t, 
ba§  er  geriete,  ideo  nee  serv-ab^imus,  vel  tantum  ex  gnab,  ni(^t  ex  redjt.  ä>in 
l'orfjin  mit  ben  je^en  getoten  unb  lücltlidjen  red^iten  gnug  gebunben.  2)a§  ift 
nutcvfd)ieblii$  öom  X(ä)t  gerebt.  Xos  vocamus  legem  i.  e.  redjt.  Quando  as 
liabenuis  ba»  Ijotic,  uaturlidj  rec^t,  quod  omnib[us  liominib[us  inscri|)tuni, 
postea  5JJofe  red;t  mit  feinen  beibcu  feiten,  geiftlid)  unb  lüeltlid),  1.  inter- 
pretabinun-  textum,  (|uomodo  Mose  regirt  pupulum  suum  geiftlid)  unb  llH'ltlid). 
Nullus  ludeus  intelligit  Paulum  tj^.  d.  (^iiaie  vultis  redire  ad  ludaismum? 
oiferebat  et  servabat  leges  M[osis,  quid?  non  amplius  est  sub  lege  MlosIs,  so 
est  mortua.  Tarnen  erexit  nobis  legem  spiritual|em  et  corp[oralem.  Nuni 
f'rustra?  Non.  Sed  folt  gerichtet  feiu  auff  ben  glauben.  Vos  ita  beutet,  quasi 
folt  cloig  unb  gemein  in  bie  gant^e  luelt  fein,  ut  adimc  praedicat  totum  mun- 
duni  ad  legem  jc.  Ibi  M[oses  habet  veluni,  non  spectatnr  vultus  i.  c.  non 
vere  agnosc[itis  cum.  Sed  Paul|us:  inspicite  vere,  cum  velum  habent  ocnl[i,  35 
ncscis,  quo  oculos  vel  caput  l)in!ere.  Non  est,  quod  Lex  Mosi  de  corp|o- 
rali  et  spirituali  regno  sit  aeterna.  £)a§  f)cifft  5J}ofi  in  bie  Sorben  vel  tnd) 
gefel)cn,  non  in  faciom.  Sed  ex  Dei  mandato  ordiuavit  leiblich  uub  geiftlid) 
ftanb,  sed  nuff  Cljriftum,  non  ut  für  fid;  bcftunb  einig,  ut  i)er  eam  salvare- 
mini.  Huc  non  s])ectavit  Mloscs.  Sed  tuil  populum  juc^tigen,  ftenpen,  ,yel)cn  jo 
(ucltlid)   unb  geiftlid;  i.  e.  locfeu  mit  opffcru,  gefengeu,   ut  expectent  verum 

Messiam.     Sie    l)at   gciidjtet    legem    in    adventum  Christi   ntq[ue   non   soUnn 


9it.  1  [1.  Snmtatl.  5 

R)  3Uli}tig  [lä)  r)icltcil,  std  ut  aiulircnt  Moseii  et  |)R)|)lKtas  de  vcnüin)  Cliristo 
concioiiantcs.  2)0VUm6  loviict  n  cllicf;  in  ClOCr  fdjul  [ilUIClI,  <]Uod  Christus 
vcntiinis  Jrit  nurf)  ein  jeitlaiig  fjatten  sub  viiga  luib  loctcn,  doueo  veuiat 
Christus,  baju  tv  gclotfet  fcib.  Tum  folt  iv  aiiy  bcr  Sdjul  ge'^cn,  ut  disci- 
5  pulus  Paedag[ogns,  qui  Ire^ret,  fteilpet,  bau  er  llii^t  Bofc  et  ut  diseat  bonos, 
uon  ttc^t  bal)in,  ut  perpetuo  in  bcr  fc^iil,  sed  baä  man  fein  Braud^cu  tonne 
boju,  bort  f)in.  Sie  Mo-es  ex  pueris  vult  facere  vii'os  3C.  ut  ipsi  ludci 
fatebantur  Christum  venturum.  Si  pop[ulus  uon  sub  virga  ita  cohercitus, 
omues  idola[trae  facti,  ut  etiam  on  bfl§  gcfd^ad}.    Neu  ergo  ut  perpetuo  nntcv 

i"  bcv  3hitcn  nnb  ftccfcn  jierpetuo  mancaut,  sed  ut  Icute  lücrbcn,  qui  Deo  et 
liiiminib[us  nulj.  »Sic  vos  ludaei  gejtDUngcn  sub  Mose,  et  sie  praedicavit: 
o'v  foIt  boS  gebot  fjaltcn  l'on  lüeltltrfjem  nnb  gciftlic^en  rcgiment,  ut  aguoseatis 
Christum,  «jui  veuturus,  queiu  audietis,  deinde  non  auiplius  me.  Nou  quasi 
prrpetua  lex  luea  maneat  2C.     Nos,  qui  Euaug[elium  habemus,  intelligLiuius. 

15   Autcquani  veniret  fides,  quid  faciebat  Moses?  goß  bem  pop[uio  bay  locltI[id) 

Ullb   geiftli(^   rec^t,   non   ut    perpetuo    nianerot.     Sed  post    me   veuiet,  iiium  s.u'foicis. 
audietis.    Cum  adolevistis,  depouo  virgani  et  do  parenti  2C.    Sed  iuterim  nc 
seducatur  a  malis  nebuloiiib[us,    Sic:    ic^    Jüil   tntr   ein   foUf  jiefjen,    uude 
filium  K.  qui  non  solum  discat  K.  sed  etiam  exp[ectet  Christum.    Hoc  prae- 

20  cipue  in   scholis  3C.     'Sub    lege',   quam   diu?     'Donec    veni[ret'.     Ideo  isai. a, as 
recte  legem  inteliigite,  (piid  est?  paedagogus  noster.    3[ßoI)itl?  ailff  6f)li[tuni. 
2)a§  berftc^en  tolv  nn  tooL    3ft  gerirf^t  auff  (?f)riftnm,  fo  nmu  ja  5Jtüfe§ 
aufff)oven,  praecep[tor  mus  raten  locglegen  nnb  bcn  Srben  eiufetien  et  reddere 
parentib[us  et  dicere:  Eruditus  est  jc.    Ut  per  fidem.    Per  red^t,  paedag[ogum 

25  iioii  fimus  haeredes,  sed  I^elt,  JCUdjt  liaeredem,  baS  er  nid^t  lüilb  toevbc  nnb 
berliere  humilitatem.  Sic  Mose  conservat  haeredem  et  füret  in  ab  idi)lat[ria 
ad  Christum,  et  qui  in  hac  schola  salvi  facti,  quia  fjobin  fid^  auff  ha§  enbc 
5Jlof{  gcridjtet,  (][uaiiquam  conclusi  sub  paedagLogum,  tarnen  nuuiseruiit 
hacicdes,  ut  puer  adhuc  scliolasticus,  moriens  pater  liabet  pro  haerede.    ''Hbtt 

30  fo  ift  bay  f)0(^  rccf;t  nid)t  '^inlocg.  ®a§  ift  Se'^en  red^t,  .sjerrn  vedfjt  nnb 
gotlid),  elüig,  gemein  red;t.  Sic  ludei  intellig[ere  deb[cbnnt,  quod  Mosi  Ix'x 
mortua,  nisi  jn  bicnft  circiuucideremur,  nou  ex  iure.  Sed  papa  loco  Mosi  .... 
Christus  eduxit  ex  recfjt  Mose,  ducit  in  aliam  scholam  graviorem,  'i)at  nil§ 
mtber  jn  ünber  !ncd(jt  gcmacfjt  nnb  ftenpet  nn§  mit  ftodfen  nnb  plodfen  et 

35  addit,  (piod  per  iioc  iustificemur,  ut  im|)ii  ludaei  cog| itabaut.  2)a§  ift,  in(|uit, 
Euangeiii  lex,  quod,  qui  mihi  obedit  je.  macf;t  lüiber  ^ü  narren  nnb  ünber 
et  dicit  esse  ba§  netü  tefta[ment.  Sed  die:  ^d)  toctö  öon  !eim  uäjt,  mit  lci6 
nnb  gnt,  sum  sub  magistratu.  Jbi  mit  gef)Drfam  fein.  S)a§  i)ah  id)  md)t 
gemacfjt   nee    funben.     Postea  habeo   gratlam.      Clu'istus    sno    sang[uine    me 

«  red[eniit,    ut  al)  onmil)[us  vedfjt  3C.     35on  bem  1)01)611  xcd)t  aild)  Icbig,   sed  fo 


32  ,  .  .]  ein  Wort  naclujemalt 


6  ip'-ft'ig'"'  !>'•-'  3a5)tcä  1540. 

BJfcrn,  ut  is  pro  uobis  aiitluortc,  <]iiia  duplex  rccfit.  Debitor  tan  Io§  gcgcficu 
löcvbcit  i.  e.  si  fol  mit,  sie  umujuaiii  Christiaiii  liberi.  Öcd  sie,  (juaudo  dieit: 
Sit  Bift  lOüO  fC  fdjulbig  3C.  Vade,  tibi  remissa  peccata,  jol  cBcit  jo  tiiel  fein, 
alö  I)cttc[tu  kjnlet.  35a§  ift  ein  anbev  pvebigt,  bie  a,e\)oxt  nidjt  anff  ^JJIofcn 
cigentlicf)  nidjt.  Ista  2  sciat.  Ego  Cliri.stianu.s,  qiii  vivit  in  gratia,  iiou  finb 
cfi- 3, 3  unter  bem  I)üt]cn  redjt,  ut  me  öcrflag,  quia  habeo  pignus  Christum.  Postea 
nulli  obuoxius  jc.  unfcr  l^err  ®ot  in  Apoealyp.-i  ncnnet§  feI6§  Synagogam 
Satanae. 


7  Apocalypsi]  Apost 

2.  4.  3niiiuu-  1540. 

^-I^rcbigt  am  Somitag  unrf}  bcr  SBcfrfjiicibmtg. 

R]  DOMINICA  POST  CIKCÜMCISI0N18     4.  lanuarii. 

®ni.i,  iff.  Galat:  4.  lo 

Isla  Epistola  cohaeret  cum  ise(]ueuti,  de  (jua  nuper  dix[inuis.  ^ft  boä 
(judjft  ftniJ  de  Theologia  unb  nid^t  iebevman§  l)ei:ftanb§  k.  6»  Inerc  li^ol 
Inüid),  ut  bicfe  \pxaä)  rei^t  tool  Herftunben,  sed  per  papam  seducti  et  doeti 
aliam  linguam.  6)ot  i)at  bQ§  t)0^e  rC(J)t  gc6en  toti  iiaturae  huraanae,  ex  (|uo 
iiou  exemptus  ulius  honio,  et  ab  eo  gef)en  aUe  redjt  jn  Setjcn  nnb  mufjcn  \iä}  is 
ridjtcn  laffen  naä)  bcn  10  geboten.  Supra  M[oseu  lex  lüeltlidj,  'genfer,  ©teb, 
2;o(i)tcr,  5Jtnttcr  rcc^t,  ut  dieitur.  %[]üt  bem  ^anblrercE  fein,  fo  lueit  ge^etl 
Ijeruntei".  Sed  eitel  finber  red)t  gegen  bem  t)ol)en,  ex  quo  Huit  omuis  sap[i- 
eutia  in  mundo,  aUct  ^Itl^if^^'^  IJUcIjei".  Uli  libri  pliilosopiiorum,  poetaruui 
Uievben  nn§  ba»  red;t  iu  cor  braloen,  bn§  Innffer  mu§  au§  bem  6vnn  iincHen,  so 
Iiou  ecdutra.  Sic  iura  JC.  Sie  Budget  fli)c|et  S.  Augu,st[inus,  quod  benifc= 
3ebbel  finb.  ^  Homo,  qui  habet  omuia  iura  iu  eapite  et  öiel  mef)r,  quam  scribi 
potest,  bau  ift  ÖDvf)in  iu  corde  humauo.  Sed  homo  habet  tres  hoste.s.  Caro, 
quae  geneigt  ad  !^üffürt  et  oumis  3c.  ut  lux  et  l^euStquell  loirb  tjevfinfteit 
talib[us  vitiis,  ut  bergiffet,  si  etiam  est  cxcelleutiss[imus  lurista,  Theol[ogu.s.  as 
;oi:  eigen  ftcifd)  unb  natnr  ntiereitet  fic,  ut  obliti  huius  iuris.  Idee  suut  libri 
ba  ut  mouitoriou,  ba§  fie  unS  evmanen  nnfev§  Tjeubtiec^tS ,  quod  in  corde 
scriptunj.  Postea  tarn  rüdes  quidam  ho[miues,  ut  regautur  ab  aliis,  et  quaudo 
im  felbcr  einer  nid^t  im  Iied;t  ba,  fo  ift  mundus  ba  suis  excuiplis,  et  3. 
Diab[olus,  ut  obliti  iuris,  si  etiam  liab[et  iu  corde,  nid)t  balJel)  bleibet.  Sllfo  3o 
2)aüib  erat  plenus  Spiritu  sancto  et  datus,  ut  deamb|^ulavil,  luar  bcr  Üenffel 
tjinber  t)er  et  facit  adult[erum.  Certe  scivit  Deum  timeudum  et  nou  adulte- 
raudum,  et  tameu  obliviseitur.    Ideo  manet  iu  couscieutia  et  ratiouc  lux  quidem. 


')   Weldie  Stelle  Luther  iiic'mt,  ist  nicht  ersichtlich. 


9h.  2  [4.  Saiiiinv].  7 

K]  Seil  ubi  iioii  aclinoiietur,  oljliviiscitur.  Itleo  ailmonetiir  per  libnim.  Si  iioii  esset 
priiis  in  corde,  uoii  adiiionerctur.  Sic  videtiir,  ba§  btlä  xcd)t  HUI»  ex  li()[mine 
!omcn  et  noa  üon  auylncubig  in  ho[miueni  !ome.  Ut  si  Cain  100  jar  prebigt, 
iie  bci'3  K.  non  fltlct,  qiiia  non  scriptum  in  corde.  Si  vero  hoino  adniDiictiir, 
5  fulet,  quia  scriptum.  Et  tamen  quidam  tarn  mali,  ut  etiam  admoniti  jc.  Sic : 
Nou  iiabetis  Deos  alieuos  3C.  fte^ct  bviniten.  Sed  scio  Deiim  lionoranduiu, 
gl^ratias  a[gendas,  nou  adulteranduni,  nou  furaudum.  ®q§  fagt  mil'§  i)Cli}. 
Si  loil  öevgeffcn,  ftel)et  ba  ber  fpiegel  imb  öermanet.  Si  vero  additur:  Si 
Deum    colere    volo,   oportet    gralu    fappeil  .'C.     3)a§    fte^et   iu   corde  iniiuauo 

10  liidjt.  ©unft  inuftcn  \vh  au  ^iliimi^.  Ideo  ift  iu  couscientia,  quae  mit 
gdüolt  gemacht,  uou  creata,  ift  ein  'bvanbmal'.  Deus  autem  praecepit,  ut 
iiabcnt  Kl  praccep[ta.  Ideo  quod  addunt,  ift  bcr  Icibig  Jcuffcl,  <piae  facit, 
ut  obscuretur  ba»  ijod),  noturlid^  recCjt,  et  intiat  lio[mines,  ut  superb[iant  et 
alios  contemuant,  et  tegunt  mit  bci"  fappcn  K.  et  manent   iu  idol[olatria  tob. 

15  Hoc  servit  uou  solum  caro,  sed  etiam  niundus  et  praocip[ue  DiabLolus  suis 
pulch[ris  cogita[tionibus. 

2.  Moses  legem  gefegt,  sed  uou  fol  etoig  ioei'en.  Cum  illa  abrogala 
sit,  uum  etiam  ba§  natüilid^  red^t?  quod  Lex  Miosis  et  papae  t)intücg,  ift 
rcdjt.     Sed  10  praecop[ta   raaueut,  et  conclusi  nianeuuis.     S)a§  ift  fccr  f)üdj 

20  praedicatio.  S.  Paulus  fe|t  sua  verba  diserte.  Nou  dicit:  Conclusi  sub  lege. 
S)a§  tocvc  öernunfftig  gcpreb[igt  ol»  loeifcr  thcol[ogus.  Sed  fdjilt  föefc^ 
fcl6§.  Tameu  Lex  Mosi  ift  ein  treff(id),  ]d]on,  tjervUc^  bing,  ad  cuius  sap[i- 
entiam  papLae  stercora.  ©olc^  l}ervlic^  bing,  quae  Moses  erb[ac[)t,  fid^t  er  an. 
Nou  dicit :  a  laft  et  gravaraiue  legis  nos  liberavit,  sed  simpliciter  Bricht  legi 

-'5  bcn  f)nl'3  ab.  2.  Nou  dicit:  Douec  Euaugelium  vcniret,  sed  fides.  Sed  op|)ouit 
fideni  legi.  Quare?  @r  toil  bo§  ©efe|  f eiber  iüegncmen,  ba§  nic[}t  mel)r  funb 
fnnbc  K.  5)a§  ift  aBer  lex,  toenS  Binbe  et  sie  geftelt,  quod  scrvas,  facit 
iustitiam  contra  peccatum.  äßenä  bie  fc^neit  nid;t  t)at,  bau  nii^t  fcinbc  unb 
gefangen  neme,    uiliil  est,  finb   Ijulfe.     Haec   potentia  legis,   quod  ho[aiiües 

30  urget,  capit  jc.  ut  si  audimus  de  ]cgib[us  Turcae,  nihil  curamus,  quia  uos 
uou  ligat,  uou  cog[it,  haB  löir  folten  barnad)  leben.  Haec  est  Irafft,  !evn 
nnb  ma(f)t  legis,  propter  quam  dicitur  lex.  Econtra  Turca  audit,  (juod 
babemus  bap[tismura,  Euang[elium,  Sacra[meutum,  nihil  curat,  maif)t  im  Iciu 
couscientiani,  si  uou   servat,   sie  ucc  ludei.     Ideo  lex   non   habet  apud  eos 

35  vim,  sed  audiunt  ut  historiaui.  Sic  cum  pap[ae  leges  in  Irefften  gieng|Cn 
et  hab|erent  cuspidcm,  omnia  serv'abam  pro  tobfunb.  Ibi  efficax  pap[a  cum 
suis  legib[us.  ^ä)  muft»  Ijalten  bei)  Oertuft  amissionis  salutis  jc.  5lu  sope 
au<listis:  Si  pap^a  coucederet  u<iu  lüolgetljan  tjciffcn,  si  facereuuis  vel  ouiitt|c- 
remus,  tüol  ic^  noc^  h)ol  laffcn  vel  facere.    Sed  nou  facit,  IcilS  für  rcd)t  i.  c. 

«  bie  fc^ncitcn,  f rafft  mad;t,  ut  niid;  bafnr  fnrdjtc.  S)a§  Ijeifft  öot  angebetet. 
Ildc  contra  1  )eum,  (jui  solus  vult  timeri.  Ideo  non  soluni  abiiuinms  pa]>am, 
(juod  liberati  a  peccato,  sed  etiam  a  vita  et  !rafft  suae  legis.    Ideo  (juandn 


8  iJSrcbigtcn  bei  ^ai)xt^  1540. 

lljinspicio  eins  liljros,  lego  ut  Sietevid)  öon  Sern,  et  furdjtc  mid)  fo  tuciiig  aI-3 
für  cini  tobten.     Ideo  nou  iititur  soliim  verbo  peccati,  scd  etiaiu  bcä  red}tC'. 
Iiiilci   (|u:uido   prius   noii   ob.servarunt  praecepi^ta   et  Cerenio[nias,   timuerunt 
et  conscientiam  K.    lam  fol  bie  fnrcfit  au§  fein,  ut  uos  nou  timeiuus,  qiiaiulo 
nou  eircumeisi,  quod  non  sacritico  lerosolLymis,  non  habeo  timorem.    Quare?    s 
(|uia  fides  venit,  per  quam  debemus  salvari,  ut  cog[itemus:  Fides  est  iustitia, 
(jnia    iustitia  iam    praedicatur,   quo    plus  legem  servab[iinus,   plus  iuiqua  3C. 
lam  ultra    legem    venit  gratiae  praedicatio,   quae  etiam   geltet  ubcr  ba»  ^oä) 
et  naturalem    legem,    bod)    mit   unterfd^eib.     Prius  sub  lege,  iam  fides,  quae 
est  agnitio  gratiae,  non  legis,  xeä)tB,   non  saj)[ieutia  de  natural!  mor[e,  (|Uod    lo 
docet,  quid  ego  debeo  facere,  praesertiui   10  praecep[ta,  sed  non  faeio.    Iileo 
venit  t)o^er  lere,  quae  nou  praedicat,   quid  faciendum,  ut  salutem  consequar 
et  peccatmn  vitem  coram  Deo.     Nulla  lex  docet  hoc  et  praestat.    Sed  talis 
praedicatio  gratiae  est  de  Christo,   cjuid   fecerit  mihi  ju  gut.     Legis  praedi- 
catio tantum,   quid   mihi   faciendum,   unb    luirb    ba^tu    gebeutet,    ut  per  hoc   is 
salutem  consequar,  alioqui  quis  faceret?     Ceca  conscientia   bringt  ben  3nfnlj 
uaturaliter  mit:  qui  facit,  iustificatur.     Optiuii  papistae  sie  scripserunt:  CJui 
servat  10  praecepta,  salvatur,  et  possum  salvare.     da  i[t  Juol  ^qIB  red)t,  ut 
tiaut,    sed    haue   praesumptionem  addo:   Ego  servo,   Ergo  salvus  fio.     Gerte 
10  praece])ta  foUen  mi(^  leren,  quid  debeam  facere,  et  docent  10  [)raecep[ta:   -'o 
id;  fol»  t^un.     Wed   ipse  debeo  agnoscere,  (juod  nee  possum   facere  nee  jc. 
quomodo  ergo  salvabor?    Conscientia  dicit:  eloiglid)  Derbampt  in  aBgrunb  ic. 
Ideo    audienda    doct[riua  10    praGcep[torum,    donec    veniat    "geller    liec^t   de 
operibLus  tilii  Dei,  nou  meis.     Si  lex  dicit,  quid  mihi  faciendum,   dicit  con- 
scientia rae  non  fecisse.    Sed  alia  praedicatio:  lesus  Christus  missus  a  jjatre   25 
ins  fleifc^,  üou  eim  loeib  gefiorn,  factus  maledictum,  ut  omnes,  qui  jc.     lila 
praedicatio  non  est  iu  10  praecep[tis,  si  praedicatur  ut  naturlid)   redjt,  si 
ut  promissio,  ifta  anbera  3C.     Talis  ergo  est  praedicatio,   (juod  Dei  lilius  ex 
muliere  et  sub  lege,  ut  legem  impleat.     2Bir  foHeuS  tl)nn,  sed  non  facimus. 
Is  venit,   qui  non  solum  in  corde  habet  scriptum  et  novit,    sed  etiani  fecil,  30 
et   ideo,  ut  nos,   qui    sub   lege  JC.   et    ut   deinde  etiam   faceremus.     Sic  per 
Euang[elium  tDtrb  gelüeifet  auff  feine   opera.     Quae?  concipitur,   nascitur  jc. 
i.  e.  umti  ©otteS  tüiKcn  gcopffert  unb  eublid^  meinuug,  ut  a  lege  libcrati.   Ergo 
non  praedicatio  de  uostris  operib[us  ut  M|^osis  tocltlid)  unb  gciftli(^  redjt  et 
papae  et  natürlich,  sed  quid  Dei  filius  fecerit  pro  nobis,  ex  illa  fimus  Christiani,  35 
quam   semper   urgemus.      Ideo    bene  discamus   distiuguere   legem    et    (idem, 
quae  offentLltc^.    Lex,  10  praecept[a  finb  ein  ^od)  bing  et  talis  sap[ientia,  ijuae 
suj)rema   in    terris,   quae    nou    cessat.     Sed   illa    sublimior  jc.     äßic  fol  ofier 
@ottc§   luerd  mein  toerben?    nou  mit    faften,    tuolfartcn,   nee   oratiouc  nee 
10  praecep[tis:    ift   jugering  unb  unrein,   quomudo?     Aummciatur   tibi  per  40 


2  t  debeo  agnoscere]  debere  ag 


9ir.  2  [4.  SüiiUQi-].  9 

R]  Euaiigeliiim  gnabciiprcbigt,  non  rcd)t,  quod  niäjt  fanft  crfiiUcii,  «niae  piMc- 
dicat,  niiiil  Dens  donavit  [ler  filium.  Ilic  liabcs  filium  in  criice  moricntciii, 
trcgt  bcin  funbe  auff  bem  I)alfc  uiib  Jücfc^t  in  Hut.  Ibi  fnge  ja  et  ex  cordo 
gratias  age,   quod  sequitiir  fidein.     Fides   ift  eilt  f)er|lirf)  jatoovt,  ba§  bvouff 

s  ftivbt.  2Boi"aitff  fufjct  beim  fides?  3luff  Christo  nato  ex  muliere,  facto  sub 
lege,  inortuo  K.  ut  pueri  orant.    Saju  fag  id^  ja  mit  gan|em  ertuegen  inciueä 

Ijerfeen,  propter  mc,  ut  ex  lege  lib[erer,  non  soluiu  a  peccato,  .sed  vi  legi.s. 
Si  potes  dieere  ja  bajil,  bQ§  Ijcifft  ©laub,  et  ea  fides  foI§  gar  f&un.  Ibi 
nullniu  dubium,    quod  verum,   bfouff  lüil  ftevBen   unb  IcBcn.     Sed  ista  fides 

10  non  crescit  ex  uostris  virib[us.  Sed  Spiritus  s[anctus  adest  et  scribit  in 
corda,  alii  dubitaut.  Ideo  ge'^en  ^tn  Unb  öcrail)ten»  neque  ja  ncque  ncilt 
baju.  Ideo  feilen  fic.  (iuidam  dicunt  nein  boju,  ja  fpcricn  ha§  maul  nnff  et 
expectant  assani  colunib[ani,  ut  alius  pro  te  crucifig[atur  3C.  et  dicunt  iiaeresin  et 
quod  homines  reddantur  segnes.  9lein,  Oportet  tu  sis  contritus  jc.  ^\t  ia^  I)[i)llifcl) 

•  5  f [cucv  tuar,  bei"  Seuffel  )3rcbigt§.    Sed  sie  praedicandura:  Sic  beue  facis,  salvaris, 

ut  Math.  25.    Stuff  bcn  l"cis  [tel)cn  fie  et  nihil  audiunt  de  fide,  sed  damnanti'"iiU).25,35 
unb  t)altcn  bie  leute  unter  bcni  rcc^t.    Sed  qui  cog[itant  salvari,  non  contra- 
dicunt  nee  in  ventum,  sed  dicunt  verum,     ^ä)  Ijob  !ein  3lriciffel  bran,  quod 
Dens  misit   filium,    unb  tft    mir    ein   trefflicher  ernft.     Ubi  Spiritus  s[anctus 

20  lumc  lapidem  posnit,  incipit  canere  Angelorum  Canticum,  sequitur  obedientia 
Dei,  gratiaruni  actio,  unb  toeiter  treiben  ]>raedicationem  Euangclii,  Bel)nt  ®ot 
a  peccatis.  ®a§  gefjet  tierouS  tüic  mit  eint  ftrom.  Si  etiam  Caro  repngnat, 
tarnen  Spiritus  reliquum  peccati  3C.  et  pater  noster  orat,  ut  non  iniputelur. 
S5a  geljort  benn  I^er  locus  de  bonis  operib[us,  qui  facit  bona  opera  k.  10  prac- 

25  cepta  nemo  servat  perfecte  nee  ideo  praodicatur  praecipue.  Sed  ut  viilcas, 
quid  tibi  facieudum,  et  ubi  vides,  quid  tibi  desit,  ut  venias  jum  guabenrcdjt, 
ut  fide  statuas  Christum  pro  te  3C.  ut  bona  opera  non  sint  fruetus  meae 
vüluntatis,  Sed  Spiritus  saiicti  et  fruetus  fidei.  Söeun  haS  iatüort  gcfcf)id)t, 
seijuuntur  bona  opera.    Sic  ubi  virgo  facta  mater,  Ang[elus  dicit:  Eccc  eon-üur.  i.öi 

3u  cipies  leitilid).  S)a  f^ut  fie  gar  nid)t§  ju,  tantum  audit  ab  Augelo,  ([uod 
leiblich  fdjtuanger  Icerben.  Ideo  inci|iit,  gebencEt  auff  ir  tonä,  tarnen  virum 
non  cognosco.  (gie  tappet  aucf)  ouff  ir  o])us,  vult  aliquid  3Utf)Un.  Ang|elus: 
Spiritus  s[anctus  vcniet  k.  tan  nirf)tö  baju,  donec  Angelus  ouSgcprcbigt, 
dat    Spiritum    i.  e.    cor    et    gibt    ha§    jaloort.      Ubi    fecit    hoc:    credo    hoc 

35  verbum  verum,  fiat  mihi  secunduni,  tanttnii  dicit  ja,  ijuia  fides  ift  jalDOrt, 
ubi  fagt  sine  omni  juttjun,  faften  baö  jaluort,  flnj:  in  bem  motnento  est 
mater  Dei,  ift  (Sot  unb  *JJicnfcf)  bereit  in  eins  corpore  bereinigt  in  una  ]K-r- 
sona.  Si  audio  praedicatiDncm  gratiac  nilb  gcf)e  bation  et  iu  ventum,  |o  iftS 
Hergcblid).     Si  lefter  unb  fdjenbe  et  dic<>  nein,  non  habeo.    Si  vero  ja  jc. 

40   Ideo  voco  fidem,  illic  legem,    non    peccatum,    (piia  ablata  lege   fol  bie  fnnbe 


•/  brouff]  braufft 


10  «Prebigtcn  bc3  SoI)«?  1540. 

Kloitdj  Ijiiitocg.  IJco  gvcifft  er  legem  optimam.  Fides  nimpt  ba§  I)crlj  uiib 
I)Ctigt§  nn  bie  giUlbe,  ut  dicat  Amen,  Heb[iaice  Eimiii*,  fidos,  bic  fpierfjcit 
in  forde:  biiä  ift  \vax,  3tmcn.  Ubi  hoc,  secimmtiir  lt)ci"if  imb  UnuibciluciÄ 
mit  t)auf|en,  quod  omnia  peccata  remissa,  btr  bie  tjeHe  3ugef(^Ioffcn,  Diab|olns, 
mundus  Iciu  fc^oben,  coelum  tibi  apertum  et  beatus.  S)a§  gel)et  aÜcS  I)cr,  s 
tibi  cor  dixit  Amen.  S)q§  ift  praedicatio  non  nostronim  operum,  sed  Dei, 
unb  ba§  ic^  Slmen  baju  fage.  Ubi  ergo  fide.s  non  amplius  lex,  qnoraodo 
potest  esse  captivus,  qui  in  corde  habet  HHiim  Dei  Deum.    Est  fein  praedi- 

3oi).  1. 17  catio  legis  per  Mosen  data.    Sed  gratia  et  veritas  per  lesum  Christum  facta 

longe  maior.    Antequam  veuit  gratia  et  veritas,  ba§  ic§  ja  baju  fage,  ut  fiat  lo 
mihi  veritas  jc.     ^c§  gleub  in  Deum  et  filium  i.  e.  Eb[raice:  ic^   fpiedje  ja 
ba3U,   S)a  l)ab   \ä)  !cin  Jtueiffel  bran,   quod  Dens  creavit  coelum  et  misit 
tilium.     jDa  gel)en  bcnn  bie  potentes  praedicationes  l^er.     Ibi  sumus  filii  Dei 

®ai.  3, 28  omnes.     'Non  est  grecus',  mirabilia  haec,  quae  iu   10  praep[tis,  quae  servant 

distinctiouem  inter  pareutes,  liberos  jc.  ^it  tft§  oIIe§  au§,  X  praecepta  is 
doccnt  honoLrare  pareutes.  Sed  ista  praedicatio  nin^^t  5Rofen  cum  10  prae- 
cep[tis  I)in.  Nou  dicit:  si  etiam  sauctus  pater,  filius  secundum  legem,  eris 
salvus.  Sed  sie:  ©in  lüet6  leiBcigen  fprii^t  fo  Inol  ?lmcn  oI§  ein  freier.  Ergo 
man,  tucib,  tnect)t,  freier  ift  and;  ein  bing,  3nbe,  f)eibc,  priefter,  l'aie,  3iun9= 
frato,  6f)eioeib.  Sunmia  summarum:  e'^e  Ijeben  ficf)  alle  red}t  anff.  Qnomodo?  20 
man  mu§  leges  ^^aben,  et  status  patris,  matris  tiriiigcn  ir  eigen  ret^t  mit. 
Sed  supLrema  sapjientia  de  Gratia  nim^Jt  alle  biefe  unteifc^cib.  6t)riftuö  nun 
fil)et  an  l)ut,  fd^leier,  !ran^,  quae  mauent  im  rcct)t  et  10  praecep[tis,  Sed  in 
gratia,  bap[tismo  non.  Quia  mulier  fprirfjt  ibcn  fo  tool  9lmen  ac  maritus, 
sie  puer  ut  pater.  Omnes  distinctiones  statuum,  iurium  hie  cessant,  quia  25 
hie  omnes  unum  iu  Christo  vel  fide,  ac  esscnuis  omnes  uuus  homo,  sed 
iu  Christo.  Iu  10  praecep[tis  est  vir  vir  jc.  In  Christo  vero:  qui  dicit 
[a,  huic  remissa  peccata,  est  salvus,  bcm  S^euffel  cntrant  3C.  Haec  omnia 
ac(]uirit,  quod  jo  baju  fprid}t.  Ista  praedicatio  Christiana  Euangelica,  de 
(jua  papLa  et  optimi  sub  eo  nihil  sciuut,  ducunt  in  legem,  et  si  in  optima«,  30 
tarnen  nihil  nisi  custodia,  carcer  ut  P|anhis.  Si  non  accedit  fides  et  dicit 
Amen,  nihil.  Si  vero,  est  liberatus  a  lege,  si  a  lege,  etiam  a  peccatis, 
aeterna  morte  et  positus  in  vita  aeterna.  Ergo  filius  Dei  et  miterfccn,  <iuis 
potest  dicere,  ut  hie  dicit?  Si  lilii,  pater  misit  in  corda  3C.  Habetis  louge 
aliud  cor,  quod  potest  dicere  lurtj  Oater  unfer,  Abba  pater,  non  solum  potest  35 
dicere,  canere,  sed  clamat  unb  mad)t  foldj  gefdjrel),  ba  ber  l^imel  bon  bol 
lütrb,  (]uia  est  talis  clamor,  quod  misit  3C.  Ideo  cum  es  filius,  potes  K. 
Abba,  SaS  ift  ba^i  gantj  pater  uoster,  ft(f)er  fprecCjen,  quando  oras  pater  noster, 
dicis  ccrlo,  tpiod  cxauditus,  quod  placeat.  Hoc  iu  papatu  non  potui.  Cum 
legi  horas  Cauo[nicas,  quando  abii.  cogitavi:  utiuaiu  diguus,  !ein  geioiS  ?lmcn,    10 

')  m 


mx.  3  [5.  SoilllQT].  1 1 

K]  ja  i>a  gducft.  Sed  iam  ciun  dicis  jn  ad  istam  praedicationeni  gratiae  ex  fide 
imb  tjci'^licf)  CVlOCgLcn,  dicis:  ista  oratio  exaiidita.  Si  noii  fit,  ut  piiixi  et  hoc 
teiiipure,  ut  iibcnter  velim,  unb  nitff  bic  pcrfon,  bie  iä)  fui'fd)Inf(,  taiiieii  ba§ 
imter  unfev  fo  angenciu,  quod  bcit  (jimcl  cvfullct  mit  feim  gcfdjvel).    Dens 

6   11011    promisit,   quod   quidem   oiuiiia    velit   exaudire,   quae  oramus,   quia  iiou 
scimus  Rom:  8.     ©oltctt  lüol  fo  jd;tcr   Bitten,   quod  nobis  nocet.     Si  tarnen aiom. 8,26 
non  dat,  tameu  placet  et  cxaudita  oratio,  per  quam  omnes  aiig[eli  vident  et 
Diab[oli  contremiscunt.     Exaiiditur  homo,   quaiido    iucipit,    et  mirab[iiius  et 
gloriosius  cxaudieris,   ut   tempore    suo    dices:  Deo  aLgo   gLratias,   quod   uon 

lu  mo  exaudLivit.  Ideo  lüil  gvoffct  unb  l^errUd^er  geben,  quam  possumus  pro- 
ponere.  3Jei'nf]Qtb  sie  ad  fratres,  quando  oraturi:  orate  sie,  quod  certo 
cxaiidiamiiii.  Si  uoii  tit,  melius  dabitur.^  £)a§  loort  %'bha  finbct  ein  luibbcr= 
laut  in  coelo,  qui  lautet:  liefier  <Bon,  Qb  ic^§  niii)t  ^ore,  la§  in  barumO 
joigcn,    er  loirbS   Beffer   nemen.     Ista  ergo   praedicatio    longa  supcrior  quam 

15  10  praecep[torura,  quae  nou  abrogauda,  quae  serviunt,  ut  agnoscam,  quam 
mihi  nccesse  sit  gratia  Dei,  ut  ergo  aud[iamus  et  discamus,  ad  quid  Christus 
un§  gut  |el}.  Mcdicus  inu§  evftlid)  aegroto  iufirmitatem  anjeigeu  vel  dat 
gifft  pro  mediciua.  1.  ut  d[icat:  ha§  ift  bie  francteit.  2.  contra  haue  bienct 
bie  ei^tiel),  too  er§  nic^t  vccf}t  )ueiy,  gi6t  ein  Bofe  3C.    Sic  praedicator  niuö 

io  10  praecep[ta,  bo§  I)of)e  rccfjt  beljnlteu  in  Ecclesia,  ut  homines  agiiüs[caut 
sua  peccata,  ut  avidius  audiam  gratiae  praedicationem,  ut  -credant  et  faciaiit 
lioiia  o]u'ra  Jc.  non  quidem  daiit  gratiam,  sed  gcBcn  juertciineu,  lüie  fcei  luiv 
bei-  gnabe  buiffen. 


T  quam  fehlt 

')  De  triiilici  modo  oiationis  scrmo  5  (oi^p.  Basil  1566  Sp.  Uti). 

3.  5.  Srtiiiinr  1540. 

(^-rftc  ^rcbiflt  über  ^^fnlm  72,  gcfjnltcii  nm  Xngc  mt  i&)fip\}am'tt. 

R]  In   vigilia   Epipli  a  uiae.     l'sal.  72. 

25  Sßeil  bi§  fcft  Ijeiffct  bic  ei-jdjeinuiig  vel  Offenbarung  l^omini,  lüelcijS  an= 

gefangen  l)at  mit  bem  ftcrn,  ber  bie  Reiben  gen  ^erufalem  bracfjt,  reimet  fid) 

ber  pfntm  fein  brauff,  <|uia  dieit  Christum  manifestandum  oninil)|us  gentil)|us, 
regib|iis.  p]t  iam  elarus  est,  ut  etiam  ludaci  cogantur  dieere,  (piüd  non  de 
Salo[inone,  sed  omnes  ludaei  et  Christiaui  fatentur  simul  dictum  de  uiiico 
30  Christo,  (|iicm  ludei  Messiam.  ®a§  ift  einä  unb  geiüiS.  Etsi  tiluliis  lautet 
baöOU,  (piod  Salomoii  cum  composuit.    Alii   |)utant  DaviiHs  psal|niuin,  beuu 

er   lautet  Saüibifdj.     Salomon  rebct  uiel  geringer  benn  2)at)ib,  luie   feine 


24  Vide  Doiniiiicum  iuuouauit  r 


12  55tcbiglcii  btl  Sa'^tcl  1540. 

K]33llC^er  nuslucifcil.  Et  iileo  ante  finem  ceciDit  c1ulciss[imum  Carmen,  lüic  man 
Dom  ©(^tuaii  faget.  .Sic  David  etiaiu  hoc  canticum  ceeinit  et  taincn  dedit 
tidiliim  Salo^moiii,  iit  alibi  ledutliun,  Assaph,  qui  non  sunt  facti  ab  ipsis, 
sed  ipsis  commissi  ju  fingen,  ju  (cfcn,  ju  ftubieren,  ut  nos  possnnius 
d[icere:  Apost[oli  fecerunt  S3-mb[olnni  unb  ber  ürc^en  jugcfcfjvicbcn.  8ic  '^ 
David  sibi  ipsi  multos  psalnios  jugcfc^rieBen,  bic  er  fonberlicf;  gcbrnu(f)t  'ijdt 
fie  ju  ti'ofteu  iinb  fterdcn.  Ideo  snmmus  psal[mus  Davidis  unb  enbelieblin. 
6§  ift  an§  ber  maffcn  l)ü'b]ä)  unb  foüen  fel|am  nett)  ftncE  unb  ttmubcrincrdE, 
iiK'ognita  mundo,  «jnac  ipso  catiit,  (|[nicquid  brin  fte{)et,  bn§  fol  man  an3eigen, 
ha^  iDUnbcv  finb,  bie  ®ot  jelber  tf)Ut,  iiuani|uam  Tudaci  ditunt  ])sal[mnm  in 
factum  de  Messia,  tamcn  jie^en  gar  "herunter  nuff  ba§  loeltlid^  vcgtnicnt,  lt)ic 
Sntomon  fol  ein  fonig  fein,  ber  fol  l'iel  Uici6,  >5on  fjaticn  unb  bo-?  fc^onftc 
fd)lo§,  fi|  3U  3i-'nifnl[cin  unb  bn  feinen  ftuell  unb  ber  lucU  guter  Ijaöen,  et 
omnes  gcntes  foücn  fidj  an  5Jleffiam  Ijolten,  jieljenS  in  ein  loeltUd)  pxa^t, 
ut  ft'onig  mundani,  (|uod  rcid)  ift  üon  golb,  filkr  jc.  SaS  ift  has  lunnber,  is 
haä  fie  ertnarten  an  ircm  5Jleffia  JC.  Sed  uos  habenms  verum  intellectum 
l)salmi,  qui  scimus  verum  Cln-istum  venisse,  et  is  psal[mus  ift  im  fÄJloang 
gangen  ab  initio  manifestati  regni  Cliristi  anuis  1500  et  ista  nova  mirac[ula, 
quae  liic  scripta  videmus  in  historiis  et  expcricntia  et  nos  sumus  ein  ftudE. 
Sic  incipit  Uom  ()0(^ften  ftuciE.  2« 

^'1.72,1  '6Jot,  gib  bein  gerieft'.    Saüib  ift  mnbc,  ^at  oud)  geridjt,  gevcdjtig- 

feit  gef)altcn.     Sed  ift  ni(f)t  juf rieben,  cücitur  a  tilio.     Non  dicit:    Confirma 
tnum  iuditium,  iustitiam,  quam  liabeo,  ftogt,  quasi  nulluni  iuditium  et  iusti- 
tiam,  quan(j[uam  Dens  det.    Sic  pii  magistratus  optime  administrantcs  Rem- 
p|ublicam    tamcn    parum    cfficiunt.      Ideoi)ue    orant    Deum.      Econtra    impii  as 
ncgligentes  offitium  superbiunt  propter  emiueutiam  JC.     Certe  habet  rcguum 
et  pins  Rcx  2C.    Sic  nos  praedicamus  magistratum  et  eins  regiraen  ein  toftlid), 
tclücr  ]i)a^  unb  fleinot,  foHen  galten  nnb  efjrcn  propter  i)acem,  ut  Ecclesia 
ertjalten.    Si  vero  aliquis  cogitat  ut  nnilti,  ipunl  ideo  gen  t)imel  luült  tomen, 
(|Uod  hie  esset  Rex  k.  ut  si  puclla  !^ette  ein  \d)On  xoä.  an  et  put<iret  so  ideo   ao 
digtiam  regno  K.  ut  multi.     Certe  maguus  thesaurus  unb  fleinot  front  Rex, 
sed  ber  3liff I  fompt  bnjn,  quasi  ideo  placeat  Deo.    Sic  Turca  ftirSt  brauff, 
er  fet)  u[nfer3  f)[err  @otä  licBe»  finb,  quod  tot  glmi,  victorias.    Imo  nullus 
iudex,  Consul  fo  gering,   qui  non  ftol^ieret  :c.  sie  3l"-'ift/  Theolog[us.     Sed 
finb  narren,  qui  d[icunt:  Dei  dona  habco.     Ergo    supei-ljiendum   et  contem-   ■« 
nciidi  liomines  et  hoc  detcriores,  si  etiam  bie  aller  feincften  '".Jlmptleutc,  iKirf;tcr, 

W. 2, 2 omnes  communiter  sunt  Dei  hostes  psal:  2     ßein  emptlin  fo  flein  unb  muö 
©Ott  feinb  fein  et  Christo.    Ideo  cpiando  audis  magnum  principein  unb  cr(inr 


213  In  fiiie  psaliiii  aililitur  iiiii  psalini  DnuiJis,  quod  certuin  est  iuditium  esse  Hauidis 
|)sal[muin  r  7  über  ciibclicblin  steht  JCctjUcblia  10  über  eilt  ftudE  steht  sie  nobis  accidit 

23  über  iustitiam  (I.)  steht  vt  psal  7  SN  über  ([uaudo  audis  sieht  vsque  ad  infimos 


3ir.  3  [5.  aonimr].  13 

R]  toblidj  [)Crvn  iHM'.se(|ui  Eiiani;[oliuin,  noii  sil,  iiiinim,  quando  hi  suiis  pardchos, 
praeilicatores  et  subditos  prenuint.  ^e.  mc'^V  in  ®ot  gcllHllt,  ct)ix  gibt,  je  mef)V 
Deiini  ('(Mitemnunt.  Sic  quidani  Romaiii  d[icebant:  S3}ie  flcfjct  luivS  fo  llOel, 
bie  meufe  Ijabcii  mii;  bie  fcljud)S  non  niimm,  sed  si  calcci  bic  mcufe  I)cttcn  .'c. 
5  Ipse  in  psal[mo  ((ucritur:  Non  est  insttis  jc.  Sed  bo»  ift  toutibci",  bn-S  cin*i  >J.' 
^lirft,  I)evr,  Nohilis,  ]iiaefoctus  fvoiu  ift  et  (liristnm  diligit.  511-3  bau  Uicilt 
§LCvr  üon  toadjfcn  verbum  diligit,  S)ü5  \d)xni  fuv  ein  tounber.  Si  ipse  non, 
videres,  qni  Noblles,  Senatores  in  urbib[us,  luristae,  inio  pai'oclii.  Jje  feincv, 
gcfc^idtev  Tiieolog[ns,  Je  ftugcv,  t)ciUgev,  fromcr  Icjft  n  fitf}  buncfen,  cv  fonnc 

10  alles  urteilen  unb  richten  nac^  feiner  fünft  unb  tonne  im  nid;t  feiten.  Vide, 
quid  lustici  et  Cives  t'aciunt.  Dens  dat  !oftlicf;  jar,  et  tarnen  fii;arrcn,  ac 
ba§  !orn  in  grnnb  öcriovn.  Fuit  largus  et  beneficus  Dens.  Ergo  oportet 
eos  esse  ingratos  jc.  Ideo  non  niinun,  cum  (jueritur  in  primordio  psalnii, 
quod  debeat  iuditium  2C.  non  mirum,  si  mures  ac.    Non  mihi  agnatnin,  quod 

15  Tlieolog[us  pius.  Prius  impius  contra  Deum.  Quod  iara  babeo  pias  cogi- 
ta[tioiies,  fidcni,  doct|riiiam,  est  tuunber.  Sic  qui  creilit,  non  habet  a  divitiis  jc. 
Sed  je  t)ot)er  Oernnnfft,  getualt,  e^re,  je  feinber  @ot.  Ideo  «jueritur,  luie 
fcfjenblid)  bing  um6  bic  tnelt,  si  etiam  l^at  ©eric^t  unb  ©cre(^tig!eit,  tameu 
maior  pars  bofetoic^ter.     Si   pii    ut  David,   tüdäjC  finb   ein   lüunber,  tarnen 

20  non  possunt  cKCfpii.  Ideo  da  verum  Regem  JC.  Si  alii  liicl  iiabent,  finb 
ftol^.  91ocf)  muffen  regua  fein,  ut  Ecclesia  crjogen  lücrbe,  tantum  regit  in 
hoc  mundo.  In  niorte  nemo  iuvat  nee  priuceps,  Sed  Dens,  qui  in  medio, 
sepulchri  p[eccatum,  mortem  JC.  Ideo  mirab[iliter  describit  Regem  et  tamen, 
qni  hie  in  terris  gubcrnet,   et  suus  popuhis  finb   hie  in   hac  vita,   et  tamen 

25  non  sunt  be§  Ie6en§.  Nam  Christian!  non  baptisati,  ut  fiant  vii-,  nndier, 
fonig,  t)errn.  Sed  quando  cessant  isti  Status,  sciant,  ubi  maneant.  Per  tidem 
iiieipimus  et  cxpectanius,  douec  apparebit  in  illo  die.  S)a§  ©cridjt,  ttoget 
er,  fei)  nic^t  in  mundo,  si  etiam  Domiiii  rect}t  from  finb  unb  feine  Siegcnten, 
bennoc^   finb   fie  Iniber  ®ot   et  Cliristum    ut  psai :  2.     Si  ultra,  ut  David  jc.  '&.  i,  2 

30   pii  et  l'^cclesiam   tuentur,   S)a§  ift  etu   felljum    lüilpret,    tamen   uon   possunt 
iuvare,  quia  David  mortuus,  öertoefeu,  non  potuit  se  iuvare,  sed  alium  iuvocat. 
Is  est  Christus,  de  quo  dicit:  'Da  Regi.'    Sr  tjeBta  t}0(^  an,  Sßil  bcn  füuig '^ij.  7lm 
flugg  fcijcn  ad  dexteram  Dei  ut  psal :  110.    ^ßm\  ©Ott,  id)  bitt,  bu  lUoUeft '^if.  m»,  1 
\siW.  fonig  et  filium  Regis  i.  e.  Messiam,  da  ei  tuum  iuditium  i.  e.  Ia§  in  bir 

3^  glcidj  fein,  ut  baä  03erid)t  et  iustitiam  luibeat,  quae  tu.  Quod  ludaci  aliter 
iiitelligimt,  nihil  luis  moveat,  de  regno  mundano.  Est  (piidem  pulchnnn 
donum,  sed  non  liberat  a  morto.  Ego  peto,  ut  des  Regem  et  verum  h<)[mi- 
nem,   qni    iudicet  secimdiun    tuum    iuditium    et    iustitiam    ut   tu.     (^ucul    1  )ei 


;S  nacJi  ©crcffjtiflleit  sleld  vi  ba§  lojc  flvnffc  et  «der  bcm  autcii  fjaltc  s^) 

')   Viß.   Plaut.   'I'niatl.  TCi.'i:   Nof   mi   adco   pst   tantilliiin   jiensi    iiun   quo   iii]iiain 


caiceos. 


14  5Ptcbigteii  be§  SnfjteS  1540. 

R]  iuditinni  orgo?  Sic  praedicamns ,  qnnd  non  soliim  nos  lib[erct  a  oareerc, 
dcfenrlat  contra  Tiircam,  iit  ])|i'iiieipps,  Rcoos  tJjlin  foUeii  bcti  unfrf)iiIbi(V'ii, 
iit  gut  !iid)t  gcnomen,  tncit,  finb  nidjt  gejcf^cnbet.  £al  ift  ouff  (fibcii  fdjone, 
I)CVi;lid}  gnb,  et  il)i  reii^tf)UIU  gut.  Scd  per  hoc  uoiidum  liheratns  a  niorte, 
p[eceato.  8ed  volo,  ha§  mir  JU  Ijulff  !omc  timm  iiiditium  et  iustitia,  ut  tu  & 
iudicas  i.  e.  quod  öerbomnic  unb  l"i(i)te  moos  hostes,  qTii  sunt  acterni  i.  c. 
l>eccatum,  mors,  Seuffcl,  Inclt,  C'aro.  l)iab[oliis  Ijat  gefaugcn  miindnm  snh 
potestate  sua,  quod  in  peccatis  vivit  et  moritur  aeterna  inerte,  fleifclj  uub 
Hut  ftirft  UoEcr  im]iietatc  k.  Hie  ridjtc,  ©Ott  i.  e.  rette,  ftraffe  ia§  fÄ^iiIbig 
l.Hlvt,  fdjlng  tob  uub  la§  gef)CU  beiu  gciidjt,  quod  est,  (jnod  pcccatum,  mortem  lo 
U)il  tobfdjlngcu  uub  foücn  grculidjcn  fciubeu  Uie^^ren.  S)q§  ift  Dei  inditium, 
ber  bcn  tob  an§  6vcu^  {)engt  et  peccatum  fopfft  et  crfeufft  carnem  in  l>ap[- 
ti.smo,  ut  peccatuQi,  imo  ista  vita  cesset,  ira  Dei.  ©ot  olletu  ftct)et  ba§ 
©eitdjt  3u  foId;e  fc^euslic^e  uiorber  ju  vid}tcn,  umtfcringen,  l^inridjteu.  S)o§ 
©cridjt  In§  ein  mal  get)cn,  ut  peccatum,  mors  jc.  nullam  potestatem  amplius  is 
lial)|eat,  ut  Iudex  iudicat  fnrcm,  homicidam,  "^eloet  im  gtillb  tneg,  ne  amplius 
faciat.  Soy  ift  aud^  Dei  iuditium,  quod  mundo  donavit.  Sed  ba§  fol  fein 
eigen  geritzt  fein  et  ponit  ad  dex[teram  Dei,  ut  eandem  potestatem  iial)[eat, 
quae  Deo  juftefjet  i.  e.  tob  ertnuvgeu,  peccatum  etfeuffcn.  Haec  Dei  opera 
sunt  et  illa  da  ludici:  (^uare  non  dicit:  ludica  tu'.'  (Sr  fol»  bou  fid}  geben,  20 
(|uia  fol  alia  persona  fein.  Non  tibi,  quia  habes  bereit,  sed  fiiio  regis.  Quid 
ipse  retinet?    Est  idem  iuditimu  et  ftueE.    Gerte  servat  sedem  suam.    Ergo 

Sei.  42,  sidom  iuditium.  Non  dabo  gloriam  mcam  alteri  nee  laudem  sculptiiil)[us. 
^ä)  loil  fie  felbcr  bc!)alten  et  in  mea  sede  fol  !ein  frembb  tonig.  (iuomodo 
liaec  conveniunt?  @o:  Is  Rex  mu§  nicf;t  ein  ©0^  uoc^  frembber  fonig  fein.  25 
Sic  ergo  d[icit,  quod  filius  patri  in  elüigfeit  gleic^,  eaudem  sedem,  iuditium 
5oi)  IC,  lict  iustitiam  habet,  quae  Deus.  Alibi:  Quicquid  pater  habet,  ift  mein.  Sic 
unum  iuditium  et  duae  personae.  Unus  dat,  alter  accipit,  et  tanicn  unus 
Deus.  ®n§  ift  ba§  lek  lieblin,  ha§  uLnfer  r)Lerr  ©[ott  lüolt  felbcr  3iid;ter 
fein  unb  fein  ©eric^t  laffcn  gcljen  contra  suos  hostes,  et  tarnen  fein  lieblid),  ;io 
ut  sit  Hex  et  natus  ex  Rege   et   homo.     @r  meinet  ni(^t   IciblLid;  ©alo[uio, 

s}Si.  HO,  ised  Christum,  de  quo  in  psal[ino:  'Dixit  Dominus.'    <Bol  ergo  verus,  natürlich 

5ici.  42, 6@ot  et  non  frembb,  quia  Isai[as  et  1.  praecop[tum,  et  tarnen  habet  istum 
titulum.  6r  ift  in  sede,  qui  ridjtct  im  ©otlid;en  '^mpt,  quod  nuUi  Creaturae 
com])etit,  et  tameu  homo.  Sic  disccrnit  personas  divinitatis,  iuditium,  sedem,  35 
offitium,  et  qui  accipit,  non  habet  aliud  offitium,  sedem,  iuditium  (juam  jc. 
(iiii  accipit,  est  homo,  qui  dat,  non.  S)a§  Iq§  tounber  fein.  Ipse  dicit,  quod 
velit  caiiere  ein  Umnberlid^  lieb,  certe  verum.  Christiani  veri  hoc  credimt. 
Iiidei  et  iinpii  non.  Ergo  vertis  Deus,  non  alienus  praecep[to  1.  Deinde 
verus  homo,  quia  filius  Davidis  regis.  Ergo  Deus  et  homo.  Et  tamen  non  40 
est  ipso   pater,    sed   distincta   persona,    cni   datur.     ©0   ftimuict    bicfcr  ÜCV» 

spi.iio,  igcvab   cum   1.  versu   psal:  110.      Videt  ergo,    cjuod  iuditium   terremim    non 


5Iir.  4  [6.  Sonuat].  15 

R]  fecit.  Ideo  da  verum  Regem,  qni  venis  Rex  et  regat  siciit  tu  i.e.  qiii  tobfcfjlcfit 
peccatum,  mortem,  quae  impedit  homiiies  ab  aetenia  }C.  Meum  iuditiiini  ift 
ein  Xiä)i  t'cttettticvtf,  facit  suum  iudifium  in  terris  iitcuuqne,  sed  non  libeiat 
a  morte,  peccato  3c.    S)a§  ift  ein  ftücE  bc§   nra^it»,  quod  ©evid^t  t)clt,  boa 

5    6ofe  ftraffet,  oecidat  peccatum. 

2.  rettev.  S)a§  anbcr  teil,  bnS  gclibbcn  f]nt.  Breviter  offitium  rcgis  iinb 
ba§  foftlid;ft  ouff  ©rbcn,  Kcilicot  SKegcnt,  ©clb,  gut  nichts  ad  ilhul  rcgiinen. 
Si  non  est,  nihil  manet.  Si  vero  ecoiitra,  \)a§  6ofe  ftvaff,  bttv  gut  fobbcv. 
Sou  ift  ofHtiuni  magnum  a  supremo  jc.    Verus  ergo  Dens  et  liomo  et  1  ftuiJ 

10  fcinC'3  ampt§,  ut  iudicet.  2.  i.  e.  sicut  tu  iustificas,  sie  ipse  ac.  quomodo  iuvat 
[laiipores,  et  a  peccatis  liberati  et  morte,  potestate  Diab[oli  et  contrarium 
aequirant,  dat,  ut  ab  omuib[us  malis  eripiantur  corporaliter  et  spiritualiter. 
Istam  iustitiam  uemo  potest  dare  iu  terris.  Nemo  potest  sie  iuvare,  etiam 
piissimus  Rex,  alii  iufiati  donis  persequuntur.    S)a§  ift  1.  versus:   'Da  reg!.' 

15  Est  ergo  Rex  et  natus  ex  stirpe  regia,  et  tarnen  verus  Dens  et  liabet  in  bcv 
tjanb  Dei  iuditium  tobfdjlagen  peccatum,  morlem,  Diab[olum,  jngcbcu  nUc 
feligfcit,  leben,  iustitiam.  Sßiv  finb  mit,  sicut  dixi,  in  hoc  psa][mo,  si  tanlum 
grati,  gratias  ageremus,  laudaremus.  Papistae,  Tnrcae  contra.  Nos  pars, 
quae  pertinet  in  hoc  regnum,  consecuti  hoc  iuditium  et  iustitiam,  filiuni,  (]ui 

20  dcdit  nobis  signa,  quia  per  bapLtisnium  redempti  ab  omnib[us  peccatis, 
potestate  Diab[oli,  ^eEe.  Deus  per  filium  destruxit  iuferos,  tob  evtüUrget  et 
douavit  vitam,  ut  simus  saucti,  ut  invocomus  patroni,  et  ipse  rcsjtondoat, 
filii.  Den  pfotm  fjot  ev  tiinbcr  ficf;  gclnffen  3uv  letjc  unb  fvolid)  bvouff  ge= 
ftorten,  imo  ciugcfdjlQffcu. 


1  üher  fecit  steht  Daniil 

4.  0.  Snnimv  1540. 

^wcitc  ''^^rcbiflt  üDer  ^^^fnlm  72,  fjcfjnltcn  nm  Xa^c  {Sp\p\}\mu\, 

nnrfjmittngc*. 

li)  2i  DIE  E]Hi)haniae  vcsperi. 

And|ivinnis  lieri,  Inic  f)eilig  JJVOpI)Ct  in  hoc  psalLmo  caiiit  et  prophctavit 
de  vero  Rege   omnium    rcgum  et  (puid  dcbeat  esse  verus    liomo  et  Dens  in 

una  ])ersona,  (pii  fol  cnipfa()eu  a  patre  gotlidjcu  ftucH,  geicrfjtigfeit  unb  gevidjt, 
qui  eadem  opera  exerceat  jc.    Ideo  ex  operib[us  ficfrfjltcffeu,  quod  verus  Deus 
3n  et  tarnen  in  iumiana  natura  3C.  del)|et  ei  gctcn  gotlicf)  gevid)t,   gcltinlt,   u(   in 
Dei  sede  sedeat  JC. 

lam  sequitur,  ipii  sint,  (pios  debeat  iudicare  k.    '2)a§  er  bem  H 0 1 cE.' M- 72, 2 
äßir  !onnen§  nicf}t  fo  gut  ©eutfcf)  niadjen,  aU  in  Eb[raico  ftet)et.    Necesse 
est,  ut  sciunuis  prius,  quomodo   ludnci  de  Messia  suo  sentiant,  ut  videamus, 


16  $rcbiglcn  be§  ^ai)Xii  1540. 

R](jiiomodo  is  psal[mus  et  tota  script|ura  fic^  mit  irtcn  rctmc.    Ipsi  expectant 
Cliritstiim    iam   1500.     Proplietas   sciuiit  scribere  de   eo.     D[ieuiit   oiini    sie 
veiitiiriiin,  fjUGd  tetMid)cr  tjeiT  imb  !ontg,  unb  ju  ^icrufaUcm  Hievbe  fein  ftiicl 
fein  iinb  fol  unter  fid)  ^abcu  omues  reges  jc.    Item  quod  fol  [)aBeu  leifalid; 
fvieb  unb  ©eredjtigfeit,  quasi  Kex,  qui  teneret  totnm  orhera  in  pace  et  institia,     s 
qui  habet  d)X,  getuolt,  gelb,  gut  satis,  unb  tuer  ein  from,  tjeilig  boW  cum 
Messia.     Ergo  fol  ein  i?onig  fein  ut  Salomou,  nou  aeteriuis  uec  Dens,  cuiiis 
rcgiium  cxbd  auft  jeine  .ftinber,  unb  Jol  bleiben  in  attem  u6erfiu§  jeitlidjev 
guter,  deindc  daut  ei,  bQ§  er  nief;t  fol  fdjreiten   ultra  caput  1.  Gene.     Lyra 
roccnset.i     5Iim  bir§  in  jljn    nidjt,    quod  Messias    alia  re   toerbe  brandjen,   lo 
(|uam  G  dieblus  creatae  sunt  Gene.  1.  lüirb  m(^t  bruber  jc^reiten,  toirb§  nidjt 
l)Df)cr  unb  bcffer  machen  quam  Moses,  sed  tuirb  5D^ofen  l)aUm  unb  gebieten, 
ut  totus  mundus  servet,  cireumcidatur.     ©eben  alfo  *)JiO)i  beu  tiorfprung,  ut 
otiani  Messias    fol   fciu   bud)   t)altcn.     tSicut  ergo  Salomon,   sie    ipse,  tarnen 
gloriosior  per  totum  orbem.    Tum  tnirb  quisque  felb§  front  fein,  legem  'galten   n 
et  per  suam   iustitiam    iustiticabitui',   nou    opus  habebit  Christo,    qui  pro  se 
moriatur.    Imo  rideut  nos,  qui  tradimus,  quod  Messias    morietur.    Turca  est 
roter  Sui^e^  ^elt  nii^t  öiel  anberS  quam  ludei.    5Jlofe§  rec^t  |at  man  nic^t 
gcf)Qlten,    postea  David,   Christus.     Iam  Mahomet,   sub  quo  lüil  Turca  nn§ 
aüc  f)Qben,  i)at  G^riftum  lang  Ijinlncg  geiuorffen.    S?apft  ift  ein  locnig  tlnger,  20 
uon  abieoit  scripturam  ut  Turca,  sed  ift  nic^t  loeit  a  Turcis  et  ludeis,  quia 
depravavit,   imo   prorsus    abolevit    vcrani   intelligeutiam    script[urac    et  suos 
Cauones.     Nos    vero   haue   tidem    habemus   credentes,    quod   Christus   fuerit 
ab    iuitio    couculcator  Capitis   serpentLs    per  patriarch[as,    prophetas,    quod 
verus  Dens  et  horao  et  vcniens  iu  carncm  nou  incepit  uovuni  regmun  terre-  25 
uum,   sed    prius   approbavit   et   confirmavit  et    aetcruum    reguum   inchoavit, 
Ubi   animae   liberantur   aeteruum   a   peccato,   raorte.     Haec  fides   Christiana 
et  de  hoc  Messia  scribunt  prophetae.    ludei  velum  ob  oculos  habentes  furcu 
ott  fd)rifft  de  institia,  pace  ad  temporalem.     Dicimus   esse  ein  fein  üeinot 
Joeltlid^  regiment,  praesertim  si  magistratus  front,  sed  ber  nteiftc  teil  ift  frfjelf,  30 
qui    abutuntur    creaturis    Dei    ut    meretrices    auro.     Xunc    videamus,    cmu 
quib[us  fid)  psalnuis  reime.    1.  aud[ivinms  Davidem  sie  scribere  hnnc  psal[- 
muui  de  Davidis  filio,  cui  dare  debeat  Dcus  fein  geridjt  et  iustitiam,  ut  filie 
in  sede  sua  et  habeat  in  mauu  aUe§,   quod  ipse  habet,  S)q§  fein  gcrid)t  sit 
tuum.     ]psi  ludaci,    ut  in   terris  regat   ut  alii   reges.     £)a§  ift  nid}t  n|nfer?'   3:> 
t)Lcrr  ©lottS  eigen  @erid;t  unb  @cred}tig[feit,  »neld^eS  etlna»  [)of)cr  ift. 
il!i.T.',3  'Ut  iudicet  populum  cum  iuditio.'    Ibi  vides,  tooS  fein  tnercf  unb 

QUipt  fol  fein,  bn§  er  fureu.  (y-3  fol  ein  öotc!  fein,  haS^  arm,  clenb  ift,  bie 
burffen  Ijnlffc  unb  redete,  unb  ba»  ift  n|nfer»  f)|ern  ©jottä  regiinent,  quia 
dicitur:  (pii  vivificat  uiortuos,  deducit  ad  inferos  K,     ludei  dicunt  tale  ossc   40 


')   Vfil  Nuchirüije.        =)  So  auch  Tisch:  (Förstcmann)  3,  189. 


9h.  4  [6.  SanUQt].  17 

R]  regmiin,  iu  quo  uuUi  clenbe,  arme  leute,  sed  fitüe  unb  genüge  unb  eitel  pax, 
iustitia  iu  terris.  Ergo  non  elenb.  Ergo  nou  reimet  textus  cum  glosa.  Sed 
iios  praedicamus,  quod  filiiis  David  sit  constitutus  a  Deo  Rex,  juerretten 
bic  clenben,  betrübten,  benen  e§  mangelt  an  gcrc(|tig[leit,  ^ulffe,  leben,  feligleit, 

5   unb   finb   öcrbanipt.     Inspice  Euaugelium  et  opera  eius.     Cecis   dat  visum 

Math:  11.  obsessos  et  tantum  iuvat  elenben,  Matheum,  Magda[leuani  pecca-i'iatni.  11,5 
tricem  convertit  unb  laut  dicit:  'Nou  veui  vocare  iustos,  sed  peccatores'.  iwiattii.  9, 13 
Infirmi  habent  opus  medico,  uon  saui.  Si  Messias  ludeorum  fol  fi|en  unter '"'""Hä.  12 
gefunben,  reichen,  geredeten,  luvertendus  est  is  versus.    Ideo  glossa  ipsoriuu 

lu  Hou  cum  isto  textu.  Si  non  Mess[ias  talis,  ad  quem  obsessi,  in  peccatis, 
potestate  Diaboli  constituti  ju  im  lauffen.  Non  vult  esse  Salvator  eoium, 
qui  uon  indigent.  Hoc  vides  iu  toto  Euangelio.  ßlenb,  armut  nou  soluni 
corporaliter,  bad  einer  nid^t  effen,  trtncten,  gelb  t)at.  Sed  ba§  armut,  bo 
Seifer,  ßonig,  pü  ut  David  über  Hagen,  ha  fie  mit  irem  gelb,  filber,  ^arnifd) 

15  nic^t  Riffen  lonnen,  quando  ftredenbein  tompt,  ista  nihil  iuvant,  tum  libeuter 
daret  principatum,  ut  prorogarc  posset  vitam  aut  certe  Diab[olum  superare, 
ne  posset  eum  daranare.  Hiue  fuudarunt  Reges  coenobia.  Si  igitur  talis 
Rex  Messias  ut  ludei,  quid  me  iuvaret,  si  in  morte,  peccato  tentarer?  Nolu- 
nius  hune  Messiam,  sed  ülum,  qui  talis  Rex,  qui  est  miserorum,  infirmorum, 

20  gemeutiuui  cordiuni,  qui  mit  bem  S^euffel  finb  uberrtJetbiget,  in  peccatum 
ceciderunt  et  nesciunt,  quomodo  liberentiu-.  Sic  describitur  hie  noster  Messias. 
Talem  Christum  habemus  uos,  quem  et  papa  uobis  abstulit.  Piuxit  eum  in 
Iride  iudicem,  ut  iuvocaremus  B[eatam  \irginem  et  sanctos,  qui  me  I)elffen 
berbitten  iram  irati  iudicis,  ut  fütibe  auff  mein  l^eilig  leben  ftcrben.    Monachi 

25  in  ber  legten  not :  Ibi  habes  omnes  niissas,  opera,  quac  feci,  dono  tibi,  ha^ 
fie  bir  au^utffc  fomen  jc.  S)a§  ^eifft  nid^t  (S^riftum  ein  fonig  ber  elenben, 
sed  ein  Sijranncn  au§  im  machen,  fein  fron  unb  el)r  genowen  unb  laufidjte 
!appen  l^o^er  gea(f;t  quam  sanguinem.  Sic  ge^etä,  Usenn  man  sciipt[uram 
s[aerani  unter  bie  band  et  Cauo[ues,  ut  perdanuis  Messiam,  ©erec^t  machen 

30  i.  e.  öon  funben  ^elffen,  ut  habeanms  bonam  couscientiam  erga  Deum.    @[enb. 

Qui?  non  habemus  aliud  verburn.     In  Magnificat:  'Respesit  fein  clcnb  magb',  s-'"'- 1. ••s 
quando  honio  l)axt  geplagt  et  nemo  potest  ^elffcn,  filmet  einer  fein  jamcr  et 
elcnb  brau.    Tales  ge!^orn  unter  in,  ^ülfflofe  leute  jc.  in-aesertim  in  l)of)cn 
fa(f)en,  quae  betreffen  ba§  ehjig,  non  äeitlidj  fterben.    S)a§  fol  bein  gotlic^ 

35  geri(^t  unb  gere^tig!ett  fein,  ut  des  aeternam  iustitiam,  ut  lii)cri  a  lege,  si 
ab  illa,  a  morte.  2^ie  propbtten  ba^enS  beffer  gemad;t  quam  ^nben.  Prophetis 
ift§  imer  jutljun  umb  gerieft  unb  gereif}tig!eit. 

'Montes.'    2)a§  ift  ßbreifd)  gerebt.    Serge  unb  .^lugel  lieifft  t)ie  bic 
l)eilige   6^riftli(f)e    ftiri^e.     Terra    sancta   luirb    gelobet,    (luod    lial)et    montcs. 

40   liinc  Christus  Math.  5.     Nou  i>onunt  sub,  sed  montem  i.  e.  praedicatio  dea)iait^.r,,H(. 


29  über  &n((^t  steht  retten 
Sut^crä  WnU.   XLIX 


1^  iprebigtcn  be?  ^aijxei  1540. 

H]  isto  Rege,  de  iustitia  ttirb  nidjt  in  ein  iüincEel  fried^en,  sed  toirb  ofientlicf) 

frei)  pei-  totum  orbeni  ge'^cn.     Sic  MOS  suiuus   coucordes,    iibi  scitur  de  ista 

5ci.  52, 7  nostra  Ecclesia.     Is^aiae  52.     'SBie   gar   teloer    finb   pedes   Euang[elisautis  in 

5cf.  40, 9  moutib[as.'    Et  Esai.  40.  praedicatores  in  niontes,  iit  getieft  fd^rete,  ut  aiidiii 

possit.     Ubi  ergo    praedicatur  Euangeliiini,    fte'[)et§    auff  eint   berge  i.  e.     Sic    s 
regnabit  rex  iste,  ba§  jein  firdjc  f)in  unb  t)er  dispersa  per  orbem  apparebit, 
ac  videres  midtos  montes,  boranff  luirb  er  fte[)en  unb  tretten  auff,  man  h)irb 
gebenden,  al§  fei)  lux  auffni  t)oI)cn  berge  angeftecft.    Bap[tismiis.   Sic  Abso|lutio, 
Eiiang|elium   ein  offentlid^,    baä  jeberman  tool  ^oren  !an,  Inirb  'ijoä)   gnng 
gcftectt,  ut  videre  et  audire  po.«sis.     Ubi  Ecclesia   vel  S^auffftcin,    ibi  berge,   lo 
Item  Babyl[oneni  vocat  montem,  qiiae  tarnen  in  plauicie,  quia  I)OC§  ger[)umet, 
man  I)oret  tücit  bon  ir,   et  filmet  fie  loeit.     Ibi  erit   mons  i.  e.  Ecclesia,   ubi 
audietis  frieb  et  iustitiam.    Sie  nostrnni  Euangjelium  dicit:  Si  vis  iustificari 
ben  elenb,  qui  terretur  morte,  quae  sub  luorte,   .si  \'is  pacem,  vitam  habere. 
3a.     Ibi  habes  Hegern,  qui  praedicat  paceni  et   iustitiam,    quia  praedicatur:   is 
Si  credis    iu  Christum   filiuni  Dei,   re[niittuntur  p[eccata  et  iustus  es  coram 
Deo   per   sang[uinem   eins.     Postea   habes   pacem    cum    Deo   et  audes   eum 
vocare  patrem   per  Christum  'Pater  in  coelis'    et  ipse   respondet  'fiiius\     Si 
hoc  habes,    ut  tanft  l^inauff  gaüen,  et  econtra   habes  pacem.     Haue  facit 
Christus   isto   et    in   omnib[us   montib[us.     Si  pax    facta  i.  e.  ira  Dei   ablata   20 
et  pacem    cum  Deo   habcmus,   farcn  tnir  JU,    ut   gloriemur,   tt)Cn§   un§  ubel 
gc^et.     Prius  cum  couscientia  öer^agt,  tnenn  ein  blat  raufest,   putabamus 
Deum  chiva  retro  nos  stare.    Sed  nunc  cum  iustus  per  tidem  iu  Salvat[orem 
et  habes  pacem,  fd^Iegt  üiplin.     ^a   ti^ofe  Dei  irae  et  iuditio,    Satau,  nihil 
euro  et  fis  talis,   (piod   nou    times    nuuidi  et  Satanae   furorem  (iactes  pacem   25 
erga  Deum),  sed  si  homines  irascuntur,  laetus  es.    Quis  facit  ben  mut?  unm 
Salomon  in  Hierusal[em?     ISIessias,   qui   suo   sang[uine    nos    reconciliavit  et 
t)inge'^abcn  p[eccatuni,   mortem.     S)a   toerben  Iime,  leiben  et  intrepidi,   quia 
sciuiit  nihU  sibi  uocere,  si  etiam  occidautur,  comburantur.     Ilanc   pacem  et 
iustitiam  hjirb  man  I)Oren  in  montib[us  et  colHb[us  i.  e.  Ecclesiis  per  totum   so 
orbem,   (juae  longe   alia  <|uain  ea,   quam  sonuiiant  ludaei.     Si  nemo  indigct 
iustitia  et  iuditio,  fo  hjere  fein  3lmtit  on§. 
IM.  72, 4  '@r  toirb.'    S)a§  ift  eben  baffelb,  (piod  iam  dixit.    ©it)et  tmcr  ba!^in, 

quod  sit  Rex  ber  clenben  unb  armen  ut  in  Euang[elio.  Nou  pro  sanctis, 
sed  peccatorib[u.s  mortuus.  S)au  lDiberI)oIet  er  imerbor  unb  treibet§  I)art,  gu  35 
öerbrie§  induratis  ludeis,  qui  aUiun  Messiam  et  regnum  somniant,  sed  cum 
5Pi. 72, 5 istis  agit,  (|ui  ubcrltielbiget  a  Diabolo.  'Waxi  iDirb  bid^  furchten.'  'l'efter' 
ift  nid)t  gnng  berbeutfc^t.  S)a§  bcutfd)  gibt  ben  fl)n  ber  mort  nid)t  flar  unb 
beutlic^.  3n  ineUtirfjcn  regiment  bcifitS  ge)imlt  unb  unredjt  tf)un  ben  leuten. 
Osechim*,  nemen  inen  bü'i  ire,  ftoffen»  au-5  ben  '^cufern.    Sed  eis  mu§  ber  4u 


')  Plural  roll  p-iT  Px.  72,  4. 


9Jr.  4  [6.  SQnuor].  19 

R]  tefterer  no($  ha  gu  fomcn  ad  priora.  £)a§  ift  bev  6:^rtftliif)  glauB,  quando 
iusti  pacem  habent,  tro^tg  unb  !une,  Ccrle  ibi  adest  Sieuffel  cum  mundo, 
DJotten,  uihil  facit  quam  gelnalt  unb  unrecht  an  inen,  tl;umet,  unb  tütl  e'^r 
baöon  fjaBen,  non  simplex.     Christus:  arbitratur  se  obsequium.     Non  solum  3ot).  111,2 

5  unrc(^t  unb  gehsalt  tf)un,  sed  bie  eijx  et  ornatum  baüon  tragen,  quod  bene 

et  pie  feecrit,  obsequiumi  praestiteiit.  Qui  in  mundo  hoc  patitur,  bei"  bel)elt 
boc^  ben  glauben.  Hie  qui  geinalt  unb  unrecht  ti)ut,  ber  füret  bcn  glauben 
baju,  illic  betjnlt  ic^  ben  glauben.  Ergo  qui  perscquuntur  uos,  habfbunt 
tituhim,    quod    ipsi  pii  3C.  et  non  faeiuut    nobis    iniuriam,   sed  biüic^,  red)t. 

10  Non  dignus  Christus,  ut  in  terra  moriatur,  sed  iu  cruce  peudeat,  acetuni. 
Cum  illis  ergo  agit,  qui  non  solum  suo  populo  faciunt  unre(f)t,  gelualt,  sed 
qui  etiam  coronara  in  coelis  per  hoc  iactaut  se  accepturos.  Papa  non  vult 
audire,  quod  getoalt  unb  unreif;t  t^U,  quando  nos  persequitur,  damnat  et 
comburit.    Sed  si  omnes  funbe  tobfc^lagen,  diceret  Deo  gratias  in  aeternum. 

16  Hoc  opus  Deo  gratissimum,  quod  bie  buben  ausgerottet  ftnb.  Sic  lefterer, 
qui  non  solum  getüült  unb  UUred^t,  sed  Deum  etiam  blaspliemant,  quod  ij)si 
bene  faciunt  unb  Wagen,  quod  ju  barm^cr|ig  finb  über  un§.  3)a§  ift  ein 
bupel  rot  unb  ^loifeltig  leiben,  ba§  mir  geftialt  unb  unrecht  gcfc^id^t  unb 
jnu§  baju  fcf;abeu  unb  fpot  l)aben  unb  ben  (äffen  xiä)t  fjaben,  qui  vim  facit. 

20  Quomodo  hoc  tetmet  fid^  cum  Messia  ludaeorum?  Si  omnes  iusti  k.  quo- 
modo  exercebit  hoc  opus?  Ibi  nulli  lefterer,  quia  omnes  ELeges  in  pace. 
Sed  Christiani  talis  populus  in  terris,  haB  fie  ben  Osek  muffeu  leiben,  qui 
facit  getoalt  et  vult  rec^t  get^an  f)aben  et  quod  sie  serviat  Deo  i.  e.  berjaget 
bie  !e|er.     Talis  est  papa.     Sic    iustificare   voluut  Ducem  Georgiiim,  er   fet) 

2i  ein  trefjlid;er,  f romer  furft  getoefen.^  6r  tjat  gern  Elcctorem  entfe^en  unb 
au§  bem  lanbe  getrieben  et  postea  laudem  habere,  quod  rec§t  get!^an.^  Tales 
Tyrannos  mu§  man  tjaben.  ^ä)  meine,  er  ijahc  bcn  lefterer  ju  fdjeitcrt,  quia 
non  solum  pie,  sed  aly  ein  GfjriftUc^er,  frotner  furft,  et  (jnilj[us  im'uriam 
faciebat,   muften   unrcdjt  fein.     Talem  Osek  muffen  S^rtften  tjaben.    Hoc 

30  finbet  man  apud  nullos  quam  illos,  qui  doct[rinam  piam  habent.  Si  omnes 
from  et  3C.  Ideo  scriptura  reimet  fid^  cum  nostra  fide,  qui  Euaug[elinm 
suscipiunt,  fatentur,  hi  liabent  mundura  et  iuditium  contra  se,  tan  man  fie 
ntcf)t  tobten,  maledicuntur.  Si  non,  quando  eos  persequuntur,  finb§  Ioblid)e, 
frome  furften,  quia  fdjenben,  leftern,  berfolgen  Lutheranos.    Sed  nos  com- 

35  mittinius  Christo,  (pii  habet  oftitium  a  patre  datum,  ber  fol  fic  tobfdjiagcn 
unb  bie  elenben  retten  et  dare  vitam,  et  qui  persequuntur  et  volunt  t)eilig 
fein,  bie  reifft  er  Ineg,  ut  talib|us,  ber  occidct. 

'Donec  Sol.'    S;a§  Itirb  ja  aud;  nictjt  Messias  ludaeorum  fein.    Talis>;i(.7vi,5 
Dominus,  ber  ni(^t  ein  jeitlang  ut  ludaei  regiere.   Sed  er  luirb  felber  filjen  k. 

3S  vide  infra  r  (vi/l.  unten  S.  24,  25). 

')   Vffl.  ilie  Predigt  vom  IS.  Juli  103'.).        ■)  Bcziclit  sich  auf  (leorys  Teslnment. 

2* 


ä{)  ^Ptebigten  bei  3a^rei  1540. 

R]  Ideo  t!^ut§  ber  3uben  ßf^riftuä  nic^t,  quia  dicuat:  6t  fol  nid^t  toeiter  fomen 

quam  Moses  et  leiblicher  fonig.     5Jlofe§   l)at   niemonb   geljolffen  a  jieccato, 

morte  iiec  si.    Is  jol  ein  einige  pcrfon  fein  unb  etoig,  nou  habebit  sucessores. 

-tM-72, r, '5)tnn   Uiirb  bid;   furchten/    S)a  ift  im  giel  geftidft,  bo»  er  fol  fi^en,  et 

regiuibit,  biS  ©on  unb  5Jionb  anffljoren  i.  e.  usque  ad  finem  mundi,  et  alius    5 
Dou  an  feljn  Stab  tome.     ^.'uuc  per  me  pracdicat,   per  vos  audit,   sepultus, 
sed  resurrexit  a  niort[uis,  donec  videtur  cursus  Solls  et  Lunae,  ue  cog[itemus. 
Ideo  ludaei  et  Turcae  feilen,  qui  dicuut  auff^ort  Mafien.    Papa  etiam  ainisit 
hiiuc  Messiam.    Sed  nos  qiiaindiu  vidcmus  Soleiu  et  Luiiam.    Nuni  cessahit 
'■*"ipf  iioA''''^g""'"  gi„j^9  i  Coriiit.  15.  psal.  HO.  legt  ba§  fein  au§.    Paulus:  9Jlu§  regieren,  1» 
donec  ouines  inimici,  tum  tradet  patri,  et  Deus  erit  omnia  in  omnib[us  i.  e. 
hoc  regnum  Christi,  quod  hie  deseribit,  fol  Rex  fein  in  fide,  qui  nou  videtur 
i.  e.  für  ber  ©onnen  unb  *]Jconb  i.  e.  hie  iu  terris  sub  Sole,   uou  supra,  et 
tanien   nun   corporate,    sed    iu   fide   per    bap[tismum,    Euaug[elium  unb  finb 
.sub  lauff  Solis  et  Lunae.    Iu  vita  futura  uou  amplius  criunis  iu  fide.    Ideo    is 
roguum  eius   fidei,   et   ubi   fides    cessabit  et  Sol  et  Luna   bcrcnbert  et  uiillu 
nox,  sed  aeterna  dies.    Ideo  ex  reguo  fidei  fiet  regnuui  bcr  ^eriiic^en,  !laren 
anfrf}aUien  ©otteS    fel&cr,    tum    nou    verbum,   bap[tismus,    uou   Magistratus, 
parentes,  ©c^ulmeifter,  Ünb,  3)lagb,  sed  ouuies  similes  et  omues  Deum  uuum, 
et  ueniiuc  indigebimus  quam  Deo,  ut  angeli,  ante  reveiationem  huius  regui   20 
ge^et  bi§  üteic^.    Tndieat  sinud,  baS  Sol  et  Luua  muffen   öerenbert  luerben. 
Sed  prius  fol  6t)riftu§  regieren,  ante  fuit.    Falsum  est  ergo,  quod  Mahomet 
et  ludaei  souuiiaut,  <juod,  cum  veuerit,  non  ^ol)iX  quam  Moses,  sed  luanebit 
eius  sedes,  uuica  persona,  fol  regieren  in   fide,  im  öerbunöeln ,    öerliorgcn 
rcgimcnt.    Post  toirb  er  ba§  regiment  patri  uberanttnortcn  et  nos  borfteüen  -'s 
fnr  ®otte»  angefleht,  ut  ipsum  videamus.     Hoc  non  iam  vidcmus,  sed  iiabe- 
nius   per   fidem,   quanquam   idem    regnum    Christi   et  Dei.     Ideo    discretum, 
(piod  hdc  ücrt'orgen,   ilhid  offenbar.     Idem  corpus  et  anima,    sed  "^ubfdjer. 
a.flüv.  5,7  ^^t  finb  tüir  im  glauben,  illic  im  fdjüloen.    Ideo  Messias  uou  habebit  erben, 

sed  mauebit  iu  sede,  ut  semper  habeat  frome  ß^riften.  Iterum  dat  ei  divi-  30 
aci.  29,  isinmi  honorem,  furcl)ten,  quia  timere  significat  colere  Isaiae  29.  i.  e.  eT)ren, 
luoÜen  mic^  auruffen,  sed  non  secundum  meum  verbum,  sed  nact)  irem  eigen 
biuirfcl  unb  traUien.  '^^urdjtcn  i.  e.  bienen  (Sot  i.  e.  5)lan  lüirb  bir  ©otte§= 
bienft  tl)Un,  fo  lang  Son  unb  ^Jionb.  Ergo  mauebuut  et  erunt  semper,  ctiani 
sub  |)apatu  et  Turea,  qui  Christum  agnoscunt  Deum  et  adoraut,  et  uemo  35 
fol§  )üei)ren,  donec  Sol  et  Luna  et  an  ben  ;3"ttgftcnt09-  Si  esset  ut  Moses, 
quomodo?  Sed  mu§  verus  homo  et  regnum  sub  Sole  et  Luua  ijobm  et 
tamen  non  eor])orale  regnum,  sed  spirituale  in  fide,  ba§  nic^t  in  Haren 
fcl)atnen,    sed  frf)h.)cbet  in  Dei   verbo  et  fide.     Sic  reguat  Christus.     S)a»  lan 

niemanb  jugeeignet  loerben  quam  soIi  Christo.  «o 


^t.  5  [11.  3otiuat].  21 

5.  11.  SomiQt  1540. 

S)nttc  ^l^icbigt  über  'ij.^frtlm  72,  flcl)(ilteu  nm  l.  Simittnß  uorf)  (^•^i^^J)'""«- 

R]  DOMINICA  I.  POST  EPIPHANIAE.     11.  lanuaiii. 

Hie  psal[miis  describit  bell  tcd^tcil  ChrLstuin  vel  Messiam,  quod  is  verus 
Dens  et  honio  unb  fol  ft^cn  in  @otte§ftiieß,  be§feI6en  &(x\d)t  f)n6cn,  <|uao 
Deu8  ipse,  et  offitiiiin  fol  boS  fein,  büS  er  alfo  rid)tc,  i)clffc  ben  armen  unb 

5  elenben  noc^  ®otte§  @ert{i)te  unb  jufi^meiffe  unb  jujrfjmettere  bie  feinb  et 

adver.sa[rio.s  illonim    miserir(ir(l[iiim.     Quod  est    eigeutUd)  iuditiiini  Dei,    \)a§ 

er  im  furgcnommen  tjat  juerretten  unb  juerlofen,  (lui  sunt  .sub  istis  trib|us 
iuimicis,    morte,    peccato    et  (Sefe^.     Sieiit  aud[ivimus '    in   epistola   Esa:  9.3ci.s»,6 
\nwv  natus  fol  toegnemcn  ?>  bo.stes:   bic  loft,  ruten  unb  ftecfen.     Eadem  liic 

10  dicuntur.  S)aa  tft  ba§  Ool(J,  quem  debet  reifere,  ha§  arm,  eleilb  ÖoW,  qui 
sub  lege,  peccato  et  morte  tooHen  jlriingen  unb  brunter  behalten,  ut  semper 
accidit,  ((uod  tales  fnernnt  in  rcgno  eins.  Papa  nihil  quacrit  quam  ut  le6cu, 
loie  fic  iDoöen,  ut  maneamus  im  funblii^eu  ftanb,  in  quo  ip.si,  et  Deum  Icfteru. 
3)atoibcr  ift  ba§  regiment  gcorbnet  k.  ut  mm  solum  DiabLolura  jufdjmeiffe, 

15  .sed  omne.s  ma.^[imo.s  Poctores,  papam,  MahoLmet,  item  U)c(tltd}C  regeuten, 
durften,  lontge,  :^errn,  bie  c§  alles  ijaUn  Inotten  ut  ber  Xeuffel.  Sag  finb 
2  ftnd :  por.sona,  (piae  richtet  pupuluni,  quem  guberuat,  et  hostes,  quos  destruit. 
Item  quamdiu  fein  rognuin  fol  Ine^ren,  donec  Sol  et  Luna.  S)a§  fol  uid^t 
berftaubeu  lüerben  de  Me.ssia  ludaemum,    qui  fiugunt   talera,   quali.s  Salomo, 

20  (pii  niciritur  et  lefft  erBeu  "^inbcr  fid)  in  .suo  reguo.  Sed  i.s  fol  gcc()rct,  ge= 
furchtet  iuerben  unb  fo  fi|en,  ha§  man  im  »otrb  @otte§  e^^re  t^un.  Erit  talis, 
qui  manebit  et  invocabitur  K.  lüie  er  beu  gotUc^eu  ftuell  innen  '^at,  fo  lijirb 
man  i^n  auc^  erfennen  unb  el)ren,  ut  nou  sit  fictus  Me.ssias,  ut  ludaei 
somniant,    (pii  moriatur.     Qui  enm   invocant,   moriuntur  quidem,   öon  !inb§ 

25  finb,  jiost  nos  pueri  invocabunt,  po.st  aiii  et  alii  pueri.  3)as  ^eifft  bon  ftub§. 
Sed  ijjise  fol  fic^  ni(f)t  tnedjfeln  unb  anbern,  .sed  quamdiu  Sol  et  Luna  jc. 
Sa   fol   ein   iunger  2:f}eologu§    jutomen,    ber   gern  gelert    irere   unb  !unb 

lt)afd)Cn  i.  e.     ISlessiae    reguum,   in    quem   crcdimus.     S>a§  ^cifft  ein  legnum, 

ia^  ift  be§  glaubenS.    S)a§  ift  unterfc^eib  bom  fc^aiuregimcut,  non  lefft  fidj 

30  tappen  neqne  sensib[as  ncque  ratioue,  .sed  alle§  über  rationem  ic.  Mundus, 
papa  vult  nos  sub  legem  bringen  k.  @§  mu§  gegleubt  fein,  ut  quando 
baptisor,  debeo  eredere,  quod  Christus  sit,  qui  me  lavet  a  peccatis.  Quis 
haec  videt?  video  ministrum  baptisantem  et  proferentem  verba,  sed  ipsuni 
non  ,'c.    S)a§  l^eifft  bo§  reid)  bc§  glaubenS,  qui  sub  Christo  suut,  hoo  credunt. 


13  über  Deum  steht  cum  ipsis         28  nach  waji^en  steht  t)ie  jein  fünft  iclBcijcn  et  boä 
re$t  auSftrcic^en  ap 

')  Vgl  die  Predigt  voni  31.  Dezemher  1539, 


22  5Ptebigten  bei  3al)re§  1540. 

B]Umb  be>3  glnit'6cn§  vei($§  toitlen  factus  homo.    2)enrt  ba  Unr  in  funbcn  9C= 
fallen  troven,    impossibile,   ut  divinitatem  inspiceremus  on  ^nUe,  ut  quando 

2.Woic33,2o  Adam  lapsiis,  ubi  audivit  Dciim,  Uerttoc^  er  ftc^.  Hinc  locus:  'Noii  vidobit 
nie  homo'  ?c.  Tdeo  '^at  ©ot  ficf)  miiffen  Derfleiben,  öcr^üüen  un§  ju  gut, 
ba§  man  '^in  julotnmen  funb,  quando  Sol  ^ei§  fc^einet,  grata  est  umbra,  5 
1.  zoi.  i,  1  umb  bc§  ©lauBenS  reicf}§  factus  homo  ut  1.  Tohan.  1.  getappet,  tft  greifflic^, 
fidltbarlic^  gemacht.  Ubi  nos  in  sepulchro  öerluefet  unb  öerfaulet,  in  illo 
die  vult  uos  focere,  ut  Daum  sine  omni  nube  inspicere  possimus.  S)a§  '^eifjt 
ba^    \ä)a'm    regnum,    iion    glau6cn§.      Adam    ante   lapsum    non    territus    ad 

I.  mofc  2, 16  vocem    Dci,    cum   diccret:    de   omni    ligno   comedes.     Ita   Eva  non   timebat  lo 
serpentem,  ftdEielt  mit  iv.    S)a§  meinet  ©  5ßaul.    S)a§  teid^  fidei  mu§  bleiben 

i.fiov.  15,25 "^ie  iu  terris,  donec  omues  iuiniicos  3C.  tum  patri.    Aug[ustinus  de  Trinit[ate 
pulchre  ista  verba  exponit^  i.e.  ex  regno  fidei  toivb  er  un§  bringen  in  ba^ 
fc^aiürcgimcnt.     Ideo   dicit:    Christi  regmim    miiä   ttief)ren    sub  Sole  et  Luna 
i.  e.  est   auff  erben,   et   fameu    non  terrestre.     Video   hominem   adniiuistrare    i5 
bap[tismura,  Sacrameutum,  uou  Christum.     S)aä   mu§  bleiben,    donec  Sol  et 
Luna  tre^ret.    ®a§  lan  öon  niemanb  üerftanben  toerben  quam  de  Christo 
nostro,  uou  de  ludaeorum  Messia.    Po.st  be'^ne  e§  toeiter,  Sol  et  Luna,  qnod 
aliud  regnum  a  Mosi,  ut  sit  differentia  Legis  et  Gratiae.    ludaei  Tjoben  rcguuni 
Mosi  gebunben  an  ftet,  perfon  ju  §ieriifalem  unb  regierten  att  ir  festa  nad^  20 
bcm  TOonb  me^r,  benn  nad^  ber  Sonne  ut  adhuc.    3ire  fefte  incipiunt  fere 
im  ncUien  unb  bollen  53^Dnben.    Sßir  Sljriften  reiffen  burdf)  beibe§.    Isti,  qui 
fein  5)ionbcn  achten,  vcl  qui  ad^ten,  sunt  eins  populus.    ©0  ttjeit  bte  ©on 
fc^etnet  über  ^uben,  .'pciben,  ibi  regnum  eins,  ut  jol  nicfit  angebunben  toeber 
gen  .'picrufalem,  Ütom,  scd  ubi  est  ßrben.    ludaei  fe^en  Messiam  allein  auff§  25 
fd)Io§  ju  .sjicrufatem. 

'Descendet  sieut  pluvia.'  S)a§  i[t  ein  I)o{)er  prebtgt,  quam  a  ludaeis 
intelligi  possit.  Aud[ivimus,  qui  sit  pop[ulus  eius  et  quamdiu  gubernabit, 
et  ubi  locus,  (pialis  persona  sit.  lam  bie  ttieife,  bte  er  füren  Inirb  in  feiner 
©cmein.  '&Uiä)  loie  ber  regen'  jc.  Sie  ^uben,  Wo  fie  foEen  etmaä  gut»  30 
leben  pro  se,  berberben  fie  c§  et  econtra.  ©djafsfell  intellig[it  Ebraica  vox 
lüie  ber  regen  auff  ba§  beftfjoren  i.e.  fett,  ba»  befr^oren  toirb.  Ipsi  faciuut 
mctapli[oram  brau§,  quando  loifen  abgcmeit)et,  fo  ift§  befdjoren,  ']o  )ä)nt  ber 
{jcnctcr  on  laugen,  quando  capnt  ami)utat.  Sed  l^eifft  t)ie  tüie  ber  ©tiefer 
bie  ©döafe  3C.  Ad  hune  locnm  gel^ort  auc^  novus  Theol[ogus.  Lege  lud:  6.7.  35 
2)0  ba^  öold  gefunbigt  l^atte,  cxcitavit  contra  eos  Amalek  et  morgenlenber. 


4  un§  3U  gut]  aus  J'oach  eingesetzt  für  die  in  der  Handschrift  nachgemaltai  Worte 
^9,  e  Bt)  22  über  qui  steht  gentes  23  über  qui  steht  iudnei  25  über  §ierulalem 

steht  Sioii  29  über  persona  slelU  eterna  30  über  ©emein  steht  OoIdE  36  über  et 

steht  3  hoRtes 

')  Der  Zusammenhuiui  crifibt  nicht,  auf  welche  Worte  sich  dna  besieht. 


-Rx.  5  [11.  3'QitiiQr].  23 

R]  bte  lamcii  in«  lanb  10.  15.  bic  fre|ten  rjinlocg  qEc§  et  plagten  poituluni. 
Po|uiliis  fdjvel)  umb  vettung.  Ibi  Guleon  Iudici.s  filins.  @r  ntac^t  ex  co  ein 
^ricgufiiiftcn,  ]wv  quem  voluit  salvarc  populuni,  f)at  öicl  locfeii  iiüt  iiii,  el)e 
er  haS  ampt  aunimpt.    Postea  con^rcgat  ein  tjauffcn.    Ubi  hoc  et  folt  contra 

5  tain  niagniira  populuni,  Bittet  ei"  signum  a  IV'o  non  proptor  so,  sed  vulgus, 
qui  advcncrat,  mc'^r  honics  jufcljcn  (juam  jufc^lagcn.  3)te  finb  tiereit,  ut  alles 
fc^eto  nnb  Hob  machen,  et  pi-imi  surgunt,  fugiunt.  Ibi  collegit  32000,  contra 
10055  JC.     Ide(j  Bittet  ev   signum  a  Deo,   (|ui  ])romiserat  ei  victoriam.     ^(^ 

lüil,  inqnit,  legen  ein  feü,  ha§  abgefd^oren  ift,  nnb  loil§  legen  anff  bie  teune. 

10  Non  habuerunt  horrea  ut  nunc.  Si  cras  ros  K.  tum  erit  signum,  (jnod  per 
me  vis  iuvare,  q.  d.  ])op[ulus  duljitat.  Hoo  factum,  tait)  fiel  mane  ouffä  fcH, 
nnb  ha§  ganl^e  lanb  f)ernm'6  )xnn  trocfen.  >Sed  nihil  vcl  parum  I)alff,  quia 
erant  tviegei',  bte  fltel)en  Itiolten.  Ideo  repetivit  adluic.  Cras  si  vellus  aridiuu 
nnb  bcr  talo  lige  auff  ber  ß-rbcn.    Sft  in  i^"  tüetticn  ernb  getoefen,  ubi  ros 

15  non  solet  cadere.  S)a§  geff^ad^  auä),  iiabuit  2  sigua,  (juoil  illos  10055  deberet 
prosternere.  Congregat  82000.  Sed  quid  ad  tarn  magnuni  exercituni?  ubi 
folt  anjieBen  nnb  tarn  an  bte  feinbe,  \pxaä)  ber  .'p®}i9i:  Sa§  au»frf)reien,  qui 
Blobc  nnb  öerjagt,  jiet)e  iiäm.  22000  jogcn  >t)eg,  et  manebant  10000,  illi 
tantum   spectatores    fut[uri.     3ir   ^f^   '^'"^   3"    ^''^■^'    '"'l"it   Dens,   et    possent 

20  dicere,  quod  ipsi  sua  virt-ute  vicissent.  ^ure  fte  an§  tuaffer:  qui  mit  ber 
l^anb  haB  tuaffer  anl  maul  f)jrii|en  nnb  trinken,  sequantur  te.  Alii,  qui  moie 
canum    bihuut,    non.      Ibi   tantum    bet)ielt    300.     Istis    foltn    fdjlagcu.     Stnb 

400  man  geloefen  gegen  einen.    ®er  grojfe,  trefflidje  "^auffe  loarb  gcfcf)lagen, 
ut  videretur,   quod   esset   signum.     ^ft   ein    t)errlidj    gcfc(;icf)t    et   a  pi'ophetis 

25  eingefurct  ut  Esaiae  9.    ©ol  ein  Irieg  tuerbcn  ut  tempore  Gideonis,  quo  jol3ti.9,< 
brel)  feinbe  fcf;lagcn,  legem,  peccatum,  mortem,  ut  istic  Gideon  triplices  bestes. 
Cum  prophetae  istam    liistoriam   fo  I)errlic^   anfct)en,    etiam  in  psal[mos  ein= 
gefuret.    '6r  Irirb  crauff.'    Sicut  illo  tempore  erafi  fiel  ber  tato  auff§  feit 
Gideonis,  bo  fein  regen  Inar,  sed  gar  ^eHe,  et  postero  die  anff§  lanb,  6Ben 

30  fo  fol§  bo  and)  jugetjen.  Inspice  historiam.  Videbis,  qualis  fides  iu  Gideone 
et  illis  300.  Non  cogitaveruut  de  gladio.  Sed  fides  gro§  gebraut  in  ipsorum 
cordib[us,  quod  fides  hie  celebretur:  300  contra  10055.  llBcr  haä  ift  script[- 
ura  s[acra  fo  xtiä)  uub  maä)t  md)t  allein  I)iftorien  brau§,  sed  etiam  toetffagnug 
de  Christo,  ba§  bie  gef(^iii;t  gel)6rt  anff  ben  rcif)tcn  ©ibeon,  rpii  non  Midianitas 

35  ut  Gideon  fide,  sed  legem,  [leccatuni,  mortem  fol  fdjiageu.  ®arau  t)angen 
Diab[olus,  mundus  et  caro,  finb  laröen  istorum  3  hostium,  legis  ic.  Si  non  lex, 
non  peccatum  nee  mors  ic.  Mors  non  f(J}abet,  si  non  peecatimi,  nee  j)e(V.atnm 
mihi  nocerct,  nisi  Iudex,  lex  ferret  sententiam.  diai,  f(i)U)erb,  ©algeu  t^llt  !ein 
fc^aben,  sed  quando  carnifex  bajU  loxnpt,    et  Carnifex  ift  tt)oI  jnfrieben,  sed 

40  quando  rtl^ter  fert  sententiam,  fo  mu§  fterben.    Sic  isti  3  hostes  siinul  staut 


2  über  filius  steht  in  Ciuitate 


24  5ptcbiglcn  bei  Sn'^rci  1540. 

H)  contra  nos.  Sie  (laBcu  Juaffcn,  S^eilffcl,  bev  fic  treibt,  muncltun  ot  Tyraimos. 
Hos  Tvi'imiios  in  criice  per  sangLuiiiem  uuo  die  gefc^Iagen,  iinb  fd)Ieqt  fie 
liod)  on  unterlag,  quia  praedicat,  quod  omnes,  qiii  cvedimt  in  cnm,  folteii 
frei)  fein  a  lege,  peccato,  niortc.  Sie  f($Ia($t  getjct  noc^  t)euti9ey  tag»  jier 
vcrhuin.  Saeranienta.  S)ie  prebigt  lefft  ftdj  fo  nicf)t  auSftrcic^en  5C.  luirb  au3  s 
biefcr  gcfdjii^t  gcnomen  3C.  ftuö.  Sic  pluvia  k.  fif)et  in  jene  liistoriam.  Idco 
qiii  Ehreae  linguae  studiosi  estis,  non  sinatis  vobis  eripi  per  Rabinos,  qui 
beuten  öon  gemeinem  regen  et  dicunt  bie  toifen,  bie  obgemeiget,  nihil  audiunt 
de  Christo.  Eb[raica  vox  "^eifft  tondere.i  Siciit  Balbirer  haxi  vel  !opff.  Tu 
tota  Scriptlira  usus  hiiiiis  verbi  burc^au§,  iit  videret,  tüie  fd^off  feieret,  l)abm  'o 
ein  coüaljen  getjaBt,  ut  nobiscnm  ßirdjlneitje.    2a§  bie  hist()[riam  nid^t  ncmcn. 

In  niargine  Biijliae  assignavinms,  sicnt  Ics:  7.  scriptum.-  Hie  vocat  regen, 
non  talr  q.  d.  e§  toirb  ein  reiff  talü  fein.  IlHe  historia  sie  facta,  non  erit 
regen  tatü,  tuaffer,  baS  bie  @rbe  gefeudötet,  quia  in  messe  tritici.  Hoc  David 
inspicit,  ba§  getnefen  fctj  ein  inunberlii^er  tato.  In  vere  ift  ba§  oEer  loftlic^fte  " 
bing,  quaudo  aurora  venit  et  ros  cadit  et  coelum  ift  lauter,  et  tarnen  in 
graminc  fi^et  man,    Inie   e§  fein  grato  unb  frau§  bie  Metter.     Sic  David 

$i.  110,  spsal.  TIO.  compnrat.  Sa§  fif)et  er  an.  Hoc  mirum,  quod  cadit  in  vellus 
et  lefft  ba§  anber  tanb  trodten,  non  est  natura  roris,  quia  oinnia  iniplet  jc. 
Sed  hie  primo  die  ift  tantum  ba§  feil  na§  Dom  tatt),  ba§  fclb  trotfen.  S)e§  20 
anbern  morgen!  lefft  er  ha§  felb  trocEen  Bleifcen  unb  trifft  allein  ba§  lanb. 
S)o§  luunber  fi^et  pro^stjet  an  et  inspicit  histo|riani.  ludaei  contrarinm 
faciunt.  S)er  taio  feilt,  ut  nulla  nnbes  boju  fompt,  et  nemo  seit.  Philosophi 
non  possunt  assc<|ni,  mit  bem  toh)  gar  ein  Irunber,  feCt,  (|nando  So]  oritur, 
ift  er  fein  auffgelctft  ben  r'^umen.  2.  miracnlum,  ha^  ber  tain  feit  fo  eben  35 
auffg  feE  unb  lanb.  Sic  iste  Rex  veniet.  S)a§  tnirb  bie  toeife  fein,  ba  er 
mit  auff  ßrben  loirb  fomen,  on  atter  menfd^en  ttiiüen,  triffen,  üerftanb.  Sft 
nidjt  aEeiu  auffer  unfer  gelualt,  sed  etiam  toiffen,  mac§t.    Sicut  de  vcnto 

Soi).  3, 8  lohan.  3.     Incipit  et  desinit  iicmine  sciente,   Sic  fol   eins  regnum  aud^  fein. 

Sic  patres  de  B|eata  Maria  \nrgine  int«llex|erunt.'  Sic  pluvia  3C.  ut  in  30 
Antiphona*  canitur,  quod  Christus  sit  honio  factus  de  pura  virg[ine  on  man§ 
jutl^un,  lüiüen,  öerftanb,  ratione,  fit  gravida  on  aller  menfd^en  ei  ipsa  nescit, 
quomodo.  25on  oBen  I)er  ttjirb§  na§  ut  terra.  Sic  virgo  ift  homo,  habet 
animam  et  corpus,  hjirb  na§  i.  e.  frud^tfiar.  3ft  nid^t  Bog,  sed  red^t,  sed 
non  proprie.  Ut  terra  luirb  na§  rore,  ut  nemo  sciat,  Ino  e»  Ijer  fompt,  Sic  35 
ista  e  supernis  foecundatur.    Sicut  pluvia.    ^^t  ein  fein,  freunblidl)  gloS,  nidfjt 


25  -TTT  r  vgl.  oben  aS'.  19,  38. 

')  in.  Fell  =  nj;  *)  Eine  dementspreeliende  Bandbemerkung  loar  bisher  nicht 
zu  finden.  ')  Vgl.  z.  B.  Bernhard,  Homil.  2  in  laudibus  virg.  matr.  (opp.  ed.  Basil.  1566. 
p.  19.  C),  Sermo  siiper  Salve  regina  (l.  c.  1357  C).  *)  Vgl.  die  Sequenz  'Are  praeclara 
muris  Stella'.     Vgl.  ünsre  Ausg.  Bd.  3,  468,  22. 


9!r.  0  [8.  gctivuor].  25 

if]  utjel  gebeutet  a  i)atrib[us.  3ift  o^dwxn  on  ix  eigen  öerftanb,  f rafft,  oEcin  baS 
fie  baju  gelil^en  ^at  ir  jungfratolic^  glieber.    Scd  hie  declaraudo  psalimis 

(licit:    Christi    reguum   tale   erit:   5)tan   lütrb    fein    t)oW  fe'^en,   qui   ciedot  et 

lüunber  t£)Un  contra  legem,  peccatum,  mortem,  et  tarnen  nemo  tüirbS  tonnen 

s   fagen,  unde  veniat,  quia  e§  bienet  lein  maäjt,   Ivafft,  ratio  ba^U,  Sed  venit 

potuntia  illa  e  coelo,   quae    non  videtur.     Et   tarnen    videtur,   quod  credant, 

ge{)en  I)in,  ftnb  fteibige  perlen,  fragen  mcf;t§  nadj  bcm  Siob.  TJbi  DiaI)[olu.s, 
prius  ein  erf(^rec!t,  iam  fte'^et  feft.  Nuilus  ajjoteler  '^at  getien  remedium  nee 
golb,  filbci",  inen  geten  nee  externe  ei  juBrac^t  ettua§,  ut  tales  homines  ficrent, 

10  et  tarnen  tales  facti  per  bap[tismum.  Ibi  Ciiristus  est,  quem  non  vides,  et 
tarnen  ita  agit  et  operatur  in  te,  ut  sinas  leib,  leBen.  Sic  erob  fevet  ut  ros  JC. 
.^etn  6f)rift  tuirb  gejogcn  menfc^Iic^er  toeife,  sed  sicut  natus  ex  Maria  ntc^t 
menfcfjlid^er  Joeife,  sed  ipso  nascitur  jc.  2)a§  contra  iustitiarios,  qui  dicunt 
operibLus  satisfaciendum  pro  peccatis.     S)a§  tft   eben,    qI§   si  Doctor  Medi- 

15  ciuae  velit  dare  ttand,  tJUrgation  contra  peccatum,  mortem,  jiotest  dare  pro 
scrvando  coi-pore,  sed  conscientia,  mens  Hetbt  tierjagt  unb  6Iob.  Si  etiam 
daret  Turca  omnia  regna,  nihil  iuvat,  quia  humana  opera  t)elffen  nid)t  contra 
istos  bestes,  @§  mu§  ber  tah)  tomeu  bon  '^imel  ^erafi.  Idee  non  est,  ut 
ludaei  somuiant,  quod  corporalis  Rex  glndiuni  gerens.    Sic  tft  Bebentet,  fui'= 

20  gemalet  unb  f urgebitbet :  ber  inbifc^  ^auff  ift§  feE,  Gentes  bag  laub,  eeontra. 
3lllc  beibe  per  rorem  foecundati:  per  verbum  et  bap[tisn:um,  c  supernis  datur 
in  cor,  ut  credamus  an  ben  ©iegntan,  qui  vincunt  mortem,  peccatum,  legem 
et  eos,  qui  e§  treiben  i.  e.  Diab[olum,  uuindum  et  legem.  S)a§  fei)  ber  ÖCl'S, 
ben  tc^  !ur|Iic^  uberlauffen  ^ab,  dignus,  qui  longiore  explanatione  enarretur 

25  sed  committo  iuveuib[us  Theologis.     Vide  Dominicam  Invocavit.^ 


')  Vgl.  unten  die  Predigt  am  Sonntage  Invokacit,  in  der  Luther  die  Auslegung  des 
Psalm  f'misetzt. 

6.  8.  ^ebxmx  1.040. 

'i^^rcbiflt  am  Sonntag  (Sftomifji. 

R]  Esto  mihi.     8.  Feb: 

1.  Corint:   13.  i. stov. i3, i ft. 

Epistola,  quam  semel  tractare  non  possumus.    Occasio  haec  est.    PauJLus 

scribit  hoc  ad  Corint[hios,  qui  iam  credebant  et  habebant  varia  pulchra  dotia 

.10   Spiritus  sancti,  tunbeu  toot  prebtgeu,  tractare  script[uram  s[acram,  miraeula  edere. 

S3e^  talib[us  donis  Sjm'itus  .sancti  fd^lug  ju  bie  leibige  Ijoffart  unb  macfit, 
quod  Ecclesia  Coriut[hionmi  hJOtb  untevnanber  unein§,  tüolt  alius  alio  beffer 
fein  propter  dona,  ita  ut  etiam  in  Coena  inordinate  se  gererent,  ncc  uno 
modo  2C.     Alii  praedicabant  contra  resiir[rcctionem   et  quidam  novercam  K. 


26  ^rebigtcn  bc§  So'^tfi  1540. 

R]  Sic  EuaDgeliü  ahutebantiir  ;u  iveill  X'fjmn,  Ull^,  Quae  est  conimtinis  plaga 
in  Ecclesia  Christiana,  quasi  ideo  datuiu  ic.  ^ä)  lan  prcbtgen,  lounber  tf)Un, 
ideo  alii  me  admirentur.  2)a§  tft  vetns  plaga,  nou  nova.  Ubi  Paulus  hoc 
crferet,  scribit  hanc  Epistolam  unb  ftvafft  umB  bis  unoibig  loefcu,  ut  nou 
(juaerat  gloriam,  sed  quod  alteri  bonum  et  utile.  S>a§  h)ere  bcr  reifet  6I)riftlicf)  » 
@IauB.  Si  nou,  tarnen  scirent,  quod  eorum  fides  fie  ntc^t»  lüurbc  I)elftcii. 
Sic  et  uos  praedicamus,  quanquani  papa  nos  accuset,  quod  bona  opcra 
prohib[eauuis.  Sed  sie,  quod  Christus  pro  nobis  mortuus,  ut  a  nostris  peccatis 
libcreuun-,  cum  per  opora  et  meiita  uon  lunbcn  ergeben.  Ideo  '^at§  ®ottc§ 
©on  für  im§  muffen  tljun,  ut  ex  p[eccatis  suo  pretioso  sang[uiiie.  Et  hoc  w 
nou  bo^irt  gerieft,  ut  in  peccatis  maneamus  et  facianius,  lria§  un§  geluft  et 
placet,  sed  ut  ante  oumia  Deum  diliganius  et  nos  inviccm.  Nou  fudit 
sang[uinem,  ut  in  veteri  cute  maueani,  sed  ut  veniam  ad  Dei  obedieutiani 
et  dilect[ioneni  et  prox[imi,  vel  fides  Itiirb  nicfjt  tec^t  fein,  ©euten  male, 
quod  sine  opcrib[us  ad  iustitiam  veniamus.  6§  nTU§  on  unfer  juf^un  et  is 
opera  gefd^e^en,  ut  iustificenüU',  ut  postea  possimus  Ijene  operari,  Deum 
diligere  et  prox[imum.  S)a^in  tonnen  tüit  un§  nicfit  ^clffen.  Sed  Dei  filius 
in  se  suscepit  peccata,  ut  ouines  in  eum  cred[entes  aceipiant  re[mi.ssionem 
])[eccatorum  et  accip[iant  Spiritum  s[anctum  et  gratiam.  Sed  ad  hoc  non 
venienuis  per  Cappas.  Non  ergo  fides  data,  Christus  mortuus,  ut  superbiaiii  20 
et  contemnani  prox[innmi  et  d[icam:  Ego  doctior  illo.  S)ci"  fan  reben,  bu(i)ev 
fc§rei6cn.  Non  ideo  Christus  mortuus,  ut  ftoI|  unb  lioffertig  luerbe  in  feinem 
telnrcn  Blut.  Ideo  mortuus,  ut  getobtet  loerbe  K.  Ego  contrarium  intclligo 
et  lüeltlid),  ut  superbiant  Tvrauni.  Non  ordinavit  potestatem,  ut  mutlüiEen 
uBeft,  sed  bomit  bieneft,  lionos  etireft,  malos  ftrnffeft.  Sic  de  alüs  ordLinibus  25 
praecipuc  loquitur,  de  doctorib[us,  qui  varia  doua  habeut,  quisque  pro  sua 
meusura,  cog[itet  non  ideo  positum  Dominum  super  alios,  sed  ut  alüs  serviat 
OTatti). 2o,28per  ea,  ut  Christus:  'Non  veui' 3c.  Dunis  sermo,  bie  bie  tcntc  für  bcn  topff 
I.Rot.  13, aftofft,  ben  glouBen  jurutf  fe|t.    'Si  montes'  jc.    S)a§   t}eifft  Inunber  t[)un, 

nod^  ift§  nic^t,  si  ( "haritatem.  Item  fo  gut  unb  ^aii  baf)tn  gebe  umb  ©otteu.  30 
Cei-te  magnus  fructus  Euaugelii  non  dare  1.  2.  3  ft  et  totum.  Item  sie,  ba^ 
ic^  ÖerBranb  toetb,  tarnen  nihil,  quia  non  ex  charitate  3C.  Tu  prius  dixisti 
fide  iustificari,  et  ubi  fides,  ibi  sequitur  charitas.  Quod  pop[ulus  nou  intelligit, 
non  niirum:  ne.sciunt,  quid  bonum  opus  et  üiipossibile.  Si  talia  ftutf  nic^t 
gefe^cn  ()ette,  non  cred[eroui,  ba§  man  ben  glauben  fo  fan  auffmutien  contra  35 
charita[teni,  doua  Spiritus  3C.  Multi  in  Ecclesia,  qui  magna  et  gravia  opera 
fecerunt  jc.  Donatistae  praecipites  se  dabant  ex  montib[us.  Item  obvios 
rogabant,  ut  se  occiderent  et  facerent  martyres.'  Quid  non  passi  Anabap[- 
tistae  Monaste[rienses    et   Sacramentaiii   et  falsi  Spiritus,   qui   habent  varia 


32  charitate]  fide 

')   Vi/l.  Schäfer,  Luther  ah  KircJunhistoiiker  S.  2T3f. 


9lr.  6  [8.  gebriiQt].  27 

B]  doua  Spiritus  «Lancti?  plura  putiuntiir  (juaiii  uos.  9Jo(^  Wfft  fiß  f§  ntd^t. 
In  Anab[aptistis  vidimus,  quod  iveruut  laeti  ad  mortem,  rideutes  et  cauentes. 
Iiifirmi  Christiani  coo^Litant:  die,  quid  velis,  taiiien  isti  ])atiuntur  etiam  mit 
fvcuben  3C.  Ergo  fides  Vera.  Paulus:  no(^  nic^t,  qiiia  hie  ncriptum :  'Si  i.stot.  la,  i 
5  unguis;/  3Cßovan  mangelt§?  9ln  ber  lieb.  Ubi  illa  desit,  impossibile,  quod 
fides  vera  adsit,  si  etiam  prius  affuerit.  Potest  fieri,  quod  prius  vere  affuerit, 
sed  postea  per  superbiaui  desiuat.  Inspice  falsos  geiftei',  nemcit  met)V  auff 
fid)  quam  veri  Christiani.  Pii  habent  sirap|licia  exercitia,  quae  in  spetiem 
nihil.    Ipsi  tüagcn  ha?^  teticn,  tragen  gralü  roct  3C.     S)a§  fiiib  (?'^riften,  dieit 

lü  vulgus.  Paul[ns:  lueiin  bu  bic^  auä)  lierfirennen  lieffcft,  nihil,  quia  fa[ciuut 
nur  3U  f(j^aben  ben  nnbern  unb  iren  eigen  !o|)ff  ju  öerteibingen.  Monaster[ienscs 
lieben  ttiel  3C.  quia  volebant  gerf)umet  fein  coram  tote  mundo  et  gloriabantur 
sc  totum  mundum  subditura  3C.  §eif)t  ha§  lieB  quaerere  alterius  commodum, 
fructum.  Ja  propriam  doniinationem  3c.     Idee  eorum  lieft  fuit  ^a§  unb  ncib. 

15  Non  ergo  fuit  fides  vera,  si  etiam  prius.  Ibi  malitia,  5Ieib,  §a§  f ermüdet 
fid^  nnter  bie  fd^onc  forfi,  quod  leibet.  Sic  Diab[olus  niax|imus  martyr,  sed 
bamtt  juc^t  er,  ut  totum  nmndum  seducat.  Sic  5)tün|er  iaetabat  magna« 
tenta[tiones.  Sic  Mog[untinus  Episcopus  idem.  Sed  quid  quaerunt?  Ut 
mundus    ipsos    pro   sanctis    "^alte    et    occulere    suani    invidiam,    odium.     Si 

20  .f)[erjog  @[eorg  potuisset  efficere,  ut  omnes  essent  idolatrae  ut  Episcopus 
Mog[untinus  et  aliae  Rottae  jc.  2)o§  ift  bie  Sieb  Jc.  ©teden  bot  l^a§,  neib, 
!^offart,   bem§  geme§.    Sed  leiben   ift   mancherlei).     SIC   leiben   maä)t  nic^t 

marterer.     (Juere  Wteifter  §an)en,    qui    multos  occidit,   qui  etiam  patimilur, 

leiben,  ungludf  tragen,  tentat[iones  sentire  mad^t  biä)  nit^t  jum  5Jlerterer. 

25  Ideo  pa|iLa  et  Rottenses  conquerentes,  quod  multa  inen  JU  leib  tt)un.  Sed 
leiben  ift  jlDeierlet).  Aug[ustinus.i  (5§  leibet  mancher  fein  Oerbicntc  ftraffe, 
toie  Christus  Diab[olum  martert,  praedicat  contra  euni  unb  maäjt  in  3n= 
f(f}anben,  est  homicida  et  nicndax,  ut  ignominia  eius  nota  toti  mundo.  Sed 
im  gefdjid^t  retfit.    Passio,  ba§  ein  felber  ertid^t  unb  rljuniet  esse  leiben,  ut 

30  jNIonetarius  et  Anab[aptistae,  Sacra[mentarii.    £)a§  anber  leiben.    Non  poena, 

sed  causa  faeit  martyrem.     Et  Christus:  propter  rae,  non  te.     Gaudete,  cum Diattii. 5,11 
pcrscquutiones  fuerint  propter  me,  tarnen  mentiuntur.    6r  fol  ein  reblic^  urfad^ 
'^oben  3C.      Xiiiil    valet,   quod    queritur   Monetarius    se    pati   persetpuitionem 
priucipum  3C.     Sic   Anab[aptistae,   Rottae   praesentes   et    futuri    multa  pati- 

35  untur,  sed  inen  gefd^ic^t  rec^t.  Omnes  patitmtur  ut  !0{orbl)rcnner,  imo  Seuffel. 
Ergo  bah  leiben  mac^t  lein  nterterer.  3uba§  unb  üeuffel  leibet  öiel  meljr. 
Sed  oportet  certus  sis  te  pati  propter  veritatem  et  Christum.  Si  hoc;  non 
potes  dicere,  gefd^id^t  bir  nur  redfjt.  Si  etiam  videris  quosdam,  bie  fid}  lüUrben 
üerbtennen  laffen,  tamen  Diab[oli  mai-tyres.  Mauichaeus  ift  gemartert  luorben 


')  Mu/ne  37,1894:  Aliud  est  pati  iniuriam,  aliud  pati  tribulationem  aut  poenam 
aut  molestiam  aut  supplicium. 


28  ^preMgten  be§  ^a'^teS  1540. 

RJet  miilti  eins  di.scipuli  et  ipsi  mad)tcii  ciu  ßal[enbei"  et  Ijielteii  ire  fefte,  ut 
Auglustimis:  Mauichaei  tunrtci'tng  (jtcltciia  fdjoner  quam  ben  oftcitag.^  3)ie 
I)cibllifc§en  potestates  greiffeil  bieiil  interlicientes  veros  et  iinpios  Doctores  jc. 
Sed  vora  passio  est,  ubi  doct[rina,  fides  vera,  et  tl^uft  ex  chant[ate,  quae 
ex  fide  provenit.  Si  es  !e|er,  Rott[ensis,  non  potes  habere  charitatera,  sed  5 
ccoiitra  TiaS  unb  nctb  contra  eos,  qni  veram  doct[rinam  et  fideni.  Seiten 
finb  fic  grcinmei"  qnam  pap[istis,  sie  scribnut,  quaerunt  opprcssionem  vorae 
doct[rinae.  ChaLritas  gaudet  vcritati.  Si  pius  vore,  dilig[it  tales,  qni  syn- 
cerani  doot[rinam.  Sed  ipsi  odernnt  syiiceros,  et  si  possent,  occiderent  ctiani. 
Ista  opcra  finnt  a  snperbiss[iniis,  invidiss[irais.  Si  ling[\iis  ang[el()rnni,  10 
luiiiibevt()un,  iitnfi  ©ottS  ItiUcn  geben  iinb  martern  unb  brennen  laffcn.  Arrius 
doctus  et  disertus,  ba§  man  moc^t  fogen:  Angclns  locutns,  dederunt  et  passi 
nmlta,  et  tarnen  Panl|ns  conebidit:  ^yft  Öevioren.  Ergo  non  novuin,  quod 
l)iabLoli  niartylres  me'^r  leiben,  geben  (juani  veri.  Vide,  i|t  lan  man  inii)iis 
l>octorib[ns  geben  biel  gillben,  piis  anffertnr  pecunia  JC.  ^0  lefft  fic  fd)ier  i'-' 
'^ungcrS  fterben  JC.  3"!"  redeten  ©tauben  unb  lieb  linl  nemo  geben.  Ideo 
fetjct  jn,  vos  Corint[hii,  qni  cepistis  crcdere.  Sed  Diab|olus  venit  et  invertit 
fideni.  Prins  feeistis  niii'acula  et  adiine,  sed  rid^tet  tr  ^Rotten,  fecteu  an  JC. 
2.  Jfov.  n,!i  datis  omnia,  sed  qniii[ns?     Rottis,  milii  non.     Sic  2.  C'(^rint:   11.  Si  fd)iiibi'U, 

offen,  ncvrcn  k.  äBenn  icf)  cnif;  nur  Iran?  aufeJje,  iftS  Oerberbt,  mir  !au  man  20 
nicfjt  ein  Uiort  ,511  gut  Ijalten.  Si  ein  9fottengLeift  fd^ilt,  fo  ift§  rei^t,  <|nia 
ein  f)eiliger  man  k.  Rottac  bringen  fid)  crein  mit  guten  tuerden,  nt  Panl[ns 
iiie  nnnierat.  Xihil  moveat  to,  si  qnis  nuilta  dat,  bene  praedieat,  doctns  sit, 
])atiatur  K-  Jia  fil^e  brauff,  ex  quo  fundamento  et  causa  faciat.  Paul[us: 
®oi.  1,8  Si  AngeLus  aiiter  praedicaret.  Certe  ang[elus  praedicarCLt  angelice  et  faceret  25 
miracula.  Nullus  homo  potest  talia  facere  et  pati,  qualia  Augelus.  Ideo 
cave:  sive  sit  homo,  aug[elus,  quicqnid  faciat,  patiatur,  nihil  moveat.  Sed 
primum  vide,  an  doct[rina  ex  fide  et  cha[ritate  prodeat  aut  ex  superbo,  eiato 
corde,  An  qnaerat  Dei  gloriam  et  sahitem  prox[irai  au  ecoutra.  Si  a^t 
brauff  f)aft  unb  fif)cft  auff  Christi  exempKim,  invenis,  quod  quaerat  gloriam,  au 
nu|  et  dominium  ut  in  pap[atu.  Sic  in  omnib[us  talib[us  ftidEt  ein  SSapft 
a  vertice  usque  i.  e.  qni  quaerunt  suum  honorem,  ^df)  meine,  ba?^  fcl)  ein 
man.  Sic  nostri  non  praedicarunt.  Postea  ut  reif^  toerbe  uub  t)errlidf;  l)alte 
unb  !riegt  met)r  quam  alii  100.  Post  fit  Dominus.  Ideo  dicit:  ne  credas 
voci  Ang[elonim,  hominis  prophetiae,  sed  num  fiat  propter  Christum  K.  tum  35 
certus  et  securus  es.  Miror,  quod  Pauhis  tarn  copiosus  in  loco  isto  ;c. 
Quaestio:  Quomodo  potest  impius  facere  miracula?  quod  combusti  et  occisi, 
cei-te  multi.  Num  etiam  eloquentes  ut  Angeli  3C.  certe.  Num  etiam  fidein 
hab[ent,  quae  possit  facere  miracula?  Multi  disputiirunt,  quomodo  hoc  possit 
facere.    Impius  potest  praedicare,  baptisare,   admicistrare  Sacra[mentum  et  40 


')  Migm  42,  179. 


'Rx.  6  [8.  Sebtuat].  29 

R]  vere.  Sic  ludas  fecit  ista  siue  damno  accipientiuin.  Ista  miracula  fiuut  per 
malos,  non  ut  eorum  impietas  coufirnietur  ac.  ludas  praedicat  ut  ApostolLus, 
dat  bap[tisnniin  non  ut  ludas.  Honorat  Dens  offitium,  quod  non  privatae 
pcrsotiae.     Praedicator   non    est   praedicator   siuis,    sed    Ecclesiae.     Offitium 

5  non  est  ludae,  sed  Dci.  S)a§  tan  ©ot  Irol  ef)ien  et  miracula  faccre  per 
6ofe  6uben,  ut  per  eos  baj)tisat,  Sacra[mentum,  et  consolatur  raoribundos  ac 
si  angelos,  cpiia  füret  ba§  ampt,  quod  Paulus.  Ideo  tanidiu  in  offitio  luanet, 
faeit  illa  opera.  Achab  erat  inipius  et  idol[olatra.  Elias  öerfluc^t  in  uiib 
ftrafft  mit   ber   tetoren  3eit,   quae  iitj  \ax,  ut  tantum  2  equi  k.     Ubi  Hex 

10    Assy|riae  bellabat  contra  eum,  inittit  ei  prophetam  et  ostendit  ei,  nbi  hosteni 

fol  f(i)Ia9en   buri^   bie  InaBen  k.  dabat  ei  gloriosum  ficg  JC.     Sed  erat  Rex 

in   Isr[ael  i.  e.  in    populo   Dci,   in   quo   moni^er    f[romnte   menf(^,    qui    vere 

credLidit.     ®em   tltuftS   JU    Qut   gefc^e^en,    qui  sub   iinpio  JC.  quia    fuixt  ba^ 

.   ampt,  ba§  toat  bon  @ot.     3SiIcQm  'mar  öoHer  Seuffel,  vol[uit  maledicero 

15  populo.  Dens  !eret  im  ttiort  in  ore  umb,  ut  bic  fdnfte,  trefflid^fle  benedict[io 
propter  popnluni  Isra[ei.  Idco  fieri  potest,  quod  talis  bofelBic^t  fidein  liabeat, 
(jnae  serviat,  ut  mira[cula  unb  tjulffe  t^Ue,  quae  Sancti  fecerunt.  Dens  gibt 
giiabe  unb  fegen  per  bonos  et  malos.  Sed  postea  faren  fie  ju  et  iactant 
se   fecisse    ut   Achab.     Ergo   adora[bat   Baal.     Non,   si   etiam    montes   loco 

20  raoveres  K.  Quod  factum  per  te  non  ideo,  ut  idolatria  confirmaretur,  sed 
ut  in  conimoduiu  populi,  cjuem  Dens  adiuvit  per  te.  Sic  Caiphae  dedit 
])rophetiani,  (juaui  nos  oiunes  praedicamus  et  credimus,  quod  Christus  Dei 
filius  niortuus  pro  toto  mundo.  Sie  ptebigt  gel^ovt  Paulo  et  Petro.  Sed 
ubi  is  tacet  et  negat.    Sed  quia  erat  pontifex  i.  e.  toax  im  ?lmpt.    Et  soepe 

"   accidit   in   papatu,    (|uod   Dens   honoravit  offitium  Episcopi,    pfaivantpt,    ut 
fa[cerent  mira[cula.    Sed  per  hoc  non  excusatus  es,  ut  d^^icas:  Dens  me  sie 
ornavit  K.  non  te  meinet,  sed  pop[ulum.    In  illo  die  multi  dicent:  'Nonne'  2C. 
(|uare?   quia   Paul[us   dicit:    si    lic§    mic^   ticrBrcnnen,    et    non   ex   Charit[ate.  fflotiO.T/.'s 
Jdeo  finb  flingenbe  glocEen,  e§  ^ilfft  fie  ni(f)tö,  uou  audit  praedicationcm,  sed 

30  ho[inines,  quos  vocat.  Äur^umB  e§  fol  l)ciffen  vera  fide,  quae  quaerit  Dei 
gloriam  et  prox[imi  salutem.  @§  ^ilfft  nirf)t:  ^ä)  'ijob  unb  mu§  öiel  leiben, 
Sed  credere  in  Christum  et  non  (jueie^re  nu|,  ef)r,  dominium,  sed  Ecclesiae. 
lll:)i  illa  vitia.  quae  cnumerat,  ha  ift  fciu  Siefie,  potest  esse  fides  Ecclesiae, 
ampt§,  ut  ju  gut  Dei  pop[ul()  gefcf)c^c,  juDevfud^en  bie  su[)erbos  Rotias,  ut 

:ii   illis   non   prosit,  sed  tantum   populo  Dei. 


30  !Prebigten  bei  ^ai)xei  1540. 

7.  15.  gettuat  1540. 

SBicttc  ^rcbigt  über  ^^fnlm  72,  gcljaltcn  nm  Sonntag  ^H^otrtöit. 
R]  DOMINIA  INVOCAVIT. 

lucepiuius  psal[iuiim  de  reguo  Christi  propter  illain  rationein,  (jiioil 
quilibet  Christiauus  biHic^  toiffen  foll,  tüaa  6^ri[tu§  für  ein  ßoiiig  fei),  in 
quem  ciedimus,  ut  pos.sit  discernere  eins  reguum  ab  aliis,  nempe  quod  uou 
sit  jeitlit^  tonigrcid)  vel  leiblich  f)cnf($afft,  quia  bic  ift  Incl  311  gering  ba3n,  5 
ba§  (i)[ott  bcr  §ierr  umB  ber  fclben  iüiCen  fo  ein  ^^errlid)  oertjciffuug  ifol 
geben  unb  feinen  (5on  ouff  föiben  fenben,  cum  ctiam  regna  fueriut  siuc  pro- 
missione  ull;\.  Ideo  beuc  discemendum  inter  toeltlid)  ^errfdjafft  unb  ßf)riftlid^ 
ßird).  Omnes  uostrae  praedicatioues  huc  dirigni\tar,  nt  discernamiis:  ln>c 
reguum.  Et  qui  voluut  Euaugeliei  esse,  ex  Ecclesia  voluut  ioeltlii^  I^errf d;a  ff t  lo 
moi^en,  et  DiahLolus  reit  bie  lueltlic^en  ^errn,  quod  ex  Ecclesia  volunt  facere 
reguum  mundauura.  ludaei  sonniiaut  Messiam  fore  Regem,  ut  Salomon  fuit, 
cui  onmes  gentes  subiectae  sint  corporaliter.  Sic  Turca  sperat,  sie  papistae. 
Sic  Anab[aptistae  gebadeten.  Et  adhuc  quidam  Eottae  luden  erfiir.  Tdeo 
quis(|ue  Clnistianus  discat  discernere  iiaec  2  regua.  Sßeltlid)  Ijcrrldjafft  t)at  u 
iren  treiä  unb  befd^eit,  in  ha^  geiftUtt;  regiment  fol  fid)§  nidjt  mengen.  Dens, 
ut  diximus,  ordinavit  tres  Status.  1.  S)a§  Gljriftlid^  SReid;.  In  hoc  regno 
est  Christus  Rex,  quod  dicitur  Christiaua  Ecclesia.  ^n  bem  ge'^et§  fo  3U, 
quod  praedicatur  de  aeterna  iustitia,  redemptione  a  peccato,  raorte,  et  quod 
credentes    iu   Christum    gubernatuii    super   Diabolum ,  unb    baOon    tan    fein   20 

i.Sot.  a.ehJeltlid^  !^errfc^Qfft  fagen  1.  Corint.  2.  In  hoc  regno  praedicatur,  canitur, 
vivitur,  oreditur  fo,  et  ubi  venit  persequutio,  fot§  leiben,  ftirbt  unb  Hergeufft 
ir  blut  bruber.  Ibi  reguat  Christus  per  Enaug[elium  et  Sacramenta,  prae- 
dicatorcs  sunt  servi  et  Christiani  biener.  SoS  foI  man  toiffen.  Ibi  mulla 
bona  opera  exercentur,  ©ot  loben,  bancEen  IC.  homines  ftraffen  et  couverterc  2.-. 
ad  Christianam  Ecclesiam,  bem  Seuffel  h)el)ren,  beten,  ruffen,  fdjreicn  ad 
Christum  tag  unb  nac^t  unb  baruber  leiben  unb  freunblid)  fein.  Sa»  finb 
Christiauorum   opera.     ^^^m  hJcltlidjen   regiment  sunt   Reges,   principes,   qui 

mim.  13, 6 malos  ftraffen.    Rom.  13.    S)ie  I)aben  ire  opeia  aud)  unb  I)aben  gnug  3nt^un, 

nioÜen  fie  irem  3lmpt  tool  furftcl)en.     lila  etiam  bona,  sed  nihil  ad  bap[tis-  30 
nuun.    >;on  ouim  faciunt  ad   vitam  aeternam.    3.  ift  ha§  ^OUSregiment,  iHlter, 
mutier,  fncc^t  unb  5Jtagb.    Quando  isti  audiverunt  verbum  et  credunt,  laudant 
Deum,  utuutur  Sacramentis    et    orant.     S)er  2Ran  toart   be§   hJeibg,    econtra 
mulier  be§  ^aUy.     Is  Status  a  Deo    institutus,   ut   genus    humanuni   multi- 


2  llaec  priiicipici  psalmi  siinii  possunt  r'         20  über  gubernaturi  sieht  i)cxx\äjtn 

')  Der  Aii/'<in<j  dicker  l'rciliiil  atrlU   in   PikicIis  Jiearbcitimy  in  der  Kinleifiniij  Krl. 
Aiiat/.  -  i<>\  Mfiff. 


9Jr.  7  [15.  gebruar].  31 

R]  plicetui-.  Ista  etiam  bona  opera,  praesertim  si  geljcn  fjer  unter  bem  '^o^en 
regimcnt  6{)rtftt.  U6er  ha-i  'i\at  papa  etluas  iouberlid}>3  angcridjt,  gc!oc^t  iinb 
gcbratoet,  haö  f)of)er  unb  beffei  feii:  fol  4Liam  i^ti  tres  ordiues,  i[t  felb-i  ßcifer, 
fjurft,  (Sot  et  ouinia  tuorben  et  fecit,  ut  tres  hierarehiae  uou  intelligantiir. 
5  Psal[raii.s:  (JI)tiftu§  gefalbet  boju,  ut  redmi[at  a  morte,  peccato  et  det  vitam 
aeteniam.  Ad  hoc  iitimur  Euangelio,  Sacranientis,  neminem  hoc  regnum 
exchidit,  sive  sint  jung  sivo  alt  sc.  Sed  im  Iteltlicf^cn  regimcnt  est  distinetio 
personarum.  Sed  ^ie  {jeifjtS  alle»  an  einen  3£)cfum  6()riftum  gteubcn.  Ideo 
papa,  Tinea,  Imiei,  rpii  sonuiiant  Christi  regnum  corporale,  finb  unrcdjt.    ©y 

10  ift  tcin  IKottengeift,  in  (|uo  non  ein  fold^er  Sapft,  :|^nbe  ftedt,  uhi  räum 
friegen  unb  ba»  Oold  Mafien  an  fid}  gcjogcn,  rapiunt  gladium  jc.  Et  principes 
vohmt  gubernare  ^far£)crr.  Sie  ber  Üeuffel,  ^nbe  unb  93apft  ftedt  in  omni- 
l)[iis  talib[us.    Tu  Ecciesiastice,  öerbüine  bid)  nid^t  ain  lücUIidjem  regiment. 

.    Econtra  toeltlid;  regiment  ift  georbnet  ju  jeitlidjem  friebe,  Ecclesiasticum  ad 

15  vitam  aeternam,  Oeconomicum,  ut  liberi  nascantur  et  educeutiir.  Ideo  is 
salvatur,  qui  aguoscit  t-iiristum  esse  regem  in  eim  eioigen  reidj.  Ad  lioc 
ordinavit  Sacramenta,  Euang[eiium,  ut  vocentur.  Aud[ivimus:  'da  iuditium'  jc. 
Nim  loquitur  de  Messia  ludaico,  Turoico,  papistico,  quia  dicit:  @r  foI  geefjret 
unb  gefürchtet  toerben  i.  e.  man  fol  im  @otte§bienft  t^un,  donec  k.    Nulius 

20  Kex  tandiu  vivit,  douec  Sol  3C.  lefiet  irgenb  einer  50,  60  jar,  si  diu.  Sed 
ber  fol  bleiben  für  unb  für,  et  semper  erunt,  qui  im  ©ottc»  bienft  tf)un,  fo 
lang  er  ic.  3Ba»  er  für  ein  luetfe  ijobe  unb  inte  er  'herunter  fare,  dicit: 
'Sicut  pluvia.'  @§  geljet  gciftUc^er  Ineifc  su,  nic^t  >üeltlid}er  loeifc,  nid}t  Don 
unten  ^inauff.     Sed  öon  oben  l^erab.     Is  baptisatur  et  fit  Christianus,  pius, 

25  non  inteliigo,  sed  Spiritus  s[anctus  venit  per  externum  verbuni  et  Sacra[- 
menta.     Non  iliumiuat  eorda  per  gladium,  ftrang,  sed  sicut  ros. 

'Tempore   suo   florebit.'     Prius   dixit:    'donec   SoF  jc.     Ergo   nonsiJi.  72,  ? 
niorietur,  non  erit  Rex  ut  ludaei,  Turca,  papa  somniat.     Hie  dicit:  'donec ».5 
Luna'jc.   lustus  tüirb  bliif)en,  grünen,  toac^fen  unb  groffer  frieb  k.  unb  ba«  fol 

30  toe£)rcn,  'donecLuna'.  S)iefenöer§  ^at  man  jubleloet  in  alten gefengen,prebigtcn, 
budjcrn  unb  baljin  gebogen,  quod  Cin-istus  natus  tempore  Octavii  Augusti,  ubi 
erat  pax  et  ijelium  eessavit.  3ft  i-^uff  eins  fpric^löortä  toeife  gemad}t.  Ideo  fo 
fern  ift  tolerabile.  Sed  psalmus  non  patitur,  quia  non  habet  Augustus  tandiu 
paLcem.    ^a  Romanum  im])erium  ift  mol  uu  60U  jor  in  bcr  afc^cn  gelegen. 

35  Si  vocarem  Augustum  Salomonen),  Moscn,  ba§  toere  ein  glcid}ni§  vel  ft)rid)=^ 
loort»  loeife.  Sed  loquitur  psalmus  de  alia  iustitia  (piam  mundi,  princi])UMi 
et  luristarum,  quae  est  stercoraria,  et  tarnen  Deus  vult  eam  et  ornat  princii>es 
opib[us  JC.  Sed  psalmus  loquitur  de  iustitia,  quae  servit  ad  vitam  aeternam, 
quae  redimit  a  peccatis,  quae  coram  Deo  un§  fdjulbig  machen.    De  his  non 

40  lurista,  princeps  novit  1.  Corint.  2.  purificat  ab  omidb[us  peccatis  coram  Deo  1.  sfot.  2,  e 
et  redimit  a  pote.state  Diaboli  et  morte  aeterna  et  facit  filios  aeternae  salutis, 
si   crcdimus    in   eum.     Eam    l)at  er   crlöorbetl    sua   morte.     Ideo  dicit:  Cum 


32  ^rebigten  beS  Saljte?  1540. 

R]  venerit  Messias,  [o  toerbet  tr§  finben,  qiiod  iustus  florebit  i.  e.  plm-es  Sancti 
enint  in  muiulo,  et  erit  groffev,  treffIi(^CX'  fricb  i.  e.  qui  iuceperunt  vivere  in 
aeterna  vita  et  habebunt  pacem  et  tandiu,  donec  finis  niundi  i.  e.  eessaverit 
Luna,  tnni,  illuc  veniemus  ad  paratum  regnum  per  Sacra[menta ,  verbura. 
Sic  iustuni  vocat  noii  nnindano  more,  sed  Cliristiauiun  et  spiritualem,  qI§  ein  ^ 
vec^ten,  leBenbigcn  {(eiligen.  Sic  omues  Christiani  in  script[ura  saueta  vocantnr. 
Iustus  per  misericordiam  Dei,  cognitionem  Cliristi,  qui  peccatum  mundi  tulit, 
abstulit  peccatum  per  mortem  et  purificat  quotidie.  Et  i.sta  iustitia  affert 
3i)i).  !■),  27  secum  gnab,  frieb,  qualem?  non  muudi,  ut  Christus  dicit  lohan:  14.  'paocm 

raeam  do  vobis.     In  mundo  pressuram.'     Quis  potest   efferre  istam  gloriam   lo 
pacis,    i|uae    in    Christo    est?     Secura    couscientia  etiam   habet    paceni    suo 
tempore,    sed   postea   unfrieb   gtoffer,   quam   antea    unquam   fuit    pax.     Ideo 
alia  est  pax,  scilicet  in  Christo.    Ilia  afFert  1.  tale  cor,  ut  non  timeas  a  Deo, 
quod  clava  post  te  3C.  sed  !^er|Uc^  juüexftc^t  tanquam  ad  patrem,  qui  proprio 
Soll,  u,  1  filio  non  pepercit,  ut  te  a  morto,  peccatis.    'Xon  turbetur  cor  vestrum.'    Quis   is 
potest  aft'erre  istam  personam,  quod  homo  per  Christum  tam  fidele  et  sccu- 
rum  cor  acquirit,  quod  niliil  in  Deo  videt   quam  meram  gratiam,   post  cum 
plcna  tidutia  dicit :  munde,  Diabole,  ttiiltu  nii^t  gut§  tfjun,  tljiie  bofe§,  quan- 
tumvis  saeviet  postea  fames,  belhim,  geluefier,  si  eitel  ^ellepQiten  regnet  et 
si    sciret    muudi    saevitiam,    tarnen    niliil    curat.      Ut   Agatha    annorum  16,   2" 
Agnes  13,  ba  9{t(^ter  inen  brattiet  mit  fpiffen,  fd^luerten  nnb  frfjnit  inen  bruft 
n"6  unb  lücirff  in  bcn  leider,  dicebant  se  ad  Choream  duci.'^     ünde  ista  jiax? 
In  Christo.     Estcjue   inetfabilis,    quae  incedit  auff  @otte§   gnob,    I)ulb,    nihil 
curat,  Inie  ubd  e§  im  ge£)et,  fan  Diabolum  et  eins  iram  mit  fiiffen  trettcn. 
Sen   pacem    ijüt   einer   me()r   quam    alias.     Pauhis   etiam   sensit    contrarium.   25 
Et   tarnen   dicit:   pax    ^elt    ha§    felb  3C.     Si  in  Christo   iiabemus    pacem,   \o 
mu-j   un§   a[Ie§  jufrieben   lafjen.     Si  Turca  venit,  Caesar  et   alii,    si  verbum 
habcnnis  pro  nobis  et  praeilicamus,  crcdünus,   fo  '^elffen  fie  mir  3Um  l)imcl, 
unb  gebe  nic^t  ein  tüp   auff   fein   gorn,    si  Christianus  sum.     Si  ccontra  vel 
infirmus  snm,  caremus  illa  pace  et  securitate.    Adlmc  videmus,  (juam  multos   .w 
pios  comburant  impii  reges.     Sed  pii  ge'^en  I)inburc^  per  ignem  3C.  quia  cor 
tft   fidler    unb   gell)i§,   quod   mors  ipsorum   sit  sacrititium   Deo  gratum.     Et 
spero  inter  nos  fore  tales.    Talem  fidem,  doctriuam  habemus  per  Dei  gratiam, 
quae  fo  ficElcr  tft,  nt  nihil  metuat.    Sic  ©erec^tigfett  tilget  non  solum  praeterita 
peccata,  fteloret  nic^t  oEein  bem  bofen  getoiffcn  et  legi,  quae  nos  accusat,  sed  35 
etiam  illa,    in   quib[us    nocf)   ftedeu   ante    mortem,   tam   fortis  iustitia  unb  fo 
f(f)6ne  blüet  fie.    Etiam  caro  pleua  bofer  luft,  mu§  lool  leiben,   tamen  foW) 
anttopffen  unb  reiben  pcccati  fol  nid^t  fc^aben.    Et  illa  iustitia,  quam  Christus 
donat,    non   f fliegt   niber    simplicem    liominem,    sed  DiabLoluni    cum    iustitia 


6  über  redeten  bis  '^eiligen  sieht  dicitur  more  Gennanico  20  über  nihil  sieht  ps.il  4G 

')   Vgl.  Scilufer,  Luther  als  Kirchenhistoriker  S.  233.  235. 


3h.  7  [15.  fjebtuat].  33 

R]  ludaeorum,  papae  et  Turcae.  Sed  Chi'istiana  durabit,  douec  Lima  JC.  ut 
supra  de  cuitu  Dei.  Et  proph[eta  simul  indicat  hie  articulum  resurilectionis 
a  inoituis.  Cum  veuerit  futura  vita,  (Son,  '^imel  Unb  Sfben  lottb  gar 
äu|d;mel|en  et  Deus  novam  et  eoeluai  creabit,  et  fSol  septies  toirb  fc^ütiei' 
5  fein.  Ideo  i[t  Soli,  Lunae,  Stellis  Befc^eibeit  ein  enbe,  ut  interim  serviat  bonis 
et  maus  usque  ad  finem  inuudi.  Sol,  Luna,  Stellae  f(^reien  feev  übet  impios, 
imo  tota  Creatura  cum  coelo  et  terra,  quod  vauitati  subiecta  est.  Sicut 
inulier,  quae  ligt  in  finbnoten  unb  gefieren  fol,  ac^jet,  feuffäct,  Irec^^et  unb 
toeve  gern  lo§  be§  letö»  geburt.    Sic  omnes  CVeaturae  fd^reien  über  impios 

lu  et  libeuter  ser\ii'eiit  Deo  et  sanctis.  lam  Turcae,  SSüpft,  usurarii,  I)uren= 
treibet  utuntur  omnib[us  creaturis,  toaffer,  felBcr.  ©ic  t^ut§  ungern,  f(^reiet 
ut  ein  fratö  in  finbSnoten.  lu  extremo  die  hjtrbS  QuffI)oren  servitus  iste 
et  abusus  jc.  Inirb  btmel  unb  @rben  in  ein  l^auffen  faEcn,  et  novum  coelum 

■    et  terra  erit.     ©ic  muffen  baljin  fterben  et  per  ultimum  igucm  gcpanijcrfegct 

IS  nierben,  et  resuscitati  iuveniemus  novum  coelum,  terram,  toirb  benn  ein 
unfterblif^  regnum  fein,  ad  tpiod  paramiui  per  istum  regem,  ad  quod  serviuiit 
Sacramenta,  Euaugelium  i.  e.  Euaugeliuui  fol  ge^en  et  Christiaui  füllen  fein, 
qui  illam  iustitiam  et  frieb  f|aben  usque  ad  finem  mundi.  ©§  tobe  balt)tber 
Surd,  papa,  Persarum  et  Tartarorum  Reges.     Si   hie   non  mauet  Euangelii 

20  et  Christi  regnum,  tarnen  alibi.  Oportet  siut  iusti  i.  e.  veri  Christiani,  (pii 
habeant  iustitiam  et  pacem  Christi,  quia  is  Messias  fol  bleiben  fi|en  ad 
dextram  patris  et  fol  regieren,  donec  veniat  hora,  ubi  exuat  mundus,  coelum 
ben  iDercfeltagsrod  et  induat  feier  Ileiber,  donee  uos  bringe  für  ben  üoter 
fclbu,  tum   Dens   omuia  erit  in    omnib[us,    tum   non   hjerben    nirf)r    teuffen, 

25  prebigen,  abfolution  fprecfjen,  non  persequutiouem  patiemur,  non  opus  scriptura, 
quia  tum  coram  videbiuius,  quod  iam  in  verbo  credimus. 

'Donec  SoP  i.  e.  usque  ad  extremum  diem,  ubi  cessabit  Sol  et  Luna.  ^sj.  72, : 
'Ajerrf (f}en.'     Ibi  facit  Dominum  aeternum  Regem,   secundum  humanitatem 
regnat   vel   ut  hie   in  terris   habeat    Christianam   Eeclesiam    usque  in   finem 

30  mundi  in  bie  lenge.  3"  bie  breite  ober  bom  ^oi'ban  jc.  Euangelium,  scitis, 
iucepit  im  lonb,  ubi  ^orbon,  fleufft  unb  $f)rüt  nidjt  toeit  baöon.  Uieruso- 
lymis  datus  Spiritus  sjauctus,  et  Apostoli  illuminati  et  veuerunt  in  quatuor 
partes  mundi,  bcr  ring  ge^ct  ^erumb.  Euangelium,  iuquit  Paulus,  currit  ad 
omnes  Creaturas  mundi,  fo  lüeit  bie  lüclt  ift,  quia  Christi  regnum  non  solum 

35  Hierosolymis,  et  tarnen  eorius  locus,  ubi  capit.  £)a§  ift  .Öictufalent  bei)  beut 
Siorban  vel  ^ßfjrat.  Sei)  bem  toaffcr  fol«  angeben  unb  ge()en,  fo  loeit  bie 
hJelt,  non  hJelttidjer  loeifc,  sed  geiftlidjer,  (|uia  Paul[us  inquit:  Christiani 
gebliiet  in  Romano  regno,  Persia  et  liic  in  mitternacf)t  3C.  Sie  EuaugLelium 
est  in  perpetuo  cursu  per  totum   mundum.     Hie  benedicuntur.     Ideo  erraut 

40   ludaei,    qui   somniant   Regem    sessuruni   in  lerusalem   et   ad   eum   venturos 
omnes  populos.     Romani  et  alii  et  hodie  Turca  habuerunt  (luidem  magnam 
partem,  sed   nemo    totum  mundum.     Sed  jMiaiigelium   ift   gnngcn  per  totum 
SuHetä  2Ö«Ic.   XLIX  ;; 


34  «prebtgten  be§  3a{)tcs  1540. 

RlRdiiiaiimii  regnmii.  Postea  unter  bett  5Perfen,  3ini5ten,  ^Jlorett.  Si  au  cim 
ort  [)at  Qusgelauffcn,  ge^etS  lueiter.  Sic  ex  omnib[u.s  i-egnis,  jungen,  fpracfien 
füllen  (>f)rifteu  luerbcn,  ipii  bluen  in  @crecf)tigl[cit  unb  ftf)onen  frieb  tjobcn 
u.sque  ad  fiueiii  muudi.  Hie  intelligiimis  artie[iilum:  Credo  Ecclesiiuii 
Christianani.  Papa  dicit  neminem  in  Ecclesia  CFu-istiana,  nisi  sit  siib  •■■ 
Romana  sede.*  Hie  alligat  eam  gen  Ütom.  Sed  liic:  fo  loeit  bie  loelt.  2)ie 
perfcn,  quando  venerunt  Romam,  bie  lüol  5000,  liüOO  uieil  üou  JRom  ligen. 
Sed  Cliristus  noster  Hex  non  sedet  lerosolyniis.  Incepit  quidem,  sed  destruxit, 
nee  Roniae,  habet  suam  sedem  ad  dex[teram  patris,  non  regnat  tantum  in 
Grecia,  Egij>to,  Yitcuborgao.  sed  per  totuni  mundnni.  Ideo  credentos  Eccle-  10 
siani  Cliristianam  iiitelligunt  (imues  C'liri.stianos  per  urbem  terrarnm,  qni 
credunt,  baptisati  sunt,  praedicant  ut  nos  et  babent  re[missionem  p|eccatonim 
nt  nos  et  unaninics  secundnm  cor.  Praedicator  in  India  praedicat  psal[nnnu 
hunc  nt  nos  hie,  qnia  habent  idem  Euangelium,  Spiritum,  quem  nos.  Ideo 
Christiani  similes,  si  onberlel)  jprac^,  regna  K.  @§  geltet  per  omnia  regua,  1;, 
Ethio])um,  Tarta[roruni,  quia  si  veri  Christiani,  tum  eredunt  ut  nos  JC.  Nos 
onmes  (jnidem  Christiani,  sed  ali([ui  ex  Ulis  congregantur  per  totum  mundum. 
H!i.;2,a  '5ur  im  loerben.'    6r  lütrb  jo  Ineit  in  ber  Juelt  fpacieren,  ut  etiam 

ad  eos  veniat,  qui  in  deserto,  nbi  fein  regnum,  ut  in  Arabia  muhi  feine  leute 
et  adhuc.  'Et  qui  ftaub  IccEcn.'  Xon  omues,  quia  pii  loerben  ir  Hut  20 
öergieffen.  S)a§  reimet  fid)  nic^t  mit  loeltlic^em  frieb.  Ideo  nihil  ad  lude- 
orum  Messiam.  ßtlid^e,  qui  prius  infeusi  isti  Kegi,  couverteutur  et  iBerben 
ftaut)  ledfen.  Ebraice  i.  c.  fie  hnmih'abuntur,  ut  prae  humihtate  libenter  ftein 
unb  l)ul^  ledten,  non  Juerben  troljcn,  pocf^cn,  «pmudo  andient  Euangelium, 
quod  praedicat,  aut  crede  aut  damnaberis  in  aeterna  gehenna.  Ego  etiam  2s 
eum  blaspliemavi  in  IMonachatu  .5  annis.  Sicut  Paulus.  Coraui  Damasco 
fiel  er  niber  unb  ledEt  ben  ftauB  i.  e.  ftedt  bie  nafen  in  bie  afc^en,  agnoscobat 
eniiu  Dominum  cum  timore  et  tremore.  Adhuc  multi  si  agnoseerent 
Euangelium,  dicerent:  Sieger  §69t91  Sljefu  Gl^rifte,  üergib  mir,  t|uod  contra 
te  peccavi.  Habebit  iuimieos  unb  ftarde  gelualtigc  et  tarnen  urgebit  quosdam,  30 
ut  ben  ftaub  lecEen  i.  e.  niberfaüen  et  agnoscant  se  eius  benefitio  rederaptos. 
Ego  libenter  habeo,  qui  nos  persequuntur  ex  zelo,  ibi  spes,  quod  pulverem 
aliquando  possiut  lingere,  ut  si  Rcx  rerdi[nandus  lingerct,  putat  se  recte 
facere,  get)et  nic^t  falfc^  ^er.  Sie  toerben  bie  beften  conversi  ad  fidem.  Si 
quis  praedicasset  ut  ego  iam,  ic^  ^ette  I)oI|  zugetragen  k.  Tales  tuerben  fro,  3i 
quod  Dens  fit  eorum  gnebiger  A^SS'^^^-  Sed  si  suut  tierjtueiffeUe  SJuben,  nt 
Episcopus  Moguut[iüus  et  Dux  Georg[ius,  fatentur  veritateui  et  berfolgen§ 
unb  Ieftern§  au§  lauter  üerslueiff elter  bo§^eit,  ilii  tales  sunt,  qui  funbe  auff 
fi(^  laben  omnium,  quns  (•(indiicunt ,  f)e^en  louige  unb  taifcr  baluiber.  Alii, 
qui  habent  fein  zelnni,  bie  fan  man  loot  leiben,  finb  uidjt  bofe  feiubc.    Si  agnos-  m 


Extr.  comm.  Hb.  7.  iit.  ft.  c.  1. 


9Jt.  8  [22.  gcbruat].  35 

R]  cerent  veritatem,  diciint:  ^ä)  Iteffe  ben  SSapft  ein  gut  jor  ijobm,  si  scissein, 
lüolt  nidf)t  ein  tnoii  um  feinen  luiUen  ücrloren  i)dbm.  Alü  luerben  boS 
IjcHifi^  felücr  in  ber  ^eüe  lecEen  uub  bie  grunbfuppen  auSfauffen.  S)a§  fol 
and)  gejd^ftjen,  iuquit  propheta,  ot  tit  quotidie. 

5  'Keges  maris.'    3lu(^  nic^t  aüe.    Dixit  de  his  in  deserto.    lam  illos,  s^j.  72,  lo 

tjiii  non  iu  deserto.  Isti  sunt  Reges,  quos  iam  habet  Turca  sub  se.  Lo(]uitiir 
de  niediterraneo  mari,  quando  fit  nieutio  maris  sine  additamento.  3)ie  ßonige, 
bie  ju  beiben  feiten  getüonet  ^ofien.  9iomev  ^attens  barnac^  unb  fi'affenS  auff, 
et  Insuiae  et  reic§  5liabia,  @gipten,  5Jlorenlanb.    Uli  munera  aiferent.    Cni? 

10  Isti  Regi,  quando".'  Uude  liabet  papa  sua  dona.  Isti  Reges  defeuderunt 
Cliiistianam  Ecclesiam  et  prius,  qui  alueruut  paupeies  Chiistianos,  has  olfo 
nic^t  aUein  vulgus,  sed  etiam  Reges  cum  suis  Coronis  unb  gulben  tetten  evjn 
luevben  fomen  et  Ciu-istianis  paupenb[us  bienen,  baS  narung  I)aben  unb  fie 
fd}utjen.     'Sie  iam  talis  rex  est  noster  princeps.    Nos  aginms  snb  eins  \d)H^ 

15   unb   fd)il"m.     Oportet   aliquis   sit,   qui  defendat.     S)a§    fit  i|t  corani    ocnlis 

nostris    ut   prius.     'Onines   Reges   adorabnnt.'     @itel  elenbe,    arme  unbiM«,  u 
fdjreicnb  leute  sunt  eins  populus  unb  if  blut  tuerben  öevgieffen  fo  nülbiglid), 
al§  h)eren§  lelber.    Illos   luil  er  tettcn.    Ideo  non  est  Turcicus,  ludaicus 
Me.ssias,  sed  qui  ben  armen  leuten  ^ilfft  usque  ad  finem  niundi.     Ubi  tunc 

■M   Quffuret  eins  ^ulff.     'Gentes  servient  ei.'     @r  meinet  uid^t  omnes  gentes 

extensive  vel  iu  longitudinem,  nt  Maria:  'Beatam  me  dicent  onmes  genera-aut.  i,48 
liones'  i.  e.  donec  regna  et  poteiitatores  manent,  erunt  aliqui,  qui  me  colent, 
donec  veniet  dies  extre[mus,  quia  maior  pars  Regum  per.sequuutur  et  faciunt 
sanguinem  Christianorum  telüer,   et  tarnen  semper  erunt  aliqui,   qui  j^elffen, 

•.!5  (pianciuam  maior  pars  öetfolgen  luirb  2C.  Si  suos  .  .  .  non  ditabit,  tüirb  in 
nic^t  golb,  filber  geben,  sed  bie  armen  erretten.  Et  semper  erunt  prineipes. 
Reges,  qui  tnebuntur  et  aient  Eeelesiam  et  donabunt  eis  et  his  dabit  vitani 
aeternam  Rex  iste  noster. 


25  . . .]  oflfC 

8.  22.  ^ebxmx  1.^40. 

fünfte  ^.^Jrcbigt  über  ''^\aUn  72,  gegolten  am  Soimtng  Oicminifccrc. 

R)  Reminiscere. 

30  'Reges  maris.'  Videtis,  quomodo  ScriptLura  saucta  abgemalet  Messiani, spj.  72,  lo 

U)a§  für  ein  .?)69f3t  er  fein  fol.  Sic  audistis,  ha§  er  fol  ein  einige  perfon 
fein,  Uom  ftom  SaOib  geboren,  verus  homo  et  verus  Dens.  S)er  fo(  ein  fold) 
Siegiment  füren,  ba§  ha  t)cifft  u|nfer§  ^[err  ®[Ott§  reid)  unb  fol  fo  Uieit 
regieren,    al»  bie  toelt  ift,  ut  in  omnib[ns  angidis  raundi  agnoseatur.    (iuan- 

sr.  <|uani  totus  iimndns  cum  non  agnoseat,  tamen  ubique  erunt,  qui  eum  susci- 
picnt  et  fatebiuitur.  Et  folt  fein  ein  geiftlic^  reic^,  quod  non  administretnr 
per  iura,   piptcntiain   cariiis,   |(a]iani,  sed  per  S[)irittnn  s[anctuni,   qui  tjerob  farc 


3g  $itebigten  be§  3af)tel  1540. 

Kjut  los.  ^t  i^eEer  ber  ^imel  et  sine  uubib[us,  je  fc^oner  ber  tatu,  et  nemo 
seit,  nnde  veniat.  Sic  in  hoc  reguo.  Sol,  Luua,  Stellne  f ollen  geenbert 
imb  i($oncr  toerben.  @§  fol  lüe'^rcn,  donec  Sol  et  Lima  nid)t  fc^einen.  Xdu 
iaui  fo  fc[)On  lueet  ut  al)  iiiitio,  cum  Adam  et  Eva  blinb  lüorben,  I)a6en  auä) 
fie  ein  feÜ  über  bie  äugen  gefriegt.  S)a»  tieijft  Udd)  gemalt  in  bie  Icnge,  5 
breit,  toeit  über  tob  unb  leben.  Sq§  enbe,  quare  sit  Res.  Non  ut  det  golb, 
ftiber  et  ut  toeltlil^  pxaijt  folt  füren,  ut  ])apa,  Turca,  ludaei  .somniant,  sed 
ut  peccatuni  tücgnenie  unb  tob  auffljcbe  unb  bafnr  gebe  ein  einige  gerci^tigfeit 
unb  leben,  ®olb,  filber,  coron,  bie  grünipeln  joßen  iDir  bei  bem  ßonig  nid^t 
Umrten,  ift  bettele!)  unb  Heien,  sed  ex  [)eceato  erlofen  et  luorte  et  daie  vitam  10 
aetfinam,  t)imelreidj,  haS-  etuig  leben  ^ie  angefangen  per  tidem  et  dlic  in  specie. 
Hactenus  i.sta  aud[ivimus. 

'Reges  maiis.'  3)a§  I)oren  bie  3iuben  au§bermaffen  gern  et  papa,  ha^ 
man  bem  lonig  fol  gelb  ^abringen.     Sed  nou  seii|)tum  lue,  ba§  er  fol  gelb 
geben.     Sed  erit    arm   betler.     Est  quidem  Rex  in  coelo,    iuferuo,   ut  saneti   n 
in  eum  ciedentes  secuii  sint  a  peccato  et  morte.    Sed  tarn  j)auper  in  tenis 
erit,  ut  ue  iiabeat,  ubi  caput,  et  reginim  eins  fo  gering,  ba§  er  loirb  burffen, 
ba§  man  im  jufüre.    Alii  tonige  teilen  au§  ^elm,  fd^ilt  unb  lelienguter  baju, 
alias   IrereuS  betler.     Ideo    non   signiticatur   hie,   cpiod   tale  regnum,   ba§  er 
ieberman  fol  gnng  geben.    Si  hoc,  fo  tritrben  alle  julauffen  unb  leirf)tlic^  ju  20 
!»i.45,  läbeferen  fein.    Wed  bie  Steigen  Inerben  im   geben  ut   psal.  4.5.  'Tvrus'.    2öie 
reimet    ftd)    ba§'?     äßeil    Christi    regnum    gar   spirituale   ift   et  nou    grunbet 
brauff,  ut  ineltUd)    rctd)  mac^e,   swl  bringt  ein  fd§a|  jum  etuigen  leben  et 
Diabolus  im  feinb  Ivirb  unb  im  jufetit,  ut  arm  muö  fein,  et  muffen  bao  blut 
öergieffen,  in  lerder  gertorffen  et  coutempti  coram  toto  numdo.  Ibi  not,  ba^  25 
TOnttii.a.i.ssff.  nian   opcra    misericordiae    populo   huius  rcgui  er3eige  Math.  25.     Sitte  lonige 

unb  gelnaltige  luerben  gemeiniglich  gefd^olten  in  Script[ura  s[ancta,  qmid 
Euangelio  feinb  finb,  ut  hodie  experieutia  videmus.  Et  tarnen  dicit:  ^ä) 
tüil»  fo  mad)en,  ut  etlic^  divites  habeam,  qui  invent  pauperes.  Si  hoc  nou 
toere,  funbe  fein  6'()rift,  praceipue  prebiger  bleiben.  Si  praedicator  fol  prebigen,  30 
mu§  er  effen  unb  trinden  !^aben,  si  hoc,  mu§  mans  im  geben.  Sllle  fein 
narnng  ift  gäbe.  Alii  artifices  uondicunt:  hoc  mihi  datum.  Sed  Cliristianus: 
(juicquid  habeo,  ift  mir  geben  et  donatum,  quia  mein  ampt  non  dat,  tregt, 
sed  uimpt,  ])raecij)ue  apud  impios,  bie  nemen,  ra|)itmt  pastorib[us.  Sic  semper 
fueruut  durften,  ^errn,  qui  dederunt  et  fixier  alljuPtel,  donec  papa  et  sui  35 
veiuTunt,  bie  l)aben§  gefobbcrt  al§  für  ein  rcdit  uub  ben  leutcn  bafur  ein 
affenfpiel  gcmad}t  mit  ©eelmeffen  3C.  unb  abgeledert  mit  bem  gefpcnft,  ba5  fo 
Inett  !omen  ift,  «luod  Maiesta[tem  blasphemarunt.  S)a§  ift  nid;t  l)ie  gefd)rieben. 
Papa  l)at  an§  bem  (Snangclio  gar  ein  bantieruug  gemad^t,  neglexit,  imo 
obscnraxit  Euangelium  et  acecpit  nomen  Christi  et  iilo  abusus  est  ad  statuendas  40 
et  confirmandas  suas  iuipietates.  Principes  dederunt  K.  Hoc  nou  dicit  hie 
psal[mus,   sod  alil)i  in   psal[mis  ista  scribnutiir,    (juod  avari.     lam  praedicat 


mx.  8  [22.  gcbruQt].  37 

R]  bOU  bcr  ()CirIidcit,  non  üoin  fd}abeil  luiius  ret;iii,  <|uod  aecepit  per  papaiii. 
Ante  papatum  tfti  fein  rein  jugongen,  finb  gegeben  fd^end  a  principibLus  ju 
untev'^altnng  Iird)enbicnev  et  paedagou-onun,  ut  ijossint  erfinlten  Inerbcn.  Sic 
Paulus:  qui  altcri  et  Euangelio  servinnt,  de  Eiiangelio  vivaut.    Et  Dominus  i.sot.a,  u 

5  ipse:    'Quae   apponuntur,    comedetis.'    'Dignus   est"  jc.     S)a§   l^at  er   jelbi  Sut.  lo,  s.  ? 
getittiget,  bn§  man  nicfit  borff  ein  ©ctinffen  baru6er  machen.  Sed  mid)  buntft, 
in  bem  vocabulo  'donum'  fte^e  ein  rhetorioa,    ba§  Spiritus  s[auctus  bie  leute 
fo  lotfet   jur  er^altung   Euangelii   et  fircf;en.    Quod  datur,  nennet  er  ein 
gefcficntf,  gaBc  et  tale,  quod  sibi  contingit.    3lu  reimet  ficf;y  in  feinem  Irege, 

10  ha§  iä)  mi(^  folt  t'^unien,  brilften,  quod  Christo  Domino  aüijuid  dederini. 
Quis  tarn  audax,  ut  dicere  audeat:  dedi  Christo  tot  centnm,  milia  aureos? 
sed  taceo,  quod  tibi  darem,  o  Christa,  tu  corpus,  sanguiuem  et  redeniisti  a 
peccato,  morte  et  donasti  vitnm  aetcrnam,  bie  i)iUi  jnbroc^en  umfi  fonft 
sine  meis   meritis.     S)a§  f)nftu  gefc^entft.     Ideo  nemo  pius  !on  fo  rebcn  vd 

15  tft  tot,  torid^t.  3»m  S5apftum6  freien  fte  biet  de  bonis  operib[us,  sed  nesci- 
unt,  (juac  3C.  '^oren  lüol  de  bonis  operib[us,  vocaiit  ista  esse:  fol  tap^jen 
onjie'^en,  altar  ftifften,  almofen  geten  unib  gotteS  IniEen,  quo  fiue?  ut  det 
Dens  vitam  aeternam  et  respiciat  nie.  Non  potest  fieri  magis  blasphemum 
opus    quam   hoc,   quia   iustitiam,    vitani    aeternam   volo   acquirere  per  ilhid, 

20  fte^et  nit^t  in  meis  virib[us  hoc  mereri,  sed  sanguis  innocens  agni  immaculati. 
Hoc  fides  et  baptismus  fagt,  quomodo  ergo  hoc  efificerem  meis  immundis 
operib[us,  ijuae  oportet,  ut  sanguis  Christi  mereatur.  Cor  meum  ita  affectum 
fuit  in  papatu:  ^ä)  inolt  mid^  fo  long  martern,  plagen,  donec  Deus  me 
audiret  3c.     SQßeil  toir   nic^t  fo   prebigen,    dicuut   nos  prohibere  bona  opera. 

25  Certe  clamamus  contra,  quia  est  summa  blaspheuiia  in  Christi  sanguiuem  et 
conculcatis  3c.  Sie  anbem  opera  papistarum  ftnb  groBer,  bamit  fie  rljum 
unb  ef)re  fuc^en.  Papa  ipse  dicit:  Qui  vult  propter  sua  benefacta  gert)iimet 
fein,  bas  ift  tolpifd^.  Ideo  toenn  fie  ^oi)  ^erfaren,  faciunt  bona  opera,  mit 
bem  enbe,  ut  mereantur  re[missiouem  p[eccatorum.    Sed  si  talia  essent  opera, 

30  ut  hie  describit  Spiritus  s[anctus,  vocat  gaBe  et  dicit:  quanquam  id^  bein 
nid^t  Bebarff  et  tu  habeas  gratis  remissionem  p[eccatorum,  et  filius  Dei  ift 
ha  et  faiit  (imnia  gratis.  Tarnen  hoc  pracoipuum,  ut  liomiues  an  ber  uber= 
fc^loenglid;en  gnabe  ein  hjolgef allen  t)a6en  auff  @rben,  ut  canunt  Angeli,  et 
dicant  homines:  Quid  retribuam  Domino?  bandEe.    Si  das  pauperi,  ^ilff  arme 

35  fd^uler,  ut  Christus.  Rex  iste  agnoscatur  et  mancat  agnitus  ad  posteritatcm. 
Si  iioc,  istud  douum  gefeit  mir  al§  ein  fein  gaBe,  opffer  unb  lt)il§  für  ein 
toarjeicljen  annemen,  quod  mihi  gratus.  Sa§  £)ieffe  exceiiens  opus,  quod 
Christian!)  bienete  umb  K^riftu§  Itiitlcn,  non  ut  peccata  diluas  aut  videaris 
coram  mundo,  sed  umb  @otte§  tuillen  vel  Christi  gefc^e'^en.    Si  hoc  etdicis: 

40  51^  folt  id^  nic^t  audf)  ettoaS  guts  tl)un  bem  fonig  3U  e^ren  et  dare,  ut 
Ecclesia,  regnura  Cliristi,  Euang[clium  erl^alten  hJerbe,  et  ideo,  ut  Deus 
agnoscatur,  quod  ei  gratus  sim.     Ibi  Deus:  ba§  toil  td^  jum  bandE  annemcn 


38  $rebigten  bc§  ^a1)xe%  1540. 

R]et  pro  gnfi  aniicmcu  et  idoo,  qiuid  vere  credis  in  filium.    Sic  per  rhctoricnui 
'D(atti).  10, 42 vocat    donitni,    gefrfjencfc.     Sic    Math.  10:    Si    in  meo    uomine    k.    noii    ut 
quaeras  oorain   iniiiido   e'^t,   geiftjid^   coram  Deo  re[mi.ssionem  p[eccatorum, 
quem   umB  betnet  luillen  JC.     Sic  8i  mir  ju  lieb,  eljr,  quod  pro  te  mortuus, 
ergeigeft  bi(^  et  dicis:  Hoc  ideo  dabo,  quod  Christus  mortuus.   ^a,  Martyres:     5 
ift  mein  leiB,  non  ut  aliquid  uierear,  sed  quia  Dominus  pro  me  mortuus,  quid 
ego  ei  rependam?  sed  ut  videat  me  dihg[ere  eius  passionem  3C.   Cum  in  hoc 
nomine  fit,  \o  loitb  et»  i)oä)  Ijatten,  etsi  nihil  aliud  dares  quam  calicem  aquae  3C. 
niercedem.    Num  mortis  victoriam,  lib[erationem  a  peccatis?   SBe^  leiB  nid^t. 
Oid)  tfit  bir§  fonft  Inol  6e3alcn.   An  non  satis,  quod  suscipio  al§  ein  gefd^entf,  lo 
bic  lltit  rcildjt  in  mein  nafen,  quod  me  agnoscis  et  iuvas  miserum  propter  nie? 
.  .  .  quod    pro    ipso    mort[uus   et   effud[it.     SaS   gefeit    im   mit  enbe  unb 
l)ev|en  et   extcrnae   eleemo[synae   ut  calix  aquae  unb  teib  bvu6er.    Sic  oruat 
hoc    muuus,   ut  lib[enter   benefaciamus,   sed  hoc  fine:  p:itri,   filio  et  spiritui 
sancto  5U  banä,  fonft  ntc§t.  Ideo  foI§  gefd^endt  l}eiffen  im  get{)an  unb  fuffer  i.'i 
getui^,  si  etiam  calix  aquae.    Si  iste  finis  nidfit  bian,   ift»  aüeS  öerlorcu. 
Ideo    prohib[emus   illorum    opera,   quae  septies  deteriora  (juam  mala,    quam 
dare  e^r  et  dignitatem,  quae  taotum  Christus  potest  facere  opera,  ut  Christus 
te  r^ume.     De  bis  donis  hie  loquitur. 
Ä72, 11  'Reges.'     Illo  tempore,  quo  compositus  psalmus,  noudum  Ro[raanum   20 

imperinm.  Mediterra[neum  mare  meinet  Cl",  i)a  6gip[ten,  Asia,  Aphrica, 
Snfulen,  multi  reges,  postea  max|imi  reges,  ^abtn  100  ![önige  in  ein  fiönig 
gefreffen.  Sed  illo  tempore,  quo  psal|mus  factus,  fuerunt  multi  Reges.  Illic 
Paulus  praedicavit.  In  insnlas  etiam  profectus  i.  e.  eruut,  qui  hoc  regnum 
er£)Qlten  et  ministros  emeeren.  ^t  bing  ift  nic^t  auff  (Srben  gefegt  et  tameu,  25 
(jui  pii  principes,  magistratns  Irerben  inen  mitteilen  K.  Alio(iui  Euaugelium 
Sei. 49,23  non  raaneret.  Hinc  etiam  Esaias  dicit:  'Reges  erunt  nutritii  tui',  pfleget 
3cf.  6u,  16  i.  0.  f(i)affncr,  bie  h'iä)  emeeren  unb  fc^u^en  et  Reginae  ?tmmen  et  alibi:  @oIt 
gefeuget  toerben  mit  ber  tonige  6rüftc  i.  e.  Dens  vult  suos  Christianos  ermatten 
per  pios  Reges,  ut  tiinueu  bleiben  auff  Grben  unb  ir  narung  t)abeu,  et  (pii  so 
hoc  faciunt,  bie  foEcn  U|nferm  ^[err  ©[ott  ein  gäbe  gefc^cncft  I)aben,  quanquam 
omnia,  quae  dant  atit  faciunt,  nihil  ad  unam  guttam  sanguinis  Christi.  Sic 
calix  aquae  frigidae  fol  foftlic^  gab  fein.  Unde?  quod  cor  gratum  pro  cognito 
tiiesauro  et  accepto,  quod  sit  liberatus  a  peccato,  morte.  Hie  cor  dicit: 
ubicunque  Christiani  et  genoffen  fidei,  it)tl  xä)  Ijelffeu.  Si  cor  fte'^et  offcu,  et  35 
manus,  tofd^en  3C.  Sed  vide,  quam  pauci  hodie  sint,  ijui  crcdunt  et  agnoscunt 
hoc  gaudium  Spiritus,  ut  dareut  aliquid  3C.  -Jtemen  !an  man  >DOl  unb  aUe 
fi^aWeit  tt)Un  omnib[us  Christianis  unb  p'^ar^erm.  Tum  erunt  aliqui  !onig 
i.  e.  veic^  auff  erben  brufte,  bie  ber  ß^riften  loerben  fangen.  Sed  maior  pars 
divinum  Joerben  fie  aufffreffen.  40 


72  .  .  .]   "'       ii'ier  cnbe  sieht  fino 


9lr.  8  [22.  gcbnmr].  39 

R]  'Omnes.'     Non    omnes  Reges    perfonIid§   jurebett,   sed  de  successione.  spf.  V2,  n 

3IHc  fontge  noc^  bev  30!  non,  3l6ev  naä)  ber  geit  3U  ied§en  i.  e.  scmper  erunt 
priiicipes,  Reges  et  divites,  qiii  habebimt  gratiaui,  ut  agiioscant  Messiain  et 
grati   siut,     Si   etiam   vix  3,   quia   non   gef|et  QUff  bic  30!,    sed  ouff  bie  3eit. 

5  Si  is  mortnus,  venit  alius  i.e.  tandin,  donec  ha§  Joeltlic^  «giment  treffet, 
sempcr  erunt,  qui  tuchuntur  Ecclesiam,  nt  pracdicatio  Euangelii,  flicke  Bleibe 
et  educentur  adolescentes  in  novos  Doctores.  Diabohis  occnpat  maiorem 
partem  in  orbe,  et  tarnen  onines  Reges  a  principio  uscjuc  ad  finem  muudi 
aliqui   erunt   benefici    in  Ecclesiam.     Incipe   ab   Abraham   et  percurrc  totani 

10  scripturam.    Sic  Maria:  'Ex  hoc  beatam.'    Quoniodo?  öon  nu  an,  nidjt  nadj  «»'■  i.''» 
ben  ^eu6tern  3U  led^en,  sed  für  unb  für  semper  alii  illo  momento  erunt,  qui 
diceiit  hoc:  Beata  mater,  quae  gestavit  ba§  finb  i.  e.  omnes  successiones  regum, 
non  collectiones. 

'^iiä)  3lra6ia'  ligt  gegen  morgen,  Scba  mittag,  ©inb  reid^e  lanb  öon *(•  72, lo 

i'>  golb.  3tra'6tf(f|  golb  nbique  colel)ratur.  S)a§  reicf)  3tra5ta  i.  e.  omnium  regna 
i.  e.  erunt,  qui  dabunt  fd^nti,  fd)irm,  effen,  trinden.  Ibi  audis,  toaS  bn  utnferm 
%err  ©["tt  3U  bienft  !anft  t^un.  (Sterben  bie  pfar^err  tmer  l)in,  si  non 
quosdam  edncassemus,  iani  nulli  essent  pastores.  Ideo  l^ilff  ba3U,  ha§  man 
ha§  iungc   boltf   3te'^e,    nt   praodicatorcs   et   ^favljerr   habeat   posteritas.     Alii 

20  tonnen  be§  ftubierens  nnb  prebigcn§  nid;t  gehiartcn,  unb  muffen  tiiel  fein, 
ut  regnum  Christi  getoaltig  gc'^e.  Ibi  vera  bona  opera,  bic  (Sot  an§  fonber= 
lieber  gnab  vult  agnoscere  sibi  facta.  Quem  lioc  non  movet,  non  credit  sc 
redoniptum  sang[uine  Christi,  alioqui  non  solum  daret  ha§  firob,  sed  etiam 
leib,  blut  funderet.    Si  etiam  dono,  quid  tarnen,  nisi  quod  Dens  addit  coro- 

25   nam,  qua  ornat,  quod  dicit  sibi  gratum  sacrifitium.    Satis  nobis  pracdicatum. 

'3)en  orm^en  erretten.'  Supra  dixit:  bie  reid^en  !onige  unb  gewaltigen *■  72. " 
trerben    geben    gelb   unb   gut.     lam   statim    corrigit,   ne  somniemus  corporale 
regnum  q.  d.  non  intellige,   quod  daturns  sit  gelb  unb  gut,    est  miser,   man 
mu§  im  geban.    Sed  ideo  est  Rex  nnb  cnblid^  meinung,  ut  arm[en  erretten. 

3u  Snum  regnum  tft  bal)tn  geri(f)t,  ba§  er  bie  elenbcn,  (jui  feuff3en,  fd^reien  et 
qui  non  habent  errctter,  redemptorcm,  l^elffe.  SIC  fein  opera,  nt  beu  geringen 
gnebig  fei)  unb  ir  blut  teloer  geatzt  apnd  ipsum.  Ibi  andis,  qnale  regnum, 
(|uid  ludei,  Turcae  de  sno  Messia,  e§  toftet  blut.  Ubi  Euangelium  angebet, 
gel)et  ha§  blut  ijuna^.    Si  nos  non  gelo^jfft  toerben,  tarnen  nostri  fc^uler  et 

35  fratrcs,  et  interiin  habemus  nostram  crucem  et  miseriam.  Ibi  noster  Rex 
l)at  h)ol  3ut£)un,  qui  betler  i.  e.  quis  Diabolus  in  corde  fjlaget  nos,  martert 
et  externe  mit  ftO(J,  carcere.  Et  tarnen  quid  est,  quod  patiuntur  jc.  quid  si 
etiam  fundarn  sanguinem?  Et  tarnen  fol  im  ein  lieb,  tetüer  blut  fein,  ba§ 
fol  einen  troften.     Sic  psal:  116.     'Credidi,  propter  quod  loquutus  sum",   etspj.  ue,  lu 

40  ideo  humiliatus  ,sum  nirais  pretiosa  in  conspectu,  ift  ein  loftltd),  trefflic^ 
mors,  sanguis.  Si  tnirft  geplagt  propter  mc  intus  in  corde  et  externe  sanguinem 
fnndis,  fet)  3U  frieben.    2^)  nim§  an  al§  ein  foftlid^en  f($a|,  band,  pro  mco 


40  ^Prcbigten  be§  3af)rc?  1540. 

R]benefitio  nihil  habes,  quod  rependas,  sed  laeto  corde  offer.  Ergo  non  itniiulamis 
Rex,  sed  spiritualis,  et   populus  eins  derelictus  getftlic^  in  corde  et  loeltltcf) 
berlaffen. 
«i.72,14  'Jfve  fecle',  dicit  utrumque,  'tucE  unb  frebeF.  Sie  3too  plagen  f)a6en 

lüir  a  Diabolo,  qiii  mit  lugen  umbgefjct,  ha  riditet  er  3{otten  an  cuffcrltif;  in    5 
Ecolesia,  in  cordo  fnlfc^  öertralDcn.     Kpiscopus  Mognnt[iMiis  (jat  mit  lugen 
äut()un,  bQ§  bie  Balten  modalen  !ra(^cn.     Et  intus  in  corde  plaget  er  pios. 
Libentcr   nos   occid[eret.     Sic   über  ben   trug    etiam   libenter  occiderent  nos, 
an   irem  guten    toiUcn  lijaU   nicfjt    gcfctict   bis  20  annis.    3;rug  unb  freöel 
mufjen  Inir  leiben.    Sed  einer  Blut,  ha§  ir  öergieffet  mir  ju  band  unb  el)ren,  '" 
ift  tetoer.  ^ä)  lüil§  iuä)  lool  Bejalen,  ha^  ir  coi*pus  ba^in  geBt.   Sj  Christus 
pro    me   mortuus,    Niim   ego    non   pro  Domino  sustinerem?     Solt  ein  tetoer 
Blut,  morter,  !erder,  trattrigfeit  fein.    Si  quis  ita  crederet,  cogitare  posset 
Omnia   esse   pretiosa.     S)a§  opus,   quod  facijiius,   ijt  an  im  felB»  nihil,  sed 
ex  gratia.   60  gern  Ijat  er§,  quod  agnoscimus  gi-atiam  eius  et  gratias  agimus  is 
bon  ganzem  !^er|en.     Si  etiam  calix  aqnae  frigidae.     S)a§  ift  praedicatio  de 
veris   bonis   operib[us.     Ego  perdidi  15  annos,   sed  addidi  2  abominationes, 
ut   remitterentur   mihi   pcccata  et  ab  hominib[us  laudarer.     Eemittit  peccata 
propter    sangninem   C'iiristi.     Ideo    quid    retribuam    Domino?    Calicem,    Inil 
frolid)  fingen,  loBen,  bancEen  et  quicquid  postca  fol  t^un,  geBen,  leiben,  fterBen,  -'o 
teil  alle§  annemen  et  dicere:  "ää),  e§  ift  ju  gering  bing.    S^a  Ijaftu  ftim  in 
coelo,  ba§  fol  mir  ein  tcloer  leiben,  gaBe  fein  ic. 


9.  29.  gebnior  1-540. 

Serfiftc  '!|?rcbtrtt  über  ^fa(m  72,  fjel^nttcn  ttitt  Sonittng  Cfnti. 

DOMINICA  OCULI     29.  Mar[tiii  propter  bisextilem. 
And[ivinins,  (pialis  Rex,  qui  iuvet  bie  armen  unb  geringen  unb  fol 
gnebig    fein    ben  feelin.     Ideo  longe  aliud   regnum  quam   raundauum.     6in  25 
Betler  fol§  fein  et  tarnen  Dominus  omnium,  et  ut  etiam  reges  serviaut,  adorent, 
geBen  im,  bo§  fein  SJeic^   erljalten  toerbe.    ®a§  ift  satis  unterf(^ieben  hoc 

$i. 72,  H regnum  a  mundano.  'dr  toirb  ir  feel.'  SaS  ift  aBer  ein  unterfrfjeib.  8ein 
bolä  tnirb  leiben  muffen  Blut  unb  frebel  unb  fc^reien  unb  ruffen  umB  {julffe, 
baS  Rex  im  auSljelffe  bon  trug  i.  o.  lugen,  falfcfjeit  unb  getDolt.  Ideo  2.  quod  30 
muffen  ir  Blut  laffen.  Diab[ohis  loirb  ein  Blutbergieffen  in  hoc  reguo  anrichten, 
ba§  tuir  gro§  fein  et  uemo  !^inbern.  Sa§  ift  nii^t  nmndanum  regnum,  ba» 
fie  muffen  Blut  ^ergeBen  et  sie,  ba§  lein  rettung  ba  ift,  Rex  ipse  mu§  retten. 
2rug  unb  frebel  finb  2  ungluä  Christianorum,  lugen  unb  morb.    His  duob[us 

50^.8, 44  greifft  bcr  Seuffcl  bie  Gljriften^eit  an  lohan:  8.   Sie  2  ftud  leibet  Christiana  35 


')  Schreibfehler  für  Februarii. 


9Jt.  9  [29.  ^ebtiiQt].  41 

K]  Ecck'sia,  a  priiuo  frati-e  ( 'aiii  aiigaiiflen.  Sagen  bcgreifft  in  fidj  alle  ^'UiQottevcl), 
IRotten,  ße|ere^,  ut^umb,  falfcf;e  levc.    S)a§  ift  bev  reifte  trug  in  primis 

trib[ii,s  i)raecep[tis.     Sic    papa  iniplevit  muiulum  mit  lanter  Iligen,    folfrfjcit, 

l^eud^elet)  unb  gvojfen  f(^aben  gettjan.    Sic  Diab[olu.s  mit  eitel  Ingen  greifft 

s  bic  ßtjviften'Eieit  an  praesertim  contia  prima  tria  praecepta,  quae  lugen  tenfflifcf), 
postea  raendatitim  in  2.  tabula,  ha  Bürger  mit  tmrger,  vicinus  cum  vicino 
feinblic^  leBt,  gtBt  gute  tüort,  et  tarnen.  ®a§  ift  ein  geringer  lugen  in 
2.  tab[ula.  Sic  mit  eitel  lügen  ge'^et  er  umti  in  1.  tabLula,  falfc^  6f)riften, 
©otte§bienft  et  contra  fidem.    In  2.  tab[ula  contra  charitatem.    Sic  Christianitas 

>o  lüirb  juplogt  mit  \o  Incl  fetseretcn,  o^iinion,  Unberteuff[ern,  Sacra]  mentarüs, 
Kot[tis,  '^ort  ein§  auff,  get)et  bou  auber  an.  Postea  fol.?i  fratre.s,  ut  dicitur: 
Non  est  glaub  unb  trete  in  nuuido,  nnb  freöel  i.  e.  mit  gelralt  ben  erl)enclt, 
ermorbet  in  2.  tab[ula,  ein  6belmau  ben  anbern  ulierfetjt,  baS  mnndus  totus 
et  pleiuis  frcbel  ut  ante  diluviiuii.    Idoo  muft  er  mit  diluvio  ftvaffen.    Sic 

15   tarnen  Christus  Ecclesiam    suam   regnabit,   ut    non  opprimatur.     (Sie  muffcn 

leiben  lugen,  et  nostri  fratres  surgunt  Acto.  20  Antinomi  nihil  quaerunt,  (luani'iCfl- 20,30 
ut  leute  irre  machen,  leiben  muffen  tuir§.    65e'^et  iam,  sicut  scriptum  hie, 
Serben  angefochten   mit  mancfjer  tuci,  falfd^er   lere,   et   in  2.  tab[ula  non 
est  fides.    Quo  phis  praedicatur  de  fide,  charitate,  eo  plures  oriuntur  phanatici 

21)  unb  befte  Bofer  leute  teerben.  Qni  vult  talem  Ecclesiam,  ubi  nnlla  discordia 
in  doct[rina  contra  1.  tab|nlam  unb  fein  fret)el  unb  BoS'^eit  in  2.  tal)[ula,  non 
inveniet  eam.  Sed  hie  falfd)  (Sotteäbienft,  falfc^e  firuber,  unruge  in  l.tab[ula 
et  in  2.  tabjuln  falf(^c  Bcr|en.  Sfottcn  tf)un  mit  ber  falfc^en  lere  groffen 
fc^aben  unb  freüel  mit  niorbcn,  alii  toerben  a  vieinis  geplunbert,  geplaget  unb 

25  gefcfiabernacfet.  Sed  be§  troftet  euc^:  pretiosus  sang[nis.  @in  gulbener  fprud;. 
Seuffel  geljet  mit  ber  6f)riften  Hut  fo  gertnglic^  umfi  als  ein  Lanius  mit 
boc£§  filut.  luio  öerfpottetS  aui)  bosn  et  ridet.  Sic  Christi  6lnt  contenip- 
tLssimus.  Legitur  in  legendi«  Sanctorum,  tüte  9{omer  unb  ire  Slmptleute 
umbgangen  finb  mit  ben  ßliriften,  toie  fie  l)ingcri($tet,  gefopffet,  ^erriffen  ire 

30  Corpora  unb  tüorffen  ir  fleifd;  unb  fprengeten  ir  Hut  auff  bie  I)cden  unb 
piifd^,  ut  oves  discei-perent,  ging  gleid^teol  Kein  meiblin  3C.  Legitur  uno  die 
70000  merterer  in  Romano  Imperio  unb  fo  gering  nnb  berec^tlicf),   ba§  ein 

ftein  raOC^t  t)aben  erbarmet.  C^nid  Christiani  fccemnt?  legerunt  psahnuni 
hunc  et  alios,  9.  116.  Alii,  (|ui  non  interfccti,  raffeten  auff  in  ein  vas,  carnem 
35  lüifc^ten  et  sanguiuem  jc.  ."peiben  tunften  nic^t,  luie  fie  cS  nur  fc^cnblic^  öer= 
achteten.  Sed  alii  Christiani  lafcn  e§  ,]ufamen  unb  broc^tcnS  in  bic  grcber, 
IjieltenS  für  eitel  f)eiligt[)nmb.  Sic  iam.  luie  ge'^et  papa  mit  uuy  unib?  ^JJlit 
morbern  unb  bieöcn  £)at  man  mitlciben.  S)a  ift  man  fo  bitter,  si  !unben 
unfer  blut  machen,  ut  Son  unb  '!)!)tonb  nid)t  befcfjiene.    Quid  fecerunt  Con- 


26  über  gctinflli^  ateht  itxtä}liiäj        SOjSl  Deus  venerunt  geutes' 
■)  Ps.  70,  1. 


42  5prcbi9tcn  be?  ^dtjxcl  1540. 

K]  stantiuo?  cum  coniI)iisspriuit  Iohaii|nem  Hiis,  ha  fie  in  {)Qtten  ju  ofd^eii  gcBrnnt, 
'^Q§  ot  inalitia  nialmli  non  saturata,  qnod  rodaetiis  in  piilvorcm,  ft^avreten 
bic  afrfieu  niiff  unb  fdjuttcn  fie  in  SJcin,  et  ubi  lioc,  grubenS  ein  gantj  clfen 
tieft  ""§  '''■'1'  (^rticn,  fo  fern  ba§  felDcr  gereidE)!,  bQ§  man  ja  nid;t  ein  @rben= 
!Io§  mod^t  l^oben,  ubi  eombustus.^  Sic  est  sanguis  Christianorura.  Turca  s 
geljct  mit  ber  G^ljriften  btut  fo  greulich  mnb,  h)a§  n  nic^t  tan  mitncmcn  Don 
Itieibern  unb  alten  leuten,  t)ocft  cv  öon  einonber,  aU  tüevenä  trautt)en6t,  unb 
Iarf)t.  Item  jungen  ünbern  tfjut  fein  girofeen  muttoillen,  fpifft  an  3aunftetfen 
al§  froten  allein  6{)tifto  unb  Ecolesiae  suae  gutniber.  Nos  fauffen  nnb  fveffen, 
eontjie^amus  talei',  nihil  inovemur  calamitate  nostrorum  fratrum.  Vieles,  toie  lo 
bitter  gifftig  feinb  fie  finb  isti  nomini,  non  saturati,  (jnod  fic^  öol  feufft 
sauguine,  er  tuu?  aud^  tl^un  singulari  contumelia,  f)ot)n,  fdjniai^,  bie  ünber 
fliiffcn,  et  in  eonspeetu  parentum,  ba§  fie  Bitter  Betrübt  tncrbcn  nnb  für  leib 
fterben  mochten,  nt  virlebitis  brevi,  si  non  resipueriuius.  3Ba-3  t[)ut  ein  (5f)rift 
bajn?  habet  etiam  cor  raisericors  phis  iniam  gentes,  secl  qnando  videt,  qnod  n 
®ot  uBer  nn§  ncrBcngt,  bo§  Surcf  fo  ft^metid^  unb  fd^enblitf)  mit  uu§  utnB= 
geltet,  dicit:  Sßolan,  ge^e  ^er.  Si  noster  sanguis  coram  mundo  et  Diabolo 
öerac^t,  tarnen  Dens  ^elt§  teitier,  ba§  trofte  btc^,  die:  @ot  fe^  gelobt,  quod 
patimnr  non  ut  morber,  fcfietcEe.  Nam  Caesar,  Kex  Galliae  ic.  toiffeu  unS 
fein  f(^ulb  jugeben,  quod  adnlteri  k.  Scd  quia  papam  et  Diab[olnni  adorant  20 
nnb  tt)ir  tuoöen  -ITfcffiam  BaBen,  unb  ^Ben  in  @ot  loB,  et  credimus  et  scinnis 
in  eum  credenduni.  2Beil§  benn  gefiJ)ic^t  umB  be§  toiüen,  Ia§  imex  I)erge'^en, 
fo  Bofe  foltn  el  nidjt  marf;en  nnb  gruBft  gteid)  ein  meil  lDeg§  erbe  an§,  tamcn 
Christus  mens  est  Dominus,  eum  n(jn  eripios  mihi,  Et  si  habcrem  10  corpora, 
tnuften  alle  ba^in,  !ule  betn  muttuiüen  tt)oL  Dolet  quidem  secundum  carnem,  -jb 
uon  tarnen  propter  te,  sed  proi)ter  freunbe,  nad^Barn,  fratres  in  Cln-isto  (illis 
flentibLus  fleo).  qui  habent  euudem  Cliristum.  Sed  bir  JU  tro|,  S^cuffel,  %uxä, 
ioolt  nid^t  anfeBen,  ba§  id^  ein  tf)renlin  lieffe,  fo  Bofe  foltu  e-S  nid^t  tnad^en, 

id^  lueil  beiner  nur  mcf)r  bajn  fpotten.  Sic  Lucia  j)uella  15  annorum^  ridebat 
indiccm  sccurissinic  cum  suis  minis  et  poenis.  Iudex  loarb  tol  unb  töricht,  3u 
Iie§  anfpannen  unb  h)oIt  fie  in§  !^urBau§  jc.  3c§  roil  nid^t  loeg,  nur  bir  ju 
tro^  3C.  putabat  iudex  Bezaubert  unb  bracht  Ijarm  unb  Begoffen  fie,  nihil 
cficiebat.  Isti  intellexerunt  doctriuam.  Si  etiani  tales  essemus,  pfu  'DJiafjomet, 
%uxä,  folt  fo  bofe  nicfit  macfjen,  canam:  pretiosus  sanguis.  ^äj  Ijab  biet)  ni^t 
erzürnet,  !ein  leib  getrau,  ift  alteS  barumb  ju  t^un,  quod  Christo  feinb  bift,  -a 
(juia  istum  habeo  et  credo,  nodf)  toit  id)  fingen:  S^etner  ift  ba§  Blut  ?c.  quam 
prctiosa  mors  jc.  S)a  InoHen  Inir  beut  Surden,  S^euffel  unb  allen  feinen  3U 
tro^  fingen,  non  libenter  audit,  ba§  er§  fo  tüuft  madjet  mit  finbern  unb 


S.  236. 


2  über  i)ulverem  steht  ciuerem         23  über  unb  gvutift  steht  Itcniic  mid) 

')   Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  6,  590,  Off.        ^)  Vgl.  Schäfer,  Luther  als  Kirclienhistariker 


9lt.  9  [29.  gebtuar].  43 

K]  fd^lüangcr  iDCtbcvu,  Ihcit,  ut  uos  absterreat  a  fiele  Cliristiana.  'ilhcx  baillit 
non  efficies,  ut  te  adorem.  ^^  toil  bid§  nur  trogen  ut  Luoia.  Inter  nos 
(lilcctioncni  et  mitletbcti  lia'6cn.  Seil  quamlo  Diabolus  fic^  linl  bruftcil  linb 
fe^eu  laffen,  trie  er  faii  fpieffen,  Uut  öergieffen.  Ego  coutra  tan  bie  fünft, 
5  quod  Christus  Dominus  mens  et  tuns  et  sanguis  noster  pretiosus  in  oculis 
eins,  Iq§  fe^en,  oB  bu  in  f)crunter  toerbeft  ftur|en.  Sed  sinit  te  esse  derelictum 
eonculcari  et  intei-fici.  Sed  ego  couculcabo  te  in  atgrunb  ber  '^eHen.  Haue 
tidem  non  didicerunt  sancti  primitivae  Ecclesiae  ex  decretalil)[us.  Anastasia ' 
fuit  dives  matrona  Romae.    ^r  ^"^^  tne'^ret  ir  jc.    ©ie  gieng  um6  ^er,  uIm 

10  Martyres  gefangen,  toninehantur,  loufd)  inen  fuffc  unb  Hut  ab.  Cum  maritus 
crfur,  couüciebat  in  carcerem  unb  öermauret  fie,  ba§  fie  fic^  nicf^t  Inol  regen 
Üinb,  öerBraffet  aU  ir  gut.  Ipsa  liberata  frequentius  iuvisit  martyres  quam 
antea.  Scribebat  martyri  cnidam  Episcopo  pulcher[rimas  literas,  ut  pro  sc 
oret  privatim    et    publice,    quid?    moritur    maritu.s.     Tandem    res   delata   ad 

15  iudicem,  qui  dicit:  Audio,  quod  Deos  patris  Oerfcf)met)eft  unb  jerfd^mel^eft. 
Non  tracto  ignominiose,  sed  ^ah§  gectjret,  bie  nieufe  unb  bogcl  tjnttenS  unrein, 
unb  ii^  ^a6§  3erf(i^moI^en.  ©a»  finb  ntanne§  unb  tnei6§  perfon  gelneft,  "^abcn 
ir  Blut  bruber  mit  frolii^em  mut  unb  lad^enbem  munbe,  et  ire  iudices  baju 
gefpottet,   ^a6en  für  ein  crnft  gefialten,  Ia§  imer   t)in  reiffen,   tarnen  non 

20  adsequetur  Diabolus,  ut  te  feire.  3ft  unfer  Uut  fur  bir  öerad^t  et  datur 
volatilib[us  coeli,  tarnen  coram  eo  Jc.  et  pueri  sie  an  bie  jeuue  gefpiffct  ift 
ein  ebler  fc^a|.  Nostra  gloria  maior  quam  tua,  quia  non  es  Dominus,  sed 
fo  ^eifft  er  'Dens,  iuditium  da  regi',  non  Beelzeb[ub,  cum  sciamus  te  mm 
dominum,  sed  hostem,  laffeu  toir  bid^  tokn.    ^a,  ic§  ^ab  hiä)  bcnno($  juriffen. 

ar.  ^ä)  iDtl  bi(^  lüiber  jureiffen.  Quis  commisit  tibi,  ut  ba§  Hut  tiergeufft,  et 
tanto  furore  et  securitate,  c^aem  Christus  redemit  suo  sanguine  et  gemengct 
mit  feinem,  ha^  unfer  sang[ais  fein  ift,  et  econtra.  SBa§  !^a6en  ludei  an 
feinem  blut  gewonnen,  ba§  fie  fo  f)onifc^,  fpottifd^  öergoffen  Ijaben?  Ita 
excecati,  ut  totus  jc.  et  dispersi  per  totum  orbem.    Quid  regnum  Romanum? 

30  ligt  in  ber  afcf)eit.  6ttel  struthiones,  eulen,  !^u^u  Inonen  ba,  bie  gifftigftcn, 
tJüfen  linirm,  fo  auff  6rben  finb.  Sic  papa,  Card[inales  non  solum  crucis 
Christi  inimici,  sed  persei(niitores  Euangelii  et  Epicurei.  Sic  Turca  cogitat: 
:^at  niif)t  not,  et  treibt  fotd^en  fioc^mut  mit  6f)riftlicfjem  fteifc^  unb  Blut,  bie 
im  !ein  leib  f^un,  lai^et  et  cogitat,  e§   '^oB  !cin  not.    Tdeo  fompt§   un§ 

35  ein  mal  fvir  bie  t^ur,  ut  discamus  eanere  et  dLicere:  (S§  ift  mir  Inol  leib  fur 
bie  G^riften,  meine  Bruber.  Sed  UeB  ift  mir§,  quod  dicit:  pretiosus  saiig[niH 
coram  oculis  eins.  2ßie  gro§  ift  er  u[nfer  .§65)i5R  gegen  bem  2urc!en.  Si 
coram  eo  sanguLs  noster  pretiosus,  Ergo  ctiani  coram  omnib|us  Angelis.  ^ä) 
iDoIt  einen  Sngel  nemen,  qui  laudaret  sang[iiinom  meum  et  libentius ,    (|nam 

40  -si  Tnrcicus  Caesar.     Sed  onines  Angeli,   ©OU,    ^Dtonb   et   omnes  Creat[urae 


')   Vgl.  Schäfer,  a.  n.  0.  S.  235. 


44  5Prcbigten  beS  Satitc-S  1540. 

R]  sanguiuem  iiostnim  ^ircifen.     Turca   est  iDafferblafen.     Sicnit   iiti    soliti  sunt 
Martyres   consolatione  ex  hoc  versii,    sie   nos,   ba§    tüir  fl'olic^  I)tniin  ge^en, 
ba§  tifnt  !anft  mir  ncmen,  sed  id)  hiil  ben  rl}um  bation  trogen,   iiuod  mea 
caro  iinb  bhit  ein  foftlid)  fjciligt^umb  ift  coram  Deo,  Angelis.    Sa^u  I)ilffftu 
mir,    bu  Stjran.    3)a§  lüort  t)Qkn  totr  tüol  fo  teid^Uc^  nt  ipsi,  sed   fides    5 
oiiSbcrmalfen  frfjlöac^,  quando  peste  niodicnm  saevit,  fo  ftnb  Inir  fc^lüac^,  ber= 
jagt,    si  fiimes,  timemus,    al§  lüurben  tnir  l^unger  ftcrbcn.     Si  dat  Dens 
pacem,  a  peste  et  fame  toerben  ttir  nur  erger.    ^bermau  Inil  gnug  "^aben, 
lüil   niemanb  in§  !nlt  Innffcr  gveiffen,  fol  im  nid[;t§  mcfietl^un,  nihil  tl^nn, 
teibcn,  »uoKen  gleic^Voot  6£)riften  fein.     <Bo  Inirb  ein  mal  %\ixä  fomcn  unb  10 
biet}  lernen  inS  falt  liuifjcr  greiffen  unb  faluer  apffel  beiffen.    3a,  fein  St)riften, 
qui  folc^  bol  feit)  jc.    Sic  Euang|eliuiii  auff  ber  jungen  ^^oben  unb  nic^t  mit 
bcm  ljcr|en.     Si    hoc   Christiannm,    (niod    pecuiiiain    coiigregaremus.   frcffen, 
fautfen,  fo  inerS  gut  (?^riften  fein.    Sed  Christiani  ^eiffen,  qni  erbeiten,  leiben 
et  nsqiie  ad  sang[uiiiem.     Dum  iiabemus  jeit  unb  raum,    demus  operam,  ut    is 
audiamus  EuaDgelinni.    Si  etiaiu  discemus,  nt  gefdjidt  fein,  si  vpiiiret  quidain 
in  Tiirciam,  nic^t  abfallen,  sed  leben  brnn  tragen  et  cogitarent:  pretiosns 
sanguis,  si  propter  nomen  eins  funditur,  si  etiam  pi'opter  peccatum,    fompt 
ber  glaub  bennot^  JU  Ijülff.    Sed  ebler,  quando  fit  propter  Christum,  ut  Turca 
inveniet  feine,  frome  (S^riften  et  malos,  rafft§  ail  jugleiii^  auff.    Mali  propter  20 
peccata,  pii   ex  @otte§  öerliengnia.     Alii  mali  si  büffen  unb  laffen  inen  ire 
funbe  leib  fein,  sed  leiben  fester  qI§  ein  S)ieb  am  ©algen,  sed  a^ii  possunt 
gloriari:  Ego  infirmus  Christianns,    tamen  K.     Tili  possnnt   canere  Don  irem 
tctoren  blut,  fleifc^:  c§  trirb  lüol  bejalet,   lnir  muffen  bod)  fonft  fterbcn,  sed 
ba  totrb  unfcrm  ^itxx  ©[Ott  berfaufft.    6r  tnils  fdjon  unb  foftlid^  machen.  25 
Ea  fol  Christianorum  seientia  fein,  ba»  fein  bold  fo  Inol  mit  Sob  unb  STeuffcl 
umbge^en  fonneu  al§  Christian!.    Ut  sutor  mu§  iniffen,  Inie  er  fol  \ä)ü^ 
mciäjcn,  et  quilibet  artifex  fein  fünft  Inol  tüiffen  fol.    Sic  quilibet  Christianus 
ben    2^euffel   unb   2^ob   K.     Et  veri    Christian!    faciunt  3C.      Sed   nos   in    fine 
mundi  finb  faul.    De  S.  Vincentio  ^  legitur:  Cum  terreretur  variis  supplitiis,   30 
inquit:  Apud  Christianos  mors  est  ludus,  carcer,  crux,  gloria.    Agatha,  cum 
lool  jupei^ft  unb  bruft  abgcf($nittcn:  An  putas,  iaB  bu  mir  bamtt  jc.  sed 
jum  tan|.     Unde   hoc,    quod  mortem   et  carcerem  pro   ludo  habuerunt?  ber 
.iiiob4o,2iff.  (5^viftu§   mac^tö.     Sic   lob  41.     Num    ligabis    cum   maxillis   aut    Indes   cum 

eo?  dicit  Dens  ad  lob.  ^^  iui't  i^^n  Seuffel  an  ein  faben  binben  unb  mad^en,  35 
ba»  meine  megbe  mit  im  fpielcn  al^  mit  eim  bogel,  ut  fecemnt  Agnes  2,  Lucia, 
Auastasia,  Agatha-',  quib[us  bcr  ^cuffel  an  ein  feiben  faben  gebunbcn  ift. 
§aft  mir  bie  bruft  abgefdjuitten  unb  jupcilft,  vis  coniicere  in  carcerem  jc. 
videor  mihi  ingredi  in  aulani  regiam.  @r  ift  ein  trefflicfier,  I^od^mutiger  ©cift, 
f)at  gern,  ba§  man  fid)  für  im  furchte  unb  umb  feint  Initlen  bom  ©lauben  m 


')   Vgl.  Schäfer,  a.  a.  0.  S.  -'ST.        '')  Vgl.  u.  a.  0.  S.  235.        »)  Vgl.  a.  a.  0.  S.  233. 


ih.  io  [7.  anätä].  45 

R]  aSfalle.     Quando  vero  videt,  ba§  man  in   öeradjt  Ultb  fo    tvo|t  in  Christo, 
bo§  tt)ut  im  irefje,  unb  luirb  im  bie  IjeHe  311  enge.    Virgunculae  I)a6en  ir 
freubenfpiel  auS  im  gemad)t.     Sie  !nnft  !an  ic^,  dicit  Pens  Hiuh  41.     2)ü§«"ob4o,3off. 
ift  C'hri.stiaiioriini  ars  mit  bem  Seuifel  unb  tob  fo  ringen,  ba§  in  ein  faft= 

5  nafi)t  fpiel,  nun  timent,  qiKid  serpeus  fie  merbc  in  bie  üerfcn  beiffen,  "^aben 
ex  peccato,  niorte  ein  foftnac^tfpiel  gemacht.  Unde?  Tutus  niuudus  cnn-et 
ad  luortein.  Turea  fpijjet  bic  Ünbcr,  ad  istum  tto|,  baS  loir  eiusmodi  Tyraii- 
nidetn  achten  für  ein  gaudfelfpiel.  S)er  fonig  f)at  in  am  ftam  be§  (Sren|e§ 
gefinnben  an  ein  faben  et  dixit  ad  suos  tideles:  @el)ct  l)in  unb  lafft  in  cmcr 

10  fpottiogcl  fein,  ev  i)atä  h)ol  an  mir  üerfii)ulbet,  luenu  er  miifj  luirb  f reffen, 
fo  tt)irb  euc^  auä).  Sed  tautum  semel  l)at  in  gef reffen,  sed  funb  in  nid}t 
üerbalBen,  ri»  im  ben  baud^  auff.  Chnstiaui,  qui  crediuit,  sciunt,  quod 
Christus  amplius  non  nioritur  <jt  quod  sub  pedes  eins  positus  Diab[oliis  unb 
an  ein  feiben  faben  gcSunben.    %xo^,   haä  bu  mir  ein  ijax  frümmeft,  nisi  is 

15  velit.  Öi  vult,  sanguis  mens  est  pretiosus  et  öermengt  cum  suo  saDg[uiue, 
quem  effudit  iu  criiee.  @r  ^atu  am  6reu|  Dergoffen,  er  gefi  bie  toett  5  mal 
brumb,  ut  uon,  ben  fpot,  ijoi)n  mu§  er  leiben  unb  audiie:  SSiftu  ber  jornige 
Seuffel?  Sic  fotten  loir  t()un.  Veniet  tempus,  ba^  ber  Xeuffel  tourbe  brumb 
geben  alle  regna,  ne  uuum  Christiaiuini.    Sic  papa.    Interim  discamus  versum: 

20  'pretiosus'.     5luff  in  finb  luir  getaufft,  credimus,    las  ge^en  omne  mahmi  et^l-M. 72, 14 
fd^utte  bie  |eEe  über  un§,  tnirft  mir  ein  blutgtropffen  bergieffen,  foltä  tnol 

bejalen.  Ipsi  nou  credunt,  papa,  Turca.  Sed  putant  sibi  lieere.  Interim 
simus  tirmi  iu  tide.  lam  sequitur,  Jüa§  man  für  im  fol  tf)un,  nic^t  jedjen, 
tanken,  fpringcn. 


10.  7.  Tläxi  1540. 

Sickutc  ^^jJrcbtgt  üDcr  ^^^folm  72,  gcl^altcu  om  Sunntog  üntaic. 
R]25  DOMINICA  LETARE. 

AudLivimus,  quomodo  propheta  treffUc^,  Ijerrlic^  unb  fd;on  Christi 
regnum  describat,  quod  verus  Deus  et  homo  in  una  persona,  et  nou  talis 
Hex,  qualem  expectant  ludei,  sed  offitium  suum  fei)  @ered;t|ig!eit  anjurid^ten 
contra  peccatum  et  vitara  contra  mortem.  Hoc  uou  hominis  opus  et  lioc 
30  fol  er  t^un  per  totum  orbem.  6r  fol  lx)unberlief}er  fonig  fein,  boä  oben  f)crab 
per  toirdung  Spiritus  sancti  sieut  ros  3C.  et  per  Ulam  iustitiam  et  vitam  fol 
elfteren  ber  trefflicfje  frieb.  Quod  autem  hoc  nou  iutelligat  de  iustitia  et 
pace  mniidi,  dicit:  (Sr  Wxxh  feinen  frieb  Ijabcn,  sed  fitf}  erbeiten  mit  leftern 
unb  S^euffet,  (pii  libenter  istam  iustitiam  JüOÜen  Öertilgeu,  et  si  non  voiunt 
35  cedere,  fc^Iegt  man  fie  tob.  'Domiuarc  in  mcdio  inimicorum  tuorum'  t)eifft  l^f.  uu,  2 
fein  ^Kcim.  Sie  muffen  brnbcr  leiben,  ftf;abet  aber  uid^t,  (jnia  uon  pretiosior 
res  (piam   fundere   sanguinem,   et  dicit   niiiil   pretiosius   quam   niori   ])ropter 


46  $iebigtcn  bei  3at)rel  1540. 

R]  Christum  a  pa)):!  et  aliis  Stotten.  Ne  cogitemus  ut  ludei,  e§  Joerbe  !eiu 
unfrieb  3C.  S)a§  tnirb  I)ic  outf  6rben  nid)t  gefdje^en.  Sed  (niando  bte  freüeler, 
pseudofrati-es  et  saucti  gefc^etbeu  finb,  fo  loirb§  bcnn  gefc^e'fieu. 

spi.72, 15  '@r  luilb  leben.'     Xou  erit  ll«x  ut  alii,  ut  David,  Öalomon  reguavit 

20  anuos  et  moi-tuus.  De  omnib[us  dicitur:  Mortuus  est.  Ipse  taiiluni  5 
gustavit  mortem.  Nou  est  bejc^oiren  unb  Begraben  sie,  ut  esset  corrosus. 
3oi).i-.', 34 ludei  dicuut  in  Iohan[ne:  Audimus  in  lege,  (luod  Messias  vivet  in  aeteruum. 
Sic  hie,  man  ntu§  ju  feiner  legenb  nid)!  fe^en:  Et  mortuus  est.  Est  Rex, 
qui  iustitiam  et  vitam  atfert,  lotrb  nid}t  Don  feinem  ftuU  filmen  et  sepeliri  et 
alium  filium  in  locum  ft^cn  laffen,  ut  David.  Hoc  videmus.  Sedet  et  reguat  lu 
1500  et  adhuc  er^elt  2auff,  Sacra[mentum,  prebigtampt,  Absolutio[nem, 
iDeld^S  nicfjt  muglid^  loere,  nisi  regnum  eins  esset  aeteruum,  ut  iu  Turcia. 
Quod  hie  et  alibi  habemus,  ift  eitel  tDUnbcv^etd^en  et  divina  potestas  ut  sub 
Turca. 

!;>i.  72. 15  '5Ran    tüirb  im.'     In    tota    seript[ura    s[acra    nuHum    aurum    tft    fo   u 

gerf)umet  ut  arabicum.  5Ran  iDtrb  bennod}  crnecrcn  fein  fird^en,  quiccjuid 
ilatur  Christianis,  ipsi  Christo,  unb  luilb  genennet  ein  gab  ex  mera  miseri- 
cordia.  äßir  tunben  im  nidjt  bemalen  ein  t)ar,  <iuod  l'ecit,  taceo  sanguineui, 
quem  pro  nobis  fudit.  Tamen  ;^at  er§  fo  "^0^  gcef)i:et ,  si  quid  damus  pro 
conservatione  miuisterii  et  verbi,  quod  vocat  fixende  unb  gäbe.  Maxima  m 
pars,  qui  guftoren  iustitiam  et  pacem.  (^ui  ergo  ^^elffen  fan,  ba»  ^jvebiger, 
pfavr,  fd;ul  erf)altcn,  ber  tf)n§.  S)a§  bcifft  ®ot  ein  gefdjend  geben,  et  tamen 
@ot  modjt  ein  jienfe  nemen,  ben  er  ntot^t  fobbern  mit  allem  rei^t.  Gv  loil 
aber  fveunblic^  mit  un§  ^anbeln  unb  im  laffen  toolgefallen,  tüa§  toir  tl)nn 

!;!(.72,i5äu  mctjrung  unb  erljaltnng  feine»  3{cid)§.  '©olb  totrb  man.'  6r  meinet  25 
bie  Icutc,  bens  ein  ernft  ift,  bie  fetten  nid)t  allein  (Solb  unb  gut  bran,  fonbcrn, 
iDa»  fie  ^aben  om  beften,  leib,  e^re,  gut,  lanb,  leute,  ut  Christiaua  Ecelesia 
couservetur,  ut  semper  tueruut  quidam,  luoHen  lieber  entpcren  beS  beften, 
quod  habent,  quam  negare  Christum.  S)a5  i)d\\t  gereift  ad  Christianam 
tidem  et  eharitatem.  30 

3.(1.72,15  '5Jlan  toitb.'   äßa§  toerben  biefelbcn  tl)un,  qui  eins  populus?   Hactenus 

offitium  Kegis.  S)ie  jluel)  find  toerben  fie  füren  ober  bie  ,5tüel)  ampt,  (|uando 
viviticati  et  pacem  liabent  unb  beiffen,  fdjlagen  \\äj  mit  lugen,  letiern,  Sl)ranncn 
unb  finb  ju  f rieben  unb  frolic^,  tunc  ista  2  fiicient:  loerben  beten  unb  ®ot 
loben.  Ilaec  duo  ot'fitia  piorum,  et  quil)[us  soepe  dixi.  !^m  lüeltlidjeu  35 
rcgiment  ^aben  priucipes  jut^un,  ut  ader  batoen,  meren,  t't  leute  Ijabcn  frieb, 
ut  leute  ba§  ire  öerforgen  et  subditi  geben  jienS  unb  gel)orfam.  Postea  fralo 
regirt  domum.  Haec  dno  sunt  in  Ecelesia:  Scten  unb  @ot  loben.  S?elen: 
toenn  toir  üben  bie  tnerd,  bie  Inir  gegen  @ot  üben  foUen,  seilieet  fpredjcn 
'33ater'  unb  ^oren  feinen  lieben  Son,  banden  i'^m  für  baS  fonigreid)  unb  10 
loben  3C.  !S>a§  t)eifft  aüeu  gebetet.  S)a§  ift  ein  ampt  unb  eins  priefter-S.  Nemo 
fol  coram  Deo  beten,  er  fei)  bcnn  ein  gelueil)etcr  priefter.     Papa  et  sui  uncti 


9lr.  10  [7.  3Jiöt3].  47 

BJ  vocarunt  se  sacerdotes  et  dixeruut  se  orare  pro  populo  et  oiiiiiil)|us  laicis. 
Sed  ir  müft  mit  beten  in  altai-i.  £)e»  ^jforrer»  munb  ift  unfer  oller  munb. 
Omues  surmis  priefter,  «jnia  eins  filii  nic^t  gelüciljet  ut  sacerdotes,  bie  fo 
gelüei^et  finb  rtie  ftodE,  ftein,  glodEen.    Sed  sumus  gelneitjet  in  baptismo  mit 

5  bem  öf)vefem,  ijul  est  Spiritus  s[anctus,  et  loti  sauguiue  Christi.  Ideo  (]ui 
baptisatii.s  et  credit  ex  corde,  fo  'ifat  er  bie  foIBc  unb  ift  gefaltet  mit  ber 
rechten  Ijeubtfalben,  qui  est  Spiritus  s[auctus.  Siue  illa  unetioue  lüirb  nemo 
fidem  Christianam  annemen.  Si  ergo  uuclus,  est  verus  et  natus  sacerdos. 
Papistici  sacerdotes  finb  gcniad)t  unb  gefdjni^t,  gemolet  nnb  gebn^et,  ut  papa 

10  facit,  iiide,  quod  platten  tragen  unb  lange  rode  unb  fdjtnierct  inen  bie  Ijanb. 
3ift  bey  ^-Bapft'3  priefter.  Sed  ad  Dei  sacerdotem  getjort  fingcr  Spiritus  saneti 
unb  fein  falbe,  fein  6arml)erl5[igfeit  unb  guabe.  Per  iiane  est  sacerdos  ge= 
ttieil)et  unb  get)eiliget  ju  ©otte»  priefter.  Papa  cum  suis  !an  nid^t  beten. 
Sed  Christiaiuis,   qui  credit.     Ideo    habet   accessum  ad  Deum  per  Christum 

li  Eom:  5,  !an  niber  fallen  nnb  ben  munb  aufftl)un  et  dicere  'pater  iu  coelis',iRöm.  5,2 
unb  Joei-j,  ba§  ret^t  ift,  quod  i|isp  üHus,  Dens  pater.    5].Mefterampt  ift,  ba§ 
fic^   in  @ot  feret,  betet  unb  bandet,  bai   finb  sacrititia,  quae  in   lege  mit 
opffern,  fcl;ladjten  adumbrata.    Nos  foEen  opfferu  vitulos  labiorum  nostrorum 
Heb:  13,  tDoEen  !elber  unb  ©c^opfe  bie  fuHe  bringen  i.e.  fd^on  lieblich  gebet,  t'fi"- 13.  i'- 

20  quando  cauimus,  beten,  loben  unb  banden.  S)a§  t)eifft  Mber  geopffert  nou 
ex  stabulü,  sed  ex  corde  et  ore,  ut  quando  cauimus:  '2Bir  gleuben'  3C.  ba 
@ot  geprcifet,  gelobet  rtirb  fnr  fein  barm()ert^|igteit,  guabe,  pro  reg[no,  morte 
et  resur[rectione.  S)a5  ift  ba»  elfte  priefter  ampt,  ba»  !an  niemaub  tl^nn 
quam  (S^rift,  qui  est  priefter.    S)a»  geiftlid^  becretal  ift  tiol  Pon  be»  SapftS 

•.'5  prieftern,  ift  be»  Sleuffell  3lffenfpiel.  Papa  aber  mac^t  ein  ernft  brauö,  quod 
ipsi  siut  gcns  sancta,  quasi  Christiaua  Ecclesia  tota  nou  sit  sancta.  Satis 
est  unterfc^eib,  quod  is  vir,  muiier  jc.  Item  quod  ego  loquor,  tu  audis. 
Sacramentura,  prebigampt  ift  gemein  un^  aEen.  Tameu  quod  unus  mu§  ba» 
hjort  furcn.   Xou  unterfc^eib  loeilje  ba.  Sed  papa  Jüil,  ba§  fein  gemad^t  pricfter= 

M  fd)afft  fol  beffer  fein  ipiam  baö  angeborne  unb  erblirf^,  (piod  habenms  [wr 
Spiritum  s[auctum,  bie  ift  bie  rechte  toetl^e  unb  priefterfd)afft.  3re»  ift  ci" 
gandeirterd.  Seien  unb  banden  ift  hivi  augeficfit  gegen  ©ot  fercn,  ut  tidcm 
tbrtiticet,  unb  bandt,  quod  un§  crcavit  pater,  tiHus  rcdemit. 

2.  oflTitium  est  Christianorum,   ba  jBcnben  toir  nnfer  ompt  ^ur  6rben 

35  et  jiraedicamus,  loquimur  iu  Ecclesia,  doiuo  ad  familiam,  ut  Eiiang[eiium 
toerbe  ou§gebrcitet,  praecipue  iu  temi)lo.  @§  fol  gef(^ef)eu  aEe  tag  unb  imer 
für  nnb  für  i.  c.  tjou  bem  '^an  Iriirb  man  uirf)t  ftiCe  fdjloeigen,  Maue  beten 
treu  glauben,  üater  unfer.  ^illfo  ift  ßljriftn»  allzeit  für  inen.  2.  9{eben  rtol 
trefflich  öon  im,  toenn  tüir  un§  ju  ben  leuten  teren. 

411  '3ur  im.'    Christus  nou  est  angebunben  ut  in  veteri  testameuto,  sedet ?5i  72. 15 

ad  dex|teram  Dei,  für  bin  gnabcnftnett   fnicn  Itjir  niber  unb  tretten  für  in 
unb  auff,  bnrd),  iu,  gel)cn  unfer  opffer.    Ta§  ift  für  im  ut  psal:  3.  "Domituis'w.  3,1 


48  ^tebigten  beS  jfa'^reä  154Ö. 

R]clypeus  pro  me',  fdjilt,  bcr  für  mtd^  tft.  Ideo  adest  nobiscum  usque  ad 
finem  muiidi.  Ideo  nou  adoraiuus  lerosolymis  iit  ludaei.  Neu  adorainus 
Maliomet,  Mariaiii,  Petnitii,  ('hristoph[omru,  hos  iguoranuis,  !nien  nic^t  für 
inen  niber,  sed  für  d^rifto  i.  e.  eredimus  euiu  sedere  ad  dex[teram  patiis  et 
oraiiius  i>er  eum  ad  patrem  3C.  Haec  2  oftitLia  jc.  2!auff,  Absolutio  et  s 
Sacraiuentuiii  altaris  gel^ort  allc§  jum  prebigen. 
spi. 7a,  16  'Dben  auff  ben  bergen/    3lu§  bem  Beten  unb  loben,  ba»  fein  üoIdE 

ttjun,  loevcf  et  oitit^iuui  populi  sui  est,  ex  bis  duob[us  fol  folgen:  Non  fhistra 
oraiit,  non  Oergeblic^,  ut  papa  cum  suis,  sed  loirb  h'cfftig  fein,  et  praecipue 
3ci.55,ii  ba»  rebcn  unb  prebigcn  tohh  etnreiffen  unb  Ineitlauffen  Esaiae  55.  Verbnm  lu 
geluiunet  imerbar  meijX  leute  ut  a  tempore  Apostolorum  et  nunc  expcrti  et 
in  omnib[us  bistoriis.  Nou  dicimus  de  plagis  contra  reguum  Cliristi,  sed 
tüie  e§  gc^et  iu  fortunato  statu,  quando  praedicat  de  gratia  Dei  in  Christo, 
SHotti). ii,i2tuui    crescit   numerus  credentium,   quia  regnum  coelorum    viiu  patitur,  prae- 

sertini  (pii  babent  conscieutiam  et  cogitant  se  morituros,    bringen  b'"3"  "^it   ■■'> 
boller  ntacfjt.     S)0§  fagt  er  ^ie,  quando  sie  oraut  et  ])raedicant,  fo  lüirb  ba§ 
getreib  fteljen.     Loquitur  de  regno,  qnod  !^ie  nibbeu  ift  ijin  unb  ^er  in  ber 
toclt.     In   niontib[us  pfleget  man  nic^t  öiel  JU  fel)en.     In  ludca  et  ubi.|Ue  in 
montib[us  sitae  siuit  urbes  ante  usuni  bonibardaruni.    5tel)et  ni(i)t  tool,  lucnn 
bie  gaffen  mit  graS  üerlüactifen  finb,  sed  econtra.    Sßie  reimet  fic^§  benn  auff  20 
ben  bergen  k.    ©ra»  Irec^ft  biifcr  benn  !orn  3C.    Christiani  loerben  fo  3nnemen 
üud;  an  ben  orten,  ba  nicfjt-3  loedjft,  ubi  nunc  sunt  gentiles,  ubi  idoiatria  regnat, 
ba  e§  gar  burr,  unfrui^tbar  unb  !aal,  ba  fols  grünen  al§  ein  hjiefe.     Ideo 
bicE  ftetjen.    Ebra[ice  lueiy  fc^ier  niemanb,  tnaä  e»  ^eiffe.     Polymita  tuuica 
loseph.     In  bis  m()ntib[us,  ubi  nic^t  ein  grefeliu   toed^ft,   sed  Diabohis  ba  21 
hJOnet,  non  scitur  de  Deo,  sed  tantum  Diab[olo.    Quaudo  ergo  praedicabunt 
getroft,  fol  reic^  frud}t  folgen,  ala  an  ben  orten,  ba  !ein  6f)rift  ift,  foly  öol 
Gtiriften  ftebcn,  Inie  bau  forn  fein  trefflidj  bid,  bie  ci)rcn  öol,  bid  unb  fdjlocer 
ftel)eu  unb  fo  eiiam  lein  luinb  tuefict,  tarnen  rammeln  unb  taumeln  fic,  fpiclet 
ein  et)r  mit  ber  anber.    ^^berman  fi^et§  gern,     tein  forn,   ha-3  man  auffg  30 
bideft  ftf)ct  ftef)en. 
*i.72, 16  'äBeben':  ramelu,  talmen  i.  e.  per  verbnm  loil  id;  fo  üiel  (S^^rifteu 

äufamen  bringen,  ut  mit  eiuanber  frolid^  ut  el^re  libenter  fpringen,  sed  quia 

non  possunt.  talmen  fic-  Ubi  verbuni  red)t  gef)ct,  nuiltus  popuhis  convertitur 
et  tiunt  frud;tbare  6l)riftcu,  qui  verbum  reidjlid)  l)abcn  et  pleni  bonis  operibLus,  35 
fpielen  unb  talmen  miteinanber,  metjren  unb  famlen  fid),  fo  ftebet  ba§  lorn 
auff  ben  !alen  bergen  auff  ba»  aEer  l)ubfd}te.  S)a§  fol  gcfdieljen,  (piando 
oraut.  Ideo  orenuis.  5hi  Icudct  er  fie  jum  cnbe.  Ideo  luolt  id;  nic^t  l)uften 
umb  meinen  IriEen,  bog  mid;  ULufer  l^^err  ©lott  lieffe  leben,  nisi  quod  libenter 
docemus,  praedicamus,   talmen,   ut  posteii  et  sequentes  idem  faciaut.     Jani   40 


19  über  sitae  sieht  acilific;it;io         22  an  fehlt         29  über  taumeln  nicht  talincn 


^v.  10  [7.  Tläxil  49 

R]  redit  ad  regem,  mac^t  bell  !ran|  ju,  ha  er  f)at  angefangen,  f)oret  er  anff. 
Sa»  ift  ber  fiefdilnS  baöon.  ©o  f)a'6  {c^§  angefangen,  fo  enbe  icf;§  and;.  3)ie 
Sonn  ^at  nii  (ang  gelencf;tct  et  usque  ad  extre[miini  diem.  S)a  Inirb  iiLnfer 
t)Lcrr  ©Lott  bie  bnnrfel  f)ant  unb  ba§  fett  für  äugen  au§äie[)en,  et  dabit  Dens 

5  verum  fcfjcin,  glan^,  fo  lang  fie  fo  leudjtct,  fol  ber  fonig  nicfjt  untcrgetjen. 
35apft,  Turca  et  IJoinaimm  regiium  l)at  in  loollen  crab  reiffcn,  <iuia  uomeu 
eins.  S)er  name  6^rtftu§  3efu§  geljet  burc^  unb  burd)  iu  baptismo,  absolu- 
tioue.  In  concione  de  illo  loquimur,  praedicainus,  pingimus,  unb  Tjilfft  uicfjt, 
si  etiam  oniues  occidamur,  tarnen  91ac^!oinen.     Nomen  eins  filiabitur,   ncpo- 

w  labitur,  inirb  reid^cn  iu  successiones  nepotum.  Sßir  finb  "^eute  auff  @rben, 
tion  un§  reicht»  auff  unfer  ünber  nobis  moriuis  et  sepultis,  biefel6en  erßen 
benn  ben  namen  auff  ire  posteros,  unb  ba§  fol  loefiren,  douec  Sol  lucet. 
Snier  ein  finb  auff»  anber,  donec  att  äufamcn  gerafft,  lüirb  bie  Sonne  auff= 
|6ren,  tum  videbimus  in  feint  gotlic^en  toefen  unb  ^errlideit  an  feint  luort. 

15   In  Mose   scribitur  Gene.  22.  'per  memet   ipsum  iuravi',   fotteu   firf)   rtjunien.  iWoii22,ic 
S)a  flehet  ber  tejt,  quod  omnes  gentes  per  eins  iustitiam  salvemur,  iustitice- 
mur.     2Ber  fic^  räumen    toii,    quod  iustus  et  sauctus,   Non  in  me,  per  me, 
scd  damuatus,    maledictus,    sed  ut   haec   maledictio   cesset,   ber  fegen  toed^ft 
nil^t  in  unferiu  garten,  sed  in  Domino,  in  quem  credo,  et  novi  eins  verbuni 

20  et  dico:  9lu  bin  iä)  iustus,  sanctus,  baptisatus,  Dei  filius,  unb  !an  be»  r!^üme§ 
nii^t  3U  biel  inacf;en.  Sed  in  Cluisti  sauguinc,  merito.  S)a5  l^eifft  redjt 
reinen  unb  fegen  nii^t  auff  mea  opera  ic.  Sed  iä)  gleuk  an  S^fum  6f|riftum. 
Sic  illa  Nonna  tentata  tautum  dicebat:  Christiana  sum.^  Qui  serio  loquitur 
hoc  verbum  JC.     Si  vero   invenit   me,   peecatum  sine  fide,   si  dico:  ^ä)  fjob 

25  ba§  gef^an,  gebetet,  fo  ^at  ber  2cuffel  gut  f^iel.  Sed  in  unferm  f)enn  i.  e. 
fie  »uevben  fid)  atte  feiig  machen,  |)reifen  k.  non  burc^  ^iä),  sed  per  Dominum 
i.  c.  nomcn  Dei  toirb  gepreifct  tuerben  et  omnes  se  benedicent.  9iu  6ef(^Ieufft 
er  mit  bcm  banä,  quia  in  illo  populo  facta  promissio,  et  t^ut  noc^  bie  groffeu 
lounber,  quod  salvet,  quod  uu§  fcgenen  in  im  unb  fjoffertig  finb  in  Christo, 

30  ba§  lüirb  ni^t  t^un  läppen,  platten.  Sl  fein  :^errlid^er,  5[flaieftcttfc^.  Magno 
gaudio  fecit  hunc  psalmum.  Quia  vidit  efticatiani  vorbi,  regni  et  offitü 
Christi,  quod  redimat  ex  peccato  et  morte.  Det  ergo  gratiam  Christus,  nt 
recte  intelligamus  psal[mum,  ut  a  poeta  compositus,  non  nt  Turca,  papa  et 
ludei  intclligunt  de  corporali  et  muudano  regno. 


10  über  reicfjcit  in  sucoossifmes  ste/ä  uon  finb  jii  tinbä  fiitb 
')   Vyl.  NticMräye. 


£utfiet§  Serie.    XLIX 


50  iptcbigtcn  beS  3oI)rc§  1540. 

11.  14.  aJIärj  1540. 

^rcbtgt  am  Sonntag  ^wiiif"- 

^,       'y  DOMINICA  lUDICA.     14.  Mart-ij.     Iohan:]l. 

(?■§  ift  nii  jeit,  bns  man  fol  prebigen  bie  t)t|'to[vie  unb  gcjd)td)t  liom 
Icibcn  :c.  unb  ift  un§  aüd)  befolfjen,  bog  Jmv  fein  legcnb  unb  \vnä  lernen 
unb  6ct)oltcu,  et  ])raoci|)iu>  pa.s.«ionem.  Ideo  tootlen  für  unS  ncmcn  (5uan= 
gcliftcn,  luie  fie  c§  beicf;rie6en  "^aBen.  Hodie  audLi^'ilmls,  qnod  ludei  volebant  s 
3i>rj.  8, 58  lapidare  Christum,  quod  dicebat  se  citcr  quam  Abraham  et  fein  3C.  i.  c.  bo» 
er  Ircic  vccf)ter  ©ot.  2)a§  loar  inen  unmüglic^  3uleiben,  (|uanqiiam  videbnnt 
eins  divina  opera.  8inb  jubiodjeu  uub  gcljeu  bruBer  jufdjettein  ic.  SBiv 
abcx  finb  biauff  gctnufft  unb  ftevBen  brauff,  quod  non  soium  iiorao,  sed 
Dens.  2Bir  Beffein  un§  unb  lüerben  fclig  per  hunc  artieulum.  Gratias  agere  lo 
debemus,  (piod  ista  audire  et  pracdiearo  licet  taui  glorio.sa.  ift  fo  l)oä)  bing, 
quod  Augeli  fic^  nicf;t  gnug  bruBer  bcritinnbern.  Ideo  lacti  simas,  quod 
audire  et  legere  pos.«iimus. 

Ineipiauius   ca.  11.  lohauLuis   de  Lazaro,  Saruber  ft(f;§   gci)abcn    [)at. 
Legit  ordine  totum  cap[ut  11.  quod  teuendum.    @§  ift  öiel  biin,  ba?  fiif;  auff   i.'i 
ein   prebigt    nic^t  fagen  lefft.     ßein  ßunngclift  l)at  ba§  Innnbcr  befcfn-icbcn 
quam  solus  Iohaii[iie.s.    Ali!  omucs  {jaBcn  bog  gvoffe  tounber  ouffen  gelüffen. 
5ioii. 2i,25ldeo  verum,    quod   Iohan[nes   dicit:   Multa   alia  fecit,   quae   nou  scripta  jc. 
3[ft  ein  äeii^en,  beSgleid^en  mon  nirgenb  gctjort.    Priu.s  auditum  ab  Elia  k. 
.'^uscitatos  mortuo.s,  sed  qui   1)abs   geftnncfen  et  fuerit  quatriduamis  :c.     Ideo   20 
lohauues  diligenter   voluit   scribere.     Sie  brcl)   gcbrubevc   t)abcn  geluonet  3n 
5Bctt)a[nien  im  ftetfcn,  bev  genennet  Inirb,  nic^t  toie  zx  ift.    Sed  qui.sque  civis 
dicit:   5Jicin  ©tob  2Bitten6crg  i.  c.  ic^  Itionc  ha.    Sic  ipsi:  :3ft  Domiui  ge= 
meine  I)eit'evg  gelucft  uub  nacfjtlagcv,  i|uotie.«  pertrausivit,  ut  iret  Hicrosol[vma. 
5J{avt()a  ift  uiaterfamilias.     3ft  ein  fein,  l^olbfclig  gefc^idjt,  ha^  er  ficfj  fo  25 
frennblirfj  fteUct  gegen  bie  brel),  Lazanun,  ]\Iartham  et  Mariam.    Et  fie  tjatteu 
gefetjen  eum  suscitare  mortuos  et  credebaut.    Sed  non  poteraut  credere,  quod 
absens  posset  suseitare   mortuos.     Ideo    ambae   dicunt:   'Si  fuisses  hie'  2C. 
tua  praeseutia  aliquid   effecisses  K.     ©C^tdEcn   Ijin    et   brevib[us    ei   indicaut. 
'Ecce   quem   diligis',   cuius   es   hospes  jc.  'ift  frond"  <i.  d.  Tarn   diligit  cum,   so 
ut  saltcm  audiens  certo  veniet.   S)er  ®lau6  ift  jung  un§  jum  ©jcmpel,  quod 
ChrLsttis    Icifilid}  et    praesens    possit    iuvare.     Sic    nobiscuui    est.     ©0    luir 
6I)riftum  bei)  nn»  tjetten,  credereraus  eum  posse  nos  iuvare,   sed  (piia  sedet 
ad  de.\[teram  patris,   non  videmus,   audimus  eum,   et  interim  tpiberferet  nn§ 
aßc§  ungluä,  pcstis  k.  ut  isti  Lazaro   accidit:    moritur,  sepelitur  et  incipit   35 
foctcrc.     Nulla  fides  hie,  (piod  Christus  possit  eum  iuvare.     Ideo  ligt  fides, 
belferen    fidj    nid;t§,    (piod   revicturus    et    resuscitandus   frater.     Hoc    nobis 

1  DE  L.\ZARO  r 


gjr.  11  [14.  ÜKärj].  51 

E]  scriptum  in  cxempliim.  Ipsi  mortui,  ut  statuamus  certo:  si  etiam  obruti 
ouinib[u.s  uialis,  potcstatem  iiabcat  Cliristus  super  oninia  mala,  ut  etiam 
mortui  et  sepulti,  et  non  sobun  4  (bes,  sed  usijue  ad  extremum  dieui  et 
comburimur,  a  bestiis  devoramur,  tneiS  er,  quomodo  uos  tuiber  fol  jufamen 
5  Bringen  3C.  Ibi  opus  fide,  papa  et  C'ardinales  t)nlten§  für  ein  gcfpot  et  narren 
tnerö,  qui  rideutes  dicunt:  putas  corpus  sepultum  et  corrosum  a  vermib|us 
et  maben  JC.  Si  etiam  nou  credaut,  Deus  non  raeutitur.  @r  lefft  fic^  gctroft 
jpotten,  sed  vide  3C.  Nos  lüoßcn  ungefpottet  f)Q6cn.  Ibi  neu  est  spes,  quod 
Lazarus  debeat  resnscitari,   quia  est  (|uatriduauus.     Si   boc  est  verum,   tria§ 

10  ift§  für  ein  unterfc^eib  ab  eo,  quod  consumptus  a  vermibLus  et  resuscit[atus, 
sed  tarnen  blut  ift  fall,  fanl  unb  fttndt  baju,  tautum  corpus  integrum.  Ideo 
idem  ac  si  rosus  a  verraib[us,  (|ualis  ergo  ditfereutia,  quod  ipse  resuscitatur 
adbuc  non  corrosus  a  verunb[us  et  ego  cori'osus?  Hacc  fides  et  scientia 
Cbristianorum,  quod  mortui  resurgent.     Qui  non  vult,  ber  ^olte  e§  mit  bcitt 

15  SSapft  unb  fare  mit  inen.    @§  öerbreiifft  mic§,  ba^  fie  una  tooHcn  bamit 
loe^et^un,  quod  getroft  fpotten.     Nos  contra  cum  gaudio  vel  salleni  patieiitia 
moriemur   et  credemus  in  eum,  qui  potest  dicere:    'Lazare,  veni  foras',  quiSoO.ii,  i:; 
iino  verbo  vocabit  et  me  ex  pulvere  et  vermib[us,  corpus  luceat  clarius  Sole. 
Hacc  est  intirma  fides  duarum   sororum,  quod  mortuus  frater. 

20  Ubi  Dominus  audit,   non  venit,  sed  manet  illic  2  dies,   ut  moriatur. 

Et  dicit:  Nou  est  ad  mortem  infirmitas  (|.  d.  ic^  trolt  in  fein  gcfunb  niQcfjen, 
sed  nolo,  quia  e»  tourbe  ein  folc^  l^errlicf;  toerdE  nid}t  braus,  si  statim  rcsus- 
citaretur  per  me.  Per  lianc  mortem  Dei  gloria  et  Christi  illustratur.  Diligit 
Lazarum,  et  tamen  ge^et  fo  menf(f)lid)  unb  freunblid)  ju  uBer  oEc  ma§,  ut 

2i  omncs  nou  aliter  dicere  possint  quam  Christum  esse  hominem,  ut  2  sorores, 
et  tarnen  utitur  hoc  exemplo  sie,  ut  declaret  suam  gloriam  divinam.  Sic 
erfjelt  er  un§  per  Creaturas  miraciilose,  quod  nasciniur  et  quod  post  alimur. 
@r  !unb  mir  etoig  futter,  beä  nnb  gefunben  (ei6  geBen.  Sed  sie  non  nota 
fieret  gloria  Dei.    Et  on  ba§  iftS  ju  gemein  Joorbcn.     Caro  est  leprosa,  non 

30  sentit.  Ideo  muffen  itjir  fterBen.  Sßerbe  ixanä  unb  ftirb,  alioqui  nihil  curares 
nee  me  JC.  Sed  ubi  mortuus,  intelliges  ex  hoc  opere,  quis  sit  Deus,  qnae 
gloria  filii.  Tantum  dicet:  surgite,  et  omnes  surgent.  Hoc  depictum  in 
imica  persona  Lazari.  Morietur,  et  tamen  non,  Mors  fol  uii^t  mors  ^ciffen, 
sed  infirmitas,  et  mortem  sequi  debet  gcfunb^it  unb  leben  unb  Uiit  nod)  mit 

35  im  effen.  Ad  hoc  servit,  bo§  man  ©otteö  \vcxd  crtcnne,  quod  mortuos  cxcitet, 
et  non  solum,  sed  etiam  filius  per  hanc  glorificetur  resurrectionem.  Ista 
gloria  Dei  fol  beS  SoUu  CJottcö  fein.  lohanncs  semper  sie  describit,  ha^i  er 
verus  unb  allcrfreunblidt)ft  ^JJIenfd)  ift,  qui  diligit  Lazarum,  iffet,  trinrfet,  ligt 
ba  et  omnia  fecit  ut  honio,  2.  ut  Deus,  quia   ea  mors   fol   ein   jcitfjen   fein, 

40  quod  Deus  possit  suscitare  mortuos,   non  soliim  filium  suum,  sed  Lazarum, 


1  über  mortui  sieht  L.azarus  je.         16  üben  am  Seitenrande  steht  DE  LAZARO 

4* 


52  5ptebigtcn  bcJ  3aI)rc-3  1540. 

R)  nie  et  te,  imb  ba§  fol  nic^t  nlletn  gctl^an  t)ciiien  a  Deo  patre,  sod  etiam  a 
lilio,  qui  conculcatur  et  crucifigitur,  iit  vkleatur.  quod  ideiii  Dens  sim  et 
eandcm  ]iotestateni  liabeam  excitaiuli  niortuos.  Seit  irf^unt  imb  lüaljn 
gentiiun,  qui  non  liabeut  spem  resurrectiouis,  Iril  \ä)  Incgncilien,  ue  cogitent 
se  niori  ut  bestias,  dabo  onbcr  filllt  in  cor,  ut  credaut  me  et  patrem  velie  o 
ilenini  excitare  homines.  Si  ctiani  mors  eos  vorat,  tarnen  |oI  EV  fte  ficffcr 
Uiibcv  fpcicn  unb  geben  quam  primnm.  Haec  eins  voluutas  et  opns,  ut  doceat 
nos  crederc,  i|nod  mors  non  fol  2ob  {)etfjen,  licet  appareat  coram  ocuiis 
nostris,  alS  fci)  0-3  au§  cum  homiuib[ns  niortnis.  Sed  Christiani  follen  nic()t 
foldjc  ^eiligen  fein,  sed  credant  post  lianc  vitam  aliam  et  resurrectionera.  In  m 
sigiinm  hnius  rei  liabetis  exemplum  Lazari  et  alia  prophetarum  et  Aposto- 
lornm.    5ht  !oincn  bie  redeten,  feinen  iiiort  be§  §@3J9{5t.    ^ä)  luit  baS  u'6ev= 

3d1i.  n,4 1)n)jffen,  ()uod  discipuli  cum  eo  lo<|uuntur.  "Gloria  Dei.'  Lazari  tob  fol 
nitv  unb  bir  bleuen.  Sr  fol  Dei  et  filii  e^r  fein  i.  e.  Dens  fol  erüevt,  erfant, 
gcprebigct,  gcii)uuiet  loerbcn,  quod  tan  ben  tob  lourgen  unb  niicf)  fclig  niQd}en.  is 
!Sic  eins  liouor  gilt  mir  i.  c.  ut  sciat  totns  muudus,  aguoscat  Deuni  et  talem, 
qui  mortuos  suscitet.  Un§  gtlt§,  uon  solnm  Lazaro,  (piod  salvetur.  Non 
vcrus  finis,  quod  iterum  excitetur,  sed  ut  totus  nnmdns  agnoscat  Denm 
voratorera  mortis  per  Christum,  ut  totus  mundus  lüevbc  uneifcf^vocfen  für  bem 
tob.  (inod  si  credimus  in  eum,  si  etiam  jerriffcu  in  infiuitas  partes,  tarnen  20 
congregabit  nos.     Sic  habcmus  bQ§  öorteil,   quod  possimus  canere  canticum 

si\t.  2,  -25  Simconis :  '531tt  f rieb  unb  freub.'  Si  non  es  tam  fortis,  fac  tarnen,  ut  patienter. 
So  id)  l)infare,  loirb  (Sot  el)r  unb  preis  einlegen  nn  mir,  Uiil  micf;  bem  Seuffcl 
Qu§  bem  xad)m,  bem  SEob  au§  bem  grab  reiffen,  ha^  iä)  fc^oner  fol  leudf)ten 
(|uam  Sol.  ^e  meljr  bu  lerneft  '^in  ....  Idcm  bonos  et  patris  et  filii  et  idem  m 
opus  eiusdem.  t&iub  trcfflid)  hä  nsque  ad  noctem,  qua  prodebatur,  ibi 
licffcn  üon  im,  5|?etru§  k. 
ZoD-ii.m  'Frater  tuus.'    'In  resur[rectione.'    §at  gleich  lool  fidem  fortcm. 

Vides  in  hoc  populo  haue  fuisse  fidem  per  prophetas  plantatam,  ({uod  Messias 
non  solum  futurus  Rex  mundanus,  sed  aeternus.  Certe  praedicat  burr  l)erau§  30 
Marthae:  resuscitabitur.  Sed  non  iam,  sed  in  noviss[imo  die,  quo  totus 
mundus  resuscitabitur.  Magna  fides  praesertim  illo  tempore,  quo  intcr  ludeos 
fnernnt  ^Qpft  et  Cardiuales  i.  e.  Saducei.  Erant  maior  pars,  !^ieltcn  für  ein 
gefpot  resurrectionem.  Non  satis  rairari  possum,  quod  Doctores  populi  et 
gnb(n-natores  praedicabant  suum  errorem  istuni  et  furcten»  in  ba§  offeutlirf)  35 
ampt,  Ut  si  in  eodem  populo  duo  Concionatores  pruedicarent,  alter  mortuos 
rcsuscitandos,  ecoutra  alter.  Ut  papistae  rideut  nos,  vendunt  Butter  Brieffc 
et  accipimit  jiccuniam,  tantum,  ut  habeant  potestatem  docendi  et  tradendi. 
Nos  f)altcn'j  mit  ^Unrtfja,  quae  credit.  Ideo  mirnni,  quod  illo  tempore  finb 
ouff  bem  red)ten  glauben  gcloeft,  dicit  Christum  Dei  filium  et  rosnscitaluriMH    40 


jag?  eiM  Wort  nachycmult 


9h.  11  [14.  Diävi].  53 

R]  mortuos.  Er  tf)ut  t)ie  ein  ftarcfc  Vvcbigt,  iinb  ein  joW)cr  fdfjiilcv,  nt  ipse 
liifvb,  ba§  man  im  ein  fcfjoue  pvcbigt,  ut  solet,  ubi  admittittir  et  libentcr 
aiKÜtiii'. 

'Ego  siiiu  resui-rectio.'  S)a§  glcuBt  fic,  <juod  liic  praedicat,  sed  ioo. n.iis 
5  iam  nou.  Ista  verba  ge'^orn  I)er,  (juaudo  man  ftcvfien  fol,  incnlcanda  afflictis, 
moribundis,  quomodo  Cliiistiis  seipsiim  depingat.  Audis  de  vita  et  rcsurrcc- 
tione.  Audi;  ego  sum  ilia  vita  et  resiirrectio.  Tameu  es  homo  edens  ;c. 
Si  diceret  ut  supra:  Ad  gloriani,  sed  simpliciter  dieit:  'Ego  resurrectio.' 
S)a3  ftnb  verba,  quae  nullibi  invouiutitur.    Tdeo  uotaiida  et  in  cor  inculcanda 

10   iiub  lümer  öeigcffen,  quod  sit  resurrectio  et  vita,  et  declarat,  Itiie  e§  3Uget)et. 

Qui  credit  in  me',  habet  nie,  quis  ego?    Sum  vita  et  resurrectio.     Ergo  3uii.  u,  25 
habet  resur[rectionem  et  vitam.     ©er,   an  bcn  bu  glcubeft,  nou  est  in  coelo, 
et  resurrectio   hie   in   terris.     Noli  separare  me  et  rcsur[rectiouem  et  vitam. 
Sed  qui  in  me  credit,   resurgct  et  vivet.     Si  ergo   est  resurrectio,   scquitur, 

15  quod  credens  in  eura  habet  resur[rectionem  et  vitam.  Ergo  resurget  et 
vivet.  Si  resurgit,  getjet  er  bation  sepulchro  vacuo.  Hoc  credat  Christianus 
et  sinat  papam  Romae  ridere.  Fides  apprehendit  resur[rectioncm  et  vitam, 
•  piae  est  Christus,  me.  Cum  ergo,  \o  mul  berfelfi  iitrf^t  ftcrbcn ,  si  ctiam 
mortuus  et  sepnltus,  quare?  quia  in  me  credit,  fo  lebt  unb  ftef)ct  mir  aiijf, 

20  etiamsi,  ubi  sepultus  et  a  vermib[us  corrosus.  Haec  est  Christiana  fidcs, 
ut  aperiamus  oculos  cordis,  ut  morientes  sciamus  non  mori,  sed  ire  in  vitam 
et  videntes  aliquem  sepeh'ri  sciamus  et  credamus  contrarium.  Fides  dicit, 
quod  non  moritur,  sed  vivat,  non  sepeliatur,  sed  plantetur.  Hie  textus 
observandus,  bo§  man  [ol  anber§  reben  in  ber  6^rt[tenf)eit  quam  papa  cum 

25  suis  Romae  et  Cardiiiales.  'Ego  sum  resurrectio',  bnran  ligta  gar.  Sa» 
bing  lüil  nti^t  begrieffen  fein  mit  etm  opere  nee  charitate,  si  etiam  bidf)  tob 
licffeft  martern,  et  q[uicquid  potest,  gclibben.  SBer  benn?  3ld)  bau  licbc 
)cclid}en,  t)er|,  ha^  muä  fic^  bcm  §S9i'Hn  an  l)al§  r)engcn  et  dLicere:  Credo. 
Jdco  iDcnä  bafjcr  gcfjet,  fi{)c,  tf)u  nid)t§,  sed  faEc  bcm  §69J3{n  umh  bcn  I)alä 

30  et  die:  Credo  te  esse  resur[rectionem  vitam.  Sic  dicit:  'qui  credit  me'  ic. 
Nou  credis  auff  ungelnt§  tnatjn,  trt^um,  sed  auff  mit^,  incjuit,  (pii  sum 
resur[rectio  et  vita.  Nostri  oculi  et  aures  mulfcn  nic^t  ridjtcr  fein.  Credis 
in  resurrectionem.  Bene.  Dicam,  quae  sit.  Ego  sum.  Qui  habet  me,  habet 
resurrectionem.     Xon    disputo    hie    rhetorice,    o6§    formaliter    vel    cfTpctive 

35  3Utierfte^cn  fei}.  Non  sohmi  operatur  vitam  in  uobis  unb  ge^et  t)ün  lltiS. 
Sed  fo  tnili  "^aben,  ut  credamus,  i|uod  sit  resurrectio  et  vita  et  geljc 
nicf)t  bntjon.  Si  gcfd^cibcn  lonrben,  lourbe  nirfjt  braitS.  ©onft  laut  ci,  qudd 
Christus  sedeat  supra  in  eoclo  et  ludat  cum  Aiigclis  unb  tjClffc  fic  lua-j  t()Un 
ut  princeps.    Sed  er  fol  in  un§  öeretuigct,  unb  baS  bie  fcci  im  mit  bcn  armen 

40  an  ^al§  faÜC,  donec  in  te  credo  et  haereo:  es  mcus  Salvator,  resurrectio,  vita. 


34  Hier  formaliter  stehl  lucjcntlic^  sj/         3ö  über  efFective  steht  luitdUd)  sp 


54  5|3r6bigten  bc-ä  Snljtes  1540. 

R]  Nihil  ergo  iippreliemlil  lioc  nisi  isla  iides.     Ideo    ^cifjt  ficgvaBeil  Bcl)   UnS  jo 
öicl  al>3  eraua  ()c6eu  ex  sepuleliro,  foetore,  ftinäcn  aU  tjcvvlid}  licdjeii. 

Seil    hoc   noiulum    vult   iutelligere   Martha   uec   potest,   quod    Christus 
luie  hora  sit  resurrectio  fratris. 

Ibi  nova  jn-aeclicatio,  fteüct  fid)  ahix  \vk  etil  iiatuvltd)  mcnfd;,  (juaerit,    r> 
ubi  positiis,    nbi  .sepulchruiii  ciuj;'.'     Postea    accedeiis    ergrimmet,    erbebet  Cr. 
6itcl  mcnfc^lid^  gebaucEen,  f)crlj,  iiumiUen,  ba§  er  fi6fc  lütrb  aber  beu  tob,  ac 
.si  malus  homo  djiceret:  ^ä)  %oh,  ba§  bid)  ber  Seuffel  I)ole.     Sie  iudignatur 
morti.     Kt  uobis  consolatione  plonissimum  est,    (juod  Bitter,    jorntg  ift  aber 
in,  ergrimmet  in  fi(^  i.  c.  nimpt  ficf)>3  jo  t)efftig  an,  friegt  ein  paroxismun»  q.  d.  lo 
^d)  ȟil  bir  ein  fd/Iappeu  geben,  baS  fol  ein  )rf;lappen  I)eifieu,  gornig  inerben, 
erbüfcn,  ergrimmen  luanberlicf;,  aab  tf)nt  im  mefje  ber  merctlid)  jd)nbca,  «puHl 
ouines  nioriinur,  üerbrcufft  in  mcl)r  (|uam  nos.    S)a§  ift  unfer  troft.    S^aramb 
follen  luir  über  ben  tob  niif)t  flogen,    ^bci"'"'»"  fpt'rret  anb  luetjret  fid).    >Sed 
C'hri.<tu.s:  Sein  jameu  anb  mnrren  tljuty  aicf^t,  mein  jnraea  k.     5iu  ba  15 
2eaffel,  bn  I)a[t  bie  ioelt  ertoargct.    ^d)  ii^'i  au^)  ein  ainl  jarncn  aber  bid) 
anb  bid;  jaridjten.     Ibi  veoit  ad  sepulchrum,  lüirb  er  aber  jornig.    Martlia 
inquit  etiam:  quatriduauus.    Ne  impcdias.    ^sd)  toilä  nn  aal)ebcn  jnm  @3;empel, 
post  4  dies  iu  cruce  lüil  id)§  gar   aaärid^ten.     Nihil  facit,  uisi  clauiat  alla 
5ui).  11,43  voce:    'Lazare,   veni.'     Ibi   verbiiui   eius   verum   factum:   'Ego  resurrectio  et  '.io 
vita.'    Ciuis  claiuat?  Vita.    Cui  niortuo  resurrectio?  Sepulto.    Ubi  resurrectio 
et  vita  clauiat,  ])rodit  uiortuus.    S5a§  ift  gam  6jeaiVcI  aagefongen,  toas  er 

tüil  t()an  am  (^realj,  ut  crcdant  clrcumstautes,  ut  11011  sie  timeaut  nn)rtem  et 
iiiipatioiiter  nioriautiir  et  ut  Oon  tag  ,5a  tag  leraea  mortem  oouteiuuere,  quod 
3oi)- ii,4dixit  iu  priucipio:  ut  gioria  Dei  palaiu  fieret.  ns 


4  l'nitris)  putris 

12.  17.  OTnrj  1510. 

'i|?rcbtflt  nni  Tngc  öor  ''Mavid  S^crfüiibiflititg. 

'Min  vigilia  iiicaruatiouis  Cliristi,  qiiae  translata  erat  in  17.  Martii.^ 

Iiicipiam  Euang|eliuni   de  festo.     Hoc  festum   ideo  retiiienius,    ut  Deo 

gralias  agamiis  et  an3  troften  anb  fterden  in  üde  Christiaua,  uempe  iu  hoc 

articulo,  quod  crcdimus,  quod  Dei  filius  sit  homo  factus  Ooa  ber  jaagf|rnn. 

Ts  aitic(ulus  ift  aaaaffpred)Iid)  et  iis,  qui  credunt,  eia  treffliche  frenbe,  leben  so 

S!ut.  1,20  anb  fcligteit.     Lucae   1.    'Iu  meuse'.     Hie  articulus  praecipue  in  hoc  f'esto 


')  Maria  Verkihidignng  fiel  in  diesem  Jahr  mit  Grünäuiinerstag  zusammen,  ilariim 
feierte  man  sie  acht  Tage  zuror.  Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  1.%  476  (.fuhr  J.yii4);  Bd.  41,  47 
(Jahr  1.J35).  Hiernach  ist  irohl  das  Datum  "^17.  Martii  auf  diese  I'redigt,  nicht  auf  das 
Fest  selbst  zu  beziehen. 


9lr.  12  [17.  3J!ätjl.  55 

R]  pei'a<;;itiir  de  mirabili  o[)eie,  <|Uotl  Dens  iiiisit  Angelum  suiim  Gab[rieIoin  ,yi 
einem  nrmcii  mcibliii  unb  lefft  illi  ücv!imbigeit  ha§  tounbcrlirf;  Juci'c!,  (luod 
virgo  jol  niater  filü  fein  et  talis  filii  jc.  Quotidie  praedicaimis.  Ideo  bei) 
ben  !alten,  roljen  l)crl^cn  fit  ein  falt  bing.   Scd  lunKjiiam  deljeo  ccssare  prac- 

5  dicare  .'c.  qnia  fo  "^errtic^  bing,  bay  >Dtv§  iHiuquani  fonnen  ouSbcnäen.  tö§ 
ift  gemein  bing:  ©in  ünblin  luirb  gcborn,  virgo  fcuget  infantcm.  3)ev  falt 
mcufd)  nihil  lialjut  gandii  nee  lieBe.  Sed  e§  folt  fo  fcin,  ut  je  Icngcr  je  mcljr 
ben  lieben  .SjOÜln  unb  bruber  un§  licrtnnnbcrn.  Id  (juod  Petrus  dicit  de 
Aiigelis  1.  Pot.  1.     6»   ift  geling  bing,   (|iiüd   lueibybilb  puerum.    S)a  fi^et i- *«'" l i^ 

10  man  aber,  luo-i  bie  6ngel  boöon  b^J^ten.  ßeue  scribit  Petrus.  Talia  vobis 
])racdicantiir  K.  333ir  finb  fo  etfel  unb  faul,  ba§  ttir  un§  tob  bvan  f)oven, 
fie  lebenbig  unb  feiig.  Si  tantum  lu>c  consideramus,  quod  gestavit  liliiim, 
laotavit,  (|iiaiH(uaiii  max[mia  res,  (|uod  virgo  k.  Sed  quaiido  additur,  qimd 
is  filiiis,  quem   parit  et  siigit,  iion  sit  Pfx,  Caesar,  Angelus,  sed  Pens  ipse  ic. 

15  S)a§  niag§,  ba§  fi(f)  bie  ©ngel  niif)t  fat  tonnen  iuunbevn,  unb  leben  baöon 
unb  finb  fclig.  Nos  nemcn  ein  tanne  bier,  geiti^al§  ein  talev,  pontifices 
rident.  Sinius  grati,  dum  lucem  habennis  3C.  Sßie  ein  uufclig  bing  ift§  umb 
![Önig  unb  teifer,  »jui  audiunt  hunc  textum  ac  aliam  historiam.  Sie  ßugel 
tonnen  nimcr  fat  loerben,  be3  merben  toir  uberbruffig,  ubi  semel  atque  iterum 

•ju  audimus.  Luc[as  poiiit  verba  ita,  ut  merito  3C.  <5tab  ift  gering,  virgo  gering, 
braut  gering  unb  f|au§  S)at)ib  unb  ©ngel  gering.  Item  üon  @ot  gefanb  auc^ 
gering.  Sed  lioe,  quod  filius  creatoris  coeli  et  terrae  fol  in  ein  nienfd)  fomen 
et  fieri  liomo.  Et  liabet  nomen  Ang[elas  Gab[riel.  1  aiig|elus,  tüenn  er  fein 
gclnalt  tril  üben,  fc^Iegt  tob  aEc»,  lna§  lebt  auff  @rben.    @r  l)cifft  ®ab|ricl, 

2s  'inadjt',  'f rafft',  ber  l)od)fte  l)cerfurcr  im  f)imel,  ber§  fc^loerb  füret,  ber  5J}ar= 
fd^alf,  ber  beS  fonig-S,  !eifer§  grofte  madjt  ^at  im  fclb  k.  Non  est  ein  gering 
ßngel,  sed  ber  gotlicfien  ÜJfaicftet  felbS  ^Jiarfdjal!.  ADgjeli  et  Diab[oii  fjaben 
ein  ftreit  broben  in  ber  lufft.  l>ial)|(ili  opus  est  mendatium  et  caedes,  U)aö 
nid;t  üerfurct  lüirb  unb  ermorbct,  loirb  erbaltcn  per  Angeles  bonos.    Quod 

3u  habemus  et  retinemns  EuaugLeiium,  Bap[tisnum),  tit  benefitio  Dei.  SQßcnu  ber 
SSapft  et  Turea  tompt  K.  fpuret  man  ben  S^euffel  tool.  Seinen  l^odjften  l)clt 
fdjidet.  @r  ift  Ijerburd)  geriffen  burc^  ein  Ineiblid^e  mat^t  unb  l)eer  Dei,  ba§ 
ber  2:cuffel  nidjt  ijat  tonnen  fcljen,  luaS  @ot  ber  iungf[rau  luirdet.  ©onft 
fil)et  er  aEea  unb  gibt  er  in§  l)er^  bofc  gebanden,  el)cbrud;.    Deus  secuh',  s.  siot.  4, 4 

35  Paul[us.  Posset  Deus  formare  pueros  sine  parentib[us.  Sed  effuudit  suam 
divinam  misericordiam.  Gab[ricl  ift  bie  l)OC^ftc  inad)t  inter  Angelos  contra 
Diab[olum,  ein  au§erlcfencr  Sngel,  ber  ©otte«  mac^t  ift,  ba§  bie  IjeHifdjc 
Pforten  nidjt  lücljrcn  tonnen.  Prius  etiam  missns  ad  Zacli[ariam  et  vaticinatur 
Iohau[ni.s  iiativitatem  et  offitium,  ba§  man  fifjct,  quod  groffer  ernft  ift  in 

w  öot,  <|ui  mittit  et  (|ui  mittitur.  üßaS  geljeu  Ang[e]i  mit  foldjeu  fadjen  umb? 
funb  er  nid;t  ein  pricftcr  ober  propl)ctcn  fd;iden  öou  3ei'»fi-''^c'"  ^''1  pfcbiger 
Don  'Jiaiaretl),  ut  prius,  et  dixisset  jc.    Ang[eli  bie  groffcn,  I)ol)cn  furften 


50  515tcbigteit  bei  Sai)xe%  1540. 

K|fd)enien  fid)  nidjt  fid)  juh-audjen  311  foldjcr  tmtidjafft  iinb  äurcdjneu  ein  aiutc 
jufrcien  3C.    ©ol  fid)  ein  Giigel  nic^t  f cremen  bcy  jc.  bag,  ber  ©ottcS  utadjt 
f)cifft,  fül  Ijenmtei  farcn  311  einer  armen,  elcnben  imb  öerac^ten  birncn  unb 
jol  fie  freien,  grüffen,  fol  ja  ]u  t)of fertig  ?c.    Sf^ein,  fie  fdjemcn  fic^  nid}t, 
ob  fie  tool  fo  l]oä)  finb  gefegt  lion  ©ot  et  dicit  ein  folc^  ^Lodjt  gotlic^c  et    5 
dicit:  bu  elcnbc  9JJaria,  non  dat  bcc^er  taufcnt  gulben.    @r  t[)iit3  mit  oHen 
freuben,  luft  unb  lieB  bran,  baS  er  nnr  SJot  fein  3U  ber  armen  birncn.   ©inb 
t)ol  föotte§  Iic5,  tüißen.    S;er  Senffei  unb  Bofc  lente  t^etenS  itfd^t.    Et  idco 
factum,  ut  praedicetur  nohis,  i]ni  tinr  fani  finb  3C.  Uiie  c§  Ö)ot  fo  fjeriiid)  unb 
mit  ber  I)od|ften  mac^t  anfa'^c  et  tameu  3ugebedt  mit  lauter  nrmut,  clenb  unb  i'J 
beradjtung.     Sie  inspieis  maticm  filii:  e.^t  fo  gering,  ut  nic^t  JC.  et  tarnen  ad 
eani  inittitnr  bie  lioc^fte  l)errl|i(^!eit  unb  ber  grofte  l^err  im  "^imel  unb  loirb 
ein  luciblid)  proceo  mit  fidj  Bracht,  ber  l)imel  notier  Gngel,  (juae  fecerunt, 
ut  Diab[oli]s  jc.    Ibi  ift  gering  bing  unb  (Sngel  unb  maieftet.    Idco  fdjeinetö 
nid;t.  Ipsa  putat  se  videre  ein  ft^onen,  l)ul)f(^en  jungling  ju  ir  in  bie  famer  15 
lomcn,  ber  fid)  3U  ir  notigen  Inil.    Sed  ift  ber   groffen   5]Jaieftet   nterfter 
Ijenbtman  mit  t)icl  1000  ßngel.   Idco  debemus  f^oä)  unb  {)errlidö  l)alten,  ob» 
\vo\  ticrfiorgen  unb  3ugebedt,  quia  non  scriptum:  Deu.'^   niisit  fo  üiel  1000 
föngel,  fo  gelleibet,  haS  100  ©onnen  nihil  cum  sua  luce.    Sic  uou  possumus 
iiitelligLere,   (piid  Deus  nobi.scum  vult  agere,  abscoudit.     Ipsa  non  potiiisset  20 
fciTc  ADg[oltim.    Ideo  muffen  fie  un§  efien  machen  unb  fold;  geftalt  an  fid) 
nemen,  bie  lieblid;,  freunblidj  felj,  ba§  man»  lonne  ^orcn.    ©ro»  ift  ber  böte, 
sed  nulla  apparet  gloria,  uisi  quod  induit  pulcliii  adol[escentis.   ©ie  gcbcndt 
fd}Ied)t  auff  ein  jungling  unb  erfd^ridt.     Coram  hominib[us  ift  in  geringer 
geftalt  au§gerid^t:  mater  vilis,  et  Ang[elus  abiicit  suum  ornatum  et  ftellet  fi(^  25 
fü  gering  als  ein  junger  gefel  3U  einer  5JJc^.    So  fteljet»  für  unfern  äugen, 
auff   ba§   lBir§  fonnen  begreiffen.    Sed  in  illa  vita  videbimus,   qui  Duce.s 
vencriiit  cum  GabLrielc,  et  quae  armatura,   ornatus,  pferb,  gulben  leten.     Si 
uolji!::cum  loquniitur  in  maiestate  sua,  quam  liabeut  coram  Deo,  uon  possumus 
ferre.     GabLriel  bringt   mit  fic^,   quod  non  solus.     Et  Ang|elus  uou  nomeu  30 
naturae,  sed  ofHtii.     Ang[elus  'nuncius'  ut  in  Luca  i.  e.  boten  ii,   ut  quando 
volebat  pascha,    et   ADg[eIus   Eb[raice  et  grece  dicitur  'nuocius'.     (iermani 
non  vocamus  nuncium,  sed  coelestes  Spiritus.    Ideo  notur  finb  @eift,  l)aben 
lein  fteifc^,  finb  tioQer  IneiS'^eit,  gute,  ma^t,  quod  autem  fiunt  Angeli  i.  e. 
ein  ampt  annemen.  Gab[ricl  '@ottc§  mad}t\  virilis  mndjt  3loingt  attetn  gelnalt  35 
i.  e.  ber  I)ol)C  furft,  ber  ha  fnret  ÖJottcy  '^odjfte»  panier  unb  fdjcrffeft  fd^lncrb. 
Si   princeps   cum   legato   mittit  alios  jc.   (]uauto   magis  K.     SBenn  fie  nic^t 
rcgirten  fo  mit  gctnalt,   tüirftu  nid;t  lang  leben.    S)a3  fol  un§  fanfft  tfjnn, 
quod  Dens  fo  gnebig  xnvi  Ijeimfudjt   unb  tompt  fdjtnadj  unb  gering  erniber 
un§  3U  gut,  ut  Maria  nidjt   erfd;rede   unb    fterbe,   et  tarnen   in  .se  divina  lo 


35  über  jwingt  steht  Gibbor 


5ir.  12  [17.  gjiärjl  57 

R]  potentia  et  gloria  post  resiirrectiouem,  uhi  alios  otailos,  töCtbcil  toil'  fic  fctlCll 
itnb  ()orcn  fönncn.  Tic  5JIngb  ift  gering,  et  coii:[ilct,  (|u;Hn  nit  miinifft,n'cd}Iid) 
gute,  <iuo(l  iiiittit  ad  illam  K.  uub  Uni  iin§  feinen  likn  ©on  fcnben  nnb  fif;enc!cii. 
6tu  ünb  tragen,  geBcven  nnb  am  {)al§  ijobm,  nihil,  sed  qui  {)iinel  nnb  ßrbcii 

5  gefifjnffen,   bnffiv  fiä)  @ngcl  bengen  nnb  t^nnS  l'oit  r^ertjen  gern,  ut  Pot[ni.s. i. >iktvi i,  12 
öi  verani  Hdem  hab[eiemus,  fnnbcn  lüir  haä  bing  and;  nidjt  gnugfam  i)orcn  jc. 
Dens   demittit  se  ita,  ut  uon   solum    loquatur  uobiscum.     Nou  fit  Angelas, 
sed  induit  meam  cariiem  et  sangjuinein,  mein  leib  nnb  fecl,  ba§  i^  unb  bn, 
^vn  aller  mag,   inie  loirS  Ijakn,  2lu§genomcn  haB  einige  finde,   ba§  ba  lein 

10  fünbe  ift,  aU  fo  natürlich  menfc^  ut  tu  et  (luisque.  S)a  rebe,  teer  bo  rcben 
tan.  Angeli  non  possunt  exprimere.  6r  lefft  fie  tragen  9  monb,  neeret  fiel) 
öon  irem  Hnt  nnb  tüed^ft  et  nascitur,  nisi  quod  on  fnnb  nnb  fd)mer|en, 
fdjrciet,  loeinet  ut  alius  puer,  I)at  froft,  Ijitl  3C.  Nullum  discrimen  inter  euiu 
et    nos  a  nativitate  usque  ad  ascensionem.     Et  tarnen  verus  Dens  k.     S)a§ 

15  Ijeifft  ein  prebigt,  bie  laft  nn§  l)oren  mit  frenben.  @§  gilt  nid^t  Angelis  et 
Domino,  non  indigent  et  tarnen  bienen  baju,  fingen  nt  die  nativitatis,  goitnen 
un§  bie  e!^r  feer  luol,  finb  nid^t  eiticrif(^,  neibifc^.  'S&k  IjeBt  er  bie  ftindenb, 
ge6rec^li(5  natnr  fo  '^oc^.  Sßir  finb  rein,  fcnberlit^  ßreatnr,  effen,  trincfcn  k. 
(|uarc  neu  assumit  3c.    Sed  finb  öon  l^erljcn  fro  nnb  HonnenS  nid}t  gnng  ,'c. 

20  Econtra  nos,  audimns  hoc,  dormimus  et  stertimiis  et  laffen  ista  niiral)|ilia 
divina  farcn.  Sßir  folten  nn3  tag  unb  nac^t  fretncn  et  omnia  nobis  sorderc 
deb[ei'ent  ad  hoc.  Sol  fol  nid^t  licdjt  fein,  Salcr  unb  grof(^en  ein  brcd  gegen 
bem,  quod  Dei  filius  homo  ac.  Magna  gloria,  quod  ipse  nobis  similis.  Sed 
in  superis  qui  est  sine  peccato,  fit  homo,  ut  nostram  conceptioneni,  nati\itatem, 

25  mortem  jc.  ^loä)  fudjen  toir  e'^r,  Infi  3C.  unb  aCte§  ^o^er  l)alten  benn  \)a§  jc. 
S)cr  2nrd  ift  nic^t  Uicrb,  ut  unam  syllabam  de  ista  praedicatione,  sie  papa 
et  alii.  Item  bie  fil|en,  rnlljcn,  ([ui  toridjt  anff  ©ei^  k.  Si  etiam  audiunt, 
tarnen  non  Intelligunt,  nee  dignuni.  S)arnad^  per  Dei  berticngni-j  venit  Turca 
et  auffert  omnia.  Turca  !^at  bie  grofte  cf)r,  luft  unb  getnalt  auff  ßrbcn,  quid 

30  prodest?  ^^eut,  morgen  ift  er  tob.  Quantae  opes  nostrae?  Sßa3  loolt  iä) 
nemcn,  ha§  iä)  ein  ^arBreit  tnolt  bcrliercn  de  cognitione  Christi.  Ipsi  habent 
gloriam  momcntum.  Si  autem  habeo  isttmi  Dominum,  leibe  l)ic  not  ?C.  Tdeo 
sumus  reid^  unb  '^errlic^  super  omnes.  Etsi  etiam  un§  lefft  leiben,  ftcrbcti, 
!o})ffcn  3C.  nihil  ad  hoc,    quod  Dei   filius  pro  nobis  homo.     ©ic  finb  fo  arm 

35  cum  suis  opib[US  al§  ber  S^cuffel.  Econtra  nos  divites  cum  Angelis.  Si 
quando  audit  tion  100000  taler,  aperit  aures  et  oculos  jc.  Hoc  Euang[elium 
audicns  nihil  curas,  quod  pessimi  uebulones  in  terris  habent,  hoc  admirantur. 
Mariam  fteüct  er  für  ongen,  quao  nihil,  ibi  non  100000  tolcr,  l^fcrb,  leiten, 
si  econtra,  folt  man  lanffen.    Waxia  l)ctte  lein  ranm,  ba  lucrc  frcub.    Sed 

lu  (piia  sola  et  habet  i)uerum  üon  @ot  geben  um6  unfern  tniUen,  niiii).  Qui 
vero  fidem  habet,  ita  videt  et  cog[itat:  ilic  puella  misera,  non  habet  spondam 
nee  cuuas   et  iacet  in  terra  auffm  ftro,  et  puer  niendicus  nimpt  tr  brüftlin 


58  fircbiglcit  bcB  Sollte?  1540. 

r>]et  iiivolvit  K.  Scd  bo  fetje  im\b  I)er  Gab[rielem,  bcn  f)ol)cn  .'ö(i"'K'Kii  l'oii 
Ijilllii  cum  iiiultis  uiilib[iis  Angelorura,  qiii  cauimt  !C.  et  Dens  i])se  resj)icit 
ouff  ba§  Ünb  Utlb  megbtin.  Xon  cog[itat,  quod  Dens  sinat  filium  aÜciil.  lu 
cnice  desertus  a  deserto,  sed  stipatus  uuiltitiidine  Ai)g[eloniiii,  sed  abscoudit. 
In  veritatc  ita  factum,  ttjo  er  gangen  ift,  ba  ift  bo»  l^imlifd^  Tjccr.  Ideo  ■'■ 
cog[itat  Christianus:  3c()  teil  l^inge'^cn  in  ben  ftol,  flippen,  ibi  aliam  |i(>ni]iam 
et  gloriam  videbo,  ()uam  si  Augustus,  Turca  k.  £a§  nlie  lonig  mit  nH  ireiu 
golb  nnb  fjcuiicfeit  bretf  finb.  Christianus  solus  videt,  quid  sit,  (jucid  misit 
non  sacerdüteni,  jiroiihetam,  sed  Gab[i'ieleni,  divinum  poteiitiam  cum  omnib|u.s 
Angelis  ad  virg[incm.  Gal[ilaea  ift  biet  jn  Hein  ad  Naza[ietli.  Ta  tan  tcin  i" 
(Sngcl  looncn  in  isto  angulo.  Idoo  Ijcvi'lidj  'ijoä)  ijoltcn  ha§  mysterium,  quod 
Dens  homo,  ut  ©on  nnb  monb  fdjlimrl;  gegen  bcm  fcfjnl^,  qui  bor  inngf|fnn 
ani  Ijalä.  Totus  nnmdus  cimi  ^-uis  opib^ut;,  ut  gloiia  nihil  ad  ilium  pnorum 
et  matrem.  SBcil  ®ot  feubet,  ift  gvo§  et  Angehis  jc.  sed  ba5  ift  Hein,  «juod 
apparet  in  forma  adolescentis,  item  ])uelhi  gering  et  postea  filiohis.  is 


13.  18.  aJMrj  1540. 

^^rcbigt  nitt  Xngc  Wiax'xä  Ükrfünbtgmig,  narf)mittflfjy. 

1*1  Die  ip.sa  annuncia tidui.s  a  i)i'aüdio     E.-sai.  7. 

^JUiff  ba-j  tüix  bcn  ortlilcl  befte  bcffer  fnffcn  unb  bet)altcn,  InoUcn  >üir 
fcfjcn  f'undanientum  huius  ai-t[iculi  ex  propheta  Esa[ia,  ber  fo  lang  jnüor 
bnl'on  gclnciffagt  Tjat.  S)a§  ift  ber  art[i!el,  de  quo  hei-i,  quem  nos  Chri.stiani 
e.\  revei[ati<ino  e  coelo  accepimus.  ludei  fetten  fic^  balt)iber  unb  tf)nn  nid)t  -io 
mit  ircm  fdireibcn  nnb  lefen,  ijuam  ut  imno  art[icndum  ocrferen.  SaS  t)a'ben 
fie  tocrbienet,  loie  l^ie  proptjet  faget.  Dens  mittit  bis  ad  Achas  nnb  Icfft  im 
anbieten  f)nlff  nnb  Steg  contra  2  potcnte.s  Reges.  fpvi(f}t,  er  fol  nid)t  erfdjvcdten, 
finb  2  arm  lefc^brenb,  bie  balb  liciicfdjcn.  3)a5  Inar  ein  mal  geprebigt  Rcgi 
et  fein  groffe  fjanfen  unb  bem  auserlneleten.    £a  ber  fonig  fo  l)alftarrig  ift,  as 

beut  er  im  ultra  verbum  .sigumn,  ut  soepe  legi,  et  hie  ad  conflrmationem 
fidei,  ut  Esaias  gieng  uacft,  irre,  trug  ligneam  catiicuam,  ut  beibe  mit  tjoren 
et  signis  converterentur.  Guffertid)  erzeigt  fii^  mit  eim  jeid^eu  in  bie  äugen  .'c. 
Sic  Euang[clium  habenuis,  bamit  bic  öftren  gefullct,  postea  SacTamenta  et 
ab.sol|utionem,  ba§  bie  augeu  füllet,  bir  unb  beiuem  öoW,  hai  fo  gar  öer,jogt  30 
ift.  SBele  bir  fetbcr  ein  3eid)cu,  ut  certus  sis  k.  l)ctle  vel  in  grab.  Kespondct: 
>;on  petam.  ^^ft  ba»  ni(f}t  ein  tierb|ricf5lidjc  rcbe,  ut  jiropheta  met  jc.  ^a 
freilirf).  Et  ornat  se  mit  foId;er  tvefflid)cn  fjerligfeit  dicen.s:  prohibitnm  in 
lege,  ue  tentetur.     S)a»  ift  ein   redjt  fromidjen.     Propheta   venit  ad   eum  et 


16  Supra  die  Stephan! ' 

')   Vgl.  die  Predigt  vom  i'G.  Dezember  1540. 


9h.  13  [18.  3)Mrj].  59 

R]  iiffert  vurbiim  et  iubet,  iit  putat  k.  Ipse  ncillict  bcil  vcdjtcix  §@3i9in,  gioffcv 
tjcitigfcit  !iiiib  er  nit^t  fiiituciibcn,  vult  sccuiulmn  legem  Mosi  fvom  fein.  Ex 
hoc  .secjiiitur,  ijuod  Esa[iam  non  liabiiit  ]ko  propheta  noc  vcrbiim  eins  pro 
Dei  verbo,  Ijot  lenger  benn  50  [ax  geprebigt,  fein  öater  et  Avus,  et  tarnen 

5  non  lialten  in  pro  propheta,  sed  !e|er  et  pseiulop[ropheta,  qiii  a  lege  Mosi 
velit  abducere  et  docere,  qnod  ]\Ioses  prohibuit  q.  d.  vis  me  docere  Idola- 
triam.  ^d)  fel^e  btd^  nid^t  an.  Neu  obediam  tibi,  alias  Deum  tentabo.  ßon 
cr§  nnd)  öerbricSlidjer  k.  fdinnidet  \iä)  in  bcm  ©otteäbienft  et  obedientia.  ©o 
fol  man  tf)un,  tucnu  man  fol  @ot  geljorfani  fein,  fol  niani  mit  bcm  gtro^cn 

lu  nngefiorfam  anfaf)en.  Sie  iani  volunt  Turcam  jdjiagen,  sed  prius  uobis  deletis. 
Interim  iactant  se  Christianos  et  tneri  Ecclesiam  Christianam.  Sßie  fol  man 
ba  raten?  t)erb[rie^Udj  ift,  (|iu)il  so  cxcnsant.  Domiuum  non  invocaveriint. 
Ibi  trep[idant.  2Bo  fie  @ot  furd;tcu  unb  el)ven  foUcn,  tljun  fie  e§  nidjt. 
Econtra.    ©te  forgen,  si  nostram  doct[rinam  suscip[iaut,   feien   fie  üerbampt. 

15   Econtra    qui   bereut   in   errorib[us,   ubi   timere   deb[eut,    uou    timeut.      Hinc 

Christus  dicit:   Arbitrantur  se  obseq[uiura.     ^ft  it"  reim.     Tbnent,  ubi.    2ßo3oi).  ii.,2 
fie  ftd)  folten  fnrd^ten  für  ben  3Jleffen,  toalfarten,  ubi  Diab[olus,  ibi  non  timent. 
Econtra  ilji  timent,  (juia  timent  se  fore  baeretieos.    Iste  Rex  est  Exemplum 
omniuni  impioruni.     ©ie  bienen  @ot  allein,    Esaias  non,   non  habet  verbum 

20  Dei  uec  verum  cultum.  Sic  nos  quaei'iraur.  Sic  noraen  Dei  dupliciter  blas- 
phematur,  ein  IneiS  ift,  qnod  suos  errores  fnr  rcd)t  Ijalten  nnb  mu§  alle§ 
Ijeiligleit,  ha^  ift  oftitium.  Xostra  dopt[rina,  ([uaiu  fateutur  veram,  mu3  fe|,erct). 
Hie,  ba  er  fein  Inil  3C.  Sic  dupliciter  geljen  fie  contra  Deum.  S)aS  miiffcu 
tüir  gelnoncn,  uou  sumus  primi.    Sic  accidit  prophetae  3C.  qui  vult  seducere, 

25  ut  Deum  tentet  ic.  ben  nonien  fc^miret  un§  ber  Senffei  mit  mad^t  an,  qnod 
seducimus  orbem.  Uli  Salvatores.  Sa§  ift  bo(^  nm6ge!eret,  ba§  finb  bie 
rcd}ten  funbe,  nihil  ad  peccata  2.  tab[ulae.  Ibi  vides,  quod  non  solum  Regem 
meinet  2lc^o§,  sed  ben  ganzen  ftam,  gefc^led^t,  qui  ju  §ierufal[cm  Inonet,  et 
estis  Davidis  prophetae  Mut  unb  ftnll  erBcn,  l)alt  al^u  famen,  l)alt  an  allen 

3u  ©OLttern  excepto  vero  Deo.  Ideo  finb  alle  fd}ulbig  gelneft.  Rex  cum  priu- 
cipib[us,  SRegenten  unb  9Jat§[)ern,  propfieten,  pricftcr.  Isti  omnes  sunt  contra 
Esaiam,  qui  tot  auiiis  i)raedicavit  et  foliicl  gutä  gettjan  i.e.  ne  regirt  alfo, 
ba§  u6er  euc^  fci^rciet  ©ot  et  ho[mo.  Hactenus  im  Ireltlidjen  regiment  loibiuen, 
toaifen  gefdjinbet,   gelinget.     Deinde  aücvle»)  16gottere>)  angcridit.     Insuper 

35  etiam  ücrbricöitd;  gnug,  uou  solum  contenniitis  verbum,  sed  etiam  mit  eim 
f)errlid)en  fdjonen  fc^cin  ein  irtt)um  unb  Äe^ere^  fd^clten.  Satis  peccatum 
esset,  si  nou  auditur  verbum  et  coutemnitur.  Sed  ha^  ift  fdjenblii^er,  (juaudo 
excusationc  pulchra  damiiatur.  @ot  mUy  lugener  fein.  l[)si  veraces.  Dens 
unrcd}t  fjaben,  econtra,  ut  iberman  anfpete.    Sßa§  gcf)ürt  foldjcn  Buben  jur 

10  ftraffc?  ut  et  Iud[aei,  (juaudo  venit  Christus,  fecit  inirac[ula,   ut  Math:   11. wniKi  12,38 
famcu  ,5U  im  d[iccrites:   Libenter  Signum  0  coclo.    SBnrb  ,^ornig  ut  hie  Esa[ias, 
gab  ein  feuffjen  üon  fid;,  ucrbrou  in,  lüulten  ein  jeidjcn  nadj  ircm  toUcn  topff. 


60  ^rcbifltcn  beä  Saljrca  1540 

R]si  etiam  feci.sset,  niliil  jc.  (Jui  videt  tantuin  verbo  sanari  JC.  et  contfiiinil 
et  insuper  vocat  Beelzebjub.  Sic  isti  uon  soliim  coutcmnebant  Christi  sigiia, 
sed  ctiam  diab[oliini,  ut  facoret  sipiuni  K.  Idco  dicit:  ir  rillflct  lind)  Ctm 
jcic^cn:  continget,  bQ§  lüivb  eiitf)  ftoffen,  bau  ir  ha  (igen.  Dabo  sigmnn 
loiiao.    3ift  ex  ira  gcrebt  imb  ftroff  imb  rac^.    U6er  bem  jetc^en,  <iuod  filius    5 

boniiiiis  in  sepulcliro  iacet,  descendit  ad  inferos  et  3.  die  3C.  ®CI§  follcit  fic 
ßlcuben.  Si  vnltis  uon  sohim  contenmero,  sed  ticitcieu  et  bluspliemare  verbnni, 
ideo  dabo  signuni,  bnS  ir  leftern  jolt  gnug.  Nobis  salutare  sigaiun,  sed  ipsis 
horribile  sigiuim  et  crgcmi?,  barnn  fie  [lä)  ftoffcil.  Sie  liic  prophota:  Dabit 
Signum,  bQ§  fol  cud}  rccf)t  ftoffcii.  3^'  l)niibclt  licrbrie§li(f)  lüibcr  ©ot.  Ideo  lu 
luirb  er  mä)  urfodt)  geben,  baran  ir  cml)  jufludfjcn,  fd^elten  iinb  leftern  folt. 
'Ecce.'  S)n§  tüirb  boS  3Ctd)cn  fein.  5}a  f)nbt  ir§.  Sßcil  ir  @ot  fo  crjurnet 
nnb  lafft  cud)  nic^t  baran  Bcniigcn,  <juod  ingrati  et  contemptores  eins  gratiae 
et  vultis  iiidurati  esse,  folt  ir  Kriegen.  Si  non  vtdtis  hoc  signum  liberationis, 
oportet  aliud  accipiatis,  ut  maxiuie  non  velitis.  Sie  in  Mose,  per  eum,  qui  is 
non  Deuni  i.  c.  idola.  ^ä)  mu§  nic^t  6ot  fein,  qui  verus,  sed  gelerten,  Et 
erzürnen  mirf)  in  ir  idololatria.  Ideo  iternm  eos  erzürnen  in  eim  ncnifd^en, 
abgottifdjcn  öoIcE.  ©ot  mu§  popuhuu  "^aben  et  populus  ein  ©ot.  Sicut  me 
verum  Dcnni  reiieitis  et  nemct  alleS  an,  Uia§  nid)t  rechter  @ot  ift,  tuil  cnd; 
lüibernnib  erbittern,  ut,  gleid)  lnic  ir  ntid)  nid}t  babcu  luolt,  sie  nee  ego  vos.  20 
@§  fol  md)  beiffen,  hav  iä)  ein  abgottif^  Uolcf  k.  Miratus  soepe,  quare  tarn 
vcliementer  eis  minatus,  e§  ift  im  oHe»  nmb  C^fjliftum  5utf)nn  gelüeft,  ne  eum 
iieglig[ant.  Iud[aei  liab[uerunt  pulclierLrimum  sacrititiura  et  regnuoi,  ex  domo 
AbLraham  ift  3BibeI  !onien,  sap[icntia  divina  et  Christus  met,  quid  fecit?  S)a 
fie  in  nid)t  jnm  rechten  @ot  '^abcn,  feret  er  ^n  nnb  nimpt  un§  Ijeiben  nn,  25 
(jui  non  hab[uernnt  patres  nee  verbum  nee  cultum,  ja  ni(^t  ein  t)arbrcit, 
quod  ab  eo  praeee])tum,  nee  gloriari  possimus,  quod  ex  Ab[raham,  sed  eitel 
idolatrae  nnb  eittel  S^euffcl  angcruffcn.  Ideo  aller  Senffei  abgottifdje.  Dort 
ba§  fdjone  ÜoIcf,  qui  habet  patriarchas,  prophetas,  sanetam  seriptuiam,  öer= 
lüirfft  ni.  Qua)  ju  berbrie-S  talem  poi>[ulLim  aceipiam,  ha§  ein  nerrifd)  i.  c.  30 
UUDcrftenbig,  toridjt  öolcl,  qui  de  Deo  nihil,  non  habet  verbum,  lefft  fid; 
nerrcn  unb  offen,  ut  Diab[()his  vult,  ut  etiam  sul)  pap^atu.  Ut  illie  bulet 
cum  go^en,  et  nimpt  un§  jc.  S)a  inoüeu  fie  toE  unb  töricht  »uerben,  quod 
gloriamur  de  script[ura  s[acra,  de  patrib[us,  prophe[tis,  uon  possunt  audire. 
^ft  talis  invidia,  malitia  in  eis,  (piae  non  potest  exprimi.  Non  habenuis  ex  35 
carne  et  sang[uine,  sed  quia  per  Moseu  praedictum:  Irritabo  vos  3C.  ad  ipsos: 
non  mens  pop[ulus.  Et  ideo,  quod  eligebat  falsos  Deos  jc.  Cum  lioc  audie- 
ritis,  incpiit  per  Mosen,  ha  folt  ir,  mein  id),  3Urncn  3C.  <|uando  <lieis  te  esse 
filium  Abrahae,  liabes  Iiideum  et  Diab[oiuni  in  glcidjem  ,^urnen.  Sic  hie  dicit: 
3d^  toil  eud)  ein  fclig  jcidjcn  geben,  sed  fol  cuc^   an  lopff  ftoffcn.    Sic  hoc  40 

20  nee]  ne 


9Jr.  13  [18.  mäxil  Gl 

R]  misericors  signiim  et  tvoftlirf}  bing  iinb  icidf;  giiob,  qiiod  veniimis  frcmtbliiig 
unb  gcftc  bajii,  sed  mad)  Iiul[aeos  bittei,  toi  unb  toviifjt.  Xohis  ift  gctrfjciuft 
^iinel  unb  6ibcu  et  iUius  Dei  niet.  Sed  [ic  foUen  fic  baburd)  gcveilU  ut 
Hom.  11.     Sed    quo   i)liis    audiuut,   hoc    deteriores.     Et    quanquani    tl'cfflid),  atsni.  u,  f 

5  fjeviiid;,  fdjon  jeidjcit,  quod  virgo  gnuida,  unb  fol  ©on  gcBcn  I>eus  noUis, 
bnä  tan  fein  3orn  unb  ergcvlidj  jcidjen,  quod  virgo  on  maus  jutfjun  3C.  et 
gc&ivt  non  sinipliceni,  sed  qni  Dens  et  horao.  S)a§  ift  art[iculus,  uude 
Cliristiani.  Sed  apiid  Iiul[aeo.s  quid  fit?  gnr  jcmeilii^  öuftoffen  uub  mnvtern 
unb  evfieitcn  tag  unb  naä)t,  btedjcn  unb  tourgen  syliabas  et  buc^.    Et  gcljct, 

10  h)ie  Esa[ia.s  gefagt,  neu  quod  culpa  sit  sign!,  sed  ker  16o§l)eit.  äßa§  tf)ut 
bic  (ick  jungivQlü'?  ^sft  ni($t  eitel  gute  unb  fcligteit  im  3cid)en'?  .söeifft  nid;t 
'©ot  mit  bcf  muttev',  sed  'iiobiscum'.  Nou  tregt  tinb,  bavan  fic  allein  freub 
et  salutem  jc.  Et  tarnen  iü  hoc  pulcherLrimo  lit  fold^er  greulicher  fdjabe,  ut 
quo  [)hiä  legunt,  hoc  magis  irretiuntur.    Nolo  repetere,  quae  dixi  iu  natalib[u.s.' 

15  Sic  gifft  unb  6o§^eit  facit,  ut  vocent  fiiium  Achas.  Sed  Ezech[iel  13  jar 
gcborn,  autequam  Esa[ias  ista  verba  locutus.  Sic  isti  loco  gern  looltcii  fein 
Irafft  unb  mai^t  ncmcn.  Quando  hodie  puer  natus  est  13  anuorum,  et  cras 
vaticinium  fieret  de  virg[ine  3c.  Alii  intelh'gunt  de  filio  Esaiae.  Nunquam 
legitur,  hüa  ein  prop()ct  fol  ein  !onig  Uierben,  sed  tautum  tribus  regia.    Deus 

20  dedit  ludaeis  hoc  signuni,  nou  ut  niaium  esset,  sed  foelix.  Sed  significavit, 
quod  fo  Bitter  Bciy,  ha?>  fie  ha§  nic^t  Itiürbcn  Icibcn,  ut  semper  I)a6en  nEe 
Signa  öerfcret  unb  gcteftert.  Sed  totus  scrmo  Esaiae  Betrifft  Gt)riftum,  is 
est,  qui  unten  in  bie  '^eEe  et  o6en  in  !^imcl  fomen,  quoad  offitium  et  causam 
finalem.     Deus    det   gratiam,    ut  grati   sinuis.     Christus  secuudum  personam 

25  ift  er  gtoo  natur,  in  ®ot^[eit  uub  mcufc^eit  bereiniget.  @ot  ^ot  nid;t  alium 
fiiium  quam  Maria.  Sed  ipsa  vocat  eum:  Su  bift  mein  Son  UUb  ÖJottCa 
©on.  Sic  Deus:  Tu  virginis  et  meus  filius.  3Bie  toub  fic^  ®ot  ticffcr  t)er= 
fendfen,  quam  quod  herunter  feret,  non  accipit  Ang[elum,  sed  eam  natnram,  quae 
unter  (Sottca  3orn  gcloorffcn,  bareiu  fendt  er  [\ä),  3ft  tieff  gnug.    Ecoutra 

30  puer  in  gremio  iacens,  in  morte  et  inferis  iacens,  ift  glcid)  lüol  in  coelo  3C. 
6§  luirb  pcrfon  !omcn,  bie  man  mag  nennen  bie  Ijodjft  unb  geringft,  bic  groft 
unb  tlcineft.  Post  offitium,  quod  cum  moite  gerungen  unb  für  un3  jur  {)eUe 
gefarcn  unb  ben  triump"^  angerid)t,  quod  resur[rexit  a  mortuis.  In  eo 
moniento,  ipio  conceptus,  ift  erfüllet,  quod  bcr  nibrigeft  unb  r)0(^ftc.    Post 

35  nad)  betn  ampt,   am  Greutj  unb  Oftertag.     Post  finis,   (juando  nos  morinnu', 
lomen  bcm  tob  in  rad;en,  ba  finb  iDir  ticff  gor  fnt.     Sed  nou  manebit,  in 
ext|remo  die  crfür  2C.    S)a§  ift  eube,   barumb  er  menfdj  ift  »uorben.    S)a§ 
mag  ein  jcidicn  fein.    Et  sie  foC  gcfc^cljcu:   "Virgo."    Alma   tjeifft  in  totascf. ?, u 
scripl[nra  s[acra   non  ein   lncit)§6ilb,   bie  empfangen  2C.     Sed  ut   F^llom  ein 

4.1  lebiger  !nab,  fcin§  lueib§  fdiulbig.    Sie  Alma  ein  junge,  lebigc  5JIagb.    S)a» 


')  Vgl  NacMräge. 


JfDl 


62  $rebigten  bei  3a^tcä  1540. 

Rllüort  julourgcn  mtb  jumortern,  ba3  fmib  uiib  fcfjanbc.    Ubii|ue  in  scriiitLura 

Sei- 7, 14  s[acra  usus  luiins.  Naar  ein  junge  bivnc,  sive  sit  jnngfvalo  sivo  junge  frolo.  @tn 

unBcrurt  ^Dkgb,  quae  tarnen  gefdjidft  K.     ^xt  6oc4)eit   tf)Ut§,   ut  nolint  lianc 

virgineni.    Nos  econtra,  ut  textus:  'Ecce  virgo  concepit'  vel  est  gravida. 

©onft  leibet  fi(i;§  nid^t  in  nlla  fpradj  3u"9fi'ah5  fein  uub  fcf}luangcr  fein.    ^ 

IVoplieta  autcni  dicit,  quare?  C|uia  fol  ein  ^cic^eu  fciu,  quod  novuni  Juil  0)0t 
auff  (Srbcn  ttjnn,  ut  ludaei  fidj  bvan  ftoffen,  Sed  gentes  mit  freubcn  nnnemcu, 
qnod  filiu.s  Del  conceptus  e  Spiritu  s[aucto,  uod  o  viro  i.  e.  beS  Uiuttcv  i[t 
jdjlimngcv  Uiovbcn,  batinn  fol  mon  reben,  et  lioo  signum  gibt  toti  mundo  3U 
tob,  iiui  in  abgrnnb  bev  l^cUe  gcfnüen,  unb  bic  Jcuffcl  ^eranS  gcfaren,  qni  10 
s.sctiani  in  coeUmi.  Paul[us:  et  liabet  oninia  in  mann,  fülle.  Sßolt  ix  uic^t 
ba3n,  et  vos  non  liab[etis  pro  l)eo,  inveniet  alium  K.  Oremus,  ut  mögen 
bnbcl)  6Iei6en,  grati  esse  Deo. 

14.  21.  9Kär5  1540. 

^^rcbtgt  nm  ^alnifonntng,  ntirfiniittngS. 

R]  Die  palmai'um  Vesper!. 

Au(l[ivimus  iiistü[riam  diei  pal[marum,  ba  (?f)riftu§  tft  eingeritten  al§   ir. 
ein  !onig  urhi.s  ^ievufolem  et  totius  populi.    Sed  uon,  ut  ineltlid^  fonigrcid^ 
einncmc,  sed  aU  ein  orntcr,   elenbcv  detler,   ut  etlam  non  proprium  asiuuui, 
fdjiücig,    sed   ideo  einleitet  aU  ein   Dftcriamb  raactandus  hac  die,   ut  Lex 
Mosi   impleretur.     ©enn   fo    t)at§   ®ot   gefaüen,   ut    per   filium  I)ulffe  numdo 
boni  tob  unb  fnnb  unb  fi^encftc  ir  vitam  et  salutera.  Potuisset  anberS  mad)en,  20 
sed  ha§  ift  fein  befter  rat.    Iohan[nes  dielt  discipul[os  non  intellig[ere,  qnod 
ita  ingressas,  qnod  postea  intellexeruut,  bQ§  e§  niäjt  untb  iDettlic^  xdä),  golb, 
filbcr,  sed  umb  re[missionem  pLeccatorum,  erlofuug  a  peccato,   morte,   Dia- 
b[olo.  S)ny  l)at  5JJofe§  nor'^in  nbgemalct  unb  oUeS  tiertunbigct,  ba  er  fpricf;t, 
Sic  fotteu  am  Ki.  tag  primi  mensis  ein  Scmblcin  ganlj  rein  unb  gcfunb  unb  '-'s 
abgefonbert  bon  bcr  f)crb  unb  betjalten  usqne  ad  14.  diem.    S)a  foüeu  fie  c§ 
braten   unb    effcn   utit   bittern    falljen,   non  sedentes,   sed  stantes  ac  percgre 
profectnri,  et  ne  nterentur  l'ermento  JC.    ludei  nieiueteu,  e§  lücrc  bie  tjeubtfod}, 

sed  e§  foI  allein  ©jempel  unb  mobel  fein  jc.  ß'^riftuS  I)at§  beibe»  get)alten, 
ba§  mobel  unb  rcdjt  Iticrcl.  Quia  10.  die  Apriiis  ift  er  eingeritten,  ©ie  fal)en  30 
auff  ben  monbcn,  luenn  bcr  üol  Inar,  ben  crften  Dollen  monb,  ber  ba  feit  post 
Equinoetium,  muftcn  fic  Ijalteu  festnm  pasoliae.  5}iorgen  ift  moub  öol. 
S)arnmb  Ijaltcn  fic  paseba.  £)c§  10.  tag§  julior  namcn  fie  e§  ju  fic^  in§ 
l)auy  unb  bereiten  k.  S)a§  ift  ia^  bilbloerc!  gelucft.  2lber  ha^  red^t  tuertf 
ift  Dominus  ipse.  6r  l)at  üüd)  pascha  geffcn  secundum  legem  Mosi.  Hodie  35 
fonbcrt  er  fii^  a  matre,  amicis  k.  reitet  ein  ut  Rex,  sed  fein  nieiuung  ift, 
quod  venit  ut  verus   agnus  unb  3iel)et  nicl)t  loiber  in  Gall[iiaeam  nisi  post 

16  urbis  über  (iu)  .90  über  Apriiis  ste/il  vel  Martij 


9lr.  14  [21.  aKätj].  63 

B]  resnrreetionem.  S)q§  er  legem  Mosi  ^altc  nudf)  naä)  bctll  tilblucrtf,  iugrcditiir 
et  vid^tct  ficf}  istis  dieb[us  ad  )d)Iad)ttiünc!.  14.  die  gcl)ct  baS  fcft  nn,  quia 
vesperi  incipiunt  festum.  Vespeii  ergo  oceaso  Sole  ift  bci"  tag  ailä),  Ullb 
l'cipev  gel)0ret  31t  freitag,  quo  comprelieDsus  et  mactatus  die  pascliaLe.     ©er 

5  freitog  ift  15.  dies  apud  liidfaeos.  S)q§  l)Qt  5JJofe§  fuvgcbilbct  K.  et  tarnen 
simul  significavit,  e§  foHe  iucf)t  ha§  \tuä  fein,  ut  nou  sint  excusati.  Et  deinde 
praedicit  Zacli[aiias  ventnriim  in  asino,  et  Ioli[anues  praecessit  et  iiiiracula. 
r»ominus  non  soiicitiis  pro  üiibifc^c,  gering  fnd),  als  ba§  man  ^ubcn  fd)ilt. 
Dielt:  '5lrm.'    Non  ut  tibi  atlerat  elcnb.    Sed  er  ift  bol  jameiS  unb  clenbu.  snci)  9,  < 

10  Vides  ein  ^art,  trefflid^  anlauffen  Dialjoli  et  Caiphac  et  jc.  et  Domini.  ßr 
fif)et,  loa»  im  in  finn  ligt,  toaS  er  tf)U.  Ipse  seit  se  esse  agnum  et  adesse 
tempus  et  verum  agnum.  S)a»  crft  OftcrlamB  '^at  fie  au§  ©gipten  gefurt. 
Sed  hie  eogitat:  Ego  alius  agnus  Bcbeutct  per  priorem.  Ego  liabeo  alium 
pliaraonem,   qui  superandus.     Ego  agnus,  qui  offerendus  ex  gotlid^cin,  rieter= 

15  liefen  tüiUen  pro  peecatis  hominum,  fie  Jiierlofen  unb  "^elffen  ex  peccalo  et 
morte.  DB  fic  nu  fl^cttig  finb  unb  toben  contra  eum,  non  movet  eum,  sed 
cog[itat  se  agnum.  Ideo  fein  ernft :  Jeuffcl,  5lob,  ©unb,  c§  gilt  bir,  ba  mu§ 
icf)  allein  bempffen,  nemo  ])ote.st  fjclffen.  Totus  mundus  fc^reiet  nbern  tob, 
])ucr  natus  fi^rcict  ut'er  Seuffel  unb  Zob  et  non  eessat,  donec  in  foveain  k. 

20  Et  Diab[olus  rid)t  fo  greulichen  jauier.  Postea  Diab[olus  et  p[eccator  maguus. 
S)o  Uierbe  itf;  aücin  geftcllet  an  bie  fpi|en.  ^d)  fol  tnadjen,  ba§  man  bc§ 
tobe§  fpotten  unb  Oon  Scuffel  unb  (jell  frolid)  unb  Icdjcilii^  fingen.  Item 
p[eccata,  quae  prius  gefangen  eon[scientiam,  fol  3C.  S)a§  l)at  er  gebac^t  unb 
mit  folc^em  ernft,  ba§  un§  unmnglic^  ift  juSegreiffen.    Wiä)  tnunbcrt,  quod 

SS  istis  4  dieh[us  l)at  !unnen  ein  ftunb  rügen,  praecipue  trib[us.  6r  ^at  ge= 
prebigt,  gefodjten  unb  gefenipfft.  Istis  3  diebLus  plus  scripta  in  Euangeliis. 
6r  nimpt  fic^i  gor  nic^t  an  ac  ebrius  für  feinen  gebanden,  benn  er  ftidt 
barinne.  Haec  voluntas,  ut  aboleam  peccatum ,  mortem.  £)a  mu§  id)  ein 
jamer  tf)un  in  redjtcn  ©gipten,  förumb  lauffen  in  alle  l)eufer  unb  tobfdjiagcn 

30  et  post  submergere  in  mari.  Nemo  potest  eifugere  mortem  potentissimorum, 
peccati,  Diaboli.  Et  solus  oppoiiitur.  Ideo  dicit,  quod  venit  jiauper  an  leiB 
unb  fecl.  ^sn  '^ertsen  me'^r  jamerS  unb  ^erljleib,  quod  trit  in  bie  ftunbe  unb 
fol  ^iä)  Beiffcn  cum  morte.  Et  sieut  öerbüftert  unb  erfoffen  in  cogitationib[us 
contra    jieccatum,    mortem    et    obedientiae   Dei,    ItiaS   er   begegnet,    getjct  er§ 

35  [)inbur^,  evertit  mensas.  Sic  in  altera  parte  ludei  finb  blinb,  torid)t  ?c. 
convincit  cos,  ba§  fie  mit  groffen  fdjanben  3C.  Sed  je  meljr  fie  r)oren,  je 
toEer  K.  unb  lauffen  fo  Ijart  an  in  al§  DiabLolus.  Duae  oves  opposilae. 
I)iab[olus  invadit  cum  tiuba  sua  sacerdotum.  Jpse  unica  persona  opponitur 
ii5tis  bestiis.    Sßeil  er«  tt)un  fol,  liabet  cor  plenum  jauier  unb  fi^et  an  inen 

Jo   bcn  tob,    t)ell  K.  et  inspicit   etiam  civitatem  lerusalem.     Pjt  in  foldjer  feiner 


29  über  t^un  steht  flc^n 


64  ?5rebigleii  be3  3a^re§  1540. 

Rjangft  vidct,  (luod  Iiulei  \iä)  be§  Ietbc§  iinbanäbnr  inad;cn,  ba§  luivb  im  du 
bittev  tvundf.  E^^t  ingens  plaga  ingratitiulo  etiam  iu  temporalib[iis.  Ego 
Sülu.s  agiius  unb  trag  Quff  miv  QU  jamer,  eleiib,  qurnl  Immano  generi  a  Diaholo, 
unb  tücnii  \ä)a  gleid)  getfjan  i)abc,  tvaht  iä)  feinen  banö  üerbienen.  Hoc 
peccatuni,  quo  me  crucifigent,  fol  mit  eingcfc^Iojfen  fein,  re[iuissio  p[ecea-  s 
torum  unb  ^eil  unb  gevc(5t[igfeit,  sed  non  accipient,  sed  obdurati.  S)0§ 
f)at  baju  gefd)lQgcu,  hav  u6er  ha-j  elenb  anfeilet  bitteiiit^  ju  locinen,  tf)ut 
loie  ein  rcd;ter  menfdj,  ha-s  fo  iemerlid)  fol  untergeben,  non  quia  eum  occidit, 
8iiM9,44sed  lüil  ir  bie  fuube  nicf)t  öergcben  loffen.     'Eo,  quod  non  cognovisti.' 

2)Qa  ift  fcer  fc^rcdlict)  piaesertim  in  lerosolLj-mis,  quam  Dens  ipse  fundavit,   lo 
\mx  fein  iixä],  ftueH,  faal,   fomer,  Srautbette,   populus  suus,  patriarchae, 
piophetae  finb  fein  öettern.     Et  tarnen  fottcn  fo  unbanciBov  fein.    Ideo  ger» 
riffen   mttjX   propter  horrendam   iugratitudiuem   quam,    quod   eum    crucifixit. 
©ie  !unb  fidj  räumen  ein  tjeitig  @ottc»  ©tob.    Episcopi  iactaut  se  Ecclesiam. 
Hie  alla  occasio  gloriandi.    Quid  23Qpft,  Cardiuales  erga  §onnQ§,  6Qipl)[aa?    is 
breö,   quia    non  liabeut,   quod   electus  populus,   qui  Dei  verbo  georbnet  uub 
geftifftet,   öon  anfang  au§  ©otteS  lüort  f)er  gefloffcn.    Sorumb  mocf;ten  loir 
lüol  auff!)oreu  glorlari:  i)at  er  SerufQl[em  nid;t  öcrfd^onet,  quae  Dei  civitas  jc 
6y  ift  fcfjrccflid)  bing  impietas,    Tvrannis  Turcae.     Sed  Itienn  man  bie  ftraff 
unb  3orn  anfif)ct,  fol  man  nii^t  gern  leben.    Sed  hoc  hombilius,  quod  pracdi-  20 
catur  Cliristus  Dei  filius  pro  nobis  mortuus,  contemnimus,  alii  lefteru,  fd^enbeuS 
mit  fc^tücrb  unb   feijercl).    Ideo   non   mirum,   si  %üxä  u6er  Spuret,    si  Iie§ 
fdjluetiel  unb  hiä)  bom  I^imcl,  quid  mirum,  quod  fein  biffen  :c.    Tantus  con- 
temptus  veritatis   et  filii  Dei,  ut  iam.     Terribile,   quando  legis  Iero[solymis 
fui-sse  3e!^eti  f)unbert  taufent  k.  et  alia,  ba§  ein  menfc^Iid)  '^er|,   unb  laut  25 
fc^redlidj,  s;od  horribilius,  quod  occiditur  filius  Dei.     o.  horribilissinium,  baä 
er  auBeut  bergcbung  ber  fuube  illius,  quod  Christum  occiderunt,  bie  toil  man 
nid;t  bergc&cn  f)a6eu.    Ideo  »nenn  bu  brauff  fitjeft,  toie  er  f)crgef)ct  Inic  ein 
tierbuftert  menfd),  fi£)et  ben  tob  an  et  peccatum.    Si  mit  crnft  gleubte,  «piod 
im»  gülte  jur  remissio  peccatorum,  folt  id)  autf)  nic^t  gern  leben,  nbi  Dia-  30 
bjolus  tarn  potenter  regnat,  ut  houiines  iiigrati  non  solum.    2öir  fonnen  am 
leib  uimer  fo  greuli($  geptaget  »ncrben,  toir  ^abcn§  Diel  erger  öerbienet.   Dens 
avertat,  nc  surgant  pseud[oproplietae,  Mahomet,   Turca,   papa.     Ideo  TItogen 
)oir  gern  ben  mabcn  fad  brau  fe|en  et  orania  caduca  huius  vitae,  modo  non 
aufllerat  verbum  3C.    Ideo  vide,  tuie  ein  gro§,  trcfflic^  ernft,  non  flimmert  fid;  35 
umb  fein  muter  nee,  lüie  in  bie  3iuben  Serben  martern,  quauquam  tencrr[iine 
complexus  et  sine  peccato.     Sed  hoc  magis  externe,  exercet  se  mit  prebigen 
et  miraol^ula  tt)un,  post  in  corde,    3.  (|Uod  foIt^eS  t)ergeben§  t^U,    i)raesertini 
an  ben  3uben.    Si  hoc  consideraremus,  »nurben  Joir  fromer  luerben.  ©eitj, 
I)od;mut  ni(^t  ubcr'^anb  et  omnia  vitia,  et  tamen  omnes  Euangelici.    6§  t)at  40 
meinen  §(5^9{a{n  ju  nicl  gcfoft  unb  ju  fatner  tnorben.    @r  ift  über  meiner 
Ijoffnung.    3d;  lüil  aufff)oreu.    ^sä)  fjabä  üor'^in  jn  Uicl  gemadjt.    Sed  dicunt: 


5Rt.  14  [21.  OTätä].  65 

R]  quid  ad  me?  ^ä)  Ittui  gelb  pöbelt,  ut  tum  lerosolLymis  sacerdotes.  lam 
maledictissima  Civitas  iu  terris.  Quoniodo  ista  2  conveuiuut?  Dei  domus, 
cubile  et  Diaboli  arx,  ubi  t^m  poteuter  regnat  Diab|olus,  Dei  filius  liic 
criicifigitur  et  blasphematur  ignominiosissime  unb  bont  fern  be§  OoI(J§  auff 
6  (Srbcn.  Ideo  potest  dici  ein  ^eilige,  Oerfludjte  Stob  jc.  fein  S5a6t)Ion,  (Sgiptu§, 
©obonta,  ©oraorrfja  ift  ir  glcic^.  Et  tarnen:  Nos  legem,  proplietas  habemus, 
piophetarum  tilii.  Sarauff  gcpodft  unb  alle»  unglud  JC.  Sic  hie.  Coustan- 
ti[nopoli  est  ber  Seuffel  l^eer.  Sed  nulla  iu  orbe  terrarum  maledictior  Roma, 
morito  sancta,  quia  multa  niilia  martyrum.    ^ä)  l^alt,  bei'  fioben  ift  mit  blut 

10  martyrum,  sed  maledicti.ssima,  quia  iterum  liic  crucittgitur,  couspuitur,  et  si 
flet,  fpotten  fie  fein  ba,5u.  Turca  mag  ein  ^Jhm^  fein  erga  pap[am,  '^elt 
C^tliiftnnt  für  ein  propl)eten  unb  l^elt  de  Maria  jc.  sed  fjat  ein  SJotten  an= 
gerid^t,  credit  unb  mac^t  ettra§  netoeS.  Sed  pap[a,  Cardiuales  lad)ms,  fpotten§, 
unb  ift  im  alle§  jutl^un  um6  ben  iauä),  ^errli(f[eit,  maä)t,  quam  habet.    S)a 

15  föot  fel6er  lnonet,  ha  bie  leute  am  I)eiligften,   regivt  ber  SIeuffcl  am  meiften. 

Christus   de    sua  ('ivitate   dicit,    ubi    habitavit:     'Elata   ad   eoehim'  Jc.     Silo  ?'!!.'"'•'.{' ;^ 
gieng§  aud^  alfo  jc.    Ideo  simus  cauti,  fan  hjol  gefd)e^en,  si  iugrati,  baS  au§ 
bicfen  lanben  tnerben  hc\§  Oerfluc^t  unter  ©onncn.    ©o  ^od^  e§  eiijebt  ift  mit 
beut  groffeu,  uberfcf)tt)englic^en  reidittjum  verbi,  et  non  novum.    leros[olyuia, 

20  Silo,  Roma  jc.  De  Autiochia  f)elt  man,  ba§  me^r  merterer  ba  ligen  quam 
lapides  iu  muro,  2  miliarib[us  cincta  muro,  !^at  fein  leute  gel}abt  unb  geben 
toti  mundo.  lam  ift  ber  Scuffel  neft.  Quod  Dominus  mortuus  et  flevit 
super  ingiatitudinem  unb  ttjut  im  fd^ier  mc^r  quam  agou  cum  Diab[olo  iu 
horto.     2)a§   xnaä)t   iste    coutemptus  istius  praedicatiouis   de  assato  agno,  et 

25  nos  putamus  esse  butten  ?c.  Da  foEen  tuir  tag  unb  naäjt  bot  fein,  effen, 
trinken,  sed  etfel,  uberbruffig:  §o,  glauben,  glauben.  ÄomptS,  ba«  euc§ 
ge^et  ut  Romae  et  Ieros[olymis  jc.  S)a§  ift§,  quod  non  red^t  lernen  erfenncn 
agnum  i)aschaleni.  Si  pii,  Unubeu  ha§  gebraten  Semltn  rein  auff  effen  bi§ 
an   jungften   tag   et   post   oblaten  i.  e.  ut   essemus    sine    peccutis    et    terrore 

:io  mortis  jc.  S)a  finb  bie  S^alerfreffer  noct;  nii^t  Ijinfomen,  quaudo  3  pestc 
corrumpuDtur,  vide,  toie  einer  ben  anbern  flieget.  Sic  aifecti  esse  debemus 
et  cog[itare,  ut  neu  cougregem  taleros  3C.  sed  ut  agnoscam  Christum  et  fo 
fortiter,  ut  mortem  coutemuam.  Sed  quia  per])etuo  fug[imus,  signum,  quod 
tantum   spumam   in   ore  jc.     Gerte  Christiamis   fol   ben  funben  feinb  toerben, 

35  Uncrfd)rodEen  für  tob  unb  IjeEe.  Sed  quia  contrarium,  signum,  (|Uod  non 
crodis,  baö  Ktjriftua  mit  foldjem  ernft  unb  fampff  ben  S^euffel  angricffen, 
ut  über  a  morte  3c.  mm  sie  diiig[am  taleros.  Ideo  bift  erhungert  unb  erburftet, 
fdfjmecft'j  ben  braten  nid^t,  agimm,  ideo  plenus  avaritia.  Ideo  veniente  morte: 
?ltDe  id;  mu5  fterbcn,   vel  sis  lapis,  stipes.     Quis  ciedit,   an    mois  futura  K. 

40  6§  ift  ein  trefflid)  fampff,  greifft  in  an  intucnbig  unb  auglöenbig,  »oil  leib 


31  corrumpuiiturj  curruiupitii 
Sul^cvä  aöette.    XLIX 


66  5].!tebigten  bes  Sa^re?  1540. 

R]unb  feel  jerrctffen.     Et   ipse   nihil    videt  (luatn   lidstem    suuni  et  vol[imtatem 

patiis  unb  Q,d)d  I)inon,  Icfft  im  beii  bauä)  rcificu.     Non  est  levis  res,  quod 

pro  nie  moritiir,   sed  deflet  eonini  ingratitndiiieni.     SßcW)  ein  lüc'^cttagen  ift 

9)0111. 9,1  nur  in  Paulo:  'Veritatem  dico,  uon  mentinr',  i^ai  on  unterla-j  ein  gro§  beiffen 

in   corde.     U6cr  tuen?    U6er  meinen  Suben,    non   accep[eniut  re[niissionem    5 
p[eccatoruni  nee  k.     Iden  ecrti.ssiaia,  (jiiod  pcccatiini  tütl  nid^t  ablaffen.    Sic 
non  aliter  Christi   pa.ssionem  ctjren,  nos  mit  unbancf,   "Hotten,  certe  dLicimus 
cum  Christo:  lutib  fo  icmcrliii)  Inerbcn,  hai  fein  menfc^  tan  anälucinen.    ®ot 
Ian§  nidjt  leiben,  m  tmn  ingrati  unb  nnaifitJQni,  al§  U)cr§  ein  faul  labbert. 
2)0»  Iril  ber  tert,  ba  bev  .^^(J'.liSf  fiefiJjrielien  mirb,  ba§  er  fei)  einflcvitten  mit  lu 
betrübtem  geberbe  unb  Ijcr^en,  treibt  bie  5  tag  ju  in  eitel  angft  unb  ^er^leib, 
öom  palmtag  an  usipie  ad  0.  ift  eitel  angft.    ;;'\ft  bte  le^te  t»ocf)en,   bie  @ot 
gefc^affeu  pro  filio,  ba^  er  fein  rüge  folt  ^aben,  sed  quo  |)ropius  pascha,  hoc 
vehenientior   paroxisinus  jc.  et   in    cruee   niortuo  ipso  volunt,  ut  custodiatur. 
Pariet  hanc  victoriam  peccati,   mortis    uullo  gladio,    sed  oblatione   suiipsius   i.i 
ut  agni  Dei.     Die  Veneris   lüirb  er  gebrüten   am  ftam  beS  ^eiligen  creu^e§. 


15.  24.  Tim  l-MO. 

^rcbifit  nm  ^age  Dor  ©rüubonucr'Jtng. 

R]  In  vigilia  Coenae  Doniini. 

Aud[ivimus,  luaa  geff^e^en  fet)  a  Sab[liato  |)ahnaruni,  ut  ordine  secunduni 
textum  siinpliciter  jiruponauius.   Istani  enini  logcndani  foüen  alte  6t)riften  loiffcn 
unb   reic^  tuerben  in  ber  fünft  unb  lere.    äBeil  e«  atleä  ift  verborgen  in  ista  iu 
persona,  \oai  bienet  ad  re|niissioneni  p[t'ccatorun].     Et  praeter  illaiii  [lersouain 

S!ut.  22, 1. 6  non  est  spes.     Historia  hodiorni  diei:  '@a  loar  na^e  ber  tag  ber  fuffen= 
brob.'     'Dn    rf)umor.'      Haec    est    liLstoria  hodiemi   diei.      1.    pars,   quod 
Euangelista  dieit  festum  azimoruni  fuisse  vicinuiu.    His  dieb[us  non  utebantur 
l)ane  fermentato.    ©o  nal)enb,  ut  post  2  dies  2C.  i.  c.  t)eut  unb  morgen.    ludei  25 
mnften  irc  feiertag  am  abenb  an'^eben.     A])nd  illos  no.x  1.  diei  pars,  dies  2. 

i.OTiMf  I,  sNo.x  dicitur  apnd  eos  abenb  unb  tag  morgen.    Hinc  Mose:  'factum  vesperi'  JC. 
i.  e.  5!Jiorgen  auff  ben  abenb  ift  ber  erfte  teil  be§  Dftertags.     Non  dieit  hoc 
solnm,   ut  eos  erinnere  Jud|aiei   paschae,    sed  loirb   ein  fonberlid)  ofterfcft, 
bergleidjen  üor  ntdjt,  unb  3}lofe'3  f)at§  gemeint,    ^ft  ein  jeitlang  geftifft,  nic^t  -^'j 
ctoig,   sed  folt  ein  cnbe  ncmen  mit  feinen  loefen,  fttteu  unb  rechten,  quando 

verum    pascha.      ÄBeife    ejus,     ut    vesperi    inciperont    edere,    loeuu    bie    ©OltU 

tjinloeg,  ba  ber  anfang  mar  paschae.     Soä  loar  ein  leiblid;  Dfterfeft  unb 
yemlin  jc.     Super   hoc  festum  erit  novum.   ba  luirb  uidjt  ein  Semlin  nber= 

'Jii  I  beutet  bev  3ubtii  oftcrn  Unb  jciget  an,  bns  ei  baä  tcc^tc  OftertamO  felj,  buvc^  ba?  nlte 
li'itilidjc  oftevIamO  ii'ivgcbitbct.  /■        :il  fitten  "her  (brtcn) 


!Kr.  15  [24.  anäraJ.  67 

R]  antwortet  unb  gemartert,  sed  filius  hominis,  qui  unica  oblatione  üemel  ben 
oftertag  f)alten  et  seipsum  offeret  in  cruce.  S)amtt  fol  ein  enbc  fjaben  agnus 
paschalis  Mosi  unb  l^infiut  gelten  bQ§  reti)te  Dfterlamfi.  Hoc  dLxit  Apostolis, 
sed  non  intellexerunt.  Ideo  niliii  movent  eos  ista  verba.  Sed  tarnen  ut 
5  postea  recordati  horum  verborum,  quae  prius  non  intell[exerant  i.  e.  habetis 
duplex  pascha,  ba§  Semlin  unb  mirf)  felbcr,  ha§  rechte  Dfterlamb.  S)amtt 
jetget  er  aud^  mit,  irie  trefflid;  er  eilet  unb  lüie  im  jnc^  ift  jur  marter, 
Sleuffel.  Caiph[as,  §o!^ep[ricl"ter  finb  bereit,  fteHen  im  noc^.  Ipsi  noc^  jodier, 
quia  sempor   dicit:   crucifigar,    non  solum  in  corde  habet,    sed  etiam  in  ore, 

10  non  qnod  bafur  fo  erfc^redt,  sed  für  lauter  :c.    Lncae  12.    Baptisari  habeo,  sut.  12,  so 
toie  bang,    ^ä)  tan  ber  ftunb  faum  erharren,   quia  Dei  vol[untas  est,  nt 
ucoidar.     '^^ä)  Itiolt,  ba§  bereit.  Ob  mir§  Inol  tutrb  trefflic^  toeJje  tfjnn,   (piia 
v'ero   voi[nntas   Dei    et   hie    f'rnotus    sequitur,    ut    mors    deloatur,    !an    nid^t 
jufrieben  fein,  uisi  perficiatur.   Ideo  für  groffer  brunft  rcbet  er  immer  balion 

1.')    non  intelligentibLus  Ajiostolis. 

®a§  ift  unfer  agnus,  ba§  un§  gefctilac^t  ift,  ba§  toir  effen  unb  trinden 
foEen.  Sa  ift  auffgeljaben,  haB  tvh  mit  Mos[is  agno  nid^t  ntetjr  juttjun 
l^aben.  ßl^riftuy  ^at  foUcu  ant}eben  ein  auber  toefen  unb  regiment  quam 
Mose,  quia   f)at   aH  fein  regiment,   ut  esset  figur  unb  ^offen,   toarten  auff 

20  (S^riftum.  ludei  contraiium  iudieant,  non  putant  habere  tineni  per  Christi 
passionem,  ideo  contemnunt.  Ergo,  dicit,  tnil  id^  ein  anber  ofterlamb  ftifften 
supra  prius. 

2.  'Congreg[ati.'    (Jr  ift  toittig  unb  bereit,  et  ipsi  etiam  unb  eilen  uuitti). 20,3 
trefflid^,  ut  eum  occidant.     Idem  finis,  sed  ungleich  finis.     @r  Inil  tob  fein. 

25  Sic  ipsi.    @r,  ut  resurgat  a  morte  unb  fc^Iage  tob,  S^euffel,  aU.  maäjt  ^unic^t, 
congreget  filios  Deo  et  mactje  tale  regnuni,  in  quo  tantum  saucti  jc.  ho[niiucs 
in   aeternum.     Hüne    finem    non   videut   uec   Apostoli   intelh'gunt.     Sed   ire 
meinung  ut  ps.    'Xunquid,  qui  dormit,  adiiciet.'     Nos  extirpabimus  eum,  utspj.  41,9 
(jmnia   eius    mira   maledicantur,   blaspiiemetur,    occidatur,    sepeliatur.      Non 

30  solum  vitam  aufferre  volunt,  sed  eius  gloriam,  quiequid  praedicavit,  fol  l)ciffen 
5luffr^ur,  lederet),  quic(|uid  fecit,  fol  ^eiffen  geudEelet),  ba§  man  fein  mit  feinem 
guten  fol  gebencEen,  sed  mit  fluchen.  Sed  ipse,  ut  mortem  superet  et  occidat 
Diabülum.  Sicut  ipsi  querunt  eum  niortuum,  ita  liab[ent,  scilicet  pro  ubel= 
t^eter,    sed  etiam  quando  Christum  inspiciunt,    Diab[oIum  inspiciunt,   qnod 

35  öiel  unb  t\o^  Don  6f)rifto  Ijelt  unb  @ot  ou§  jc.  Sic  apud  ipsos  non  solum 
mortims,  sed  ut  nihil  de  eo  possint  audiri  uisi  pessima.  Ideo  barnac^  fie 
gerungen  jc.     Ideo  iiupossibile  eos   audire   ineuarrabilem   gratiam   jc.     Mors 


r/«   2  jciget    on  iciti  ^ftfelii^  »crlongen  biib  8«ffcä  fernen,   fo  cv  :^at  ju  feiner  mottcr  r 
10  nach  lauter  stellt  ^etljlic^et  liebe  sj-  23  ß^riftuä  eilet  jum  tob,  3übeii  eilen  aud),  Vibcr 

»nfllciiiöer  mcinunß.     tenblit^c   meinung  C5()iiflt  ift  »nfev  ertofung.     Sier  3ubeii  enblic§e  meinung 
ift,  bflv  (S^tiftu-j  gnnlj  ünb  gat  foüe  getitget  »nb  nu-jgevottet  werben,  r 


68  $«i>'9'''n  i)f*  3at)teÄ  154U. 

RJeius  ()at  gegolten,  ut  ftioffc  pro  i)eccatis,  ctiam  IiKl[aeorum  praecipue  jc.  @v 
fieti  tool  mit  getnalt  getljan.  Sed  et  ^at  tooHeti  gnug  t^un  et  talem  hostiam, 
iit  Chii-tiis  filins  Dei  ,'c.  2Ber  finb  fie?  S)te  .'pofjenpricfter.  2as  laut 
Uiorücf;  grculic^.  Wofeä  treibt  iueiblid)  suimi  ijupukmi  utib  üerbrcujit  einen, 
bac'  er  fo  üicl  verha.  ^cf)  toei^  Slaron,  (Sleajar  k.  unb  rtd)t  an  ein  fein  s 
saerifitium.  unb  loerben  üiel  feine  leute  brouä  !omen,  ©auuiel  3c.  unb  Diel 
gut§  tomcn  ex  ea  tribu.  kScd  in  tiue  huius  regLiii  veuient  Aarouitae  et  Mosi 
posteri  nostri  et  Uli  pessinii  in  terris.  Ideo  fd^tlt  er  et  libenter  eos  retinei-et 
in  humilitate,  ue  cadant  in  hoc  terribile  peccatum,  sed  nihil  tuit  poutificib[u.s, 
qni  popluliun  dcb[ent  docere,  ut  habet  Dei  niaudatum,  et  optinii  et  ^oc^ften,  "o 
bie  ttjun  baä.  äßn§  loil  man  tiiel  fagen:  Stapft,  Caesar  h)itb§  gut  meinen  k. 
Nulhis  Status  in  eadem  el)r  unb  l)crli(fcit,  in  (pio  Aaron.  Si  isti  adeo  mali  3C. 
fo  gleuBe  ber  2euffcl  2?apft.  2Bcr  folä  gteubcn,  quod  filii  Aaron,  Mose, 
prophetarum  tantuin  facinus,  ut  non  prophutam,  sed  Dei  filium.  Niliil  nos 
nioveat.  Hoc  ])apa  statuit.  ^t  i^O^er  je  erger.  Crucifixus  Christus  noii  a  i.'. 
seditiosis,  5[l]orb6ürner,  sed  ordinaria  potestate.  non  öon  menfcf^en  ertvelct, 
sed  a  Deo  gcftifftct,  bie  ba»  rect;t  regimeut  in  manu  et  ben  luir  fdjulbig 
gel^orfam  3U  fein.  Vt  nunc:  Carte  rei  obedire  Episeopis,  papae.  Si  seducuut 
nos,  dent  ipsi  responsum.  ^a  ul^i  nianebit  aniina  mea?  Nihil  die:  anima, 
quam  vis  oppignorare.  Ipsi  certe  sedebant  in  scde,  et  praeceptnm,  ut  illis  20 
obediretur,  praesertim  eccle[siae.  Non  Dens  sie  iustituit  potestatem,  ut 
maneat  öberl^err.  Non  sie  dixit  Dens:  Obedi  Caesari,  papae  in  omnib[us 
non  nie  excluso.  Sed  fides  nostra  dicit:  Sj^criptura  SLacra,  quod  prae  omni- 
b|^us  deo  obediani,  praeceptum,  ut  magistrat[ui  obediam,  sed  fo  fem,  ne  sint 

5.  >B(o(c6,4Contra  Deum,  ben  rechten  Ober[)errn,  quia  scriptum:  diliges  Dominum  Deum  25 
tuuni  et  illi  soli  servies.  Jlle  titulus  soli  Deo  competit.  lam  opponunt 
obedienduni  uiagistratui.  ^a,  man  fol  in  gar  aEein  ge^orfaui  fein,  sed  fteljet 
nid^t  fein  ba,  sed  de  Deo  solo.  Non  inspiciendum  raaudatum  principis,  e§ 
get)C  benn  in  «bedientia  Dei,  alioqui  nee  patrem  nedum  te  agnosco,  quia 
ft^reiteft  an»  ber  ban  unb  toilt  ein  Gaipl^as  fein.  Licet  sedebant  in  maiestate  au 
et  corouati  mit  @otte§  iDOrt,  sed  quia  vultis  occidere  prophetas,  irao  Dei 
filium,  Non  agnosco  te.  Sed  sum  pontifcx.  Nihil,  quia  nemiui  folt  unre(^t 
t^un,  nid^t  unfd}ulbig  blut  üergieffen.  Dens  (]at  gemeffiget  uostram  obedieu- 
tiam,  quaudo  nihil  contra  Deum  praecip[itur,  ()bed[iendum.    Si  econtra,  non. 

Soll.  11,47  '.^o^enp[rtefter'  bie  altergeinaüigiftcn ,   qni  regtment  in  ber  ^anb,  et  35 

prebiger,  (jui  popLulnm  regebant  doctriua,  hab[ebant  verbum  et  librmn  Mosi. 
Ideo  disce  verbum  et  certus  sis,  quid  verum  verbum  ic.  Non  es  excusatus, 
quando    dicis:    Mens    parochns    me   seduxit,    Caesar  prohibuit.      3.   finb    bie 


:*  über  TOofe?  steht  vt  .ludiat  poutificeni  sp  gcinbc  K^tifti   fo   in  3U111  tobe  bringen 

1   pmilitices  r    .        0  über  sacrilUinm  sieht  eerdotiuin  sj)  IS  nach  nunc  steht  dicitur  s;» 

.55  l'oiitificüs  r         ■'!(!  Scribnc  r  :iS  iiai'h   i)iMliilMMl   steht  Eu.Hngcliuir.  sp 


9h.  15  [24.  3)iöta].  69 

RI  inettlirfjcn  regcnteu,  gciftlitfjcn,  prcbigcr,  (JUefteti  i.e.  regentcn.  Ii)si  vocaut 
alten  iit  Komani  senatoivs,  öoii  gvoffcf  iibuiiQ  unb  erfarung  gcfc^idftev  fein 
3U  regieren.  1.  bie  getftlidjen  regenten,  bie  ■'öoljcnp[riefter  unb  bie  gelerteften  3C. 
i.  e.  ber  fern  unb  bie  bcften  in  poplulo.     Ideo  nou  confidendum  in  potentiu, 

'■>  fünft  unb  reic^tf)uni.  C3ot  fan  bcr  feinS  leiben.  Cor  hnmannm  ita  affectum, 
nt  aedificet  auff  groffe  gelimlt,  lueiffjeit  JC.  et  dicit:  Ibi  Dens,  \X)\[  aEjcit 
toeitfien  a  verbo  unb  fe|en  nnff  ®otte§  ßreatur.  Si  Caesar  front  prince]).s, 
fol  ii^  from.  Si  ocontra:  ^c^  fcuuc  ctuer  nid^t.  S)er  fern  unb  bn§  6efte  in 
hoc   i)op[ulo  finb  lierr^eter  unb   niorber   sui   propra  Domini   et  adlinc   cnui 

lu   niaiedicunt.     Nos  econtra  snseipimns  ut  Salvatorem. 

'In  atriuni.'  5Ran  fogt,  (jiiod  Diab|oIn.s  1)ab  groffer  marterer  ipiam 
Dens,  bie  '^eE  Inirb  fetnrer  it.  qni  malnm  agit,  ber  fan  fein  froti(^  f)erl;  [)a6cn. 
6§  mu§  ^etmlidf)  mit  jorn  f^un,  tag  unb  nad^t  fein  frteb.  Pins<  :^at  guten 
mut,  tDet§  fic^  unfc^ulbig.   Si  liabet  ju  effen  .'c.    6ie  martern  fid^,  qnomodo 

15   onm  occidant. 

'Nihil  scitis',  dicit  Caipha.s.   3ft  ein  red)ter,  fluger  3Jat,  sed  kieltlidj, tsod. u, 4'j 
iBenn  er§  ba3u  jie^en.   5Jlit  einem  jDieB  errettet  man  ij,  (piia,  fI  non  .suspcn- 
duntnr,  onines  furantur.    ©o  ttier§  ein  tneifer  rat.    2ßo  ^tueen  getobtet,  ftoffen 
fi(^   1000  bran.     Sic  ÜJid^ter   et  pnncep.^^  dicat:   Melins,   nt  nnns  honio.     6r 

20  tft  faft  auff  ber  ban,   timet,   fte  Inerben  lanb  unb  leute.     Ideo  jc.     Sed 

lohan[nc.s  dicit:  non  inteilo.vit,  (päd  di.xerit.    Proplietavit,  quod  Christus  pro  Sot- n.  6i 
l)op[nlo.    U[nfer  I)[err  @ot  fan  per  malnm  tuol  bonnm  reben,  nt  per  Balaain. 
Sic  fetier  fonnen  eitel  gut  toort  reben  unb  fd^rifft  füren  et  tarnen  eitel  gifft. 
Seuffel  fan  bie  fünft,   nt  bomnii  loquatnr  verbum,  et  tarnen  nid^t  meinet. 

25  Sic  Dens  per  malum  locpiitnr  bonum  3C.  Quare  timnernnt  für  bem  öoldt? 
Voluntas  non  deerat  oocidendi,  sed  hjor  nid^t  juraten  propter  populnm. 
Deinde  propter  festnm.  ^tber  ein  ftugcr  rat,  quia  Civitas  Ieros[olyma  plena 
pop[ulo.  ©oft  man  in  fangen  in  templo,  tieret  tumultus.  Ideo  cogitaudnm, 
ha^  h)tr  in  binben  unb  fangen,   e^e  bay  bolcf  geloar.    Ideo  desperant  nihil 

3u  liitnrum  toto  festo,  quo  concionabitur  et  adest  ])op[ulns  audiens  enm.  Cum 
pop[ulus  ablerit  jc.  Hoc  est,  ut  dolo  traderent.  1.  Dominus  est  paratus  ad 
mortem  et  ipsi  etiam,  ut  occidant  eum. 

2.  pars  huius  historiae  de  Maria.    Sab[bato  '  audistis,  quod  Magd|alena3oi).  12, 3 
cum  im.xit  in    domo   sua,   cum  Laza|rns    suseitatns.     Tbi  Bracht  5)l[agbalena 

35  foftlirf)  faI6  et  pedes,  hie  in  capnt.  Disputant,  an  einerlei)  lüciB  unb  falbung 
vel  jtneierlei},  breierlet).     Cogitabimus,  qnod  usus  apud  istum  p()p[tilnni,  baS 


1  über  fleifftid^en  steht  pontifices  sp  über  (ivcbigci:  steht  Scribae  sp  über  Gttcftcu 
steht  Seiiiores  sp  Seniores  populi  r  3  über  gricrteftcn  steht  "Scribae  sp  Ifi  Consilium 
Caiphae  r  23  Augustini  dictum   Nihil    l;uii   m.iluiu  ex  qun  Ueus  non  aliquid  boui-  jc  r 

33  Magdalena  vngit  Dominum  r 

')  20.  März.        >)  Z.  B.  MSL  40,  279. 


70  ^rcbigtcn  be?  3ol)«s  1540. 

Rlfic^  vein  '^ielt  unb  fein  flcibct.  Hiuft  iiid;t  ein  fledeu  fein  am  h\ä),  Äanbel, 
fc^uffel,  f)nusrat,  prneterca  tüiircn  jart,  ccfel,  bas  nicf)t  nM  uni&  fie  n'ir()c, 
Itinven  (^ctuonct,  ba§  fie  fid)  fcev  üicl  falbeten  mit  foftlidjcm,  luolriec^enbcm 
loaffcv,  iit  9?niben  lünffer,  Balsanimn,  bog  luar  bei)  in  in  quotidiano  usu. 
Advoiiicnte  liospito  houorabaiit,   lunfcf)en  fuffc  nnb  fpvuljten  ()cnbt  unb  fuffc    b 

»(Olli).  6, n  ut  Matli.  6.  Cum  ieinnas,  sed  xidjt  bidj  auff  i.  c.  jiev  unb  fdjniücfe  die 
ieiullii,  iit  auff  ben  'Babiaiij,  quo  ludei  sc  omant.  Cum  ergo  ein  gemein  lueifc 
iü  hoc  pop[ulo,  potest  öcri,  quod  isla  Magd[aleiia  me^V  benn  eiumnl,  sod 
ter,  quater,  iit  etiam  in  domo  Simeonis  et  postea  fratris.  Nos,  qiii  iipseiiiius 
hunc  morein,  (•ou[itant  esse  3  mulieres  jc.  @ic  lüirbS  im  gettjnu  aus  fDnber=  i« 
Hd^ev,  groffev  anbadjt,  quia  er  TjatS  umb  fie  üerbtcnct.  Erat  obsessa  7  demo- 
iiib[us,  (juos  e.xpulit,  et  saiiavit  corpore  et  auitna.  Ideo  plus  diligit  <iuaiii 
aliae  omnes  viduae,  die  paschae  flevit  ad  sepn]ch[rum.  Maguum,  quod 
liberata  7  demonib[us,  Itievben  anbete  treu  jamcr  an  ir  gefe^en  fjaben.  Tdeo 
ubi  est,  fiieit,  quod  jxjtest,  unb  tf)ut  naä)  bem  braurf;  Tudeonnu,  lavat  pedes  u 
unb  befptenget.     Ideo  cog[itanius  unb  laffen   bleiben,   <iuod  ter  vcl  saepius 

!W(Qttii.26,9euni  unxit.  JfubaS  toirb  untoiEig  unb  fdjilt.  'Potuit  venumd[ari.'  ,§ie 
fte'^et,  quod  etiam  quidam  discipuli  inuriniir[aut.  @§  f)at  bem  Tudae  juOicI 
tüoticn  loerben.  @in  mal  JtjerS  f)ingangen,  sed  iil)i  secnndo  fompt  et  effuudit  k. 
etiam  alios  irritat,  fjat  bie  nnbern  ^tpoftel  für  \ä)ep§  gehalten.  Mur[muravit  w 
Wütii). 2c,  15 et  f'ecit  alios  etiam.  '@rof d^en' dieunt  valere  fd^ier  ein  frf^redcnberger,  30<^. 
Alii  mai^enS  g|to^,  bn§  ein  iglic^er  grofc^  ein  gulben,  300.  Sed  ]o!ian|nes 
dicit  hoc  di.xisse,  iion  quod  cura  sibi  de  pau])[eribus,  sed  JC.  Lbi  audis,  lua§ 
ber  §63i9?  für  narung.  Nihil  proprii  in  terris,  fein  !ud^en,  feiler,  brobforb. 
35eutel  befil^t  er  bem  fingen  3"'5f'§/  fli^t  fi(^   geneeret  bon  gaben  bc§  öolds,  25 

ubi    praedicavit,    et   praecipue    mulieres    piae,    quae   cum    sc<puitae.     3ft    cin 

elenb,  bettet  narung.    ^x  ftnb  Oicl  getoeft,  12,  72,  ift  öiel  brauff  gangen  k. 
SBeil  er  ben  beutet  trug,  funb  er  ftetS  ettüaS   t)ernb  reiffen.    3ft  be§  ftelenS 
getDOUet.    Dominus,  ut  cog[itat,  ueseit,  (juod  fiir,  uec  discip|uli,  utuntur,  quod 
edit,  dedit  10  A  pro  piscibLus  et  red^nct  15.    Ideo  i)at  ftc§  bron  geloenet  unb  m 
^(\i  treibelic^   geftolen,   lims  frome   teute  geben.    53tagb[atena  fol  fo  gettjan 

fiaben:  Se'^e,  3nbn,  do  300  ft.  vel  g^  domino  ju  ef)ren  K.  alia  matroua: 
habe.s  tot,  berforge  ben  ^(iStSRn  loot  sc.  9iec^t.  Sed  quia  non  gibt  gelb  in 
beutet,  .sed  dat  in  bie  ?[potiefen,  max[iine  dilexit  Domiuum,  ein  gro§,  trefflidfj 
ernft  et  g|ratiarum  actio,  gibt  fur  ein  buc^fen  falben  300  ff.  Cogitat:  bie  ftnb  « 
ba'^in.  Si  mihi  dedisset  alabastnim,  dedissem  ei  particulam,  reliquum  vendi- 
di.ssem.  Ipsa  confringit,  ut  tota  domus ,  ita  ut  non  possit  ferri.  3Qßa§  ift§ 
benn  me'^r,  quod  jc.  Diab[olus  etiam  obsidet,  fo  lDed)f|t  in  im  geitt  unb 
Seuffel.    Non  est  dignu.«,  conteutu.s  ein  leffel  t)ol.    Tlaä)t  ein  fdjonen  J(|ein, 


23  Christi  oeconomin  r  27  über  12  steht  Apostciil  sp        über  72  steht  Jiscipuli  sp 

28  ludas  fur  r 


'J(r.  15  [24.  Uiäij].  71 

R]  baä  Jol  man  mercfcn  iirib  ein  fcft  brnuff  fjaltcii  k.  Hj!  I)clt  iiicfjt  ("Inisfum 
et  Apiistolos  für  avmc.  (ir  ioenbet  für,  er  toolte  oiel  armen  gnt-ä  9etl)an  n. 
Ergo  ipsa  ntmpt  ben  armen  leuten  ba§  brob  ex  ore.  Ego  si  tantum  pecuniae, 
.semel  60  pauperes  cibare  possem  ;c.  tningt?  nnnü|Iic^,  fdjenblic^  ju  et  irritat 

5  aUos.  Est  certe  verum,  ift  im  nic^t  Don  noten,  uec  gebefjcrt,  Joir  muffenS 
enteren  et  pauperes.  Magcl[alona  et  Christus  non  curat  pauperes,  aliocjui 
dixisset:  stulte  agis.  Cur  non  K.  Si  Cliristus  tarn  diligeret  pauperes  ut 
ego  3C.  6o  mu§  :3uba§  öiel  fieiliger  fein  ([uam  Christus.  Hoc  Iohaii[ties 
praecipue  scripsit  jur  tnamnng,  nnb  man  fol  ein  eigen  feft  f)altcn  bem  Snbal, 

w  ut  optime  inculcetur  Christianis,  l'apa  et  ^Rotten  fc^mucEen  fic^  in  bie  ij  \axb, 
Dei  verbuin  et  gut  Irerd.  Pap[a  inm  nnn.  Oliui  ].  ntUu  man  anl)ekn  mit 
lere,  nnb  fureten  Dei  verbum,  haS  man  glauben  felfdie,  cHeit:  loil  leute  retfjt 
leren,  ut  nostro  tempore  Anabap[tistae,  Sac[ramentarii,  Antinomi.  Isti  omues 
educerc  ho[mines  ex  errorib[us.    2)a§  l^eiffen  ^uba§  ftutf.     Pap^a:  iixä),  tircf), 

X5   quicijuid  ipsi  docent,  ift  rcc^t.    Sic  eapti  Caesarcs,  Reges  et  inundus.  2.  fort), 

ba§  man  fic^  fteüet  mit  ber  lieB  crga  prox[imum.    1.  quaudo  @ottc§  e^r  fuiiit, 

niie  lüil  man  Icute  Keffer  effen?    ©d^inermcr:  tuir  foHen  fie  lieben.    Sieb  fol 

aüeS  tragen   1.  Corint:  13.      Vos  luillain    charitatem.     Po.stca  gra  rocE  3ief)Cn '-»"t.  13,7 

an  uub  geben  gelt,  ut  iani  pap[a,  allein    jum   ornatu,    ut   cog[iteut  ho[mines 

20  doct[rinam  iilorum  veram.  Is  optirtct  sit  probus,  quia  tot  et  tauta  gibt,  et 
tarnen  ift  ein  Oerjtüeiffelter  bofelvii^t  für  ®ot  unb  loelt.  Tstis  duob[us 
Diab[olus  muuduiu  sedncit ,  mit  ber  lere  et  operib[us.  SBenn  ber  ©laub 
allein  ift,  !an  man  fd^ier  ba^inber  lomen.  lam  si  jiapae  non  creditur,  quando 
dicit  se  vei'c  docere,   quin    opora  non  sei|uuntur.     Sed  isti  subtiliter  simpli- 

25  cib[us,  qui  gratü  rod  tragen,  quia  ratio  fitjet  auff  ba«  fonberlirf)  inertf,  ber 
ge^et  barfus,  non  iffet,  trindet  ut  alii,  betet  oiel,  !niet,  oportet  aliqnid 
sit  jc.    So  tt)ut  ber  nid^t,  gibt  für  groffe  l)ettig!cit  nnb  gute  luerd.    S)a  folt 

lernen.     Contra   1.  sie  fd^lies  coiitr;i   prinios    duiucs  .5  seusus   ju.      Nuni  tua 

doct[riua    reimet    fid^    cmn    Syuib[olo,    pater    noster,    P>ap|tismo,    cum  ^au§= 

30  tafel?   Bone.    Si  non,  rl)um  ©eift,  »nie  bn  milt,  ic^  frage  nad^  feim  (Seift, 

fi^rifto,  ®0t  quam  iihnn,  qui   in  Catcchismi   partibLUS  flehet.     Si  ba§  getrau, 

fetten  toir  un§  alter  irtbnm  erluerct  in  jjapatu.  Fraacis[cus  mit  bem  gralnen 
rod£,  ftridE  ift  toftlidE)  biug.  Num  vcnit  ex  verbo?  Non,  sed  ex  bona  inten- 
tione.  3id^  bring  ein  Ijotier,  öoldEomen  ftanb.  6§  l^eifft:  ^ä)  gleub  an  patrem, 
35  fiiium  et  Spiritnm  s[anctum.  Si('  iuidistis,  quae  vera  opera.  Non  eorum, 
qui  Caput  iuclinant,  gestant  graln  rodE,  item  fonbcrlid^  ioeife  füren  K.  Sed 
qnando  clilig[is  prox[imum,  fanft   leiben,  tragen,  bulben,  ^clffen  et  nihil  facis 

fonberlic^.    Is  l)et  nie  gern  geben  |)a\q)crib|us.    Sed  ^et  gern  fein  teil  t)erab 

portiret.     Ideo  mu§  6^riftu§  unrecljt  fein.    Sed  excusat  eam  et  dicit  eam 

40  fecisse  tam  pretiosum  opus,  ut  in  toto  mundo  K.  quare?  quia  voio  sepeliri, 


11  über  antjebcii  steht  er 


72  5Ptcbigtcn  bc-3  3nl)tc?  1540. 

Rltanieii  nunc  vos  facitis,  cur  mihi  non  faccret?  qui  bereit  tob.  5Ragb[aleiia 
meinetS  QUff§  Bcftc,  et  ideo  etiam  Christus  amplius  iiiterpres.  2)a  inivb  ^nbaö 
gor  frfjcHig,  quod  Mar[iam  laudat  et  se  vituiicM-at.  ®a  tt)trb  er  jortlig,  quod 
abbrodjcn  suao  avaritiae  unb  jol  öerliercn,  quod  .speravit,  et  cog[itat:  ^d; 
h)il'3  luibcr  {jereiit  bringen,  unb  toenn  bir  auä)  leib.  Yadit  ad  principem  5 
sacerdl<)tum.  l)iab[i>his  intrat.  2)Q§  ift  ein  @rpo!e)ind)t,  uon  menfc^Iif^, 
.«ed  teufflifd).  Si  etiam  tantum  pro  h()|mine  hab[uisset,  tarnen  vid[it  taiitam 
)Kitientiani,  frcnnblic^  mit  inen  umb  ut  cum  pneris,  eitel  tjolbfclig  inerct  unb 
toanbcl,  quac  deb|^uit  diligcre.  SBirb  jo  gifftig  boje,  nou  expectat,  doiiee 
erjnd^t  barumb,  .sed  ex  gtoffer  boSl^eit,  bic  im  Senffei  eingibt,  bent  fein  bienft  "> 
nn  poiitificiliLus.  Scivit,  (piod  im  nad)trnc^tcn  it  qu<id  non  funbcn  leidjtlid) 
baju  tomcn.  Venit  ad  I)eubtleut  tenqili.  (Sf)c  fie  ein  Inort  rebcn  Jc.  Sa  finb 
fie  frolicf),  30  filber[Iinge,  ba§  foKen  moiiien  bic  oOO  fC.  Hie  di.^eito  ludam, 
quem  liabemus  in  Christiauitate.  Et  fonberlicf)  troft.  ^uha^  fjilfft  Ecclesiani 
Christianam  rein  madjen,  quod  non  vere  doceaut,  credaut  et  vivant.  Ideo  i* 
quia  unter  bcm  f)auffcn  .sunt  mall,  Ergo  oportet  non  sint  veri.  Faciamus 
veram  Ecclesiani,  in  (|ua  veri  et  omues  pü.  2>afur  bieuet  3uba§.  Aug[ustinus.i 
Nostra  Eeclesia  non  nielior  quam  Christi  et  Mosi.  David  Absolon.  O])ortet 
liab[eamu8  fc^eW  unter  Un§.  Xolo  inter  illos  e.sse,  quia  quidam  mall  inter 
eos.  Ideo  verum  Euang[eliuni  nun  habet,  alioqui  h.  Ideo  h)onen  eine  ^o 
mad^en,  quae  pura.  Sed  fe^  bril  auff  nofen.  Si  Chrisii  domns  ijcit  ni($t 
rein  tonnen  fein,  nee  nostra.  Nostros  Indas  foUen  luir  leiben,  et  non  ideo 
Eeclesia  dissuenda.  Alioqui  muftu  bii^  felb§  lücglDcrffcn,  quia  habes  eiter, 
rott,  unftat  in  corpore.  Ideo  muä  '^uhaS'  ha  fein,  non  propter  malos  jc.  Ideo 
^uba§  ift  un§  ein  6jcmpel,  ut  nic^t  bran  teren,  si  uon  omnia  pura,  et  ideo  25 
iHotten  au»rid)ten.     Suo  tempore  jc.     Haec  historia  huius  diel. 


2  ludas  r 

')  MSL  36,  32'J. 

IH.  25.  3JJätj  lü4u. 

''^.^rciiigt  nm  ©rünbonucr^tag. 

R|  DIE  COENAE  DOMINI. 

TOniii). 26, 17  Hodieruam  historiam  Euangelistae  his  verbis  describuiit:  'Primo  die 

Azymorum'.    Is  textus  comprehendit  duo,  baOon  loir  au(^   ^anbeln  lOoUen 
Umb  ber  gef(^ic|t.      1.  ift    ba§  Qfterlamb  in  lege  praeceptum,    de    hoc   quae- 

sierunt  discip[uli.    'Azyniorum.'    .§aben  biefen  tag  jut^un  gel^abt  mit  bem 
fatücrteig,   ut  eücerent  K.     Ideo  ille  diraidius  dies  etiam  computatur  ad  ferias 

31  Coena  r        S2  \  r 


9ir.  16  [25.  TOätä].  73 

R]  pascliau.     '5Ruftc'  K-    i.e.   er;it    prafceptuin    per   Mosen    a   Deo.     DomiiinsßuT.  22,7 
nee  f)au§,  [)of  gehabt,  jicn»,  rent.    Sßo  n  ^tntomen,  ift  er  311  ®aft  et  (piic- 
qiiid   ei^datiun,   aceepit.  ^Ideo   nescieniut,   ubi    osunis    pascha.     Ideo   inter- 
rogant,  ubijc. 

i  p]t  mufte   e§  ju  ^seriif|nlem  effen.     llii  eonvcnit   tota    mnlitndo,   all 

famer  üol  k.     Ideo  hjeifet  n  inen  k.    :^sn\nhax  menget  er  mit  ein  veimn 
pascha,  fein  leiben,  fterBen.    'Meum  tempus  adest',  uon  tantum,  ut  ederet »'«"ii- ^«' i» 
pasclia.     '5]icin'  i.  e.  compiehcndar  hac  noete  et  cras  mane  in  Cruce,   tntt 
groffer  Brunft  fi^et  auff  bn§  opus,  ba§  er  tl)iin  fol,  nee  desinit  ^xpii  de  eo, 

10  doiiec  prehensus.  3ft  fo  iwtHtg,  Bereit  k.  i.  e.  hjirb  nu  nBcr  mitfi  ge{)en. 
5)hiften  bQ§  feft  gnnl;  looc^en,  8  tag  et  nihil  edere  quam  Oblaten  nnb  nn= 
gcfetoert  brob  i.  e.  lucipiam  pa.seha.  Sed  e^e  bie  8  um  finb,  fol  ein  anber 
paseha  augerid^t,  Ijat  für  ben  S^euffel  niber,5ufc[)lagen ,  ben  Sob  jufreffcn  et 
redimere  genus   hunianum.     Max[in)iun    est   opus,    ideo    semper  loquitur  de 

.5  eo.    'bereiten;     ®r  ^elt§  nid^t  lenger  benn  ben   aBenb.     Alii   dise.ip|uli4""'") '■'e.ia 
ctiam    adfuerunt.      Sed    ICuangelistae    tantum    describunt    mensam,    in    qua 
Christus  cum  discipulis  12,  et  atfuerunt  mulieres,  quae  coxerunt.    Sßirb  ein 
85  ^erfon,    6,  7  tiefd^.     Iterum    meminit  pascha.     Prius  33  jar  geffen.     Sed 
uBer  feinem  fo  ju  ftn  getoeft  ut  uBcr  biefem.     Libenter  edam,  quia  est  ba§ 

•M  le^te,  non  seeundum  meam  personam,  sed  etiam  legem  Mosi,  bn  Ireiter  nicljt 
mefjr  Brand;  ha  fol  fein  i.e.  toU  novnm  pop[ulum  et  regnum  anricl}ten,   in 
(|U()   praedicabitur  de  alio  aguo.     Ideo  dicit:  '^ix^liä)  l)Qt  miri)  b a r n a (fj  *■'"'•  s^' 1* 
Verlanget',  ^aB§  !aum  lunb  erharren.    Prompta  obedientia  patris  et  nobis 
lilicntissinie    servivit    sua    passione.     'Donec  impleatur.'     ^$}    h)il   nid^t 

25  me!^r  babon  effen,  quia  morior  pro  raea  persona,  ideo  k.  et  tüirb  etiam  ]m-o 
aliis  erfuEet  loerben,  ut  etiam  mecum  novnm  edant  in  regne.  So  fc^neit 
9}lofen  aBe  et  simul  tamen  significat,  quod  post  mortem  vivet.  Non  edani, 
et  moriar,  sed  ift  nur  ein  figur,  l)at  mid^  oBgemalet,  cum  iam  impleatur, 
edam  3c.    S)a§  effen  h)tr  teglicfi  treiBen  et  in  tota  Ecclesia  Christiana.    2Bir 

30  Ijaben  ni(^t  Benanten  Dftertog,  tantum  propter  vulgus,  ut  audiamus  historiam. 
Alio(pii   apud  Christianos    una   perjictua   dies  a  resnr[rectioiie   usque  ad  ad- 
ventum,  ab  hoo  tempore  '^at  ba§  effen  unb  trtncEen  nidjt  auffge'^oret.    3ft  ein 
geiftlid^  effen,  uon  ut  ludaicum  pascha,  quo  venter  repletur.    Sed  ut  lohau:  6.  ""D- «-  55 
'Mea  earo.'    Illic  nuiltis  verbis  ac.    Quid  edo  et  bibo?  quando  praedicamus, 

3;>  legimus,  meditamur,  quod  Christus  verus  Dens  et  Homo  suum  corpus  et 
sang[uinera,  ut  Io§  a  peccato,  morte  unb  etoig  feiig  unb  gcrecE|t,  tum  richten 
Joir  ba§  rec^t  oftcrlamB  an  unb  legenS  eurf)  nur  für,  quod  pro  nobis  san- 
g[uiaem  2C.  qui  hoc  andit,   intelligit,    credit,  leBet  babOU,  crescit  subinde  in 


3  2  r  6  über  3metbov  menget  stela  Meum   tomims.     Scjt  sp  Meum  tempus 

adest  r  15    über   bereiten    steht    %tTct  sp  m  Vetus  pascha  r  23  Desideiio  r 

24  Nouum  pasclia  r 


74  il^rebigleit  beä  '3al)xei  1540. 

R]  hac  cognitionc.    S)a§  ift  spiritualis  cibus  et  potus,  sciliect  aiicliro  Eiiaugelinm, 
unb  bn§   f)crli  fafft  et  subinde  certius   hoc  credit.    S)n§  cffcii  luib  tvincfcn 
l)Orct  nidjt  ouff  ab  illo  die  usqiie  ad  tinem.    Faciam  oftevtag,  «jiii  sine  noclc 
et  dtirabit  ad  finem.     Sic  semper  habemus  ftißcn  frcttag  unb  oftevtag,   <|uia 
praedicatur  mors,  resuiTectio.    S)a  fpeifet  matt  tnit  Christiaiiitatem,  (juo  cibo     s 
roboratnr  JC.  nt  ipse,  (pii  edit  carnem  3C.  et  ego  re.?iiscitabo.     ^ä)  toil  OUff= 
ijibm  ba§  ofteiiamb,  bii  mau  nur  bc§  jarS  ein  mal  k.    Et  instituam  aiiiniid, 
ipiod    durabit   ad  3c.   et   suscitabo    omiies,   qiii  edenint  hoc  i.  c.  qui  crcdunt 
nie  mortmini   pro  ipsis.     U6er  ba§  gemein  effen  unb  trinken  Uiirb  er  ba§ 
@acra[ment  eiufc|en,   ideo   distingue  unb  mac^e  !ein  irt{)umb.     S)a§  oftci"=  m 
Iam6   äffen   fic  gefd^ur^t,    stantes,    baculos   habeutes  in  manu,    aU  bie  eilenb 
3Um   lanb    auvlauffeu,    ut  etiam  factmn,   et  sie  festinabant,  ut  etiam  Egiptii 
eos   cogerent,   ubi    jiriniogenita   niortua  3C.    quicimque   hab[uit    ludeum    apud 
se,   trei6  in  au§.    Ideo  j^atten   fid^  öor  äugeruftet,    bie  fdjuc^  angejogen  et 
cogebantur  jc.     Et   ideo   institiituiu  pascha,    ut    record[arentur  ber   crlofung,    is 
be§  elenb§  unb  jomerS  a  capltivitate  coi-porali  iisque  ad  verum  pascha.     Sed 
qualis   liberatio?   tantum   corporalis.     Et   libeuter  velim  habere  liberationcm, 
pi  mortuus,  ut  acternum   viverem.    Sa  lt)il  idf)  auä)  au§  !^elffen.    Istud  pascha 
fol  anrtrfjten  erlofung  tiom  einigen  tob,  funb,  gefengniS,   bicnft  ad  aeternam 
vitam,  frei[)eit.     lila  alia  libei-atio  ift  a5gematet  burd)  bie  mobel  unb  figur  ^^ 
istius  veteris   agni.     1.  dicit   fom  effen  unb  trtucfen  im  reic^  @otte§.    Dei 
regnum    <(nid    sit,    scitis.     Est   Elcclesia  Clu'istiana.    ubi  Christus  Rex.     Hoc 
regnuni  luil  ic^  fo  anviif}ten,  ut  tantum  sit  una  dies.    Haec  dies,  quam  servat, 
ba  folt  ir  effen  unb  trinden  de  canie  et  sang[uine.     1.  geiftlicf)  i.  e.  ut  man 
prebige,  lefe,  ^ore.    ^pvebigen  ^eifft  anrid^ten,  auff tragen  unb  bie  fc^nffcl  für  a-- 
bie  @eftc  feigen.    Si  credis,  edis  i.  e.  credis,  (piod  mortuus,  tum  es  ber  Stcfc^= 
gcnger  einer  in   regno  Dei   unb   iffcft  unb   trindfcft   in   regno  Dei  secundum 
animam,    et   hoc   perpetuum,    donec   all   unter  bie  ßrbeu   iomcu,    et  venieus 
resuscitabit    nos,    edisti    corpus    meum  et  sang[uiuem  i.  e.  cred[is,    quod  pro 
te  ,'c.   ideo  vives   pro    me.     Ultra  hoc  fe^et  er  f)ernad^  3C.     Vult  opus  suum   ;io 
au§ric[)ten   unb   fot  gel)cn.     Nondum  est  hoc  regnum  in  visione  JC.     Sed  hie 
in    fide,    donec    gar   gcfunb.     Hoc  fiet  post   resur[rectionem.     Sed   ut  etiam 
externam  Ceremoniani  bobel)  (letten,  quae  nos  admoneret  huius  cibi,  instituit 
etiam  corporis. 
i.stov  11,23  'In  ea  nocte.'    ll^nfer  "^i^err  65ot  f)at  alljcit  bie  Ineife  gef)aUen,  ([uod  35 

ne6en  feim  Inort  l)at  jeidjcn  ober  ß^ercmouicn  gefegt.  xVdam  et  jiosteri,  Noa, 
quando  praedicariuil ,  opfferteu  ein  fc^Op» ,  ba  junbet  fii^s  an  igni  e  coelo. 
S)a§  Inar  signum.  Sic  praedicatio  de  liberatione  ex  Egipto,  netien  berfetfien 
prebigt  fe^t  externum  Signum,  scilicet  pascha.    S)a§  ift  u[nfer§  l)[crr  ®otg 


11  stantes  ülier  (scdeiites)  'J^  IJegnum  Dei.  r  3ö  ®ot  l)at  iitjcii  iirtrii  jfincm 

Ivjott  ßctcmonicn  gefegt  r        38  über  bevictbcn  steht  Exo:  12.  sjy 


5Rr.  16  [25.  Wem].  75 

R]  toeife  aljcit  gclpeft,  ba§  o^ren  m(i)t  aHeiii  ^oveteit,  sed  etiam  oculis  viderent. 
Ideo  etiam  pro  oculis  posiiit  siginmi,  ut  coufirmarcntiir  sui  per  verbiini  et 
signiim.  Sic  per  totam  script[uram  s[acrani.  Gideon  fol  Älidianitas  fc^Iogcii, 
bii  iüar§  luort  aüein,  bifputili,  post  ignis.    ;^^tem  ad  Mariam:  'paries'.    2)a§s;ur.  i,ai 

5  )OQr§  trort,  post  dat  sigmim:  'Eccel  S)a§  ift  Dei  tneife,  quod  smini  ]iop[uhiiii 
vegivt  im  lüovt  unb  cufferlicf^eu  jeid^eii,  ba§  er  uiiS  nic^t  Inffe  patnpciri  imb 
fdjloe'Üen  ut  papa  et  oraues  Rottae,  qui  fic^  auäbtetjet  QU§  verbo  unb  [id)t= 
Uäjin  jeidjen,  <piih[us  Dens  nol)is  mai:ifest[avit.  Kos  in  augulo,  maäjt  im 
eigen  anbackt,  ge^et  an»  ber  ^rrfjen  et  contemnit  verbum  et   visibilia  signa. 

10  Sic  Diab[olus  semper  toeifet  bo[mines  a  verbo  et  signis,  ju  tuelc^en  bo(^  nnö 
(Bot  gcBunben  ad  nostram  saliitem.  ^^'c^  IjaB  verbum  vocale,  8ac[ramentiiiii 
geatzt,  sed  botior  gefurcht.  Sed  luvocavi  Sat[anam  unb  hjolt,  ut  @ot  nieciim 
etloaS  fonberltdjö.  Non  putabam  Christianos  esse,  (jui  verbum  ;c.  Si  ()iiis 
mihi   dix[isset:    Si   Deum   ipsum    aiidire    et   videre.     O   ad  finem    mundi  jc. 

15  Dicam  tibi.  S)q  Ijat  er  gefetst  Apostolos  et  omnes  praedicatores  usqiie  tinem, 
qui  füllen  mein  loort  prebigen.  Item  bap(tismnm,  Sacra[mentum,  Absol[utiouem, 
pro-ximi  linguam,  patris,  illos  audi.  Qui  vos  audit,  videt,  me  3C.  fo  ^ette  ic^ 
fiHJpen  jcitlic^  tteggetüorffen.  Volebam  iiiic  videre,  audire,  ubi  non  fi(^ 
nngcbunben,  hio  non,   ubi  angebunben.     Si  ergo  illos  audierit,   me,  econtra, 

ju  si  contempseris.  Quare  ergo  Romam,  Compostellam  eurro?  (Sr  Bringt  f)eilig= 
tr)um  ÖOn  fran^cisco.  Esto  3C.  S)a  fol  @ot  fein,  et  ita  credidimus  jc.  ^a 
fol  Uiol  ein  Bein  k.  ja  tool  niberüeib.^  2öo  er  \v\i  firf)  ftnben  laffen,  ha§ 
tooßen  luir  ni(f)t  leiben.  ®r  'i)at  fic^  gefe^  in  bic  pfarre,  in  domum  tuam, 
imo  vlcini.     Qui  vos,  me  audit.     Sic  totum  mundum,  omnes  angulos  implet 

2b  verbo  suo,  praesertim  Ecclcsiam,  ubi  miuisterium.  2ßa§  ba|er  toed^ft,  fe^e 
jU,  quia  Diab[olus  non  quiescit,  donec  aufferat,  quod  Peus  JC.  Sic  ludei 
habebant  locum.  Ubi  tabernaculuni,  erit,  ba  fomen,  bic  me  videbis,  audies, 
invenies  sacerdotes,  si  eos  audis,  me  jc.  Sed  bort  fteljet  fc^one  eid^en,  linben, 
berge,  aloe,  ba  iüoUcn  toir  Beten,  ilHc  audiet  me  Dens.    Templmn  erat  Sald- 

30  [monis,  ja  fol  fein,  aud^iebant  et  vid[ebant  non  in  maiestate,  sed  im  fur= 
geBilbet  jei^en  unb  Bilbe,  ia^  bie  äugen  Begretffen  !nn,  ut  !an  fulen  saeer- 
dotis  manus,  si  imponit  3C.  et  audio  praedicatorem.  Si  loqueretnr  in 
maiestate  k.  sed  mihi  ^u  gut  in  fribti(f)em  Bilbcn  unb  IciBItdjem  ^etcfien. 
5Brob,  Itjein,  vo.x  Concionatoris  non  terret.    VHBer  ba§  !unben  fie  nic^t  leiben, 

sr.  füren  f)in,  mo  fie  Berge  faf)en,  in  monte,  garten  luftig,  mad^ten  altar.  S)a§ 
ift  ber  leibige  Sleuffel,  ber  ben  teutcn  uBerbruä  an  ber  pfar  unb  mad^t,  ba§ 

Ij'J  über  eti.iin  bis  posuit  stellt  pro  aurib[us  pusuit  verbmii  sp         .9  über  Gideon  steht 
ludic:  6.  sp  4  über  paries  steht  Lucae.  l.  sp  10  leuffel  Iceifet  bic  Icufc  öoii  GSottee- 

Wort  snb  jciii^en.  r  20121  über  ^eitigt^utn  steltt  relifjuias  sauctoruin,  ossa  sp        SJapft  %Q.i 

®ottc§  Wort  bnb  jeid^en  faren  laffen  r         29  J[uben  fatleii  aiidj  »on  @otte§  Wort  unb  leic^en  r 

')   Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  30 \  265  Note  Ol. 


76  i^vebigten  be?  3of)rcä  1540. 

RlftC  btc  o()rcil  jltcfen  s(Mii]Hn-  novinu  aliquid  audiendi.  Sie  siib  i)aii[atu  iiumdns 
ploinis  idoladia.  Et  liic  fo  maiid)  oltor,  fo  iiinndj  aligotter,  fo  iimnd;  5]h'^, 
fo  mand)  Slfigot.    5iu  e§  ift  aiijgefei^ct.     @ot  geb  gnab  jc. 

Sic  hie  uon  solum  befiltjct  effcn,  trinken  geiftlid^  per  vei-bum  usqne  ad 
diciu  extre[miim,  sed  fe|t  aiiä)  euffcrlic^  jeitfjcn,  boS  lüir  mit  augcn  fc'()cii,    •■> 
ut  bap[tisamiis,   praedicamus  toto  nnindo,   sed   nou  solum  audio,   sed  etiaiu 
vidco    et    manib[iis   contrecto.     Video   eura    in    bap[tismo    et    audio    uon   in 
niaiestate,  sed  certus,  quod  signuni,  qnod  in  bte  QUgen  fd^einet,  quod  Dens 
adsit,  baptiset,  sie  per  totiim  annum  praedicat  de  ba])Ltismo.     Sic  perpetuo 
praedico    de    rc[missione   p[eccatorum.     5Jocf)   bleitict   ba»   jcic^en   ha ,    quod   lu 
prieftcr  me  absolvat,  ba§  t(j^§  auc§  mag  6rniirf)cn.   ®i§  tft  allein  in  bic  of)ren 
gevicfjt  tcglid)  usqne.     Sacra]  nientum  vero  ift  in  bic  angen  gerieft,  ba§  ftcvtft 
imc'   ncdfu   beni   tooit.     Sic  Donnnu.s  non  jiifriebcn,   qni>d  anrii^t  cjjen  nnb 
tvinden    de    «uo    corpore   et    sang[uine   per   praedieationem.     Sed    ponil    ein 
jeidien,   ba§  aud;  ba'^in  fot  ge^en,    Inic  ba§  trovt.    ®a§  ift   nn  ba§  Ijeüig  i^ 
Sacra] ment,  quod  est  eNter[num  sig[nuni,  ipiod  cufferlic^  in  bie  äugen  fettet, 
babel)  @ot  >til  fein.     Ideo  uon  opus,  ut  queramur:    3i<^  hJoW  u|nfern  ]^[err 
®ot   gern   fel)cn,   Ijoren,   oportet   me  ire  Roinam  jc.   videre  ossa  >c.   ja   bcn 
Seuffrl  auff  bcn  fopff,    barffft  H[nfetm   \txx  @ot  nid^t  nad^  lauffcn   nnb 
fud^cn,    ipse  Icufft   bix   nad^   et  quaerit,  aperit,  si  modo  velis  aperire,   iiabcs   iu 
Euangelium,  Saora[mentum,  Bap[tismum,  Ciaves,  parente-s,  (juae  vidcs.     Ibi 
aperit  Dens  jc. 

S)a§   ift    nu    hcßi  signum,    de    quo   dieit:    'Calix.'     'Hoc   facite.'     Hoc 
diligenter   ob.servanduni.     ©ebed^tniS   ift   unbeutfc^  tüort.     Ego  non  iuteüexi. 
Sic  intellig[ebain:  iticnn  nbcvnt  attav  ftunb  nnb  gebadjt  an  ba«  leiben  6f)rifti  r:, 
et  docebaiu.    äßei'  ubcr  f)in  6cbedf)te  Christi  ]>assioncn)  et  flerct,  ba  lüar  nulia 
fides.     Tantum   opus  operatuni.     S)a§  ift  bofe,  faul  gebed^tni§.     Idem  ae  si 
cog[itarem:  I)avid  fuit  Rex.  Sal|onio  aedit'licavit  tempium.  Cliristus  niortuus 
Hierosolj^-mis.     2öa§   {)ulfi    \\\\i)   ba§   gcbed;tni§?     O  foelices  vos.     E^st  alia 
i.stov.  11,  sGcommemoratio  i.e.   bu   folt   baöon   piebigen   nnb   reben,   usque  dum  venerit  so 
1.  Corint:  11.  fonberfid)  quando  utimur  signo.    Praedicatio  fol  in  corde  quo- 
tidiana,  jeid^en  nou,   ut  nee  absohitio  3c.    ©olt  an  mid)  gebendEen,    quod 
mortuus,   non  satis  tantum  raaterialis,    nou  fiuis.     Sed  sie  ut  verba  sonant: 
'accipite  hoc  c[orpus,  quod  pro',  'bibite',  num  satis?  sed  quid  'pro  vobis'  jc. 
2)Qvauff  ift  iSacra[ment  gerirfjtet,  uon  quod  factum  ante  1500  ju  ^evufalLcm-  '^ 
Sed  peccatnni,   mors  adest,  habes  cum  in  coUo,  et  peccatum,  mein  ftcvben, 
6Iut,  @ac[rament  ift  geben  unb  öergoffcn,  non,  ut  auffl)6re,  ubi  hi-storia  facta, 


i  ©Qcramcnt  finb  euffeitic^c  jeic^en,  btf  in  bie  ougen  fd^cinen.  r  11  flSnUx^äjdb  be§ 

Wort?  «IIb   bct   eactnincnt.  >■  23  öiebcdötiiiä  r  -JC  Saut  gcbe^tni-^   im  Satiftumb.  r 

30  3Jcd)t  gcbci^tnid  «ntct  bcn  ßtjtiften  r  33  Ooinineinoratio  e.st  non  t;iiitum  causae  mate- 

rialis  sed  fiualis.  r  i 


9lr.  16  [25.  ÜJJätj].  77 

R]  sed  fol  loirdEen,  ef'Hcax  fein,  donec  peccatum  et  mors  in  muudo,  lul  hoc  ein= 
gefegt,  scilicet  'accipite'  jc.  'pro  vobis'.  Intellige  Sacra[mentum,  quod  lüd^t 
I)a6e  Quffgetjovt  mit  ber  lüstoria,  ut  in  papatu.  Post  ^a6en  ein  opus  bvonS 
gemacht    in    obedLientia  Ecclesiae,    ut  Dens   milii   propitius.     ^^t   nic^t    alia 

.=■  gebedjtni§  quam:  Ajector  ift  i5U  %-coia  erf(f)lagen.  .^^d)  Iril  bir  jubienft  bran 
gebenden.  Audis:  bu  foltä  e))en  et  pro  te  k.  @oIt  nichts  bringen,  sed  Idolen 
unb  empfü^en,  unb  fol  U)cf)vcn,  fo  lang  funb  unb  tob  fulet.  Gerte  quotidie 
seiitimtis.  Et  anima  fol  inier  jungem  unb  burften  nacf;  leben  unb  gerec^tig= 
feit.    Ubi  accipiam  bie  fpeife?    Ego  6in§  et  agnus  ;c.  ut  iiou  solum  cog[itoni, 

lu  quomodo  factum,  sed  bas  e§  nod)  im  fc^loang  unb  treffteu  gefje,  unb  erlnurge 
Diab[olum ,  ut  incepit.  Vis  passionis  semper  operatur  ista,  ut  couscientia 
semper  se  erigat.  Credo  iu  lesum  Christum.  Sa»  leiben  ge^et  imer  fein 
frefften,  quanquaui  semel  factum  historice.  Et  facta,  ut  esset  aeterua 
redemptio,  non  ut  cessaret.    Et  eius  passio  ift  eBeu  fo  ftard  iu  fiue  et  ultima 

15  hora  mundi  quam  in  principio.  Inspice:  tDCr  finb  'euc^  ?  Xuni  Apostoli 
saltem?  uum  cum  ilhs  loquitur  solis?  Ergo  nihil  ad  uos  pertinet  corpus. 
'@UC^'  finb  omnes,  quos  voravit  p[eccatum,  mors,  quos  Diab[olus  habet 
captivos,  ut  est  Dominus  peccati,  et  omnes,  qui  Dei  sunt,  ^eiffen  ^ie  '6ud)'. 
Alias  esset  historia  ut  mundana. 

ao  Ista  verbaCoeuaetexerunt.  Eratraysteriumfo'^eiUQ,  ut  nemo  uisisacenlos, 

et  occulte.  S)Q§  ift  jeic^en,  quod  memoriam  Christi  et  praedicationem  jugebedt. 
Nihil  scivimus  de  textu  hoc,  quasi  esset  memoria  historiae  ut  de  SaIo[nii)np, 
qui  aediticavit  teraplum.  Sed:  'hoc  facite,  quotiescunque' 3C.  SefftS  f)inber  fic^ 
usque  ad   fiuem   muudi.     'Ero    vobiscum   usque.'     Ideo   non:    bibite    tantnm<D;iittii.28, au 

25  nunc,  sed  quotiescunque,  nemet  mä)  tag,  quando  vultis,  usquc  ad  finem, 
sie  tarnen,  ut  commemoratio  mei  ceiebretur.  Ea  non  praesente  nihil  est, 
quod  pro  vobis  i.  e.  credite,  quod  Dominus  corpus  pro  vobis  et  saug[uinem, 
ut  e  peccato,  morte  liberaret  contra  peccatum,  mortem,  Diabolum.  Ita  ad 
praedicationem  habetis  esternum  siguum,  ut  Beibe,  mit  o'^ren  unb  angen,  mid^ 

30  ergreifft,  ut  an  mid)  gebendt,  quod  pro  vobis,  ^ofirt  unb  bienet  mir  bamit 
nt(^t.  Nos  cog[itavimus:  fecit  nos  dignos,  qui  Deo  aliquid  6red}ten  pro 
vivis  et  mortuis,  et  aliis  ablata  una  speties,  ut  habens  coiitritionem  habeat 
remissionem  p|eccatorum.  ^\t  nic^t  mnglid^,  quod  sie  hunc  textum  ex  oculis, 
et  omnes  pios  excecavit.     ^^t  boc^  ber  tejt  fo  ^eH,    ut  non  amp[lius.     'Hoc 

35  corpus  pro  te.'  Item  'hie  saugLuis'  k.  Nonne  beutlic^  unb  flor?  ^oä)  fol 
mir  loffen  nemen  ex  oculis,  auribLUs  et  dicere:  Ilic  offero  Christi  corpus, 
ut  exhil)[eam  ei  gratum  obsequium  JC.  Non.  Sed  'accipe',  nihil  das  nee 
potes,  et  praedica  unb  rl^lime  Oon  mir,  quod  pro  te  jc.  sie  me  düigere  et 
propter  me  patieris,  ubi  senseris   te   habere  non   tantum   verbuni,   sed  etiam 

*o  exterruira  signum,  et  servies  et  omnia  mala  propter  me  patieris  k. 


9  über  JC.  steht  dieit  Christus  sp         17  l'ro  vobis  datur,  pro  voliis  cttuiiditiir  r 


78  ^Ptcbigten  bc?  Sntjte«  1540. 

R]  Hie  praedicauduni   de  Saeramentariis,  quod  verum   coip[us  et  sang[uis. 

Sacramentarii  ijdbm  un§  ha§  ©acrament  jemerlid)  juleftert  nee  hodie  resipiseunt, 
mocf)en  frf;Icc^t  6vob  unb  toein  btau§,  et  postca  commemoratiouem  'ijoä)  greifen. 
>«'oii  iiitelliguut  iiiiniiiuini  verhiim,  luoHen  meffen,  quoniodo  corpus  in  paiio  3C. 
Quomodo  potes  crede^re,  quando  audis  Euangeliuni,  quod  audis  ipsam  s 
triinta[teiii?  2^1  iin§  ratione  m($t  Bcgrciffeii.  Ergo  foI§  Unrecht  fein.  @r 
ft)tic§t  burr:  'Hoc  corpus  uieum\  et  aocipit  jc.  non  gemein  Iei6,  sod  hoc, 
quod  'pro  vobis'.  Accipis  panem,  est  verum,  et  tarnen  corpus,  quod  pro  nie. 
S^aBel)  bleib  nnb  üugel  nic^t  nnb  l^ut  hiä)  für  bem  ©eift.  Tu  Dei  mirabilib[us 
non  (juaerenda  ratio,  scd  ol^ven,  augen  jut^un.  Quod  videmus  Solem,  est  i" 
fein.  Sed  anima  iiou  videt,  quia  est,  ac  si  sederet  in  coeco  carcere.  Si 
quis  foramen  jc.  Anima  etiani  sedet  in  teneb[ris,  )öil  üugcln  iinb  tappen, 
sed  nihil  facit,  ei  fei)  fad^,  fie  l^alte  fic^  an  bQ§  toort,  scilicet  'Hoc  meum 
corpus.'  Saft  bir  nicf}t  fagen,  quando  corpus  in  pane.  Ibi  ge^eft  in  teneb|ns. 
Sed  si  nianes  in  iioc:  ba§  ift  fein  toort,  liec^t,  ba§  f)6re  jc.  's 

Vos  iuvenes  fe^et  mä)  für.  Manifestavit  sc  primuni  jier  verbum,  deinde 
Ijonit  etiara  signuni.  SBSort  ift  eben  fo  nnbegrciflid^  aI-3  jeidjen.  oft  iin= 
gleublic^,  quod  Dei  filius  pro  mc  3c.  Xon  !an  ©ot  ergreiffen  ])er  rationem. 
Sed  nunc  habeo  luceni,  !an  in  fcl)en  mit  angcn  nnb  faffen  mit  oI)ren.  Num 
Romae"?  Non.  Sed  in  Ecclcsia,  domo.  'Qui  vos  audit.'  Item  (pii  bapti-  ^o 
satus.  S)a  fet)e  iä)  in  in  a(iua.  Item  'hoc  corpus".  Sa  fe'^e  idj  in  im  leib 
unb  blut,  unb  reidjlirf}  sc  manifestavit  et  totum  muudum  implevit  suo 
verbo  et  signis,  quib[us  se  reveiat  suo  pop[ulo,  et  quod  ba§  jeid^en  nic§t 
lebig  äei(i)en,  ut  Sacramentarii,  sicut  nee  aqua  baptisrai,  sed  eins  corp[us  et 
sang[uis.  @ot  'ijüt  un§  au§  ben  irrgengen  gerucft  et  vobis  dedit  meliorem  2.'> 
fortunam,    uunquam    fnistis    in   istis   errorib[us.     Ideo  gratias  agite  Deo  3C. 


1  ©acramcntid^luetmet  r  Uff-   Similitudinera    hie    dabat    de    Captivo    sedente    in 

turri  ceca  et  tenelirosa,  in  qua  nihil  posset  lucis  hahere  nee  seiie,  vlji  oriens,  oeeidens  je. 
Si  muiiis  in  allqua  parte  perfoiaretur  et  fieret  foramen  et  significaretur  ei:  Situs  fenestrae 
vel  foramiuis  est  versus  orientem,  et  deiuceps  dabitur  tibi  eibus  per  hoc  foramen  !C.  Sic 
Anima  nostra  sedet  et  occlusa  est  in  corpore  velut  tetro  carcere.  Ideoque  nihil  novit  de 
Deo.     Si  Incem  verbi   non  sequitur,  nunqnam  intelliget,  quao  Doi  sunt  r 


git.  17  [25.  m&xi].  79 

17.  25.  9J!nT,(  1.540. 

'!)Jrcbigt  nm  ©rüubuuiter^'tag,  itöt()mittagv. 

R]  A  praiidio. 

Hodie  aud[ivimu8  ba§  ftudt,  quam  Euangelistae  Com  Dftcrlcmbliii  liiib 
eiufe^ung  be§  f)eiltgen  Socrameuty ,  Somit  (S^riftuS  i)at  auffgcljafien  baS  alt 
mit  feinem  gebec§tni§  unb  'i)at  un§  ba§  feine  gegeben  et  siii  commemoratioiiem, 

5   iiempe  quod,    cum   eius   passionciu,   hal)[emus   i'c[niissioiiem  pLeocatoriiin  et 

vitam  aeteruani.  Solus  lohanLnes  describit  lotionem  pedum.  Orta  est  con- ßut.  22. 34 
tentio,  quis  illoriim  maior.  Ex  Luca.  'Nunc  filius  homiuis  est  clarificatus'.  300.13,31 ; 
Emat  gladiiini.  Ex  Luca.  Sequuutur  tria  ca[i[ita  14.  15.  IG.  quae  alias  suf  22. :« 
tractantur.     Dominus   ^at   iliis   dieb[us    multa   gepvebigt   et  fecit,    ut   mirum. 

11)  Addit  Iohau[nes,  quomodo  scripserit  bQ§  ofterlamfi  et  coenam,  lotionem 
amiserunt,  eam  addit,  et  ideo  ne  puteraus  Christum  purum  hominem,  (jui 
pat[itui-  tarn  iguo[mimose.  Ratio,  cur  Iohan[nes  scrip[serit  suum  Euang[eliuui. 
Haeretici  iam  tum  grieffen  ben  arti[!el  an,  quod  Christus  verus  Dens  et 
homo.     Alii  etiam  scripserurit  Christum  Deum  et  hominem.    Ideo  omnib[us 

15  capitib[us  immiscet  utramque  eius  naturam,  ut  videatur  ex  verbis  et  0|)eri- 
b[ns  eius:  Deus  et  homo  jiro  nobis  natus,  datus,  mortuus  et  pro  uobis 
resur[rexit,  asceudit  ad  eoelos,  et  talis  persona,  quae  non  purus  homo,  ut 
Iohan[nes,  sed  homo  est  mortuus  et  resur[rexit  Deus.  2(n  bem  art[t!cl  lett  bic 
mad^t   totins  C;hristianitatis,   unb  ift   ber  %üxä  mit  un§  JC.     Soli  Christian i 

-0  fd^etben  fid^  ab  aliis  omnib[us  in  isto  art[iculo:  Credo  in  lesum,  ein  einigen 
$)(S9i9in,  Son,  in  una  persona  duae  naturae.  Iohau[nes  ergo  perpetuo  hunc 
artiLculum   iuculcat. 

'Ante  pascha.'    Semper  !^at  auff  bie  jeit  gebadet  unb  fro,  quod  venit.Soii.  1.1, 1 
'Ut  e.\'  3c.    ©0  hjil§  @.  3io'^anIne§  nennen,    sie  alii  non,  descHbunt  mit 

3''  trefflichen  ttjorten,  quam  horribilitcr  gemartert  ift,  has  tt)ol  mod^t  ein  enbe 
feine§  Ieben§.  Sed  Iohan|nes:  quicquid  passus,  fol  ein  gang  Ijeiffen.  Non 
est  talis  passio,  quae  in  foI  detjalteu  in  morte  et  sepuIch[ro,  ut  alii  omnes, 
sed  nihil  aliud  quam  gang,  fpvung  ex  hac  in  aliam  vitam,  ex  sepulchro, 
fjette,  feffe  jur  reiften  patris  u6er  alle  Sreatur,  gibt  alfo  bem  leiben  ein  fonber= 

30  Iic^§,  praedieat,  quod  passio  Christi  nihil  aliud  (luam  gang.  Pascha  l)at 
nomen  ab  Egipto,  ubi  textus.  3<^  >oil  in  ßgipten  get)en  biefe  nad^t.  ©en 
gang  beutet  ©.  3io^an|ne§  ^ie^er  et  dielt  verum  esse  transitum,  quia  ista 
nocte  ift§  ergangen,  ubi  mortuus  unb  lüar  ju  nid^t  mit  bem  gang,  gteng,  fo 
treit  bie  melt  ift,  unb  fd^Iug  tob  Seuffel,  ©unb,  '^cE  unb  erlofet  suos  pop[ul(>s 

3^  ab  Egip[to,  nv  ampliiis  subditi  Egip[to,  [)eccato,  morte  JC.  3ft  ''^  obgrunb 
ber   IjeEen  gefunden  Ephe:  4.  unb  burc§  unb  burc^  ab  profundiss[imis  usque  epii  4, 9 


13  Cliristus  verus  Dens  et  homo.  r         26  f'liii.sti  ji.issio  est  tiiinsitiis  r 


80  ^Prebigten  bc?  3al)rei  1540. 

R]ad  dest[eram.  Per  hoc  iudicat  non  simplicem  hominem,  qui  nioritur  et 
succumbit  a  inorte,  .sed  in  media  morte  conculcat  et  oecidit  mortem.  De 
hoc  in  feriis,  lüic  er  bcn  tob  jutretten.  Vocat  ergo  passionem  Christi  trausitura 
öom  leiben  unb  tob  in§  öetcrlic^  regnum  jiir  rechten  ^anb  @otte§.  lam  scribit 
de  liinnanitate  Christi.  ,■> 

soi).i3, 1.3  'T^sque  ad',  t^et  inen  olle  fveunbfc^Qfit  unb  liebe,  unb  fo,  nt  niber 

tntet  et  hivat  eis  pedes.  'SBufte,  (iiiod  omnia.'  Äonipt  inibcf  K.  ''JJIit 
gi'offem  öletS  hoc  f'acit,  ut  sciatnr,  quod  uon  tantiim  liomo.  ®e()üvt  feinev 
(Jrcntnr  nee  Angclo  3U,  ijuod  omnia  in  mann  uub  aller  @ngcl,  f)imclv,  ßrben 
nicdjtig,  beS  tobs,  gellen,  lebeus  mec^ttg,  gerec^tigfeit  ju  ge6en.  Is  est.  ber  lo 
ha  leibet.  Nihil  est  in  coeh^  et  in  terra,  qtiod  non  agnoscit  eiim  Dominum. 
Ideo  ne  cog[ites,  quod  hlub  fit^  nic^t  lücl)rcn.  Sed  tu  es  in  culpa,  uon 
poteras  solvere  3C.  ideo  gilt  bir§.  Est  omuipotens  Deus,  sed  propter  me 
factus  honio,  ]iassus,  ut  liber;u-ct  a  morte  et  peccato  unb  fe^t  mic^  in  iusti- 
tiam  et  vitam  aetornam.  Dominus  t^ut  nod^  haii.  ludas,  quanquani  obsessus,  ir, 
et  a(!eepit  Sacra[mentum  et  lotus  jc.  V[ult  d|icere:  bte  BoäEjett  ift  fo  gro§ 
in  Inda,  ha§  niQU  muö  fogen,  ber  Seuffel  ^qB  in  fcefeffen.  3Senn  ber  S^euffel 
einen  Beginnet  ju  leren,  f'acit  blasphLemationem  Dei  summnra  honorem.  3ft§ 
ntcf;t  geleftert  unb  gcfd^cnbert,  (juod  paplaeetEpiLScoporum,  Card[inalium,  Doc- 
t[()rum,  Anab[aptistarum  et  Sectariorum  mera  est  blasphemia,  ipsi  interpretautur  20 
slummam  iustitiam?  V[ult  d[icere:  Vidit  Indas,  quomodo  suos  dilexerit, 
humiliavcrit  se  erga  eos.  Impossibile,  er  folt  fi(f|  aü$)  gebemntigct.  Sed 
cog[itavit:  Quare  se  opponit  sacerdotib[us,  toti  regno?  loil  ein  jonberlid}S 
machen,  mu5  ein  SBetler  bei)  im  fein  3C.  eflundit  pecuuiam,  cog[itavit  forte 
so  benet'acere,  si  prydcret,  nt  pop[idus  halieret  pacem.  Ut  hodie  multi:  05 
2Gßenn  man  nur  bie  Suben  tob  jc^lnge,  Lutheranos,  ba-3  hjir  frieb  nnb  rüge. 
Duris  verbis  significat:  ber  Seuffcl  für  in  in,  ber  lompt  mit  etm  groffen 
t)anffen,  l^at  in  fo  ()art  eingenomcn,  ut  nihil  movcatur  neqne  cha[rita(e. 
adinonitione,  lotione,  get)ct  t)in,  al3  pfiffe  jc.  Unfer  Ütottengeifter  t[)un  eben 
fo,  Ijilfft  nic^tä,  man  rebe  mit  inen,  Inie  man  Iril.  ©ie  loolIenS  nid)t  [)oren,  30 
(jnod  Diab[olus  possid[eat.  Sed  certe  non  habent  bonum  Spiritinn.  (Sin 
tüeifer  ri(^t  mit  eim  narren  ntc^t§  au§.  Si  bemutiget  fii^  erga  cum,  fo  gibt 
er  im  re(i)t.  Si  uon,  sunt  duri,  gcl)en  mit  ben  armen  leuten  umb,  tretten 
fie  mit  füffen,  nnlla  patientia,  misericordia.  Sic  Arrius,  Atha[uasius  et  alii 
persci|uebantur  eum,  dicebat  3c.  ''Man  lon  mit  ineu  nidjt  nmbgcl)cn,  fd)ilt  35 
man,  l}ilfft  ntd^t.  Econtra.  Sic  in  Comitiis  t)aben  mir  unis  gebenuttiget.  Iga,  f)a, 
fie  geben  fic^.   ©ie  ftreuben,  finb  ^2luffr()urer.    Ser  Seuffcl  ift  in  bid^  geforen. 


ä  Christas  Deus  r  13  nach  sulvere  steht  ipse  soluit  i)ro  fe  sp  Christus  Dens 

propter  uos  tit  hoino,  patitur  r         löjl?  ludas  obsessus  r         ify  ludas  uon  eineudatur  hunii- 
litate  Christi,  r  HijS^  über  gut  bis  te(ä^t  steht  stultus  putat  sapientem  cedere  sp        ®c§ 

Steuffftä  finbct  njcrbcn  Wcbev  butd)  Semut   iiod)   ftcvtigfcit  gcbofjeit  ?■  36J37  über  fie  setfn 

fi^  steht  ili(«baiit  .nduersarii  sji 


'Jh.  17  [25.  QJiörj].  81 

E]  humilitas  duplex.  3Qßen§  bie  lere,  fidem  Betrifft,  ba  gefc  mir  ®ot  fein  bemut. 
NoD  gilt:  2ßeid§  charitati,  paci  concordia,  ut  Ecclesia  noii  dissuatur,  S)er 
ßeiferlicf)en  5!JJaicftet  ju  Kc6.  Sic  Rottae.  Sed  respondeo:  t^iic  lere,  toort 
unb  ©lauben  {jintneg,  noo  latnm  digitnm  lueic^en,  uub  folt  ^imel  unb  erben 

5  brufier  irre  toerben  unb  ber  '^imel  einfallen.  Bap[tismus,  Sacra[mentum, 
EuaDg[elium  non  mein,  sed  Dei.  äBil  ber  ntci(i}cn.  Si  sie  dicimus,  fo  muffen 
mir  ftol^.  Sed  revera  vera  humilitas.  ßom  ^er  unb  greiff  mic§,  ba  eä  bie 
lieBe  antrifft.  Si  non  himiilior  erga  te  et  noa  patior,  si  fd^aben,  toeid^  i(^ 
ba  nic^t  in  bem,  bai  mein  ift  unb  mir  ge6en  a  Deo,  fo  fdjtit  mic^  et  die: 

w  6r  lan  mir«  nic^t  öergeben,  quod  eum  erzürnet  jc.  Si  invenis  nie  nun 
humileni  et  lavanteni  pedes,  et  non  facio,  fo  fdjtit  micf;  ftugy.  ^^ft  red^t, 
mein  leib,  gut,  ef|r,  leben,  S)a  fol  iä)  mi(^  bemütigen  unb  gerne  mit  bienen  k. 
Si  aliter  invenis,  die,  e§  l^eiffc  ftoI|  3C.  Sed  fte  motten  I)aben,  ut  me  corani 
Caesaie   et   papa   humiliem,    ut  G[eorgius  Dnx   ipse   princeps  in  terra:  gern 

IS  mit  leifi,  gut,  Ino  e§  trifft  fein  reg[iment.  Imo  bem  Sapft,  3iu^i§/  unferm 
proditor.  Si  exceptionem  facimus,  ut  libertatem  nobis  relinquant,  cpiae  non 
nostra.  Ipsi  praecipiunt  in  bis,  quae  non  possuut.  Ideo  habenuis  cor  laetum, 
erbieten  un§  secundum  charitatem  mit  attem,  quod  habemus,  quod  nostrum. 
Sed  ba§,  ma§  ben  ©louben,  doct[rinam  et  Deum  ipsum,   cpiod  ipse  servavit 

20  unb  tviU  neraini  geben,  ba^  fol  itf)  übergeben.  Rottae,  loenn  fie  un§  nirgenb 
fonnen  leftern,  dicunt  nos  ftoI|,  ^offertig,  non  habere  pacientiam,  humilitatem, 
.sed  sciunt  se  mentiri,  quia  seiunt  nos  Dei  gratia  ein  jebcrman  iool  bie  fuffe  K. 
modo  nianeat  verbum  purum,  unb  greiffen  (Sot  nidjt  in  ba-j  feine,  tum  liabe- 
bunt    nos    tarn    humiles   ac  oves.     ^loä)   fd)elten   un§,    quod  ftol^,    non  lieb, 

25  fonnen  nic^t  ju  gut  l)Qlten,  ftienn  tnan  un§  ersürne,  fonnen  lDtr§  nic^t  tier= 
geben  unb  oergeffen.  6§  ift  nid)t  mein  rod,  non  corpus  3c.  ^ä)  mil  ftol| 
cum  sauctis  patrib[us,  qui  alle  ftol^  propter  doct[rinam.  Dominus  furlegt 
hie  exemplum,  l^ot  ben  Su^Qft  U)oEen  meldten,  ut  ablieffe  a  proditione,  sed 
nibU    iuvit.     Optamus,    ut  Diab[olns   iteruni   auSfare,    si    non,   uolo   cum  eo 

30  Christum  prodere.  Ibi  Dominus  nimpt  loaffer  et  tit  servus.  Non  est  con- 
siliuni,  sed  praeceptum.  ß^riftuu  übergibt  fein  ftanb  nic§t,  Magister,  non 
omittit,  quanquam  oben  an  fi^et:  ego  lavo.  Quid  sit  lotio,  historice  exponit 
ipse,  nempe  quod  sit,  qui  est  snpremus  Douiinus,  sit  humilimus  et  servus. 
'Sicut  ego  feci'  k.     Idem  est:  qnisque  dilig[at  suura  prox[imum,  et  si  opussoii.  i3,  is 

35  habet  tuo  auxilio,  habet  pedes  immundos  jc.  @r  gibt  gleit^tool  bic  nicifter= 
fc^offt  nic^t  f)in  toeg ,  quod  Coucionator,  Doctor  i.  e.  lere,  ©lauten  fan  cuc^ 
nid^t  unter  füffe  iuerffen,  sed  mu§  über  bleiben,  sed  quod  habeo  manus, 
pedes,    fio  vester  servus   jc.     Sic   homo  quaudo  vere  instructus  in  title  unb 


J/2  Humilitas  duplex  ||  Falsa  r        7  Vera  liuiiiilitas  r         äS  über  loei^eu  ■■'lelit  liquc- 

facere           -Vi  über  historice  eicht  Grammatice  -iö/.yö  Christus  lauat,  sed  gibt  bie  iiieiftev 
jc^afft  nidjt  lucg  /• 

i;uH)etä  Uüetle.    XIJX  C 


§2  SPrcbigten  bei  Sa^teä  1540. 

R]lefft  im  ben  nic^t  nemen  liis  veibis:  S)u  6ift  f)offeitig,  ftot^,  dictat  eomm  cor 
aliter.  Caesar  jnU'3  fagen,  quocl  un»  erbieten  unb  t^etlicf)  belüeifet,  quod  eius 
subditi  corpore  et  honis.  Sed  sie,  ut  lafien  lere  imb  (^ilaubeti  foren,  1:<a§ 
tf)iie  ber  Seitffel  an  iinfer  ©tab.  Caesar  non  debet  fobbern:  si  etiam,  foEeu 
lüir§  nii^t  tl)uu  i.  e.  gcbentft,  nt  quisque  serviat  proximo,  boef)  boS  gleid)  bie  5 
ftenbe  nid)t  geinetiget.  Non  reimet  fic^  nee  ift  bie  meinung,  ut  Consul  lajje 
ben  ©tabtfned;t  oben  anfügen.  Quilibet  Status  liabet  ofBtium.  Neu  debeo 
alimu  adoleseentem  lajfen  prebigen  et  ego  jul^oren.  Sed  sie:  si  muft  prcbigen, 
»ervito  illo  opere  aliis  omuib[us  ac  eoriuu  servus.  Ibi  lavas  et  servis  etiaia 
frustra.  Nisi  quod  Euaug[elium  praecepit  ut  Doctorib[us  3C.  ^ä)  iDoIt  nirf)t  lo 
bea  2Ür(Iifl^en  feifer»  gut  nemen  et  uuum  sermonem  vendere,  sed  secundiiiu 
Hdem  servio  Deo  et  per  charitateui  tibi,  prox[imo.  Et  tu  vioissiiii  folt  fo 
front  fein,  et  d[icere:  hoc  do,  non  quod  loil  mid^  bejolen,  sed  hu  muft  cfjen 
unb  txinden,  fleiber  unb  fc^uc^,  nirf;t  tmU  mit  bejalet  ^aben.  Sic  miuisteria 
bleiben  ungemenget.  Princeps  fol  jd)u|en  bonos  et  eeontra.  Quare  facit?  1:, 
Non  nt  sit  gcrid)t  in  fuffmafdjen,  ut  liomines  fidler  leben  unb  bofe  buben, 
ijni  morben,  looEen  fielen,  ba§  man  jc.  S)a§  Ijeifft  bir  gebienet,  nt  frieb  l^abft 
unb  fidjer  fcieft  cum  tnis  omnib[ns,  et  talis  bienft,  ben  bu  nimcr  !nnft  beraten, 
ift  ni(^t  bomit  bejolet,  quod  habent  reg[ias  torques  et  catenas  in  collo  jc.  Idco 
foltu  fagen:  dabimus  magistratui  nostro,  nt  possit  uti  gladio  et  offitinm  suum  20 
adininistrare.  Nulinm  bonnni  opus  lefft  fid)  bemalen,  si  vere  bouuni.  ©0  foI§ 
oKe«  gerieft  fein  in  ba^  fufsluafc^eu,  ut  sciat  (|uisqne  jc.  Si  nxor  l^elt  fic^  e^rlic^, 
3uc^tig  K.  S)cr  man  '^elt  fid),  ''J){eineftu,  haä  ba§  jubejalcn,  quod  uno  anno 
sngit  jinerinu  jc.  expectet  praemium  a  Deo.  S)a§  anbcr  nimpft  ju  unter= 
fjattung  .'c.  SlHe  opera  fo  gro§  unb  !oftlid^  k.  'DJfnndjerlel)  follen  ftenbe,  25 
perfonen,  emptcr,  luerde,  unb  bod^  alle  ino  fnfabeden  geridjtet,  barin  id) 
bemütiglic^  biene  proximo,  ?lmptman,  untert^an,  3i5eun  man  aber  ftiil  regieren, 
nou  ut  ba§  ampt  in§  fuf§beden,  sed  tantum  jur  pradjt,  ef)r,  fo  mag  ber  ^Leufet 
auffaren.  iam  locpiimur  de  innnilitate  in  Jt)eltlid;en  ftenben.  l'raeceptor  servil 
discipnlo,  ut  froni  luerbe  unb  gelert.  Eeontra  adoiescens  sit  obedieus,  toirb  m 
leini  K. 

Sed  ift  in  umb  ben  Z^iha-i  ju  tl^un,  bod)  ift  an  im  Herloren,  tarnen 
propter  alios  pericnlosa  res  umb  ein  I)offertigen  prebiger,  ift  peccatum,  ba 
ber  Satan  in  ^u^i^  feilet'  ^i'cnn  man  ba§  prcbigen  baf)in  richte,  ba§  mau 
1. 5)5ftti  .s,  •.' niid^  anbete,  l'ctrus  dicit:  'pascitc'  K.  Non  folt  I)errfd;en ,  sed  ba  mu§  35 
fonberlid)  bamit.  äßcltlidic  I)errfd)afft  mu§  gebieten  unb  I)errfc^eu  au§  ^toang, 
ift  ir  ort,  et  tarnen  foI§  beuten,  i|Uod  niinisterium.  Si  in  lioc  regno,  l^abeu 
untert^anen  nid)t§  JU  gebieten:  hoc  lae  vel  damnaberis.  Si  facio,  Diab[olus 
Sed  sie:  bein  ^mU  t)eifft  3t)efu§  g^riftu§.    Is  dicit,  ut 


5    vor    gcbencft    sieht    vult    igitur    Christus    hoc    Exemplo    contionari     et    dicere    sp 
Si  Lotio  peiUiiii  praicipue   instruit  spiiilu.nlem  statum  r  37  über  niiiiisteiium  steht  bienft 


5lt.  17  [25.  m&xi].  83 

R]  baptiseris,  et  remitte  proximo,  bemuttg  fein,  fvcunbltd^,  gern  leiten  JC.  Non 
dico  tibi  hoc,  sed  Dominus.  Pateifaoiilias  ^at  mac^t  iu  domo.  Nullus  cou- 
cionator,  papa  habet  potest[atem  dicendi:  Hoc  ego  praecipio,  Sed  sie:  audi, 
non,  quid  ego,  sed  mens  et  tuus  Dominus  dixit,  praecepit.  Ibi  vides,  quid 
5  papa  erga  verum  praedicatoreni.  @r  fol  auc^  lool  juffe  lüojc^en,  sed  fe^t  fic^ 
auff  ein  ftuell  et  sicut  Caesares,  et  post  iactat  se  Dominum  dicens:  Non 
sohim  oportet  serves,  (^uod  Christus  k.  ^^riftuu  i\at  ftel)  geloffen,  ut  feria 
sexta  edas  pisces  vel  jc.  Sed  tC^  SSapft  fom  et  dico,  ut  non  caruib[us,  lacte 
vescaris,  ut  istum  Sanctum  colas.     Hoc  !^a6en  toh  gelibben.    In  ista  Egipto 

lu  )eib  ntcfjt  geftedt,  IjaU  ben  fc^lnui  gefieffen.  lam  ftellen  ftcf)  fo  unbancfbar  3C. 
p;tp[a:  fi|,  Caesar,  Dom  ftucll,  la»  ein  anbem  IC.  et  vos  subditi  non  sitis 
obedientes  bei)  öerluft  etoei  feclen  felig!ett.  Ubi  accepisti  potestatem?  Hie 
dicit:  vos  non  sie.  Sed  er  ^at  grieffen  in  fremfcb  legiment,  quod  non  solum 
habeat  Befel^,    ha§   i[t  ei  oiunino   prohibituni.     Sed  praedicet,   bap[tiset,   si 

15  opus,  audiat  confessionem ,  eonsoletur  unb  nmb  fonft.  Si  gibt  ntan  im 
iuitcrl)altnng,  accipiet,  bQ§  er  baöon  möge  lefien.  Econtra  fit.  Ideo  ift  ber 
Seiiffel  in  in  gefaren.  Vidit  uinfer  iyitxx  ®|Ott,  ha§  in  sua  Christianitate 
luurbe  fold^  Tvraiujis  loerben,  quod  Episeopi  et  [)apLa,  <jui  ba§  fufsbetien 
foltcn  tragen  et  servire,    irurben  aber   fie  l)errf(!)cn   unb   fjoffertiger    quam 

20  mundana  dominatio.  @r  grcifft  bcn  !onigen,  fcijet  in  ire  fronen,  nobis  in 
Beutel.  S)aö  ift  ein  jeic^en,  ut  vid[eamiis,  loie  ungercimet  bing  ift  cum 
Ecclesia,  praedicatore  et  papa.  Pajia  et  Satan  liabent  eundem  Spiritum, 
quem  ludas.  Nos  habemus  opt[imam  causam,  (i^riftus  ift  bet)  unl  et  decet 
suos  Episcopos   tales,    quales   ipse.     Ego    Dominus   et   praeceptor,    sed   üla 

M  potestate  utor,  non  ut  vobis  imperem,  sed  serviam.  Excepta  doctrina  3C. 
h)eicf)t  üom  tiefd),  feit  auff  bie  !nie  3C.  non  sinit  alios  infundere  et  tregt§  ipse, 
üon  fu»,  Don  fi|en  ftanb  lau  er  »ool  lüci(i)en  i.  e.  irafc^en.  Sed  öom  leren 
uon.  Videtis  me  tragen  fc^ur|  et  pelvim  jc.  Ecclesia  l^otS  leiber  tool 
erforen  et  adhuc,  et  tales  habemus  pastores,  quales  in  papatu.    Pius  pontifcx 

30  servit,  lavat  pedes.  Sed  alii  non  volunt  dare,  non  ridebunt  Devun,  ntd^t  3U 
beraten,  sed  ju  untertjoltung  et  ba§  opus  !an  man  nid}t  bcloljiien,  bemalen 
fidi  nic^t  mit  gelb.  @ot  Jüil  fie  felb§  belohnen,  tamen  foHen  iüir  eint  iglicfjcn 
Unterhaltung  geben.  Cog|ita:  ^at  praedicatorib[us  befolgen,  ha?^  fie  foUeu 
fuf3iriafd)cr  fein. 


84  !Prebigten  be§  3a^re?  1540. 

18.  26.  2Ȋr}  1540. 

^rcbigt  am  Karfreitag. 

R]  DIE  PAssionis  L)o  minicae,  mane. 

Heri  aucl[ivimus  initium    novi  agui.     lam    dicendum,   quid  actum  hac 
uocte  et  hodierua  die.     Cum    autem   omnia  non  possimus  tractare,  volumus 
ordine  legere  textum,  ut  Euangelistae  descripserunt,  quem  quisque  Christianus 
Di'iitiii. 26,30Dosse  debet.     "Et  cum   hymnum.'     Usque   ad   fiuem    passionis.     Hactenu.s    5 
historia,  quae  hac  nocte. 

Sic  dividimus  in  1.  2.  3.  4.  fjünefrelj,  Don  6.  usque  ad  9.    1.  canit  a  9. 

ad  12.,  a  12.  ad  tertiam.     ©o  teilet   ber   {)anc   bie  nac^t,    sie  creatus  a  Deo, 

wntti).  26,  24.  75  ut  sie  divideret,  praesertiin  cum  describuiit  iiegationem  K.    S)ie  SSatüteil  teilett 

fie  öon  fiue  morgen  bis  an  ben  l^alben  mittag  i.  e.  ad  9.,  a  9.  ad  12.,  postea  10 
a  12.  ad  3.    3)a§  t)eif|t  ^alb  abenb,  a  3.  ad  G.  gantien    abenb  k.     1.  pars 
Hoctis  a  6.  usque  9.  Factum  est,  quod  Christus  edit  pascha  et  iustituit  Coeuam 
et  multa  praedicavit  et  ivit  iu  hortum,  oravit,  sudavit  2C.     Hoc  factum  a  6. 
ad  9.     1.  iucipit  uegare,  9.  ubi  Bereit  Dominus  ad  Caiph[am.     6.  l^iclten  ftc 
ha§  3l6enbmQl,  non  diu  gefenmet  mit  coeua  et    lotione,   et  non  diu  comedit,   is 
ubi  hviiinum  ccc[ineruut,  l^tlt)  aä]t  ivit  in  hortum,  ^ali  nmb  9  unb  bie  f)alb 
ftunb  ^ü6en  fie  in  gefuret  ad  Hannam     25er  erft  bringt  unterineit  1  üirtct 
ftunb  ut  non.     3)a§  anbcr,  ubi  1.  negatus  a  Pet^ro.    ,S*-)aben§  ein  lang  luefen 
usque  ad  12.  quomodo    quaesitus   a  pontifice   et   percussus  jc.  usque  ad  12. 
Ibi  venit  aneilla  k.  et  negat  2.  Petrus.    lutra  12.  et  3.  (juid,  non  scriptum.   20 
Quidam  dicunt  abeuntib[us  ]iontificib[us,  ba§  bie  bei}  im  blieben  et  talia  cum  illo 
feceriut,  quae  reservata  in  e.xtremum  diem.  3.  redcunt  et  consilium  ineunt  et 
quaerunt,  an  velitbefte'^en  hoc,  (juod  prius  di.xit.  Et  omnia  facta,  quae  scribuntur 
ab  Euaugelistis,  3.  ba§  nrteil  nmb  9  jc.  ctlna  umb  11  f erlege,  infra  9  et  12. 
Euangelista  vocaiit  3  et  6.    ©u  ift  beibeS  iDar,  <|uod  crucifixus  umb  12  nad)  25 
ber  fct)arffen  red;nung,  unb  naä)  ber  battjcrn  rcc^nung  umb  mittag.     1.  in  3. 
horam  suspensus  in  cruce,  l)at  geinetjrct  bi§  umb  {)alb  a6enb,  ba  ift  er  öer= 
fc^teben,   et  trib[us   horis    durarunt  teneljrae  et  alia,   post  venit  Arimatensis. 
Iste  dies   dictus  öorfabbatt)  et  parasccues,   (piia  parabant  omnia  edeuda  illo 
Sabbatho  3c.     I<leo  hodie  ruftung,   motzten   nocf)   crbeiten  usque  G.  6.  ge^ct  so 
@ab[bat  an.     Ibi  abcunt  nuiliercs  jc.  unb  bcn  tag  Ijat  er  im  grab  gelegen 
unb  ben  redjten  ©abbatf)  gehalten,  ein  nai^t  ba  3C.    Sic  ])a.ssio  divisa  in 
4  öirteil  noctis  et  diei,   1.  de  ?(benbmal,   lotione,  üerforget  Ecclesiam  mit  verbo 
et  Sacrai^mento  et  dat  exemplum.  bamuc^  totus  mundus  gnug  3Utl)Un  l^at,  qui 
habet  fidcm  erga  Deum  et  cliaritatem  et  doetrinam  et  Sacra[nieutum  et  fnfö^    35 
i'iiutii. 26, 31  U)afcfjenergaprox[imum.  Ultra  hoc  factum  in  via:  'Omnesscandali[zabimini'  i.e. 


IS  über  non  sluhl  ttingt  JU  sp         SO  Oiiines  scaiiLlaliz[.<ibiiiiini  r 


*Jir.  18  [2tJ.  3Jlftv3|.  85 

R]  cügitabiiiit  uon  esse  Deimi,  uoii  fvom  ItUiii,  qiiamld  t)alte  l'Oii  cillt,  '[nin\ 
lioino  jc.  propliota  a  Deo  luissus.  Sed  qiiaudo  video,  quod  in  ®ot  plag 
unb  ftraffe,  unb  fnUe  ab  et  dLico:  ^ä)  meinet,  Dons  Bei)  im,  sed  Diatiolus. 
Qui  modo  ine  Ijolten  pro  Messia  et  filio  l)ei,  clje  2  ftunb  tjiiiU'cg  fein,  iuerben 
5  oHe  öon  mir  fallen  unb  f)alten  pro  Sunber,  bem  ®ot  gram  jel),  quia  veniam 
iu  manus  ludeoruni.  Hactenus  nihil  jc.  Ideo  cog'[itabnnt  nie  desertum  a 
Deo.  S)a§  ^eifft  ergern,  tjuare?  quia  scriptuin.  '^uba§  mu§  ha§  ergerniS 
anrid^ten.  Ego  percutiar,  fo  lüerbet  ir  euc^  ergern,  quia  ba§  gro§  öerlaffcn 
unb  creut^  tuirb  eui^  \o  ftoffen  k.    Sed  horribüis  lapsns  et  tiiel  praedieanda. 

to  In  horto,  ba  gef)et  an  opus,  bal  er  fidj  mit  bem  Seuffcl  unb  SEob  Beiffet  unb 
gefiet  öon  ber  ftunb  an  usque  ad  3.  vesperi.  S)a  f^ut  ber  Senffei  nüe  mac^t. 
Sed  uou  invenict  in  me  quicquam,  ju  jittern  beginnet,  ^agen.  Sa  lefft  er 
fein  ©otlic^  maä)t  tierborgen  unb  gibt  fid^  in  fc^tuadjeit  fo  tieff  al§  nie  fein 
menfd;.      Ibi  dcdit  in  cor  r)iab[olus  cog[itatioues,  ut  desperaret.     Nou  iiitel- 

15   lig[inius  K.     Sensit  ignita  tela.    Ideo  talis  f(^tiiermut  uub  tratorigfeit  usque  ffintti)  28 
ad  mortem  i.  e.  itienn  (5)0t  ni(^t  potenter  f)nlff,  uon  posset  ferre.    Corpus  et 
anima    fd^eibet.      j£ic   groffen    i\n^    beiuegung   interficiunt.     @tli(|    ex    subito 
fc^reden   ftug§   tob   et    alios    tristitia   necat.      Item    (juidam   ex   letitia,   quia, 
quando  anima  loirb  vere  gerurt  talib[us  affectibLus,  ut  videre  est  in  bis,  qui 

20   jiuniendi  jc.     Hie   multo   maior   tristitia,   quia  dicit:    pavit  et  territus  jc.  si  wottD.  sr.,  a? 
toere  e§  natürlich  tantum,  illo  momeuto  prae  tristitia  mortiius,  non  intell[igunt, 
nisi  quod   eum   oportuit  ferre   nostra   peccata   et   iram  Dei.     Peccatum  vere 
sentire    et    iram   Dei    est  infernus.     Ipse    uon   habet   peccatum    nee   meruit 
moi-tem,  sed   peccata  totius   mundi  veuiuut   in  eins  coHum.     @r  mu§  fulen, 

25  quod   non   teterior  peccator  in  terris.    Item  Dei   iram  et  damnationem  quasi 
meritus,   ista  non   possumus  eloqiii.     A    luillo    auditum,    quod  sie  tristis,  ut 
sudarit  sang[uinem.    @§  fan  einer  lool  oumcdjtig  lücrben  unb  finden  jc.    Sed  i.'"'- 22, 44 
sie,  ut  erumpat  sudor.     Ista  greulid)    marter   ift  bie   grofte,   quae  hora  cepit 
et  3.    S)ie  geiftlid)  ift  fd)lüerer  martev  quam  leiblic^.    S)a§  ift  i)a§  erfte  teil 

30  feine§  leiben»  unb  nac^ty.  ITbi  non  liabet  solatium,  aceedit  ad  discip[ulos 
unb  ift  fdjier  9.  3"i5a§  ^ot  2anbt)f(eger§  Ined}t,  iKaty  i.  e.  pharis[aeorum, 
§o^enp'jicfter  fne(^t,  ge{)ct  liorn  t)er,  ift  felbfjenbtman  et  dat  signum,  timet, 
er  mo^t  entloerben.  ©agen,  quod  miuor  lacob,  fein  üetter,  fei)  im  faft  cl)nlidj. 
Christus  et  Tacob  duarum  sororura  filii.     Ideo  timet,    iie  lacob.     Ideo  dicit: 

35  pla|et  nic^t  ]n,  I)orret  nor  unb  folget  mir.    S)a§  tl^ut  ber  fd^ald,  tneil  fein 

■'p(S9{9{  in  groften  engften.    Signum  est:  'quemcunque  osculatus.^  Ma!chosii"(itti).2e,48 
leud)tct  mit  ber  latern  ^erumb,  unb  3uba§  Inirb  irre,  iDoren  ücrblenbet,  ut 


12  Agoii  Cliristi   in  hovUi  r  15  Descriptio  r  19  AI)   Exeinplu  r  22  Causa 

Tulit  nostra  peccata  )•  81  Cliristus  capitur  in  liortu.  r  32  lutlas  dat  signum,  vt  sciant 
qaem  ])reliendant.  r  36  lesus  capientes  so  loariict,  sternit  eos  verbo.  r  37  über  Uüä)let 
steht  2       über  Wirb  stellt  1 


86  il-'tci'ioti'n  bfS  afntjtc?  1540. 

R]  iion  vidoi-ent.     3'"-'   bevmnnunt}.      übi  lioc   audiunt,   non   soliim  non  videiit, 
sed   cedunt    et    stcriuintur.      Hoc   debebat   eos    terrere    et    adniouero.      Ideo 

wntti).a«,«2.  dioit,  fijut  inen  bie  nugcn  auff  et  dicit:  'bie  ftimb  tft  W/  ha  Icui^tcn  fte 

watii). 26,49 ju,  ut  ouiii  agniiseant.    'Osciilat us."     ;J,um  legten  mal  ermanct  in.    Söeil 

3Jlal(^o§  fo  umHeufft  nnb  ift  fo  fc^cfftig  mit  bev  Intern,  ntmpt  i^^etniÄ  .'c.    5 
Sed  (niia  Dominus  fid)  a,\bt  K.     3)a»  ift  nu  foft    umi  9.    Sinbcn    in   et 
duciiut  ad  Hannani,  fjoBcn  im  ein  ef)r  nnb  frenb,  tjatS  für  groS.    3ft  allein 
3um  f(^ah)ft)ief  nnb  fd)atüpfcnnig.    .'öannnS  fjitfft  in  laB  Sinben,    ut  certus, 
et  niittit  ad  §ot)ent)[ricftcr.     35a  tin[5  nn  fc^ier  um6  9  fein.     Ibi  congregati 

'.wnüii.a6,.'i8pontifices  et  sperant  ut  Iiipi  anff  fd^af.    Ibi  sequitur  Pet[rus,  nou  habet  sjjcm   lo 
vitae,   sed   tantiini    vidt    vidcrc,   an    oceisnri,    conieetnri    in    carcerem.     Ideo 
intrat  unb   ift  irre  inorben,   ücrgeffen  unb  öerbuftcrt  unb  meinet,   er  tuoHe 

maiti)  SG.esberborgen,  statim  aneilla:  'Tu' jc.     Ibi  cecinit  Gallus.    S:a§  ift  9.  iiora.    S)a 

tjcBt  an  consiliuni  unb  gefrf)tüe^  |)ontif[icuni,  fragen,  Bringen  jeugniS.     Prius 

3oi|.  u,  sonou  cog[itaverunt  de  testinioiiio.     Tantum:  er  mu§  fterben,   Vjuia  melius,  ut    is 

uuus  honio.'    Ideo  Bringen  für  3  groffe  fachen:  1.  est  liaereticus,  2.  seditiosns. 

.3.  Dei  blasphemator.     Sie  3  fachen   mit   groffer   !Ingl)eit    jufamen   brncfjt. 

1.  seduxit  populum  a  lege  Mosi,  2.  fecit  pop[nlum  inobedientem  Deo,  i^aben 
in  geltiS,   3.  non   solum  contra  Ecclesiam   unb   locltlit^  oBerlcit,   sed  etiam 
Denm  blasphemavit.     Ideo   ter  reus   mortis.     Sed  ber  feine   lüil  fort,   i|uia,  au 
si  venerimus  ad  Pilatum,  ipiod  seduxit  pop[ulum,  ift  im  ein  IedjerIi(f)C  flage, 
2)a§  geridEjt  ^atte  man  lion  ^i'^^n  genomen.     Ideo  eoram  Pliato  nihil  valet. 

2.  sciebant,  ba§  erlogen  'mar,  quod  seditiosus,  sciebant  enim,  ba§  ^inber  inen 
aur.  13, liier,  unb  ^n'^icb  fie  fnr  bcm  nitar.    Lucae  13.  fiat  ein  I)anffen  Suben  erftot^en  k. 

Ideo  ^ielt  er  md)t  pro  seditioso.  Ideo  scribuntur,  ut  seiatur  euin  imiocentom  -a 
non  solum  coram  Deo,  sed  etiam  Pilato.  3.  Ijalten  fie  fur  t)a§  Iiod^fte,  ift 
nidjt  loar,  et  max[ime  movit  Pilatum,  quin  audivit  cum  faeere  miracula. 
Ideo  ^a6en  ir  fad)  umBfonft  infamen  gefponncn,  nihil  geloffen,  fjaBen  jpilatum 
JiBerf dürfen  unb  bratDen  Bofer  BuBen  ift  er  coactus,  rpiod  contra  suara  con- 
scientiam  et  testimonium  iuuoeentiae  occidit  et  tüirfftS  Üon  ftd^.  ßam  K.  2)q3  so 
a  9.  usque  ad  12.  f^aBen  bie  fned^t  unb  Bofe  BuBen  unb  IjaBen  lüoEen  irem 
f)Ol)Cnp[rieftcr.  2ßol  2.  3.  abiit  uegans  k.  a  12.  ad  3.  nihil  scitnr,  a  3.  us(jue 
ad  (j.  oB  er  looQe  Befcnnen,  quod  Dei  filius  sit.  Item  oB  auä)  bie  anber  2 
fie  looHen  l^elffen,  (juod  seductor,  seditiosus,  sed  tüil  nic^t.  Ideo  clamore 
tantum  victus  iudex.  35 

Hactenus  de  passione,   (piae  fixcta  est   nocte.     A  praudio  dicenuis  de 
ea,  quae  die  facta  est. 


1  über  3ut  bis  solum  steht  1  percutiuntur  caecitate,  2  prosternuntur  verbo  Christi  s;j 
4  le.sus  postreniuni  luarnct  Iiitlnm  proditorcni.  r  7  jroä  fraglich  8  über  fi^atB^)fcnni9 

steht  a3eut  sp        y  über  ^a\)t\\'^[x\t\in  steht  Caipliam  ep        28  über  geloffen  steht  fle^otffen  sp 


9lr.  19  [26.  mäxil  87 


19.  26.  5J}qvj  1540. 

^'rcbigt  am  ^nrfreitng,  natl)initta8§. 

R]  Vespera  eiusdem  diei. 

Aud[ivimns  de  textu,  liiie  e§  bem  §@9J9?n  (langen  jiraeterita  nocto. 
lam  de  die,  quid  illi  acciderit.  Sed  iiiia  lioia  non  possiimus  au§l"id)ten, 
btuinli  voleb[amus  4  3C.    Sie  friie  ftunb  ift  bnmit  jubrnd^t,  bah  fie  Domiiuim 

5  gefuret  für  ^pilatum,  iinb  '^aBen  ha  iüif)ty  fimben  neo  ctn-am  Henido.  Ubi 
nihil  potLuerunt  iiivoniro  istis.  [)a6cn  tu  gcgeifjclt,  gctrouct,  licrfpottct  usciiic 
ad  11.  3pilatu§  Ijettc  in  gern  burcf)  bah  geifjctn  et  sie  gefettiget  ircn  mnt= 
tnittcn.  Siciit  i|)si  jufdjanben  toerben,  sie  post  Pilatu.s  dat  ei  testiiiiü[iiiiuii 
unb  f priest  in  fret),  lebig  unb  Io§.    £)a§  ift  gefd)e^en  usque  ad  12.    Ab  iilu 

10  iiora  ift  ba§  6cfte  ftntf  prissiouis,  ubi  peiidet  in  ei'uee,  unb  leftevn  auffs  greu= 
lidjft,  öergifft  bcr  ließe  §69}SR  nic^t  sui  oftitii,  a<l  (juod  missus.  ßefft  fie 
triumptjircn,  <|U<)d  berloren,  ipsi  gelnonncu.    Piius  jugeiffelt,  gelronct,  t)er= 

fpeiet   et    nihil   loijuitur,   ne  verbuni.     Hie  in  eruce  iterum   incipit  loqui  uub 
bie  redeten  luovt,  quae  faciunt  ad  declarationeni  suae  passioni.s.    o.  hora,  ber 

'•■i  f)alb  mittag  luar  fd^icr  an§.    Quid  facit,  eum  crueifixas  ?    'Pater,  dimitte.'sut.  23,  si 
Xah  iDort  mögen  luir  merden,   qui  sumus  Chri.stiani  k.    Hie  berücret  fein 
passionem,  cur  facta.    Non  dicit:  35ater,  2a§  erat  fomen  5000  @ngel  unb 
tobff^Iagen  in  a6grunb  ber  "^elle,  ut  merito.    Et  filius  et  verus  Salvator  et 
Dominus  super  ouinia.    Xon  niiruni,  quod  tot  Angeli  veuisseut  et  fetten  fie 

20  {)unbert  tanfent  cßen  in  bie  ßrben  gefcEilagcn.  Contra  -hoc  orat.  Ibi  verus 
püDtifex  unb  fielet  anff  altar  nnb  fjelt  mcffe,  ntit  uxiauB,  bah  iä)  bah  fd^enblid) 
6ilb  nnb  miSbrauc^.  Non  habet  fiafet  nnb  %lhin,  Sed  rein,  Uici§  mcnfd), 
unfd)ulbig,  (lui  i)eeeatum  uon.  §01  fc^ou  h)ei§  fciben  unb  fcfjoner  gulben  ftuä 
unb  roten  fommet,  ba§  er  Bornet  au§  liebe  unb  tjengt  am  (ßxen^  altar  unb 

"  t^ut  ut  pontifex.  Alii  saeerdotes  finb  fein  furtilb,  er  ift  §D!öcrp[riefter  unb 
f^ut  fein  priefterlid;  opffer  uub  Betet,  ut  in  lege,  ut  scriptum,  ut  Blut  fprenge 
mit  fetm  finger  et  sie  pop[uluin  tierfüiie.  @r  fol  Blut  unb  raud^opffer  Bringen 
ei  septies,  ut  Dens  sit  propitius  pop|ui().  3)n§  tfjut  er  unb  fpreugt  mit  bem 
finger.    6r  !^at  fein  Blut  gefprcnget  per  digitum  et  Spiritum  .s[auetun}  gegen 

30  @ot  unb  ^at  gereuc[;ert  i.  e.  geopffert  i.  e.  pater  dimitte.  Vis  videre,  qui 
uoster  papa,  (jui  fprcnget  Blut  gegen  Dater  jn-o  pcccatis  etdLicit:  bah  Blut  üergieS 
ex  tua  obedieutia  ju  erlofung  miserornm.  Idco  oro,  ut  eis  remittas  propter 
me  et  sang[uinem  uieum  omnia  peccata.  Ad  hoc  instituti  Aaron  et  filii, 
^aBcn  muffen  anf)aBcn  fc^onc,  lüeiffe  leiBrodf  et  ingrcssi  in  sauetum  sanctorum 

35  et  reudj^ocvcf.  Xah  f)at  5)lofe5  fo  gemalct,  baä  bcr  folt  tt)nn.  6r  l)at  nid)t-j 
on,  ift  allein  ücrBnnben,  lein  IjemBb,  sed  ben  redjteu,  fdjonen,  loeifjen,  geelen 


15116  Oratiii  Wiristi  in  cruce.  r         32  über  cvloiuiig  atcht  verisR.  ap 


88  ^prcbigten  bei-  3at)tc2  1540. 

Rjleitirort  llllb  inflll  iinb  Bringt  suum  sauüluinom,  noii  liircoriini,  noii  veut^iucvdf 
in  gnlbcn  gcfcs,  f^ed  oiationem  ex  intimo  corde  unb  vicf)tet§  alle§  nuS,  <iiK)d 
yur.  23, 34  Mose  piuxit,  istis  verbis:  'pater'  k.  @§  ift  eitel  gro»  bing,  lün§  in  ber 
pevfon  gcfd^e'^en  ift,  habes  on-Sicgnng,  bcutnng  unb  berftanb  eins  passionis. 
Si  quaeritur,  ([Uare  filins  Dei  passus,  niiare  quotannis  praedicatur?  Ad  hoc,  5 
iit  scias  factum  umfi  Oergebnng  bcr  jnnbc.  'Dimitte  Ulis'  jc.  ut  reLraissio 
p[eccatorum  fol  crlooiBcn  fein,   ut  ira  Dei  auff^ore  unb  Seuffel  gebempffet 

trevbe,  quia  Dens  jxisuit  (mihi  jum  f)enc!ci",  «<  ricfiter  sit  humaui  sreiiei-i.« ,  ut 
fic  icf)rec!e,  plage,  Uniige,  incil  fic  fitf)  an  @ot  Heifd^ulbet.  öat  nu  ©ot  löoEen 
im  ha§  red^t  abgeluinnen,  ut  itexlicrc  ha§  rec^t  ipse,  mors,  peccatum  consilio  •" 
divino  nobis  arcauo  et  Aiigelis.  Ideo  l)Qt  6^liftu§  muffcn  auff  fid^  ncmeu 
ben  jorn  äUüerfnncn,  ut  lolius  freneri.s  liumani  peccata  in  sc  tran.>^i'ciat. 
Quiequid  Adam  peccavit  cum  omnib[ns  uepotib[u8,  ba§  fol  cr  tragen,  ®a§ 
alfo  Dei  ira  tejolt  uub  ticrfiuiet  Unabc.  £)a§  ift  virtus  passionis.  Historiam 
si  tantum  spectes  ic.  si  personam,  virtutem  et  causam  passionis,  alia,  ift  '5 
unfc^ulbig  ntenf(^  et  Dei  filius:  uon  pro  se  patitur,  sed  nos  in  peccatis  con- 
ceptij  dein  actualia  omnes  2C.  Haec  est  causa  passionis.  Deinde  ut  peccatum 
cesset  non  propter  mea  merita,  sed  eins  sang[uincm.  Ideo  'pater'.  I'cn  tejt  Beljalt 
unb  beute  in  l)in,  boS  Beibe,  Blut,  trunbcn,  Ironc,  bie  bu  ft^eft,  ift  gefc^efjen,  ut 
liabeas  re[missiouem  p|eccatorum.  Quando  adest  re[missio  p[eccatorum,  fo  niu§  ^o 

3töm.  6,  23  bcr  tob  auffljoren,  ut  Paul[us:  ubi  peccatum  non  est,  non  potest  mauere  mors. 
Ablato  iieccato  ^at  ber  Sob  lein  rcd^t.  Si  peccatum  remissum,  ablatum.  Ergo 
adest  iustitia,  et  mors  non  habet  ins,  quia  vita  et  iustitia  ba.    Ideo  fteljet  gar  in 

«icbr. 5. 7 sacrifitio  Christi.  Nemohunc  locum  fo  tüol  angefc'^en  ut  Ep[istohi  ad  Eb[raeos: 
'qui  in  diebLus  carnis  mit  ttjrencn  unb  groffem  gefröret)  geruffcn  ju'  3c.   3ft  ein  2» 
treffltd^er  man,  ber§  fo  l)at  lonnen  beuten  i.  e.  bn  fein  leiB,  f(eifc§  leiben  ift  unb 
ftertcn,  ba  bie  funbe  ift  lomen,  l)at  er  getötet  mit  fenffjen  nnb  l)etffen  tl)rencn 
unb  ift  erljiH'Ct.     Xon  possem  sie  iuspicere.     Alii   saccrdotes  onines  fuerunt 
figur  unb  mobel.   @r  ift  tierlunbiget,  ba§  er  ba'^  f^un  fol,  tDa§  . . .  öerlünbigct. 
Vide,    quid  papa  facit.     f^'H'^l   ^^'3  6l-'fUt[   jum  grab,    sed  quando  praedicat   30 
usum  passionis  3c.    Söenn  Uiir  finb  auff  altar  tretten  unb  ba§  sacrifitium 
gemacht,  '^aben  tuir  un§  taffen  rt)umcn,   quod  toir  i^abm  öerfunen  tooHen 
circumstantes   et  animas  in   purgatorio,   et  adhnc  hodie  fit  in  papatu.     Ego 
ncscivi.  ba§  fo  grcnlicf)cr,  fd)recElic[;er  trtl^um'6.    ®ar  ein  ungleich  opffer,  ba§ 
iä)  bretlfacf  nod^  ba»  (SacLramcut,  ut  putant,  unb  fjebc  ba§  ©ac[rament  auff  35 
unb  tl^ue  e»  pro  illo,  qui  dedit  grofd^en,  fit  .salvus  propter  opus  meum.   Miser 
homo  loil   nic^t  allein   fid)  öerfunen,  sed  alios  vivos  et  mortuos,   et  quod 
deterius,  toenu  ein  pfaff  ift  ein  efjeBrerf^er  unb  ift  auffgcftanben  Pon  ber  l)uren,    ■ 
dixit:  S)iene  id^  mir  ntd^t  mit,  tamen  aliis  K.    S>a§  fol  mon  nid[)t  bergeffen, 
mu§  in  fagen:  Sin  pfaff,  »nenn  er  gleid;  tota  noete  jc.  tamen  5Reffe  fo  ^eiltg,  « 


3  über  gxo§  stclu  xeiäi  s;>        29  .  .  .  .]  ein  Wort  nachgemalt  ttngc 


gfv.  10  [20.  gjiarjl.  89 

KJ  iil  etiaui  post^it  iiivare  K.  CX  locre  txanä,  nuffnt  llHlifev.  De  lioc  ploiii  lihri. 
Sed  iani  voliiut  sepeliri  jc.  CJuare  nos  occidimur,  qiiod  praedicanius,  quod 
voliint  honiines  salvaro  suis  nblationib[us.  Si  is  pontifex  noii  gercuc^ert  linb 
gcBetet   unb  fein  blut  gefprengct,    omnes  damoati.     Non  faeit  nostnim  opus, 

5  sed  Dei  et  virginis  filius  et  sie,  ut  sniira  saugniiicm  opffert  unb  fprcrtge  in 
cruce  K.  Sßen§  fo  nitfjt  "^cifft,  ift§  ber  letbigc  S^euffcl.  Hoc  audieutcs  nolunt 
intelligere,  et  (juant[iiani  sunt  eonim  lihri  öol  gc!li(fet.  Tdeo  discite  gruilb 
Ecclesiae  i.  e.  beit  giuiibltcficn  öerftanb  Christianae  fidei,  ne  seducaniini 
pulehris   glossis,    quas    iani    seribnnt,    et   tarnen    volunt   pereg[rinationes    et 

10  omues  aboniinationes  cv'^alten.  Sßii"  r}a6en§  er'^alteit  iisque  hiic.  Sic  vos, 
et  propone  illis,  an  phires  sacerdotes  sint  quam  Christus.  5Pricfter  Ittlber 
iDoHen  \vh  gern  fein  i.  e.  istius  pricfterS  fiiü  et  filiae,  ut  per  eum  possimus 
d[icere:  'pater,  remitte'.  Sed  (juod  volo  cum  amovere  ex  oculis,  ut  sit  index, 
et  ego  occurrere  volo  Deo  iudici  mit  einer  gratoen  läppen,  ftrid,  operibi^us 

15  uostris.  Sed  fo  fom:  Credo  in  lesnni  Christum,  is  mens  pontifex,  ego  eins 
filius,  filia,  et  ut  possim  dicere:  Pater  in  coelis,  fit  ideo,  quod  in  eins  nomine 
oro,  qui  meus  mediator.  Sic  noa  docuimus  nee  ge'^olten  nee  hodie  ii)si.  Sed 
sie:  Christus  est  iudex  iratus,  quo  ibo?  O  sancta  mater  Christi,  !^tlff  Per= 
funen  Dominum  Christum,  ut  sit  propitius.    @ol  xä)  ba§  f^un,  respicere  mea 

30  opera,  ut  sit  mihi  propitius,  ubi  manet  vei'bum:  'pater,  remitte?'  ^ft  ba§ 
nä)t,  ha'i  iä)  arm  mabenfaä  Itiil  für  ben  Ootcr  trotten  et  dLicere:  Sßater,  tüil 

meffe  lefen,  mir  tlielje  t()nn,   inspice  hoe  JC.     Nmn  adeo  honns  ut  is,  de  (|no 

scriptum?    SammB  ftofft  ber  fpruc^  ben  SSapft  gar  ju  toben  unb  2Runif)en 
unb   Pfaffen.     Horribile  et  inenarrabile,    quanta  sit  abominatio.     Offert  san- 

25  g[uineni  et  oratiouem  suam  non  pro  se,  sed  nobis,  öergtfft  allen  fjaS,  netb, 
bo§|eit  ludeorum,  sed  gebencft  an  fein  ampt,  sicut  scriptum,  quod  debeat 
esse  sacerdos,  ara,  hostia,  ut  in  hora  mortis  possis  d[icere:  Credo  in  Sacer- 
dotem,  qui  gereu(J;ert  unb  gcfprengct  fein  Blut  gegen  @ot,  ut  hab[eam  reLmis- 
sionem  p[eccatorum.   £er  leiste  3ufa|  r)at  gleit^luol  ein  eftcntclnerlief)  anfer)en, 

30  cum  dicit:  'quia  nesciunt,  quid  fac[iant'.    ©ie  ^al}cn§  traun  lnol  gclrnft, i!"' 23, 34 
quid  faeerent.     Tnio  Pilat[us,  ut  textus,  sciebat,  qnod  per  invidiam  3C.  loar  *'»"!)•  ä7,  is 
ein  rttf)tiger,  Ineibelirfjer  SJomer,  ber  frifd^  t)inbur(^  gieng.    Ergo  etiam  ipsi  ^ 

sciverunt,  quod   ex    mera   invidia  et  nialitia.     t^uare  ergo  dicit:   'Nesciunt?^ 
Nescierunt,  quod  talis  persona  unb  fad^e  et  fieret  propter  redemptionem.    Si 

35  scirem  aliquem  Ducis  filium  unb  t^et  im  unred)t.     2)a§  fjaBcn  fie  getf)an, 
quod  ipsi  fecerunt.     Cor  eorum  dixit,    quod  ex  invidia,  sed  qnod  ein  folc^e 
perfon   treffen.     Ideo   admittenda  ista  excusatio,  cum  Christus   ipse  dicat: 
'quia   nesciunt'.      Et  Pet[rus    in    Act[is   et   1.  Corint.  2.    nuncpiam   Dominum '"'j^^J.^g 
gloriae.   ©enu  toer  hjolt  uLufern  "^[crr  ®|ott  creu^igen'?    Ideo  iguorantia  non 

40  intelligLenda  ouff  ir  6ofen  toiUen  3C.    Sed  h)le  gro§  perfon  ift,  ba  fie  anlauffen, 


30  Nesciunt  quid  faciaut  r 


90  ^Prebigtfit  bei  Qo^tcs  1540. 

Rjbaä  linfjen  fie  ntd^t,  habent  pro  homiue,  bem  fic  gram  fiiib.  Sed  (|iH)d 
Dominus  sit  gloriae  et  ideo  pa-ssuin,  ut  poccatuin,  Diaboluin,  luortcm  .'C.  Sic 
si  scio  principes,  (jui  blasphemant  cloct[riDam  nostrain :  tiergetJS  im  @ot,  dico: 
nescit,  quid  daninet.  2ßie  uufer  !eifer,  5evb[inanb,  mag  fein,  «luod  meinen, 
fie  pei>equuntur  Dial)[oluin.  Sciebaiit,  cjuod  unre(^t  tljeten,  -sed  nesciebant,  s 
ba§  fic  bic  perfon  k'.  äßie  tnenn  a6er  Spiritus  s[anctus  fompt  auff  ben 
pftngfttag,  ba§  ir  nidit  getimft  tiabt,  bn§  fage  tcf)  euc^,  nnb  fol  mä)  üergcticn 
fein,    quod   Christus  l)ominiuii    crucifixistis.     Et   (|Uiid   iioc   sit  verum,    ftcljc 

ouff  hu  Samer,  blinbev,  et  ibi  non  fides.  SÖie  looHen  toir  benn  f^un?  Prius 
quod  iguorasti,  ba3  foI  l)ergclien.  Nostra  peceata  omoium  crucifix[eruut  eum.  i« 
S)a§  ift  nu  gefd^cdcn,  \mx  !^aben§  nicEit  gelnuft,  quod  nostra  peceata  joKen  in 
gecreu|i9|t.  Dtn  Spiritus  s[anctus:  fol  aUe-j  gefc^endft  unb  öergeBen  fein,  lüeil 
er  für.  ^ä)  rtil  filium  erljoren ,  »pii  orat  'pater\  Et  folt  propitium  Deum 
habere  propter  oratioiiem ,  f)eB  nnr  an  et  crede  iu  eum.  Et  quod  ift  nn= 
fd^nlbig  gecreu|igt,  toit  id)  betneifen  miraeulis.  Piseatores,  qui  \-ix  dimidiam  ii 
linguam  noruut,  foHen  mit  Hielen  fpratfjen  et  suscitare  mortuos.  Ergo  susci- 
pite  K.  qui  nunc  audiunt,  unb  Inirb  inen  bic  iguorantia  hieg  gefuret,  tantum 
oratio  pontificis  ftretft  über  bie,  (piib[us  annuneiatur  verbo  et  signo,  ut  sciaiit, 
quod  male  fecerint.  OB  ba§  gebet  fie  aurf)  ^elffe?  Respoudetur,  quod  non. 
S)o(^  mit  nnterfrfictb.  Si  dicitur  eis  ut  ludeis  mit  Inortcn  et  signis,  et  tarnen  so 
tüoEen  red)t  £)aben.  Ibi  oratio  perdita,  (piia  orat  pro  istis,  qui  ignorantes, 
et  tameu  adraoniti  resipiseunt.  Ecoutra  si  tDoUen  post  revelatiouem  ir  bing 
rc($t  fjaim,  ba  !an  man  nii^t  'beten.  Sic  liodie  pono,  quod  D[u.\  G[corgius 
unb  SBifi$off  öon  ^Lflinj,  bie  toilfen§  tool  unb  liaben  Gnang[elium  öerftanben 
et  dixerunt  esse  verum.  Supra  hoc  fechten  an  S[piritura  S[aiictum  unb  fpeten  25 
in  an,  qui  eos  arguit.  Num  pro  illis  orandum,  ut  fib'i  jo  feiig  Inerben,  fie 
in  abgrunb  ber  f)ellen  bet)  Lucifer?  Si  qui  erravit  et  resipiscit,  fo  ^aben  ItJtr 
l)ie  pontificem,  (|ui  peccatum  erfeufft  in  sang[uine,  qui  lioc  seit,  fol  fur  freuben 
fpringen,  totus  mundus  quaerit,  qnomodo  Deum  propitium  iuveniat,  et  tarnen 
non  invenit.  lani  scimus,  quod  in  hoc  coDsistat,  quod  orat  uub  fprengt  suum  so 
sang[uinem,  modo  ut  agnoscas  tuum  peccatum.  Si  vero  öerteibcft  peccatum 
et  vis  facere  iustitiam,  Cliristus  non  mortuus  pro  iustis,  ut  ipse  dicit:  'Non 
»iotitj.  9, 13  veni  vocare'  3c.  'sed  peccatores^,  ut  peceata  Buffen  unb  über  \iä)  felb»  jomtg 
toerben.  Cum  propter  sauctos  non  venit,  ideo  nee  orat  pro  sauctis,  iustis. 
Sua  oratio  l^eifft:  bergib,  qui  indig|ent  reLmissione  jc.  qui  sunt  miseri  pec-  ss 
catores.  ^fc^  iüei§  gar  toenig  Stempel  eorum,  qui  opposuerunt  se  contra 
agnitam  veritatem  et  redierunt.  Sed  contrarium.  Tu  peccatis  uascimur,  con- 
cipimur  et  qnoditie  oramus.  Sed  redit  ad  se,  tDtl  ntmer  tl^un. .  Safur  fteljct 
ber  §o'^ep|  rtefter  in  cruce.  Sed  xä)  Joil  redjt  fiaben,  non  pro  peccato  l^alten, 
ut  Anti[nomi,  Saora[mentarii  et  damnant  hanc  doct|rinam,  quis  potest  illos   40 


1  über  (cifcr  uteht  Carol[us 


«r.  19  [26.  3«ät,i].  91 

i;|  iiivare,    i)eccatiuu    det'eudiTo  manifestum?     Tit:  3.     'Haeretic[uni  honiinem'.  lit.  s,  lo 
kleo  feib  bemutiget  unb  fallet  ni(f|t  in  peccata,  quae  fd^müden  pro  iustitia, 
unb  tüil  ^eiligfeit  fein,    bo§  hon-ibile  peccatum.     Sic  papatus  totus  talib[us 
peccatis  est  obnoxius.    Missa  et  aliae  abominatioues  dictae  sauctitas  3C.  cum 

5  dicimus  esse  peccatum,  qui  nescieruiit,  loffettS  onfteljen,  pro  bis  Cbristus 
oravit,  et  hie  Begriffen,  quia  dicunt:  SBe'^ut  ©ot,  lt)il§  ntiiter  mctjv  tf^nn.  Sed 
qui  ita  d[icunt:  Uien§  gteid}  tec^t  toere,  tarnen  nolumus  crederc,  Ubi  accipie- 
mus  pontificem.  qui  oiet  pro  illis?  Ideo  oportet  eos  mori  in  sanctitate  3C. 
Christus  non  vult,  ut  tua  peccata  3C.     Gratias  agamus,  quod  peccatum  vult 

lu  remittere  et  re[missionem  impetravit.  ©ot  er  bavnimB  ftcrficn  et  fundcri' 
«uitiLuincm,  ba§  iä)  mein  funb  für  ©erec^tigleit  fe|e,  ut  Diab[olus  ®ot  Inere, 
?l'6got[terei  red^t  fei)?  Sed  quod  peccatum  est,  h)il  libenter  tiergeben  unb 
fcf)reiet  in  cruce  mit  tf)renen,  modo  ut  dicamus:  ^ä)  ifa'b  geirret.  ^s(^  KiilS 
nimer   tt)Un.     Sed   quid?     Scio    esse   verbum   S[piritus  S[ancti,    ut    Ciii]il!as 

1^  post  mortem:  Cur  sang[uinem  istius  ic.  ttioEen  in  ntc^t  gecren|tget  fjnbcn, 
et  tamen  fecerant.  Si  dixiss[et:  non  novi  esse  Dominum,  Petrus  absolvisset. 
Sed  vos  vultis  inducere  sang[uinem,  peccatum  pro  iustitia  habere  volebant. 
Ideo  non  comprehensi  in  hac  oratione.  In  1.  tabLula  quando  dicitur:  bn§  ift 
unrei^t,  et  sentitnr,  ipiod  unrecfjt.     Si  ex  mera  malitia  defendi  ic.     S)n§  ift 

20  1.  verbum.  2Bolt§  gern  QÜe  7  ge^rebigt.  Stgt  tiiel  an  ben  tuorten  (5't)rifti. 
Ideo  quando  loquitur,  aures  attendendae.  1.  locutus  fein  ^riefterlid)  lüPrt, 
in  quo  omnia  complectuntur,  quae  Moses  et  tota  script[ura  s[acra.  Ideo 
Iigt§  an  feim  toort  gnr,  scril)eiida  in  cor,  unb  lüiffe  fte  juBraucften. 

®te  anber  loort  ge^en  nicfjt  an  prteftcrlic^  ampt  gegen  @ot.    ©cgen  @ot 

•J5  fein  opffer  get^an,  suum  corpus  et  sang[uinem  pro  nobis  tierBrant  in  lauter 
IteB.  2.  offitium  sacerdotale,  ba§  er  ficf)  lüenbet  jun  leuten.  Loquitur  cum 
mati-e,  comniendat  lohanni.     (Sorget  i)ro  niatre,  antequam  moritur.  3oii.  19, 26 

3.  ift  ein  opus  ber  lieB,  fpenbet  fein  6arm'^er|tgMt.    '§eut',  ift  etnS"'23.« 
anber  Sonn,  bie  bem  tag  Iemf;tet.     4.  'Sitio'  iudicat  suam  infirmitatem  utsoftis.as 

30  iHi,  qni  plectnntur.     G.   'Consummatum.'     Ibi  tota  scripLtura.     7.  S)a§  ift 5oö.  19,30 
ein  gebet  für  ficf)  fet6§.    Eb.  qui  potuit  cum  salvare,  et  voce  maguji,  ut  Cen-  ©fi^.  5, 7 
tniio  miratus  3C.     SlHe  eius  opera  non  eius  personam  treffen.     Est  persona, 
sed  non  privata,  sed  ])ub]ica,  alle  fciu  verba  et  opera  ge^eu  un§  an.    ^l'^^^t 
l^at  er  un§  allen  bie  brucfe  gemacht,  ut,  quando  spiritum  tradcmus,  sit  in 


]9  Si  si  ex         24  oben  am  Seilenrande  steht  r>  verbum  in  cruce  require  Anno  1529.' 
27  2  Verbum   Christi   in   cruce  r  28i29  über   ein   bis   suam    steht   Est   .letornum    liodie, 

aeteraus  dies.     Non   cras  sed   hodic   quia   nulla   transmutatio  sp  dazu  steht   am  Hände 

lacob  2.     A  patre    luminum   apnd   quem    non    est  transmutatio  nee  vicissitudinis  aduniljratio 
3  verbum  r  29  4  verbum  Sitio  r       6  verbum.     Consummatum  r  34  7   verbum.     In 

manus  tuas.  r 

')  Gemeint  ist  die  Predigt  vom  27.  März  nachm.;  vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  29,  24Sff., 
hesonders  S.  249,  äff. 


92  $rcbigteii  bc?  ^afjxe^  1540. 

Rimanii  patri^^,  ut  eins,  ita  omiiium  spiritiis,  pro  quib[iis  oravil,  et  participcs 
siiae  oiationis.  Sic  possunt  diccre:  Credo  iu  Christum.  S)ainit  ÖOtl  bannen, 
ut  in  maiiuni  i^atris,  et  noii  soluui  tunc,  sed  etiam  omuib[us  horis,  praecipue, 
lucnn  tuiv  foÜcn  öon  Rinnen  faren,  quod  certus  sis,  quod  spiritus  non  venit 
in  manus  Diaboli,  sed  patris.  S)a§  J)at  er  un§  mit  bcm  groffcn  gcfc^ret) 
lüoßen  einbilbcn.  S)a§  foEen  toh  trol  lernen  nnb  mcicEen,  praos.Ttim  7  illa 
verba,  quae  coustitutus  in  saeerdotali  offitio  dixit. 


20.  •         27.  aJMij  l.')40. 

^rcbiflt  nm  Soiinnkub  uor  Cftcin. 

R]  Sabbatho  ))as('hae. 

Hist[oriam  heri  aud[ivinnis,  (]uao  ergangen  istis  dieb[ns.  quae  non  jiotest 
semel  tractari  hoc  tempore.     Idco  per  anmim  populo  inculcauda.    Hodie  ift   m 
ba§  gefc^cfien,  bo§  ber  .f)69t!R  im  grab  ligt. 
wattti.27.Gj  '2)e§  anbcrn  tag§,  ber  ba  folget'    ffieftern  ift  bcr  ^nben  oftertag 

getreft.     Siefe  noc^t  ift  ber  .669}9{  im  @ra6  gelegen  unb  l)eut  bcn  ganzen 
tag  unb  bte  folgenbe  nadf)t  3C.  borf}   nic^t  Hollenb.     Kt  liodie  est  apud  eos 
magnum  unb  "^errlid^  Sabbathnm  ideo,   quod  ift  !omen   in  bie  Cftcrtpocf^cn.   n 
Hoc  totum  fiictum  est,  ba§  bamit  bejeuget  toiirbe  biefcr  ©adfiatf)  nnb  fein 
begrebniS,  quin  in   scrip[tura  .«[acra  gel)et   afley    auff  in.     Prins  ]ia?cha  hjar 
tantum  ein  jeugni»,  ernianung,  töeiffagung,   ut   fid)  teglid)  erinnerten  unb 
gelt)i§  tDurben  be§  rcdjtcn  öfterlaniB?.    Sic  Sabbatlunn  fol  ein  loctio  fein  pvo 
pueris,  quib[us  exercerentnr.   ßitel  crmanung,  jeirfjcn,  bilb,  baburd)  fic  gcfnrct  2.1 
Itiurben  auff  ben  recf)ten  Oftertag.    Sic  etiam  ber  ©Ijeftanb.    ?llle  bod^jeit  ab 
iuitio,  sponsi.  s])onsae  fiub  mir  cin  ftJiegel,    öermanung  unb  trctffagung  tion 
ber  redeten  l)OC^jeit  Christi  cum   Ecclesia.     Sic  statin)  quaudo  Adam  creatus 
et   ex   Costa   eins   aedificata  Eva.     Ab    illo   tempore   usqne  ad   tiuem   muudi 
omnes  nuptiae  ^unt  jeugniS  bcr  redeten,  einigen  ^od^yit,  quae  itst  gefd)el)en,   25 
baS  6f)rtftu§  tomen  et  factus  est  spousus  unb  ^at  fidj  öertraloet  Christianam 
Ecclesiam.     Sic  quotannis   celebrarunt  ludei   pascha   et  quotidie    mactarunt 
])ecudes,   sed  toar  nur  ein  fd)ullcctton,  ni(^t  ha^  rcdjt  (uefen,  sed  barin  fie 
gerillt    Imirben    auff§   Ted}t    Inefen,   ut  ])uor  non  perpetuo  fol  fi|en  nberm 
2)onat  3r.     Sed  mu§  bal)in  legen  unb  aufftretten  et  fieri  cousul.  praedicator.  30 
Sic  jte'^et  man  ein  5Jiegblin  auff,  lernets  !od;en,  ^u§l)alten,  ut  fiat  mater- 
fa|milias.      Sic  t)at   ba§   Oold   laffen    ofterlamb    fjalten   3C.   alle»    ba-^u,   ut 
geluc'^nete  fic  auff  ü'ljriftum,  ipii  verus  agnus  jc.    5lu  pascha  ift  auff  ein 
fonberlid)    tag    gefegt,    scilicet   14.  die   Lunae    plenae.     Sic    ordinatum,   ut 
veniente  Christo  folt  ber  Gflcrtog  gefallen  fein  gleich   am  Sabbat^  auff  ben  35 
feiertag  i.  c.  ben  tag  ^uuor,  el)c  ber  Sabbatl)  !am,   ut  significnretur,  quod 


14  über  est  steht  fuit 


^x.  20  [27.  SKätä].  93 

R]  Christus  auff  beti  Dftcrtag  9ecreu|iget  tuciben  unb  ben  aitbern  tag  flug§  brauff 
bcn  rechten  SaBBatf)  I]alten.  Sabbat  i.  o.  feier,  ba  mau  aufftjort  mit  erbeiten, 
lotl    feieiabenb   mai^en.     Pioprie   non    redditur   Sab[batiiin  voce  'ruge',    quill 

latius  patet  rüge,  feier,  ba§  auff^oren  unb  ablafjen  bon  opere  ^eijft  Ebraice 
5  Sabbatliuin.  Sic  ille  dies  dicitur  ber  gi'offe  fciertag,  quia  Ijeut  ift  er  re(i)t 
gro§  tüorben,  quaudo  feriatus  a  Christo.  Nemo  sie  servavit  hoc  Sab[batuui 
ut  filius  Dei.  @r  ligt  bic  gan|e  uac^t  unb  r)eut  ben  gan|en  tag  im  grab. 
Sicfe  nac^t  unb  tag  f)Qt  er  rec^t  auSgefeiert,  nou  heri  totum  nee  cras,  imo 
nee   illaiii   iiocttiii    futuram  totani,    scd  tantum  erreicht  3.  diem,   quia  6.  iu- 

10  cipit  initium  sequeutis.  Et  ista  nocte  |at  er  gef($Iaffen,  scd  non  tota.  Omnia 
alia  Sabbata  non  pura,  perfecta,  sed  tantum  bilb.  Sicut  oEe  sponsi  et  sponsae 
finb  nic^t  red^t,  sed  nur  ein  mobet,  non  est  amor,  (jui  dcbebat  esse,  quia  caro 
et  sant;[uLs  ift  öerterbt  mit  erbfiuibc,  bofcr  luft  unb  unluft.  Sed  in  Christo 
ift  bie  rccfjte  liebe,  ubi  nee  macula  jc.  ubi  Christus  diligit  sponsuni  unb  fe^t 

16  pro  ea  vitani  suam,  et  vicissiiu  Ecclesia  diligit  sponsuni,  et  in  die  e.\t[rcmo 
sie  constituit,  ut  sit  sine  luacula  K.  Sic  ift  ba§  ber  ^0^  ©abbat!^,  baju 
l^aben  tiorf)er  ge'^en  muffen  atle  Sabbat^^er.  Hinc  videtur  causa,  quare  Mose 
fo  ftreug  f)elt  uberm  ©abbat,  et  in  1.  tab[ula:  ber  @ob[bat  fol  bir  beiltg  fein, 
unb  folt  feiren  ab  oniuib[us  opcrib[us.     ludei  putant   taleni  eessationcni,   ut 

20  sit  quies  a  laborib[us,  nou  inteliigunt  esse  ein  bilb,  figur  unb  loeiffagung 
auff  ben  red)ten  ©abbat!).  Sicut  cum  nuptiis.  Non  feljen  brau,  quod  Christus 
sjjonsus,  Ecclesia  sponsa.  Sic  laffeu  in  ein  lautem  buc^ftaben  fein,  sed  ber 
buc^ftab  fol  Joeifen  auff  ben  ©abbat,  de  quo  iam  praedicanuis,  quod  fuit,  ut 
Dei  filius  in  die  paschae  esset   hostia  pro  j)eccatis  totius  mundi  et  sequenti 

25  servaturus  Sabbatum.  Patriarchae  scrvarunt  Sab[batum  sine  dubio  ab  initio 
mundi,  sed  noudum  institutum  erat  verbo  Dei.  Hoc  Moses  fecit,  qui  incepit 
sie  beuten  Sabbatum,  ut  ideo  Sab[batum  observent,  scilicet  cpiod  Dei  filius 
Dominus  Sabbati,  h)irb  im  grab  ligen  am  ©ab[bat.  Non  est  euim  verum, 
quod  ipsi  observaut  Sab[batum,  ut  Christus  lohan.  5.    'Nemo  vestrmn  facit  3oi)- 7,  i9 

30  legem'  jc.  Si  vero  Sab[batum  servarent,  folteu  fte  feiten  a  suis  operibus?  Esa.  58. 3cf-  s«. " 
Certe  feiern  a  suis  operib[us  manuariis,  sed  etiani  ab  omnib[us  maus  operib[us 
feriandum,  quae  nou  sunt  Dei.    Quod  autem  hominis  opus  est?    Non  credit  in 
Deum,  ei  infensus,  non  laudat,  non  gratias  agit,  non  audit  verbum,  non  curat 
eins  EuangLelium,  non  curat  Sacra[mentum,  inobedicns  parentib[us,  ift  ein  £)ieb, 

35  ^effig  JC.  2)a§  finb  fein  opera.  Sic  affecti  sunt  omnes  filii  Adam.  Ab  illis  debet 
desinere.  Hoc  Sab[batum  nemo  servat.  Ideo  nihil  est,  quod  ludei  et  nos  Sabbate 
non  pflügen,  non  mad^cn  fdjucf)  3C.  2\i  tuol  ein  feier,  sed  non  cessatio  a  rec§t 
"^eubtlücrden  hominis  i.  e.  Dom  Unglauben  cum  omnib[us  suis  fructib[us.  Illud 
rccjuirit  Sabbatum.    Cum  autem  omnes  homines  in  mundo  sint  transgressores 

■•o  huius  Sabbati,  venit  filius  Dei  et  pro   nobis  omnib|us  feiert  ben  ©abbat  et 


13  über  imdlft  nl.c/ä  »naebutt         38  über  suis  fructil)[us  stelU  oiieriblus  carnis  «/' 


94  $rcbigtcn  bcä  3of)reä  1540. 

R]cessat  ab  omnib[us  suis  opeiib[us  bonis,  qiiae  non  jd^ulbtg  \vax  gu  untev= 
laffen.  Nuiiquain  fecit  peccatum:  ideo  uou  opus,  iit  cessaret.  Secl  quia  uos 
eraimis  sub  lege,  peccatis,  morte,  subiicit  se  legi,  ut  pro  nobis  feirc,  quod 
uos  non  gefeiert  "Mafien,  uec  nunc  nihil  fofientos  seivanius  Sab|batuni.  Sie 
in  .script[ura  s[atra  ift  üEc»  hai)in  a,mi)tit  etlii^  mit   au»getrucftcn  tmuten    5 

5>1.63,7ut  Esa.  53,  etlidf;  mit  gemelb,  bilbe,  ut  sciamus  significari  agnum  et  SabLba- 
tum  verum  aliquid  significare,  scilicet:  vcniet  seinen  niulieris,  quod  mactabitiu', 
ut  id  expectareut.  Etiani  quod  fo  ftrcng  SQ6[bat  l^ielten,  gilt,  ut  non  obli- 
viscantur,  quod  verum  Sab[batum  veuiet,  et  uo.ster  Messias  toirb  cin  rugc 
unb  feiev  tag  Ijalten  im§  311  gut,  ber  \mxh  ber  recf}t  groffe  ©abbnt  f^eiffen.  10 
Sie  ipse  solus  servavit  8al)[l)atuin.  3.  [>raeceptum  uianet  ut  reliqua  uncvfllUct, 
sed  ipse  pro  nobis  omnib[us.  De  hoc  audimus  copiose  per  totuai  anuuni, 
quod  meritum  Doniiui  sit  uostrum,  et  quod  gloriari  debeamus  de  eius  iustitia. 
Söir  foKen  anjie'^en  eius  opera  et  dicere:  Ego  peccator,  sed  vestio  me  iustitia 
Christi,  ego  inobediens,  sed  oruo  me  eius  obedientia.  Non  servavi  Sab[ba-  is 
tum,  tanien  sum  filius  Dei,  sed  feiev  unb  laffe  ai  a  meis  nialis  operib[us 
contra  10  praecepLta,    uou    pro    me,    sed  tide   eius,    quia    is   solus   servavit 

spiiii.  2, 8  praeeepta  et  Sab[batuin,  ut  cauimus  ex  Paulo:  Christus  faetus  pro  uobis 
obedieus  usque  ad  mortem.  Ideo  foUcii  Iniv  iu  gc^oifam  fomeii,  oportet 
apprehendamus  Christi  obedientiani,  quam  nobis  donavit.  itotlicn  icmctlicf)  20 
ad  peccatum  originis  on  unfer  jutljuu.  Sic  etiam  venimus  ad  Christi  oiic- 
dientiam  on  unfer  juttjun.  Item  solus  servavit  Sab|batum,  sed  per  euni 
veuio  etiaurad  obedientiani.  Xaä  ift  ein  ftud  bcr  gtiaben,  quod  umb  6t)riftu3 
lüiEen  finb  angeuomen  Oon  @ot  et  propter  eum  vult  rcmittere  omnia  peccatajc. 
et  postea  data  ju  tüar^eirficn  Sacra[meutum,  Claves,  ha§  h)ir§  ge>oi§  foüeit  25 
fein.  Haec  prima  virtus  eius  Sabbati,  quod  nobis  311  gut  fompt.  3Bie  nu 
tneiter?  Nou  fol  fo  bIo5  Christi  obedientia  genieffen,  ut  manuam  in  niea 
inobedieiitia.  Non  ideo  niortuus,  ut  in  jjeccatis  maueam.  Nou  ut  dicam  ut 
Autiuomi:  3Ba§  fummerftu  bic^  mit  ber  funb  in  conscientia?  tarnen  non  est 
amplius  peccatum.  Christus  donavit  ea  tibi  et  abstulit.  Sic  non  docemus  30 
nee  tarn  stolidi  uuquam  fuimus.  Sic  diximus:  Christus  duo  nobis  crlüOl'beu: 
1.  gratiam,  postea  donum.  1.  S)a§  iä)  on  all  mein  3utr)un  unb  opera 
remissionem  p[eccat()rum  totam  crlongc.  Dens  iustiticat  me  unb  I^elt  mid) 
für  l)cilig  barumb,  <juod  credo  in  Christum,  nou  quod  sie  et  sie  facio,  Sed 
(piod  baptisatus  in  nomine  Christi  et  credo,  fpiod  propter  nie  obedieus  factus  35 
usque  ad  mortem.  2.  quando  hoc  credo,  Spiritus  s[anctns  f)at  bcn  elften 
ftein  gelegt.  Nisi  enim  inserat  in  cor,  ut  credas  unb  ftirbft  bvnber  K.  2.  ad 
hanc  fidem  tl^ut  er  bie  gäbe,  greifft  bie  funbe  an  in  corpore  et  anima,  infideli- 
tatem,  desperationem,  tristitiam,  mnrnuirationem  contra  Deum,  blasphemiam 
Hominis   eius,  contemptum   verbi,  el^ebruc^,   gei|en  ?c.     Hoc  gteifft    cr   an:  •<" 


.?  iiher  feite  sie/it  seniet  Sali[li.'itiun  15  über  iuobediens  fileht  iiu|MU3 


mx.  20  [27.  ÜJlfirä].  95 

R]  peccata  omnia  remissa  secundum  gratiam,  omuia  ablata  i.  e.  Dens  non  viilt 
imputare,  sed  secundum  auufegctt  finb§  no(^  lüc^t  gar  tueg  JC  Si  ciedo  in 
eum,  penitus  puriis  per  gratiam.  Sed  peccatum  noudum  auSgefeget,  t(uia 
Christiani   adhuc   suut   iuKrmi,   iit  vides   in    Apostolis,   quam   gcbie(f)Uc^    fie 

.-.   geftieft   finb.     Ideo  Christus  ftrofft  fie.     Quid  faciendum   cum  bis   peccatis, 
(juao  ficfien  post  fidcm?   äBir  lüoHen?  augfegen,  dicit  Paul[us.    S)q§  ausfegen '•!'«■''.' 
lüe^rct  bi§  in  bic  gruBcn.     Kemissio  peccatorum  fit  in  momeuto,  quaudo  tide 
arripiö  verbiim,  nimpt  nic^t  3eit  unb  ttieile,  si  credis,  es  beatns,  ja,  secundum 
re[missionem    p[eccatorum.      Sed    quod    velis    dicere:    non    babeo    amplius 

II,  ]ieccatnm,  imo  senties,  quod  Diabolus  tc  impetct  in  1.  et  2.  tab[ula,  mit  un= 
glauben,  3toeiffel,  ungebult  gegen  ®ot.  Idou  lernet  bidE)  6uüug[eliuni  nidjt, 
quod  peccatum  non  adsil,  sed  remissum,  quod  si  credis  in  Christum  et  es 
ge^ullet  in  vestem  eins,  sed  adest  peccatum.  Dens  videt  et  ego  sentio.  Sed 
Dens  uon  vult  videre  propter  bed,  qui  est  Christus.    Deinde  oportet  oxpui-- 

15  gare  peccatum,  ut  indies  fortior  in  fide,  spe,  charitate  Brunftiger,  ut  posscm 
leiben,  ^imel,  erben  unb  leib,  leben  umb  6f)rifti  lüiHen  laffen,  ut  mild  non 
sohim  serviat  remissione  pjeccatorum  per  meritum  suum,  sed  etiam  sno 
cxemplo,  ba§  iä)  peccatum  augfege.  S)Q§  t^ut  donum  Spiritus  sancti  in 
nobis  post  fidem.    Sic  etiam  fol  je  lenger  je  bemütiger  Serben,  ge^orfamer, 

20  mel^r  furchten  parentes,  et  familia  Dominos.  Sic  hoc  eigo  non  seqnitur, 
remisso  p[eccato  nobis,  nos  esse  prorsus  sine  peccato,  sed  expurgandum  et 
nos  debere  esse  obedientes,  ut  Christus  fuit  obedientia,  sie  etiam  ex  gratia 
nihil,  quia  non  dat  gratiam,  ut  maneamus  in  peccatis.  Sed  ideo  data,  ut 
ausfegeft  peccata  k.  quomodo?  habes  Spiritum  s[auctum,  credo  in  Christum, 

25   is   dabit   tibi    Spiritum  s[anctum,  'pulsate    et   aperietur.'     Ideo   ntuftu    aud^niattiii.T 
anfatjen  Sabbatum  JU  feiren  ut  Christus,    qui    tibi  dou;ivit  suum  Sabbatum. 
ßr  ift  nic^t  umb  beinen  IniEen  erfuEet,   ut  mogcft  bleiben  in  tnis  operib[us, 
nee   resurrectio  donata,    ut    befte    me^r    unb  trofter   funbeft  funbigen.     Sed 
Euang[elium  dicit:    habes  rc[missionem  p[eccatorum,   quam  tnis  meritis  non 

30  consequntns.  Ideo  habes  filium  meum,  qui  te  iustificet,  propter  eum  foltu 
finb,  @on,  6rbe  fein.  9lu  lan  ic^  tl^un,  h)a§  ic^  hsil?  Non.  Ad  hoc  non 
peccatum  remissum,  sed  ad  hcc,  ut  in  te  etiam  peccatum  formaHter  expurges. 
In  praedicamento  relationis  ift  peccatum  l^inhjeg  et  per  re[missiouem  pjecca- 
torum.    Non  in  praedicamento    ipialitatis  i.  e.  ftidt  bir  in  ber   l^aut,   fuleft, 

35  (luod  geneigt  ad  omnia  peccata.  Die  ergo:  mihi  peccata  remissa,  ba§  bu  nu 
folt  tob  fein,  fol  auä)  ©abbatum  tialten  unb  feiren  non  peccatis.  Si  peccatum 
vult  me  reiben,  die:  Es  condouatum,  sed  sie,  ut  non  vivas  sed  moriaris  et 
sepeliaris.  Haec  mortificatio  fit  per  totam  vitam.  Nunc  vides,  qui  Christiani 
sint.     Nura  isti,  qui  in  ore  habent  EuangLelium  et  tamen  manent  mali,  imo 

40  deterioros  indies  fiunt?  Ergo  neque  gratiam  neque  re[missioneni  p|eccatorum 
habent,  quia,  ubi  fides  vera  dicit:  mihi  remissa  peccata,  peccatum  fol  nic^t 
mel)r  in   mir  regirn.    Sed  si  rurt  peccatum,  dLic:  ^loä)  foltu  nidjt  leben, 


96  5Ptebi3tcti  bei  ^al)xei  1540. 

R]sefl  niortnum  fein.  ©0  Üjut  ein  redjter  6()rtft.  Qui  vero  facit,  toaU  ev  nut 
3!äm.  6, 3  h)il.  Sic  S.  Paul^us  virtutem  Sabbati  ausleget  Rom:  6.  'Quoli)Uot  baptisati, 
iu  mortem'  jc.  '(luia  niia  cum  eo'  3C.  S)a»  ift  fo  üiel  gejagt:  Non  cogites, 
quotl  Christus  ideo  iiiortuus  sit,  bn§  e§  fol  iii  feiner  perfon  Bleificn.  Sed 
niortuus  et  sepuitus  luib  t)nt  un§  mitgenomen,  <iiii:i,  '(juotquot  baptisati  iu  s 
Cliristum'  jc.    S)a§  begiebnia  reifjt  uu»  mit,  hai'  fol  operiren  suum  Sabbatum. 

1.  (juod  cum  eo  sepulti  i.  c.  Deus  iinputat  nobis  ex  gratia,  quasi  essemus 
ouiuino  peccato  mortui  nnb  leBen  unb  eiBeiten  iu  iustitia.  1^1)0  secuüdum 
re[missionem  p[eccatorum.  Sed  iu  carue,  Hut  ift»  uocf)  uitfjt  gefclje^en.  Deus 
imputat   nobis,    quasi    Sabbatum    servemus,    feireu,    sed    propter   Christuui.   i« 

2.  sie  cum  eo  sepulti,  ut  etiam  in  nobis  cessemus,  ut  ipse  cessavit  et 
sepuitus  est,  sie  omnes  baptisati  sepulti  sumus,  feiten  Unb  Ugen  im  gxa6, 
erbciten  ui(^t,  nou  incedamus  in  concupiscentiis  et  malis  opcrib[us,  douec 
ledigamur  iu  pulverem.  Sic  tota  Ciiristianitas  nihil  est  quam  homo,  qui 
iam  im  grab  bereit  ligt,  quia  dicit:  In  eins  uiortem  baptisati  sumus.  Nou  i» 
sie  mors  sepulchrum  est  eius  uuicum,  sed  nimpt  omues  mit  fid^,  qui  credunt 

in  Christum  vel  nihil  credunt.  Cum  hoc  fit,  fiet  in  extre[mo  die,  quod 
resurgemus  et  pulchriores  Sole,  quia  servarunt  Sabbatum,  dabit  mercedem, 
dicet:  surge,  "^aft  lang  gnug  gefeiret,  bift  rein  Inotbeu  unb  t)aft  auffgeljort  a 
peccatis,  folt  nu  reiner,  fd)oner  fein  benn  bie  f)eEe  fonne.  Ergo  vita  uostra  20 
post  baptismum,  ubi  peccatum  reuiittitur,  est  sepultura,  ut  cogitenuis  nos 
obrutos  terra  cum  Christo  i.  e.  er  fol  bcr  fuubcn,  quod  ei  remissum,  muffig 
i.i;ctru,3.2ge^en,  lüdjt  brin  me^r  erbeiten  ut  et  Petrus  1.  Pet.  4.  'Satis,  quod  praete- 
ritum  tcmpus',  'quod  reli<[uum  est  tempus  vitae',  cousumite  in  timore  Dei. 
3)aä  ^eifft  uovus  homo,  qui  cessat  a  peccatis.  Duo  finb  reraissio  j)Lecca-  25 
tormu  unb  üufft)orcn  öou  fuubcn,  jum  Dergefien  tt)un  loir  niii)t§,  remissio 
u[ufer§  t)[errn  (Stjrifti  eigen,  dedit  eam,  fide  auteui  appreheudimus  eam,  nou 
alia  via.  2.  post  rcLmissionem  p[eccatorum  foEen  toir  feiren,  auff()oren  a 
peccatis,  quia  ad  hoc  remissa  peccata  per  Christum,  ut  cesset  peccatum 
formaliter.  Nou  euim  veniemus  gen  l^iniel  mit  ®ei^,  jorn,  unb  ha§  mu§  tob  '■'■° 
fein  ober  in  abgrunb  ber  ^eEen  gefaren.  Cum  ergo  non  poteramus  ^alcn 
fc^ulb,  venit  filius  Dei  et  erlangt  re[missionem  p[eccatorum  per  sauguinem, 
ut  Deus  iiou  im|)utet.  Ultra  hoc  dat  Spiritum  s[anctuui  in  corda,  qui  per 
fideiii  in  iiobis  operatur  unb  t)eifft  uiiv  feicr  l)aben,  im  grab  ligen,  uic^t 
ungleubig  fein,  nii^t  murren  :c.  Soä  ift  ein  lauter  anheben  unb  anfaiig  3:. 
novae  vitae  et  primitiae,  tarnen  facit  hoc,  ut  ]jriori  toti  vitae  abfterbc.  Si 
non  peuitus  reiu  öou  allem  unflat,  fo  ift  beunocl}  fo  öiel  fides  in  me,  ba§  id) 
nid;t  leiben  lau,  <piod  EuanüLelium  et  Christus  blasphemetur  K.  Non  possum 
esse  in  eorum  turba,  qui  leftem.  Ego  sum  infirmus,  non  credo,  ut  deberem, 
sed  e{)c  mid)  bcr  23apft  fol  ^\n  tiermogen,  ut  Missam  ic.  ioolt  id)  mic^  clje  <u 

mit  gliicuben  saugen,  ut  iiiax|ime  infirmus.  Jtem  ut  alias  abo|minationes. 
föot  fol  mir  bic  guabe  geben,  ba»  id)  bcm  ^öopft  in  omnibLus,  (piod  Christum 


9Jt.  21  [28.  3)lärj].  97 

R]  leftert  unb  fd^enbet.  Sic  Turcam  et  IiHl[aeos  et  3fiotteng[eifter  lau  leiben. 
Qh  id^  fo  brunftig  öollomen  bin,  tanion  fo  h)cit  !omen  mit  bem  nnfang,  ba§ 
er  mi(|  in  onber  alt  iDefcn  niif}t  bringe.  Nnn  loirb  mid)  bringen  in  !appen 
priori  modo.    U[nfer  ^[err  @[ott  tüolte  mid^  benn  laffen  faüen,  donec  ilhi 

5  fides  in  me.  So  tl^ut  ein  iglic^er  ß'^tift.  6r  !unb  e^ebred^en,  [telen,  fd^aben 
t^un  prox[iiiio.  Si  fides  veni,  dielt:  iiec  miniimim  fjeller,  Init  jein  lueib  lUlb 
Ünb  unberhJOrren,  toil  jud^ttg  leben  eum  vel  siue  nxore,  quanquam  infirmiter, 
tameu  adest  virtus  Spiritus  sancti,  iit  vetiis  Adam  noii  regit,  scd  toil  feiren. 
S)a§  t^ut  initiuni  tidci.    Sßen§  bort  tjin  !ompt  in  iene§  leben,  Inerben  Inir 

1"  gan|  rein  fein.  §te  mod^t  ein  ^Renfc^  angereiht  ttjerben  a  pulchra  virgiuc. 
Sed  Christianus:  uon  tI)U»,  et  tarnen  fol  lüol  etloaS  fulen  nialarum  oogita- 
tioinitii.  Sed  in  jenetu  leben  loirb  ein  fold^  eäel  bing  fein  umb  I)err(idEeit, 
freube  iu  mundo,  ba§  toir  nict)t  gern  bran  3C.  Sed  hie  non  consoquimur. 
Nobis  C'liristianis  nihil  pote.^t  melius  accidere,  quam  ut  subito  nioriamur  nadt) 

15  ber  bofen  erbeit.  Sa§  bebeut,  imo  gibt  mir  frafft  unb  geloalt,  ba?  6l)riftu§ 
begraben.  Aliorum  hominum  sepultuia  gibt  nid^t»,  nimpt  niemanb  mit.  Sed 
Christi  facit.  Dat  euim  fideni,  d[icit:  ego  pro  te  mortuus  et  gefeiert  et  dd 
in  eadeni  fide  Spiritum  s[anctum,  ut  bic§  mir  xiaä)  folt  auä)  begraben  unb 
mit  mir  auä)  aufffte^en.     Sic  Christianus  a  priucipio  baptismi  est  in  sepuk'iu'o 

2u  cum  Domino  suo.  Sed  !^Qt  consolationem  plenam,  quod  nou  tierloefcn.  3Jft 
aEe§  umb  unfer  loillen  gefd^ef)en,  ftirbt  mir  3U  gut  unb  ligt  nidjt  long,  n^n 
tres  dies,  ut  seias:  fo  loentg  er  im  grab  blieben,  fo  toenig  toir  andj.  Se[)ul- 
tura  siguilieat  mortificationem  peccati,  Resurrectifi  signiticat  vitam  et  resur- 
rectioneni  futuram. 


21.  28.  mihi  ir,40. 

"I^iebigt  am  Oftertog. 

R]  2j  DIE  PASCHAE  MANE. 

Prinium  audienuis  veriia  et  text[um  Euaugelistarimi  de  resui[i'('etione 
unfcrs  lieben  §69^9^»  JC.  Historia  ante  meridiem  facta  aud|  ita  iain:  ä&il§ 
ober  jufamen  coogesta  ex  omnib(us  Euangelistis,  tft  nic§t  tool  jufoffen.  Sii' 
accidit:  2)ie  toetfier  finb  mit  ^auffen  au§gangen.     Interim  revolvit  Anoelus 

30   la|)idem   et  terret  custodes,    non  videtur  a  nuilierib[us,   evanescit,   et  postea 
accedunt  ad  sepulchrum  et  non  invento  corpore  fan  5Jlagb[alena  nid^t  l^arren, 
leufft,    fo    Diel    fie    fan,    et    3Un    3l''"ge>-'»    äH»    ruffet    Petium    et    lolian[neni: 
'snstuleruut  Dominum.'     Sie  jtoeen  madjCU  fic^  auff.     Intenui    aliae  maiient  ^oii. -jo.ia 
apud  sepulchrum.     Egr[ediuntur,   ingred[inntin-,   finb  in   g  roffcn  fummerniü. 

35   Angelas  alloquitur,  et  abeunt  et  .se(|uuntur  eani  et  dicunt  non  adcsse  corpus 


'J7  Seiics  liialoriae  r 
fiutfietS  Beife.    .\I.1X 


98  !prcbt9ten  bc§  Jfa'fitcS  1540. 

R]  ut  ]\ragcl[alena,  Sed  insnper  vidissc  Angelos,  (jiii  dix[erint  uoii  furatiim, 
sed  resuifrexissc.  3ift  ein  ßan^en  tag  gelnuffen  gcioefcn.  ^Ragb^alcna  leufft 
Inibei'  ad  sepiilcli|niiii,  piitavit.  ('rcd[it  scilicet,  (iiiod  Magd[aleiia  dicehat, 
ablatuin,  finb  Iciite  ia  getoeft,  qui  h)oI  ber  hjeil  unb  muffe  gcnomen,  bic  tüc^cr 
befeit.  Itonim  abeiint  diseip[iili.  lyt^a  ad  sepulch[rum  manet  et  turbata.  s 
S)a  fie  fo  tfiut,  ge^et  in  Brunft  unb  lieB  in  sppnl[clirum,  eo;re[ditiir,  quo  \ddet, 
non  inveiiit,  (|Ucm  qiierit.  Interim  Angel[u.s  dicit:  Vpiid  ploras?'  'Xescio, 
ubi'  3c.    Angel!  fielen  auff  unb  bieten  bem  §(£9i9Jn  bie  e^r,  beten  in  an, 

5ofi.2o,i5unb  h)irb  getoar,  quod  ftet)et  ha  5Ran,  cogitlat  esse  hort[iilauuni.    'Mulier, 

quid?'     'Si  tu   sustulisti.'     Ibi   offenbaret   fic^   Domiuus  1.  Magd|alenae,  et   lo 

Soll.  20. 17  ea  1.  persona.  'Vade  et  die  fratrib[u.s.'  9Jla9b[aIena  leufft  hjiber  3Urüdt, 
et  redennt  oniues,  et  illis  a]iparet,  nuint  ad  pedes  3C.  S»  ift§  I)eute  gaugeu. 
Sinb  auff  unb  nibcr  gelauffen  Mnliere.s  et  Apostoli.  Hactenus  historia  !§eut 
jU  frue.  2luff  bie  historia  scquitur  praedicatio,  quae  facienda,  ut  cred[amus 
i'esiu'[rectiouein  e.s.se  verara.  1.  ante  oniiiia  oportet  sciri  histo[riaiii.  Ultra  is 
hoc  scienda  vis  et  virtus  resurrectionis.  Elias,  EHz[aeus  resuscitjarunt .  et 
Lazarus  resuscitatus.  Tales  sunt  historiae,  quae  creduntur  verae.  Scd  ^ilfft 
tnid)    nidjt   nee  habeo  frafft.     Sed  illa  resurrectio    dicitnr  ncstra  ut  Acto. 

?H)(i.  3, 20 'suseitavit  vobis.'     Ergo   non   Icbig   historia,    quae  soli  Christo  bienet.     Sed 

ut  sciatis  et  non  dubitetis,  (|uod  resnrrectio  ista  vobis  ju  gut  gcf(f)cf|en,   bei  20 
ir  euc^  folt  annemcn  ut  donum,  quod  dedit  vobis  et  pueris.    Qui  iam  posset 
praedicare  et  excitare  cor,  «|nal|is  thes[aurus,  gaudium,  si  quis  posset  credere, 
SBir    folten   ben    ungjlanben.     Si   possemus   credere,    esset  max[inium,   imo 
aeternnni.    ©e^en  Deum,  qui  dedit  Solera,  Lunaiu,  corpus,  animani,  et  pauci 
agnoscunt  et  gratias  agunt.     Sed  (|uid  erga  Ime  donum,   ulji  resurrectio  filii  25 
douatur,  ut  sit  uoster  thesaurus?    Dona  corpuraiia  ^oren  auff,  Sed  is  thesaurus 
non  cessat.    Sed  (piando  leib  unb  feel  ba|in,  bleibt  einig.     S)ic  trofft  resur- 
rectionis, quod   cred[innis   iios  etiam    resurrecturos.     Aud[ivinius,    quomodo 
mortuus,  .sepultus  unb  l^ot  un§  mit  fid;  in§  grab  gelegt,  ut  etiam  befc^orrcn 
secundmn    veterem    iio[mincm    et   laborein,    (|ni    dicitnr  funb.     3Q3en§    ha   bei)   30 
foIt  bleiben,  tourbcn  luir  gar  ^u  nid^t  i.e.  si  in  morte  bleiben  jc.    Sed  ^at 
er  mid)  mit  im  begraben  nnb  tob  fein  p[eccatuni  et  vet|ns  Adam,  fol  mic§ 
ntd;t  bnt)inben  laffcn,  mmI   luil  bei)  im  bleiben.    Sed  inenu  er  au§feret  unb 
bad  grob    lebig   mad^t   3C.   et   ra(>   accipit.     Et  si(;nt  ipse   vivificatur,  sie  me 
secum    traxit.     Hoc   nemo   appreliendit   nisi    fidcs.     Sic  nee  hoc  facit,   quod   35 
seit  se  peccato  mort[uum,  qui  credit  Christum  pro  se  mort|uum.    S)er  glaub 
begrebt  bie,   nt  mortuus  eis.     Sie   nemo  cum  eo  resurg[it,   nisi  credat,   quod 


18  über  Acto.  steht  .T  sp  Diffenint  resurrectio  Christi  et  aliorum.  )■  21  Resur- 
rectio Christi  nostrum  donum  r  26  Collatio  huiiis  doiii  et  aliorum  donorum  corporalium.  r 
30  1  Thesaurus  quem  Iiahcmus  e.\  resunectione  r  35J30  Fides  apprehendit  donum  mortis 
et  resurrectionis  (^liristi  r 


9lt.  21  [28.  aJJntj].  99 

R]  i-esur[rexit,  et  ideo,  ut  ego  cum  jc.  quia  credere  debeo  cum  eo  nie  sepiiltum  K. 
Sic  propter  nie  resnr|  rexit,  et  ot;o  una  cum  eo,  si  credo.  ©onft  tuivb  ntc§t§ 
brau».  3Benn  tides  nid^t  3Utf)Un,  manet  mortua  histo[ria  ut  Lazari.  5}ein, 
e§  fol  nid^t  fc^lec^t  leben  fein,  qnod  vivificatus,  sed  tjulff,  fvafft,  leben,  ba§ 

5  nic^t  in  persona  .sua  bleibe,  sed  me  etiam  rapit.  S)a§  gebort  soli  Dei  filio 
3U,  nidli  Creaturae,  qui  pro  nobis  mortnus  et  resurrexit.  Sicut  pro  me 
mortuus  et  sepultus,  Sic  ego  pLeccato  mortuus,  et  sicut  ipse  resurrexit,  sie 
ego,  et  mundus  inaetemum.  <Bo  ftnbet  fi(i)§  deinde,  quomodo  jufnmen  reime 
mcam  et  Christi  resur[rectionem.     Non    nostris    operib[us  et  C'appa  suscita- 

10  biinus  eum  a  morte  3C.  Sed  fides  ift  medium,  ba§  jufatnen  !opelt  mc  et 
Christum.  S)a  Iigt§.  Si  credo,  e.st  resur[rectio  mea,  eum  es.sc  niortunni, 
tum  peccatum  meum  etiam  sepultum,  non  possem  pecunia  emcre.  Tantum 
praedicatur  tibi,  quod  pro  te  mortuus  K.  ftred  brachia  animae  au§  et  ^alt 
feft,  ue  sinas  tibi  eripi,  tum  es  in  Christo  et  econtra  K.     Credis  in  eum  et 

1.^  te  diligit.  Si  moritur  et  sepelitur,  feret  er  au§  gen  ^imel,  bu  mit  im,  quia 
impossibile,  ut  is  moriatur,  ([ui  credit  in  Christum  k.  S)a§  ift  ba§  tuunberlid^, 
1)0ä)  InercE  in  script[ura:  'vita  et  mors'^  jc.  Triumphus  jc.  Conterit  oaput 
serpentis.  Ista  omnia  non  pro  sua  persona,  sed  uobis  ju  troft.  Alioqui 
trieg  nihil  utilitatis.    Christus  vicit  sibi  mortem.    Sed  qua  re  mortem  pedib[ns  et 

20  inferos  gureiffe?  tum  mors  me  vorat,  et  sie  manet  historia  ut  alia.  Ideo  mu§ 
mein  fu§  fe|en  ouff  ben  !o^)ff  Serpentis,  ber  'feilen  f^ur.    Audi,  quod  mortem 

vicerit  pro  se".'    Ipse  dicit:  'princeps  mundi.'     Sed  nihil,  er  folt  in  tDOI  iincr=  3oi).  h,3u 
Inurgt.     Ideo  conculco   mortem  eins,  et  mm)3t  fein   fan   et  dat.     S^rit   Quff 
serpentem,  mors  est  per  mortem  occisa,   non    quod  in  tuis  virilj[us,  sed  ego 

25  pro  te  feci  et  habeo  mac^t,  £rafft  supra  peccatum,  mortem  vici.  Haue  vim 
nim  et  t^ue  per  me  2C.  sicut  ego,  Ego  mortuus  jc.  et  erauff  gefaren  et  omnia 
juriffen,  quomodoV  mea  potcntia,  qua  ista  effeci,  fol  bein  fein.  Quomodo 
capiam?  Fide,  apprehende  hoc  me  pro  te  mortuum.  3)a  ^ilff,  lieber  .^iSSfJf, 
ut  credamus,  tum  habes  eam  potentiam,  quam  ego,  potes  morti  fliplin,  iinb 

30  toenn  man  bt(^  fc^on  ju  ftücfcn  l^alnet,  nihil  cura,  quia  habes  mein  trafft, 
madjt:  saltem  apprehende  unb  l)Qlt  feft,  tum  peccatum  non  nocebit  nee 
Dial)[olus  cum  sua  poteutia,  ut  mit  ein  faben,  t)üt  Ijalten.  Magna  i)Otentia, 
quod  Christianus  potentior  Diabolo,  qui  uno  momento,  et  tamen  haue  poten- 
tiam, ut  etiam  an  ein  fcibcn  faben  jc.    Sed  persona,  quae  vioit,  est  max[ima, 

35   non    est    Apostolus,    Martlyi'    uec    fortissLinuis  Augelus,   Sed  Dominu.s   ipse. 

Est  trefflic^  mad^t,   qune   in  nobis  toonet,  ut  un§  nicf)t  entfe^en  für  bem 


SjO  oben  am  Seitenrande  sieht   2  Applicatio  quao  fit  verbo  et  fide  Operib[iis  non 

applicatur  donum.  r  14  In  verbo  ofTertnr  et  .•ipprebenditur  fide  r  31  über  quod  .i/e/it 

.in  np  32  über  princeps  steht  lolian:  14.         .'!   vsiis  appllcationis  r  2:i  über  Idoo  bis 

eius  steht  princeps  mundi  eiicietur  loban:  12.  Kfficati.i  tidei  apprebeiulcntis  donnm  resur- 

rectifinis.  r         32  Potentia  Christianorum.  r 

')   Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  .34',  273,  11  f. 


100  *45«biateit  bcä  ^ai)xcä  154Ö. 

R]3;euffel,  Sob,  ©uub,  ^eÜe.  Si  me  occidi^  jc.  tarnen  foltu  3;euffel  lütffen,  ut 
noii  sorves  nie,  cjui;!  credo  in  enni,  beä  niagnitiRlo  fein  enbe,  mQ§  ijüt.  Est 
aEmcc^tig,    etoig,    geloalt   et   Lila   donatur,   ut  sua   ]>citentia    tiat    nica.      Hanc 

'^'''jj'^*^ 'Paulus   vocat   resurLrectioueni    in    nobis    ein    gotlid^    fvafft    et   Operationen): 

Roborari  intus   per   mc(^tig  fll'afft  resui[rectionis.     (iui   de   lide   nescit,   nou     5 

iPDii.  3, 10  intelligit,  quid  sit.  Philip.  :.i.  Vt  crfaren  unau»jpred^lt(^e  trafjt  resur[rec- 
tiouLs  eius,  nou  solum  in  eo,  sed  in  te,  me  3c.  ita  ut  mortis  domini  simus. 
S)q  getjOVt  nid)t  lunnana,  auueliea  frofft  JU,  sed  divina.  Et  tum  Christus: 
vide,  ut  in  vobi>  liab|eatis  bie  lucd^ttg  K.  quam  erjeigt  unb  geubet  hac  die: 
cepit  peccatum,  mortem,  Diab|iilum.  ut  nihil  jc^abet,  et  quicquid  faciunt,  lo 
joUen  nur  fobbevn.  Sie  fecit  cum  ü.  Martyrib|us,  fecit  jniitigev,  tio|iger, 
fterder.  Si  noc^  f)unbert  mal  toüer,  o  Sleuffel,  et  quo  plus  bid)  üerbreufft, 
plus  eiedam.  Idoo  est  maijt  K.  Si  potest  Diab[olus,  fo  l)ilfit  er  mir,  ut 
eins  potentia  resur[rectionis  tiat  fortior  in  lue.  Sed  ha  n  fol  botjin  bringen, 
Mt  auferat  lidem  et  in  inferis  6el)alt,  nou  effieict,  fo  ferne  id)  gleub.  Ideo  ir, 
lunge  alia  doct|rina  fidei  quam  bonorum  operiun,  )>redieant  in  papatu  etiam 
de  bonis  operib[us,  in  Turcia,  ut  almojen  geben,  dilig[aiit  prox[iiuum  JC. 
3ift  fd)on  tugenb.  Sed  hie  non  audis  de  operib[us,  sed  de  potentia  Dei  et 
ea  in  eorde  nostro,  quae  non  potest  couiprehendi  uisi  tide.  Ideo  tantum 
distant  fides  et  opera,  quantum  coelum  et  terra,  quia  fides  bringt  mid^  ba^in,  20 
ut  fortitudine  divina  roborer  contra  I)iab[oium,  peecatmn,  mortem,  Derbinbet 
mid)  cum  Domino  et  facit  ex  eo  et  me  ein  frafft,  ©ieg,  triumpl^.  Hoc  nun 
i'aeiimt  Ijona  opera.  Sed  tan  bir  l^clffen  operib[us  misericordiae  etiam,  ut 
Paul^us,  mort[uos  suscitare.  Erga  lidem  unmeälid)  bing  2C.  quoniodo  isti 
venerunt  ad  fideni,  qui  snbmersi  in  supeistitione  ,'c.  Greg[orius  praedicat  25 
liodie.  nilltpt  bie  historiam  für  fid).  Non  (luideni  eam  praedicat,  luultominus 
\im.  Sed  dicit:  MulLieres  liabent  foftUd)  falben  3C.  sie  nos  debenuis  Domi- 
num quaerere  Ixuiis  <)|)eril)[n>.i    ©ol  man  fo  prcbigen  auff  bis  feft?    Tonnen 

ludaei  et 'i'urci  nid)t  aild;  |0  prebigeil  et  onmes  Monaehi?  Quid  autem  dicis, 
(|Uod  C'hristus  resur|re.\it?  bene  credo.  A'iiiil  ani[)lius".'  .V)eifft  ha5  unter=  ■"> 
lueifen,  (juoniodo  intclligcre  deh|eanuis  resurLrectionem  Doniiui".'  Ideo  aÜe» 
lebig  unb  lo»  öon  fide  et  adhue  perse(juuntni-  et  dicimt  nos  proliibere  bona 
opera,  ^inbern  un§  an  redjt  ()eubt|gut,  an  ber  Irafft,  ©ieg,  quod  pro  nobis 
fecit,  mmc|uani  erfretücn  fid)  3C.     Sed  in   dul)iuni:  quis  seit,  an   mihi  condouet 

4  über  upi;ratii>iiem   steht  Ejilie   1   s]>  5  über  lluljoiaii    steht  Eplie  3  sji  über 

moi^tid  litehl  Kplie   1   sj>  H  nach  'A.  steht   secuiKlum    Operationen!    (jua    potest   sibi  oninia 

suljücere  s/>  t'liilip.  Ü.  ad  cognosceiitUini  illuiii  et  virtutem  resurrectionis  eius  1.  Pet:  1.  Kege- 
i.erauit  nos  in  spem  viuam  per  resurreclioneni  lesn  Christi  ex  niortuis  Eplie.  1.  Önperenii- 
nens  magnitudo  virtutis  eius  in  nos,  qui  credidimus  secunduni  Operationen!  potentiae  virtutis 
eius,   quam   operatus   est  in  Christo  suscitans  illuni  a  mortuis  r  19120  Discrinien  iiiter 

lidem  et  opera.  r         26  Äliseria  In  papatu   /• 

')   V(/l.  Nachträge. 


5it.  L'l  [28.  OJiät.il.  101 

R]  peccata.  Sed  nos  jolten  un§  erfrctoen  itnb  ftol|en  miit  fc^epffp"  ^^  sie  lo(|iii 
in  eorcle:  Cretio  in  C'hristuni  i.  e.  (|iiod  cgo  resur[gam,  quod  eins  resur|rcctio 
sit  mea  !rafft  linb  leten,  <|uae  rosiiscit;i(ni-:i  nie  in  ext[renio  die,  [o  Ujenig  al§ 
et"  in  sepnlLchro  blieben.    2)a§  tiab  lä)  bereit  fon  bem  augenb[Iid.    Si  ercdn, 

i  resur[rectio  ift  mein  unb  trofft  nnb  r'^ünieii,  ciuia  se  ftertfer  ^elt,  ijui  DiabLo- 
luni  coiiculcet,    sed  nuff  be»  trafft,    qui  in  to  operatnr  unb  tüonet  in  to.   iit 
l*aul[u,s:  iit  radioati  jc.  nranet  per  fideni  in  vobis.    Hoc  facto  habente.'^  hanc  floi.  a, ; 
tideiii  unb  gotlic^  ftcvdt,    nt  P|anlus  in  tide  3c.  tum   vide,    cjiiae  bona  opera. 
Xülli  operi  feinb,  fein  fd)obcn,  iiicfjt  ftelen,  ><'d  ipii  libor,  hjitb  iiberfifjiluenglid) 

1"  ciuifei'  flieffen.  äBaä  ift§,  quod  de  nmltis  oiienb[n.s  unb  treibt  bie,  al§  loerS 
fc^ulreg[iment?  e§  ge^et  nicf;t  tum  berljcn.  Vel  fols  fein,  oportot  prins  discam 
aunoscere  [lotentiani.  r|uaiu  eVjCigct  pro  nol)i.s  ....  p[eecato,  morte,  Diab[olo 
nnb  tt)iffe  mic^  barauff  3U  üertaffen  quasi  mea,  ut  vere  mea.  Si  lioc.  noli 
qiiaererc  de   bonis    operib|ns.     Si  Christus  pro  me  hoc,   folt  ba§  tl^un,    pfu 

15  bid^,  nuuquam  credidisti  K-  qui  credit,  ista  vis  non  sinet  cum  otiosum.  Si 
vivis,  facit  opera. 

Nunc  tarn  steutoream  vocem,  ipii  pos.set  fidem  inculeare.  Verbuni 
liabemus,  sed  vide,  quam  infirma  tides.  '^i)  bin  mir  im  "^er^en  feinb,  tan 
bn§  bing  reben,    öerftetjen,  et  tamen   non   possum  credere,  ut  deb[crcin.     ^\ä) 

2"  lüült,  bü§  nßes,  leib,  leben,  aber,  blnt,  et  (piicquid  viderem,  e.sset  eitel  glauben. 
Quidani  fjoben  2lbc  glauben.  Sed  veram  fideni  non  haliont  ctiaiu  Apcstoli 
firniiter.  Di.scendnui:  .^cf)  Ijcib  teiu  Irafft,  fafft  K.  S)a§  lounen  Iniv  nid)t 
leiben,  ^ft  nnä  eingepflantit  in  natunmi  a  parentib[us.  ;Dcr  'i)riuiid)  fticEt 
in   aÜen,    mm  cxui  Monachum    ut  Cappam  i.  e.  fold)  fd)alcf,    ber  gern  tüült 

25  front  unb  niiicfeu,  nt  Dens  dicat  Deo  gi'atias.  '?tu  bem  fdjnltf  muffen  jutobten, 
fdjorreu,  mnft  lernen  Oon  bir  abtretten,  non  baUien  auff  in-titiam.  ©d^lal) 
ben  Wnncl]  nur  feft  an»  6reu|  mit  naget  nnb  bammer.  Sed  quia  iucipinius 
unb  ^ob  en  ba§  erftli($,  finb  nod^  nidjt  dneti  in  ber  fc^nl.  Primum  sinui.s 
]'"ibuli.~tae,   Donatistae,   (iiamniatistac,    tautuin.  ut  non  sinanius  seduci,    .sed 

30  indies  discamus  istum  articLulum,  ut  d[icamus:  Credo  in  lesum  JC.  Ergo 
non  in  me  nee  fido  meis  operib[us.  5J?ein  .fl@9{9'{  ift§  atte§,  mea  potentia 
non  est,  ut  ista  virtus  Christi  in  nobis  lialiitct.  Si  hoc  non.  Sed  cogitas: 
Audivi  praedicarc  et  intcOigo,  ^at  nid;t  uot.  "i^ebiit,  lieber  @ot,  für  bem 
lunnen.      '^ä)  !an»    nid^t.     Maior   |)ars    habet  pro   historia.     Clu'istus  resur[- 

35  rexit.  Scis?  @olt  iä)  baä  nidjt  Uiiffen?  S)eu  f(l)luci§  auff  fo^iff.  TTistoriam 
tencs,  sed  non  vini,  qnia  inanes  netbifd),  ()effig  .'c.  N'fi  lueuu  buv  gut  ma(^cft, 
bal  f[öftliclj,  fc^on  leben  füreft  et  es  5Jlimc^  et  nihil  scis  nisi  (juod  tabula 
picta,  quae  ostendit  Christum  pictuni,  manot  tamen  lignuni.    Si<-   illi  lOoKeuä 


9110  Opera  bona  sequuntur  fideni  r         /:.'..,.]  aiiüi/c  Zeichen  nachyemaU         17  Pii- 
mitiag  fidei  liabemus  non  decimas  )■  Ü4  Monacliatus  noliis  e.st  ingenitus  r         SSjST  Vsus 

verus  doni  huius  r 


102  *l.'rcbigtcii  hei  3qI)«§  1540. 

K]  fönnen  et  tamon  jc.  No;^  alitcr  dicimus.  ^sä)  folu  fü  Icvtieil,  ut  non  im  f)ertien 
gemalet  m  gcmalet  in  tabula,  sed  fol  mein  fjer^  Icbenbig  madjen  et  Ham  alias 
honio.  Prius:  SBcnil  hü  fc^on  from  ^C.  tameu  times  mortem  et  marterft  bidt) 
proyiter  pcccata  et  ue  .scintüla  de  poteutia.  Si  pestis,  tOO  QU»?  Si  24  t^UV, 
lieff,  quid  hoc?  si  non  vis  araplius  discere  de  resur[rectione  quam  histo[riain.  & 
"^a  tan  Dial:)[ohis  et  picta  tabula  ani).  Sed  rcsur[reetio  ^ol  in  bir  teBenbig 
fein,  unb  tiafft  resurrectiouis  fulcn,  ut,  si  peeeatum  terret,  ut  possis  dicere: 
^''•/3^'/' 'Quare  tristis,  anima?'  lt)ie  jappelftu?  tainen  non  solus,  si  etiani  peeeatum 
adest.  Credo  in  Christum,  qui  iesur[rexit,  et  resurrectio  eius  est  mea. 
Quaudo  venit  pestis  et  Diab[olus  bi(^  bcjc^eift,  dicit:  Sßer  nu  leben  jolt,  unb,  lo 
tob,  fo  potenter  bein  l)err,  ut  \>er  montem  ferrcuin  jc.  f)ilff  et  vidc,  (pii<l 
possis,  (juaiido  mors  jc.  Ego  non  vidi  Hcr^agtcr  Icilte  quam  ''llhmc^  filV  bcm 
fterben,  et  quib[us  peeeatum  untreglid^  nnb  gegen  2üb  unb  2cnffel  fdjon. 
Et  tamen  d[icunt:  @1)  e§  ift  fein  geovbnet,  man  rjclt  öigilien,  feelmejjen.  3«' 
(|uid  sequitur?  vel  ut  praesnmptuosi  leben  iu  sua  virtute  uiliil  scientes  de  n 
Christo  vel  quaudo  foüen  fulen,  quam  potens  vis  contra  mortem,  tum  nihil. 
Quare  non  discis  intelligere  vcre  non  solum  resurreetionem ,  sed  ctiam 
virtutem  et  inciperes  indies  magis  JC.  Ego  ge'^ovt  me|r  quam  ijOtm  et 
noN-isse  histo[riam.  Sed  bo^tn,  ut  Diab[olum,  mortem  funbeft  untev  augcn 
fpotten,  sicut  tu  putas  te  nosse,  sed  (piaudo  venit  ad  paro.\[isnuuu,  videbis,  -m 
quam  belle  scias.    S)Qbon  loete  biel  ju  ):irebigen. 


li'2  4  prolja  qu;i  e-xperiemur  an  tliesauruni  istuni  aiiprelieuderinius.  r  , 

22.  29.  mix:-,  i54o. 

^rcbigt  am  jDilcrmontng,  nad)mitta9ö. 

ß]  S.  vespera  diei  Lunae  in  l'eriis. 

Aud[ivimus,  Joie  resurrectio  Christi  unfer  fei).  Non  ergo  inspicienda 
ut  aliorum  mors  et  resurrectio,  sed  eius  fructum  et  vim  Itiol  JU  l)er|en  ncmen. 
Sa  ligt  marfjt  an.  Historia  non  facta  umb  feinen  tnitten,  sed  fol  Crafft  in  25 
un§  »oirien,  ut  loir  un§  bcrfelben  anncmen.  Hodie  aud[ivimus,  quod  Dens 
gern  ift,  Wo  man  üon  im  vebet,  etiam  apud  illos,  qui  nondum  plane  norunt 
OTattf].  18, 20  eum  resur[rexisse.  Et  ipse:  'ubi  dno  vel  tres.'  Quaudo  praedicamus,  saera- 
[mentum  administramus,  Dominum  habemus  uobiscum,  qui  loquitur,  agit. 
Ista  enim  non  nostra.  Sed  ipse  adest,  iuter  nos  operatur,  licet  non  videmus,  30 
tamen  adest.  Sicut  istis  duob[us  alia  tbriiia  mauifcstavit,  sie  in  baptis|mo 
et  SLcri])tura  S[aern.  Sßo  man  Don  im  f)anbelt,  fc^iöe^t,  adest.  Si  ipse,  tum 
etiam  Angeli,  unb  Seuffel  muffen  nidjt  ba  fein.  Si  eeontra,  tuo  man  reb  üon 
2Ibgot[terei ,  Inie  bic  rebe  unb  '(janblung  ift  jc.    äBo  atneen  9{ottengeiftev,  ibi 

Diab[olMs    im    Ijerljcn   et   externe    mit    bev  jungen.      Seienda  ergd  non   solum   35 


5Rv.  22  [29.  ÜJiöv,^].  103 

R]  liistoria.  sed  ctiam  causa,  cur  facta  sit,  ut  quisque  forme  fi(^  bcviclbcii  troftcn, 
i|uia  fie  fol  ba§  pftafter  unb  ©rtinei)  fein  coutra  peccatuni,  uioitem.  Ideo 
f)aben  lüir  gut  t^un,  ut,  (][uicquid  nobis  unter  äugen  ftofjt,  possimus  d[icere: 
Sutn  Chilstiauns   credeus,    quod  Christus   pro   nie   niortuus  et  resur[rexit  et 

6  sedet  ad  dext[eram  patris.  Idco  Dial)[(i!us  uihil  inconimodi,  si  ctiam  nos 
occidit  et  oniuia  auffert.  ^u  naä)  bcn  jU'eien  ftudcn,  @ef($id^t  unb  fvafft, 
iDoEen  tüir  btc  fpi'ud)e  auc^  anfetjen  cin§  teil§.  £)a§  ift  Bereit  vis  suac 
resur[rectionis,  ba§  bie  liebeu  lueitu'r,  bii  fie  ja  öout  graBc  muften  getjen,  quia 
Sab[batuni  gteng  Bereit  nn,  niuftcn  nidjt  fpncieveu  gel)eu  ncc  fodjien,  in  Exü[do:2.!D!oiciG,26 

lu  5Jtuften  nid)t  Wan  tefen.  Ipsae  solac  manent  apud  sepul[chrnni,  fo  lang  fte 
fonncn,  libenter  etiani  nocte.     Sed  Sab[bato  coactac.  ut  ante  Solis  occasuni 

muften  fie  ein.  S)iefeIB  nad^[t  unb  tag  blicBcn  ftit.  S)a  nBer  bie  ©[oBBat 
nad^t  Ijerein  Bricht  occaso  Sole  6.  liora,  fd§affen§  fpecerel),  baran  IjaBen  fie 
gemocht  6i§  an  ben  morgen,  '|uia   veliemonter  dib'xcrunt  Douiiuuui.    .SL])iiitus 

15  s[anctus  fccit  ebrios,  quod  ilhini  Doniinum  coutitcntur  et  sie  diligunt,  fd^eloeu 
fid§  nid^t,  quod  condemnatus  a  Pilato  et  pontificib|u.s  manifesto  iuditio,  nod| 
ift  ein  folc^er  mut  iu  infirmis  vasis,  rtjumcn  in  pro  Saucto  et  adorant  unb 
ftraffen  Pilatum  et  onines  pontifices.  äßie  foI§  cim  gelingen?  äßenn  JueiBer 
!emen  unb  fc^rieu  jetter  uBer  9Ji(i)ter,  ^Jiat,  principem.  SBenn  man  ein  ÜJlorbcr 

2u  eriourget  publico  iuditio,  tarnen  istac  faciunt,  puto,  non  taui  sa])[ieuter  aut 
certe  prae  aebrietate,  non  Befonnen,  quoraodo  velint  excusare  danniatuui,  tarnen 
d[icunt  eum  esse  Sanctuni  proplietani  et  ei  nuredjt  gefd^eljen,  f)alt  nil^t,  (jucd 
Bebac^t.  Sed  S[piritus  s[anetus  eos  ursit,  ut  poteutia  istjus  resiu'[rectionis 
Bereit  extet  contra  Pilatum.    3"  l>em  er  tob  ift,  lüi(  er  fi^Iedjt  reben.    Sie 

2,s  Serben  5Jienner  ge'^aBt  [jaöen,  ideo  i)et  man  in  tunnen  jufe^en.  llbnu  g3ofe= 
toidjt  fprec^en  fie  reijt,  quod  jc.  Si  vos  sacerdotes,  quibLus  commissum,  non 
vultis  (.irebigen,  fo  Voit  id)  fjoBen,  qui  mc  rcctjt  fprecfjen,  unb  fotten§  and} 
toeiBer  fein,  bie  foüeu  meine  pfaffen  fein.  Deinde  Centurio.  ber  amptman, 
ber  Beim  (Sreu|  t)ilt  Don  geric^t§  luegen,   ne  fiat  seditio,  fit  .V)o()erp[riefter. 

30  Caiphas  occidit  Christum,    nemo  vult  praedicare  Christum,    nimpt  er  loeiBer 

unb   l^eiben,    ipii   iucircumeisi:    Huic   facta   iniuria,   est    from  lltenfd)  et   1  )ei  UMtti). 27, 54 
filius.    @r  fol  3ufe()en,  ba§  man  f)aU,  lUQg  man  gerichtet  unb  gcurtcilet  ^at. 
2Ber  t^ut   ba§?    qui  mortuus  et  vivit,   lo<|uitur  per  lapides,   per  mnlieres  et 
gentileni,  ut   per  Asinam.     Urteil,   ha§  uBer  in  gangen   in   domo  Caiphae, 

35  Herodis  jc.  qui  folt  baruBer  tjalten,  excusat,  et  tarnen  revera  d[icit:  Seuatus 
fecit  et  ric^ter  al§  $8ofeiDid)t  unb  ^aBen  |)ium,  imo  Dei  filium  gemorbet.  S)a§ 
ift§.  jDer  6[)riftu§  iril  nid)t  tob  fein,  imo  vivei'c,  et  non  solum,  sed  etiam 
gubernare.  Hol,  (|ui  jiriu^  |iotnit  tacere,  cum  in  leftert  uub  fpciet,  lüirb  Bliub 
unb  fc|tr)ar|  et  moritur  cum  Christo.    Terra  U'il  niiterge()en,   felfe  ItJoEen 

40  jureiffen  unb  fpringen  et  mortui  jc.  Omnes  ('reat[urae  fd^reien  jeter  morbio 
uBer  aiie  iudices  et  Senatores  et  testantnr  cum  sanctuni.  Tanta  vis  est 
rcsurLrectionis  eins,  e'^e  fie  gcfd^id^t.    2BeiB§  nolrf  luirb  fo  teä  unb  falBct  in 


]ll4  5(}rcbi3teii  be«  3af)reä  1540. 

H]0ll  saiiutuiu  projthotam  uoutra  j^eiiatus  totius  urteil.  Sic  ÖLpiritus  ^auctiis 
lo(iuitui-  et  prophetat  per  Asinam.  lapides.  Sic  hodic  pap^a  noii  viilt  ])rac- 
(licare,  iiiio  occidit  K.  "^^i  miiffcii'j  Milauffcii  TOunc^  et  f)anbtoci(l59efeEcu.' 
@r  jol  ungeprcbigt  fein,  ei)e  ftcin  ,'c.  Taiita  eins  vis  resur[rectionis,  ut,  ef)e 
iir  geicfjidjt,  5Öcibcv  finb  gar  ueibuftevt  gelueft,  uiib  9(nH3tman  ift  niid)  uicl)t  s 
fo  (icbcdjtig.  oft  S^piritus  s[ancti  opus,  i|iii  ipsos  faeit  !un.  Et  Pilatus 
mncl)t  fic  JU  fc^anben,  sexcies  Jicit:  non  invoni.  Et  item  lavat  manns,  qui 
iioii  vcllet  videie,  tarnen  videre  posset.  Et  iixor  eins.  C'erte  magna  testi- 
nionia  iiinooentiae.  Dieit  manifeste:  Vos  estis  moiber,  et  ift  linfdjlilbig,  im 
gcfrf)icl)t  imrecf)t.  Sßenn  id^  ba§  ^eugui»  lum  etm  ;Rid}tei-  et  senatn.  (piod  lo 
iiiifrfjulbig,  ipiis  non  libenter  moreretur?  äßie  toiiben  bie  ju  ;>rufQlem  eilt 
groffer  f^lappeit  ^dbm  ah  nllo  proplieta.  Apostolo,  benit  fie  t)a6en  a  Pilato? 
Hdiribile,  cpiod  sint  öerrf)etev  ititb  movber  itnb  gefjeri  über  au»  tja»  unb  neib. 
£a§  fot  iudex  loiffeu  et  illnd  testari  mit  h)Orten  unb  geberben  non  semel. 
rinisti  resui-reetio  ftetjet  bii  unb  regieret  im  fein  Iierl  unb  munb,  fettetet  is 
fetter  über  3{at»f)Cri'n,    ante(|iiam  Christum    iiidicat.   tarnen   Diab[olu.s    uiauiis 

eins  regirt,  tierbampt,  et  jcter  morbio  über  fie  frfjreten.    Sed  Mulieres  finb 

tninden  geluefen  per  S^piiitmu  s[anctnm,  deiude,  quod  (lilex[erunt  Christum. 
Souft  mnd)t  ein  g[eringen  mut  k.  @§  finb  luol  lueife  f)ei;in  nnb  pröloten, 
Caiphas  et  sui.  Sed  ba§  ift  frf)eublid),  t|Uod  Pilatus  f^reiet  moibio  jetev  :o 
über  fic,  iudicat  eum  ungern,  Uiefdjet  bie  (jenbe  nnb  geufft  über  iren  topff- 
V>ft  nirf)t-3  mit  bem  fdjelten  bcr  ^^Ipoftel.  Vos  dceidistis  k.  Sed  Pilatus  ift 
grober  lerer,   dieit  im  9lmpt,  geridjt,  gebreng  morber  k.    Sa  foEen  billic^ 

'.llnffrbur.     Sed  hoc  est:    siia    resurrectio  fol  ftard  fein  etiaui  infirnia.     ?llfo 
ift  bn§  aud),  bn  G^riftua  i|t  in  jugen,  nnb  fol  fecl  auffge^eu.  « 

i:ut.23,43  "Hodie."     ©tiibt    man    fo ^    t)eifft   ba-?  fterben^     'Jiein.     'Tu   hodic 

meciim  in  paradiso'  3C.  Sa?  auffftef)en  ift  fo  ftarcf,  ut  non  possit 
liarren,  donee  fiat,  sed  in  media  passione  incipit  vis  cum  omnib[us  creaturis 
ut  supia,  ut  seiannis  euiii  iiiinieeiitem  et  libenter  passum.  S)a§  ift  eiu  rec^t 
iwort  istius,  ijui  sedet  ad  dextLeram  patris,  neu  erinius  eaptivi  in  inferis,  3u 
hinunter  looEen  foren,  sed  sie,  ut  non  soluiu  nos  briune  bleiben,  sed  onmes 
alios  uobiseum  i.  e.  erimus  !^eiüg,  gerecht  .'C.  Omuia  iileo,  (juod  tani  pciteus 
sit  resurrectio,  ut  mors,  internus,  grab  nid)t  ift,  quod  est  propter  Christum. 
Idoo  sciamus  eum  in  media  intirmitate  et  luorte  esse  Dominum  maiestatis, 
(|ui  collocat  latronem  in  paradisum.  Historia  per  se  nota.  .^rafft  ad  hoc  3s 
bienct,  ut  homines  faciat  iustos.  Exempla  sunt  Mulieres,  Centurio,  et  omnes 
creat[urae  finb  bn   unb  feret  in§  parabiS,  anlequam  resur[rexit.     '|)eut\  est 

261^7  llodie  iiiecimi  eris   in   paiadiso.   r         :i7  lloilie  r 

')  Im  M'irz  hatte  Luther,  wie  cutcti  zurw  und  später,  meltrere  frühere  Handtcerker 
ordiniert,  s.  D.  einen  Tischla-  imd  einen  Drechsln.  Vgl  BuchwM,  Witlmhen-ger  Ordi- 
niertenbtich  1537 — 1560.    S.  IJ. 


9ir.  22  [29.  5Jiät,)l.  105 

li]  tale,  quod  nee  vesperaui  nee  mane  trigt,  ijüi  tnn  cnbc,  et  non  sociuitiii- nox. 
Ubi  mortuiis  ex  isto  die,  qui  habet  vesi)eram  et  mane  et  uocteni,  in  aliud 
'.^eut'.  £)a§  hJerben  luit  öerftel^en  in  illo  die:  iam  credimns.  Haee  exemj)ia 
sunt,  quae  ostendunt,  quam  efficax  resurrectio  etiam  in  media  morte.     Item 

5  Exemplum  Nicodemi.  3.br  tonr  ni(f)t  fo  !itnc,  biii'fft  in  nid^t  aperte  Bcfennen. 
Veniebat  noete,  ne  Caiplias.  Item  lose])li  aucf)  eitt  fromev  IHabt^exT  ut 
Nicod[cmus,  dicitur  Arimathi^eusis ,  (juod  bol^ev  gebovn.  Sed  Senator  leru- 
sal[eni,  g[roffer  pi'inceps.  Prius  nmi  audchat  fnteri.  sed  tarnen  non  eon- 
sentiebat  et  tacebat.     gluj;  ha  cv  tob,   3ofe).il)  iinQeid)Cuet  vadit  ad  rilat[nm 

10  uub  fiel)  offenBar  am  tage,  bodj  mit  urloub  ^pilati,  ge^eii  '^in  et  deponunt. 
2)a§  ift  )o  Ötcl  gejagt:  Xo^  duo  niujfcii  baci  fagcil  enram  Deo  et  liominibLUs, 
bo§  unfei  i)txm  ijaben  gel^anbcU  al§  2}ofcluid)tcr.  (Sin  öffentlich  niorben,  iam 
liduorifice  deponere  et  imgere,  acti  a  S(piritn  s[ancto.  S[piritns  s[anctn8 
modjt  fo  !e(f,  fitn,  lebenbtg,  ftartf,  ut  eo  moi-tuo  geljen  k.   Omnia  ex  resur- 

i&  [rectione  eins.  Isti,  <|ui  tob  imb  cri($rocEen  nadj  bcni  leib,  mad)t  lebenbtg 
unb  !ed.  Velum  juxetffet  .'C.  Unde  ista  ])(pteiitia?  Prius  omnia  mortna, 
iam  aüeg  lebenbig,  Sßeiber,  9liti})tman,  Sol,  aU  tüolt  bie  gan^e  Ittelt  anbev§ 
marf)en,  et  tamen  i[)se  iiiortuus,  Vides,  quam  efficax  sit  lesurreetio,  bi'Vcit 
ciperatur  unetfd^tOcEen  in  istis,  anteipiam  vivit  et  resurgit.     Diseamus,  i|ii(id 

20  liisto[ria  resur[rectionis  bo^in  gerid^tet,  ut  ereat[urae  muffen  gar  mti) 
Joerben,  ut  i])se  nein  iDorben  unb  nein  leben  angefangen,  homo  mortuus.    Sie 

foly  in  die  ext[remo.  iam  bci'cit  ge^et  an,  (]Uiid  hi)[minum  eorda  vi\'itieaufui- 
et  auimantur,  et  Sol  ttJtrb  fc§h)at^  super  papam,  et  in  die  illa  eoeUmi,  terra 
novum  3C.    ^'|t  '^ebt§  on  ut  cum  Nicod[emi),  qui  tluut  audaces.    Pajia  ceontra 

J5  et  Rott[ae  amittunt  lucem  i.  o.  eontemuuutur  unb  tl"  eigen  {jeri'U  iinb  fniftcn 
bauen  nic^t§  öon  inen.  Alter  latro  et  omues  fcfjieiet  morbio  über  papa  k. 
lüil  beffev  loevben,  finb  nur  praeambula  ad  illam  veram  iiovitateni  in  die 
iuditii.  Hoc'  dixi  ,5n  eim  @jemt)el,  Itiie  fein  leiben  et  resur[rectio  ein  getoaltig, 
frefftig    bing   unb    ba^tn   gerichtet,    ut    nos   novos   faciat  et  totam  creat[nram 

:)o   propter    nos.     ,S^ie    fjebt    an   K.   qui    resurLrexerunt.    eredo    fuisse   bie   groffeu 

ptopbLeten,   patnar(f)[cn.    3lbam  unb  S)aötb  tft§  ni^t  getieft  ut  Aeto.  2.  aIS'"M-''34 
,^U  frefftig,   qnod  sit  efHeacia  resnr[rectionis. 

S)arna(^  folt  tr  baä  auä)  bel)alten.    Super  omnia  ista  excmpla  fef)ct  er 

an   jU   prebigen,    post    resurlrectionem  ift  ba§  eins  opus,    quod  ]»ra('dieat,   et 
3.',    praesertim  lianct  eontionem,  quam  qnotidi<'  repetimus,  ba  er  ad  Magdal[euani 

fo  fagt:  'Die  f'ratrib|us'.    S)o§  finb  treffli(f)e  toort  et  observanda  bene  verbaSoi).  so,  n 
istiiis   Domini.     Nonne    mirabilis    praedieatio,    quam    dieit   ad  Magd[alenaiii : 
'Vade,    die',    et  ad  alios:    'Ite,    dioit(^    diseipulis  et  Petro'.     äÖie  füut  War'- »6,  u 

man  UeBlid^er  bing  ^oren  non  solum  ber  brebigt,  sed  etiam  ber  perfon  bolben, 


30131  Motens  flcftiitteii  in  veteri  testa|mciito  mit  bcm  Seuffel  r  :',f>  fuiitin  Cliristi 

ad  Magdaleiiani  r 


106  ^tebigten  bei  ^atjrcS  1540. 

R]quae   facit?     Si    ipsc   iimi    sie  beutet  vim  suae  i'esuijrectiouis,   quis  änderet *? 
r>icii  sc  asceiulcre,  sed  sie,  iit  fie  Quc^  mit  neme.    23a§  geten  ja  bie  tnort: 

5oi)-2'i,  17 'die  f  r.i  t  rib[us  iiieLs'.    Item  'adDcmn   iiicuiu  et  vestiiiin\     S)a£'  Ijeifft 

einerlei)  ®ot  unb  öater  ge'^abt.    ©inb  nii^t  nergebens  gefeit.     1.  trefflid§  et 

etiam   persona   e.\iiiiia,    bovt    iiitellig|emus.     Vos    mei   fratres,   et    mens  ])ater     s 
vester  et  ;c.     Ista  verha  fc^reib  nur  tBol  au  in  cor,  bergleit^en  Oor  niemanb 
ab  eo  get)6rt.     9{eimet  fid)  nic^tö,  quod  vocat  fratres  suos  filios  Dei  et  I)ei 
pop[nlnm  i.  e.  lauter  l)eiligeu,  uuferu  l)errn  @otte§  ne(f}ftc  SRete.    Nam  Domn 
esse  et  pop|ulum  habere  bringeil  biefe  loort  mit.    @otte§  öolä  i.  e.  l^eilig,  feiig 
öolc!,    ut    domns   Dei.      Et    tamcu    voeat   eos   Dominns    patris    mei   tilios    et   lo 
sanctum  popukuii.     33ring§   ^ufameu.     Pet|riis  cum  aliis  ift  öcrjagt,   liabet 
eonscientiam,  ha§  er  fc^lrcerjlirf^  entruunen,  qnod  uon  se  snspendit  cum  Inda. 
s:uf. -ja, 33  Christi    verbnm    t)at    in    er!^alteu:    '  Kgo    pro   te    oravi'.     8nnt    in    ]ieccatis, 
terrorib[ns  magnis,  et  tarnen  iiic-  tnerben  gcfproc^en  Io§  non  soknii  a  ])eccatis, 
qnod  meiueibig,   tretülo»  et  pmpter  hoc  in  m3x[inia  gravamine  couscientiae,   is 
et    non    siinnt   quam,   quod    daniuati.     Quomodo  sciret  Petru.s  et  alii,  quod 
Sancti  3C.     Utiuam,   cogitat,    esseni  tantum  puer,  qni   ei   fdjuc^,    et  tantnni 
milii    remitieret   peccata.     Et   tarnen   ipsi   soli    p(>p[ulus   Dei   et   vivi   sancti. 
Caiph[as,  poutifices,  senatns  Icros[olymitanus  non  !ir(f)e.    Cnltus  fol  au»  fein. 
Qui   putant   se  Dei   po|)uiuui,    non    folIen§   fein.      lam   mihi  aedifico   novam  20 
ccclesiam   et   onmia  uova,   uovuni  bapt[isnuun,  populum,  .sanctos.     Sa?  folt 
w.  ifi,  air  fein.    S)aöon  fingt  fein  psal.  16.  'Magnificis  meis.'    S)iefe  iDort  ergo  geben, 
qnod  Dominus   hjil   novum   nuindnm   totum.     Vos   mei   fratres   et  sancti  in 
Ecclesia.     Non  raemorabo. 


25 


3  l)ic  fratrib[us  meis  ;•  ö  über  iiitelligjemus  steht  iu  lutura  vita  sj)  24  über 

IS'oii  steht  pl'al:  16 


23.  30.  aJ!ätj  1540. 

"ijJrciiiflt  dl«  Ofterbicncitng. 

R]  Vespera  diei  Martis  in  fcriis. 

Heri  incepi  tractare  locuni,  bo  bcr  .^err  ^Jiagibaleua  bcfil^t,  ut  eat  et 
jüi).  20, 17  dicat  Apostolis:  'Ascendo'  JC.  Qui  vohmt  esse  Cln-istiaui,  inculcent  et 
inscribant  cordi.  Dominus  iiic  üer!unbiget  suis  discipulis,  lt)a§  er  r)ab  au§= 
gerid)t  per  passionein  et  resur|reetionem,  unb  beut  inen  einen  fotc^en  frolid^cn, 
ctüigen  guten  morgen  vocans  fratres,  quod  prius  non.  Ubi  jicrfecit  omnia  so 
sccnndum  Nohniiatein  Dei,  vocat  fratres.  Hoc  verbum  fau  nemo  begreiffcn 
mit    prcbigcn    ni~i  Sipiritns  s[anctus.     Quo  jdus  Christianus  hoe  credit,   hoc 

29130  riatiib[us  meis  r 


9it.  23  [;!0.  ^Jlävjl.  107 

R]  firniius  tlo|eii  tüiv'b  contra  pfccatuin,  mortem.  Tnenarrahilis  res,  qiiod  vocnt 
fratres  iinb  fid)  l^er^ic^er  unb  frcunbltd^er  ju  inen  tl^ut  ijuain  ante  mortem. 
lu  lotione  pedimi  'vos  vocatis'  3C.  Hie  aiitem  "fratres',  quib[us  verbis  ilüs  3»ii  i3.  i3 
siguificatur,  quod  certi  sint  se  esse  fratres.  Sarin  ift  befd^Ioffen  bie  fortis- 
5  s[iraa  absolutio,  (juod  eis  re[niissa  p[eceata.  Quiil  ooüitanint  honi  A]iostnli? 
(juaudo  sciveriint  esse  mortinim,  IioBenS  ein  i)oi)tn  troft  gc^afit,  ifty  bcr  QCtueft, 
quod  front  man,  im  iniuria  facta,  (juem  vid[cbunt  in  ext[remo  die,  et  ((uib[us 
Deus  peccata  rcmissurus,  quod  ncirarunt,  nt  Davidi.  Scd  bcn  gebancfen  fvicgen 
nti^t,  (juod  vivificetur.    ©ie  '^aBen  \iä)  feiner  ?tufferftet)ung  nid;t  Dcifc^en.    5hi 

10  !om)3t  j)to|lid^  ber  gute  morgen:  die  eis,  cjuod  fratres  k.  S)a§  |eifft  auff 
einmal  tncg  nemcn  nUc  triibfal,  angft  conscientiae,  ((uod  non  solum  leniissum^ 
sed  ctiam  fratres  et  mit  im  fi^cn  im  @rbe:  too  er  bleibt  unb  fi^t,  ipsi  anc^  2c. 
Kt  (]ueiii  patrem  ego  habeo  jc.  SJlit  bem  tuort  reifft  er  fic  "^erauS  ox  morte  et 
je|t§  K.   farcn   mit  !^inauff  ex  morte  liberati,  iit  maxime  in  corpore  vivant. 

15   Non  enim   meutitur   iste  Dominus.     Hoc  etiani  Paul[us  ita  intellex[it  Ephe. 

'Couresuscitavit.'     'Qui  bened[ixit  omni  bened[ietione  spiritual[i  et  donis'  ef^^J-^'«: 
per  iianc  caelestem,  t)imel[if(^  gaben  f)ot  er  mit  un§  auffer[h3edt  a  morte  unb 
mit  im  geje^t  in  ba§  ^imel[ifd^e  Inefen.     (Juare  tam  stulte  locjueris?   tarnen 
liic   in   terris  es  mendicus,  r)aft  Ineber  effen,   trinken.     Quare  ergo  vis  cum 

20  ipso  esse  resuscit[atus?  uoudum  tarnen  es  occisus  jc.  S)a§  ift§,  ba§  toir 
bereit,  ubi  credimns,  '^eiffeu  trir  coram  oculis  suis  mit  im  anfferUiedet,  üom 
lob  geriffen,  Icbenbig  gemacf)t  unb  mit  fi|en,  rid)teu  unb  tfjnn  nt  ipse.  Hoc 
fit  autem  spirituab'ter,  in  ext[remo  die  etiam  corporaliter.  Interim  facimus, 
quod  ipse,  <juid?    Vivimus  et  operamur  fructus  vitae,  non  simus  inereduli  jc. 

26   Sed   Deum   dU|igamus,    tiert[rQUen,    et  q[uicquid  Deo  placet  Lu.  6.     3lnbere  i^"t- e,  36 
leute  unb  fi^en  auff  bem  ftuel  unb  rid^ten  mit  unferm  ^[err  ®ot  spiritualiter. 
Sed  in  exti'e[mo  die  revelabit  iuditiuni.     lam  ge^etS  bereit.     Non  iudicamus 
tjabberf ad^  non  äienS,   gelb  unb  gut,   sed  iudicamus  etiam  vitam  et  mortem. 
3)a§  Slmpt,  redit,  mai^t  habemus,  quod  iudicamus  totum  mundum  et  omnes 

30  Diab[olos  in  inferno.  Et  nostrum  iuditium  verum.  lam  quidem  occultimi, 
ut  mundus  agnos[cat.  Sed  3c.  Nos  diciraus  papam  Antich[ristum,  quod 
Turca  obsessus,  ludaei  omnes  damnati.  Item  sectae  oriuutur,  non  feilen, 
q[uanquam  Diab^olus  iugerit,  öerftelt  in  angeium  lucis.  Quando  dico:  es 
Diabolus  ater.  Hoc  iuditium  uou  mcuni,  sed  Dei.    Sic  iudicamus  j)er  S|^piri- 

35  tum  s[anctum,  SImpt  verbi  damiiamus  totum  mundum,  et  quicquid  non  credit 
in  Christum,  ut  ipse:  Dedi  vobis  potestatem  super  omnem  viiu  jc.  6r  loel&ret 
fic^  iDoI  getroft,  nod)  mu§  er§  leiben,  fan  nic^t  toet)ren  unb  austilgen  doct|ri- 

iiam  Euangeiii,  ipiia  priNit;|)s  niuudi  iani  iu<licatur.    Dicitur  Maiignus  Spiritus, 
Belial,  quicquid  faeit,  ioiniitur,  condeninatum.     ®a§  fan  tueber  papa,  Turca, 

4/5  Heb:  2  Non  eruliescit  vocare  eus  fratres.  r        lii  Hier  Ephe.  stellt  2  sp     lOplie:  2  r 
21  iiarh  icreit  sieht  ouffctwedtct  fein  naä)  bem  Seift  butc^  ben  ©(ouBcn  im  SPort  ;./' 


\ 


108  *}}tfbtgtcii  bC'?  3al)tc^  1540. 

'i]  Caesar  ioetjreii.  Et  «inii  ])lii,s  iinS  tob  fc^legt,  lux- ])lus  ei-oscimns,  i|iii;i  siiinus 
fratres  ("hri^ti.  'San  in  et  per  nos,  Sed  in  et  per  ipsiini  iiidicamtis.  CJiii 
istum   (Icserit   inib  luil  mit  bem  Jcuffcl  feifitcn,    fint  bcvloreii,   unb  ^ciiffel 

iDlvb   im   ben   fjOlS  bre(i)Cn,   iinia  tam  |>(itons  Spii^itus  factiis,   iit  iieiniiKMn  timeat 

exceptio  tali  (fratres),  (|iii  im  aH  fdjalrlEcit  tun  unb  inacf)en  im  loclt  ju  enge,    5 
i|uia  ber  9?niber  ift  ftailJ.    Xonclum  dat  nobis  i'evelatuin  iuditiiira,  iit  miindiis 
habet,   oladiuni,   iiiii    iiatiiraliter    indieat,    sed   uos   spiritiiali    iiiore  iisquc  ad 
tinem  iiiundi.    Tniii  iuditiiitn  lioc  maiiifestabit  et  dicet  iiistum  et  verum  esse, 
]>a))aiii  cciiulcniiiatiini.    Sic  alibi.    Nos  captivaimis  oranem  inte]h'oent[iain,  aUc 
ratioiiem  gefangen  nemen  unter  Christum,     l^ndo  haee  potentia,  Paule?    ^a,   'ö 
luirbS  Jüol  laffen.     Mai^r  pars  niiiil  cui'at  beiu  [tvaffen  3C.    Nee  etro  cnro  jc. 
Sed  tarnen  fnrtiumb,  qui  non  (;i'ednnt.  sunt  (himnati  vel  .sie:  Crede  ant  dani- 
iiaberis.     Hoe  inditiuni   verum   et  imp]el)itnr.     3)ie  [ttaffe  unb  gefenguiS  mu§ 
gefc^etjen,  bu  muft  bid)  gefangen  geben  unter  IVum  vel  uon  efFugies  iuditinm. 
Cum    revelatum    iuditium,    videbis,    qui    xeä)t    gef)o()t,    an    papa  an  vero  pii    i.'i 
DiH'tores.     lam  appar(»t,  i|Uod  papa  iios  iudieat.    Ideo  lafft  falten  eloer  tier= 
jagt   eor  et    faffet  ein  lecfen  mut  et  non  coo-itate  aliter  de  Den,  quam  (piod 
ipse  pater,  vos  filii.    Qui  hoc  erederet  tirniiter,  getnaltig,  al§  hJol  6illi(fj  unb 
vccfjt,  quod  Dens  intucndus  pater  et  talis  ut  Dens,  is  eertus,    (juod  nuHum 
peceatum    liaberet,    si    etiam    habet   adluie.      Si    vult   esse  filius   Dei,    frater   -m 
Christi,  mn§  I)ie  funbe  nic^t  fuube  fein,  fie  muS  '^tnh3eg.    3ft  er  bater,   fo 
bin  id^  nid)t  feinb,  sed  ünb  unb  miterbe  mit  bem  redeten,  einigen  Son.    Hoc 
annuncio.  vos  oooit[ate.    quod  exti'a   iiaiic  fraternitatem  non   habetis  |)atrem, 
et  qui  non  mei  fratres  unb  fid)  ber  3luffcrfte{)ung  annemen,  non  liabent  Deum. 
ludaei  dies  et  noetes  'pater'  et  mochten  fester  ein  ftein  belegen,  ita  elamant.  ••" 
Ita    papa   clamat  'P5ot    Imter',   ilfottengeifter.     Tllnm    patrem    non    invenieiuns 
nisi  in  Christo.    S)n  riilite  birf)  nad)  vel  cicdc  in  hnne,  unb  triegeft  @ot  jum 
bater  vel  econtra  @ot  ^nm  feinb  et  Diab|olmn  ^um  Pater.     Omnia  eompre- 
hensa  in  hoe  loco.    Nihil  aliud  ))raedieamus  (piam.  quomodo  ex  peceato,  niorte 
liberemur  et  gnug  Iiaben  an  leib  unb  feel,    ba§  lüir  lounbft^en.     Haec  est  w 
praedicatio  Christiaua.     Hie  locus,  hoc  pracdicatur:   DiabLolus  sub  pedib[us 
vestris  jiositus  euin  onmib|us  maus.    Alii  omnes  damnati,  füllet  sie  urteilen, 
quod  nunquam  salvi,  et  nuilam  aliam  viam  inveuient,  (|uam  nt  in  ine  eredant 
et  nie  jiro  fratre  habcant.    äßa§  lüil  nu  ber  Sapft,  Caiphas,  9{ottcng|eifter  3C. 
hah  fie  be§  Seuffel?  ünber  et  Scnffel  ir  öater  fcij  k.  quia  nulluni  medium  35 
inter  Demn  et  Diab[olum,  tantum  ein  ftra§  gen  "^imel,  ([uae  est,  ut  credam 
Christum  peceatum  factum  propter  nie  et  Deum  patrem  meum  factum  propter 
Christum.    @r  mu§  Dor  an  fte'^en,  ut  dicit:  'Ego  asceudo',  per  me  est  vester 


IßjlT  Ad  paficni  vestrum.  r  23  Deus  pater  per  C'liristum  r  27  Si  ipse  pater 

Drgu    iiüs    filii    r  STjSS    C'liristus    primum    assumit    110s    iu    liatres,    postea    Deus    est 

iioster  pater  r 


••nx.  23  [30.  anätji.  I09 

R]  pater,  Ego  iEinb  et  ipse  vocat  nie  filiuui,  j)er  inu  JC.  quicuii(j|ue  uoti  per  me, 
ift  be§  Sleuffel»  finb.  1.  ext,  quod  pater  ift  gncbtg,  peccata  remittit.  Si  hoc. 
tum  iustitia  ha,  iiiurs  abest  et  aeterna  saliis  bu.  X'üä  ift  cljliftliif)  prebigt, 
(|uod  imüerbieuet,  [a  mit  groffen,  fd}enblic^eti  funben  baju  fomeii,  quod  eins 

5   fVatres,  aEein   ut  credamiis. 

'Ad  De  lim  lueum."    S)a§  finb  relativa  vocab[iila:  pater,  filiu.s,  Dens,  Soo.  20,  i? 
populiLs.   "Nemo  pater,  iii.si  habeat  filiiim.    3ft  üneinanber  gerebt,  fein§  öom 
anberu  gefc^eiben.    Peu-s  non  mortuoriim,  f^ed  vixeiitiinn.     ©ot  ift  nidjt  @ot'i"""ii-"-2,:i2 
bev  btngev,   bie  ni(^t§  finb.     Ubi  ergo  Dens,  ]im§  ein  öoldE  fein.     Dcils  est 

lu   pupiili    Dens   et   poptiliis   De!    populus.     Iei;e.     Ite    in    omnes   regiones,   iibiScv.  i'i,  7 
iiueuietis    popul[nm,    qiii   deserit   K.     (iuilibet    populus    liabet   Deuni,    unb 
ftet)en  feft  bei)  im  excepto  me,  qui  verum  L>eum  jc.    Econtra  qui  uoii  habet 
Deum,  I)Qlten  feft  an  im.     Hie  qui  verum  Deum  habet,  toil  nic^t  boW  fein, 
ha§  feft  an  ^elt,  et  tameu  non  Dem.    Ideo  dicit :  tjalten  micf)  nid^t  für  @ot, 

»•■  I)angen  mir  nid^t  an.  Hou  loco  auifert  omuem  cultum  in  mundo,  praesertim 
Mos],  bell  reifft  er  rteg,  unb  haö  ift  textus,  qui  nos  fol  ftevtfen  contra  gemein 
gefct)re^  et  dicitur  ürc^,  <juia  bei;  SSapft  nihil  contra  nos,  quam  quod  inobe- 
d[ieutes  Ecclesiae.  S)er  Ijabber  ift§  gar,  au  ipsi  vel  uos  Ecclesia.  A  prin- 
cipio  jc.     Habel  erat  1.  .sanctus  in  Del  populo,  6ain  InoltS  fein  unb  fd^tug 

2"  fratrem  brüber  tob.  Ubi  Deus  aecepit  eins  oblatiouem,  dedit  se  fut[uruni 
[)atrem  Dei  populi.  Sic  ab  initio,  qui  vere  r>ei  pop[ulu,s,  per.sequutioueni 
patiuntur  ab  Ulis,  qui  non  sunt.  Deus  ^at  lengft  geürteilt,  qui  eius  Ecclesia. 
Nihil  inoveat  ergo  clamor:  Nos  Ecclesia.  Turca  ^elt  un§  pro  pess[iniis 
idolatris  in  mundo,    dicit  uos  adorare  tres  Deos  et  homiuem  pro  Deo,   unb 

25  finb  fo  ftol|,  quod  uos  pcdib[u»  conculcaut,  dicunt;  Nos  liabemus  glücf. 
Credimus  in  imurn  Deum,  nos  verus  populus  Dei.  Sic  ludaei  tüoEen»  fein. 
Sic  papa  daumat  uos  in  abgrunb  ber  ^eEcn  vocans  haereticos.  Audiamus 
Dominum  ipsum,  quod  eius  iuditiiun.  Sic  dicit:  'Ascendo.'  Hie  audis,  quae 
sit   vera  Christiana   Ecclesia.     2a§    mi(^    uic^t    betriegen   mit    bem   namen 

30  Ecclesiae.  2.  praeceptum.  Non  novum,  quod  Dei  nomen  invauum.  Sic 
etiara  Ecclesiae  nomine  abutnntnr.  ©ot  ift  nic^t  on  Ürc^en,  tirc^en  nid§t  Ott 
(i)0t.  ß^elic^  man  dicitur  lüde,  (juod  habet  uxorem.  Sic  si  est  Deus,  habet 
populum.  Ut  ergo  abutitur  mundus  nomine  Dei,  sie  etiam  nomine  populi 
sui,  qui  est  Ecclesia.    Hie  dicit:  Nullibi  Deus  nisi  apud  vos  dilectos  fratres. 

36  Ergo  per  me  fratres  facti,  ubi  credideritis  in  mcam  resur|  rectionem,  per  me 
habetis  re|missioiiem  p[eccatorHm  et  omnia,  estis  in  gnobcn,  habetis  patrem 
et  filii  et  eben  meum  |)atioin,  Deum.  Sßeiter  folt  aiiä)  ©uttev  üoM  fein. 
Pro  vobis  satis,  quod  mci   fratres  ic.     Sed  mu'Q  populmn   in   tcriis  t)aben  et 


6   Ad    Deum    iiKniiii.  /•  8    nach    gcjc^cibcn    -steht   Si   ipse    IJeus    iioster    Ergu    nos 

populus  eius.  r  II  Si  ijisc  Deus  iioster  Kigd    mos  populus  eius.  r  28  limie  sit  veia 

Ecclesia?  r 


HO  5Prcbigten  be§  Sa^re?  1540. 

R] Ecclesiam,  quae  hoc  praedioat.  S)te  folt  XX  ^etn,  ha§  ÖOlt  prebigc,  omnia  iiiea 
Sacra[meuta  habeat,  ha  man  tan  jagen:  Haec  est  Ecclesia  3C.  quae  lioc 
])r;H'(licet  ])ropter  posteros,  ut  exerceatur  praedicatio.  S)aa  folt  tr  fein.  9)iein 
Datei',  qui  meus  pater  et  Deus,  est  vester  Deus.  Si  est  Dens,  Ergo  Dei 
])opuliis.  Sic  dicimus:  Oportet  pati,  quod  furett  falso  nomen  Dei  et  Ecclesiae,  5 
sed  damiio  te  3C.  Non  satis,  (piod  seipsum  vocas  Ecclesiam,  ut  Tur[ca, 
quod  Dei  popnlus  propter  maguifieas  victorias.  ©C^ort  ntel)i;  bajU,  uempe 
ut  d[icas:  betn  luort  ift  lugen  nee  habes  Ecclesiam  et  pop[ulum.  Sed  (jui 
crediit  in  Sai[vatoreui,  et  qui  sna  resur[rectione  fecit  Deura  nobis  propitium 
patrem,  Frater  factus  per  merituiii  et  passionera  et  coliaeres  3C.  S)a§  verbum  10 
moc^t  Ecclesiam  3C.  dicit  postea:  cum  fratres  Christi,  sumus  pro  uobis  salvi. 
Sed  nobis  vivendum  usque  ad  fiuem  mundi:  Quid  faciemus?  praedicabimus 
nomen  Dei,  et  quic([uid  habemus  per  istam  frateruitatem,  et  posteri  liabeant, 
qui  fratres  3C.  Ergo  concludimus,  quod  papa  et  sui  non  Dei  pop[ulus  nee 
habent,  (juanquam  se  iactent  t)oW,  nos  haereticos,  ipsos  Ecclesiam.  Sed  is 
videmns  et  aud[imus,  quod  fi^ratres  damnant  et  occidunt  non  ob  aliam  causam 
quam,  quod  Episcopi  non  veri,  papa  Antichristus.  Sed  non  verbum,  Sacra- 
mentorum  usus.  Fratres  Christi  t^un  nid^t,  ut  occidant.  Sed  non  praedicat 
de  vigiliis,  raissis,  peregri[nationibus,  (jiiia  non  per  hoc  salvanuu'.  Sed  quod 
]esus  Christus,  tilius  Dei  jel)  mein  Sruber  Inorben.  S)a  ^or  ic^  vocem  Christi,  20 
quod  non  solum  pro  se  beatus,  sed  quod  etiam  Domini  pop[ulus,  et  quic- 
(|uid  praedicat,  daninat,  mu§  rec^t  fein.  Sic  beutlid^  iDirb  ertanb,  ubi  sit_ 
Nihil  moveat  fpi^ig  ^ut,  breit  ßafel:  nihil,  nihil.  Sed  hi  Christiani,  Dei 
pop|ulus  et  liabentes  patrem,  qui  ])raedicant  doct[rinam  de  resur[rectione 
Cliristi.  Xura  et  nos  non  praedicanms?  tarnen  galten  pftein,  fingen,  tcuten,  25 
fagen  de  resur[rectione.  Jja,  fatemur.  Quare  ergo  non  Christiana  Ecelesia? 
Jdeo  quod  historice  tantum  praedicatis  resnr[rectionem,  virtutem  abnegatis. 
Si  sie  dicitur  et  per  haue  resur[rectioneni  3C.  hoc  non  fpciunt,  sed  jtost 
bap|tismum,  ubi  lapsum:  ^tuä)  tap  an,  rterbe  5Jliin(^,  pfieftev,  öerbuffe  nnb 
biene  anber  3C.  §eifft  boa  Christi  rcsur[rectionem  et  frnetnm?  Tantum  30 
histo[riam,  non  virtutem  etiam,  quam  tribuunt  iren  [tindEenben,  garftigcn, 
mabigen  operib|us.  Ideo  concludimus  ipsos  non  Ciiristianos,  Ecclesiam. 
IdcM)  discinnis  ex  verbis  Domini,  ut  assuescamus  nid)t  jUerf(i)iecEen  fuv  bem 
tjerrlidjen  natnen:  Ecelesia  Christiana  audienda.  Bene.  Ubi  est?  Nos.  IJnde 
probatis?  ©i^cft  nid^t,  quod  fpi|tg  '^ut  aufftragen.  Si  hoc  vultis,  iho  ad  35 
pictorem,  ut  pingat  in  infulis  3C.  Sed  creditis,  quod  propter  Christum  fratres 
facti?  Credimus.  Quare  ergo  non  abiicitis  Cappam  et  venditis  merita  vestra? 
Ergo  liget  al§  t)er3lreit)elte  buben.  Sic  credentes,  quod  non  per  opera  salvi, 
Jüixft  bie  tappen  mit  füfjcn  tretten  et  dicere:  Nemo  iuvat  quam  frater. 
Alio(]ui  magft  nod)  SSififjoffs  t)ut  anjiet)en.    2^  t)ab  »ool  metp;  focEelmennev  w 

1  ba§  wiiV  109,  3S  ijopiilimi  durch  SiricJi  rerh         39  Hier  Dertuffc  sl<l,l  uerfcüffe  yj) 


9Jr.  94.  25  [1.  Mpril].  111 

R)  gefe'^en  in  Casulis.  Sed  '^ie  ^eiffti,  nt  praedicemus,  quod  resur[rexit  propter 
iustiticatioiicni  nostii,  iiiib  fol  ofettiiin  all  evgerntS  iinb  tütbevf)3icl.  Si  papa 
fpri(f)t  ju  feinem  f)ut:  idj  bin  nirfjt  mct)V  'inain  iöifdjofi  ju  3S>tttenbcrg,  et 
nihil  mei  Canoncs,  fo  lnoEcu  Inir  aunemcit.     Sed  cum  manet  in  Tyrannide, 

5  ut  sei-vemus  eins  Canones,  JroHen  lüii"  in  fnren  auff  fc^inbcleic^,  <|uia  bQ§  ift 
aEe§  etftunöen,  quia  scitmis  non  esse  aliud  ciinsiliuni  et  viani  ad  salnteni 
(piam  resur[rectionem  Christi,  qua  fecit  nos  nou  soium  fratres,  sed  etiani 
populum  et  Ecclesiani  Doi.  'Hiit  bcr  in-nberfc^offt  tan  !eincv  bcm  anbern 
mit  bienen,  sed  ein  ieber  nur  für  fiil;  Ijoben.    Sed  hoc  est  ampt  populi  Doi, 

i„  (|ui  doceat,  iudicet.  S)a  ift  auffget)Q6en  po])ulus  Dei,  Caiphas,  temphun, 
Lex,  et  nuUus  alius  populus  quam  fratres.  S)a§  fol  unfer  tro^  fein  nnb 
ftoI|  machen  contra  pap[am  et  omnes,  qui  nomen.  Si  vid[erem  papam  siiscilai(> 
mortuos,  tarnen:  es  damnatus,  qui  laudas  tua  opera,  bift  fur  birf)  allein,  gcf)cft 
fnr  bic^  allein  ju  ®ot  excluso  Christo.    £)a§  ift  SeuffUfd^  bing. 


Pv]  24.  25. 

15  Eüici  P^itöiijtcn  iici  ticv  Ciiiifc  !23crnöarbrt  Uan  ?lnljalt 
in  l^c]im  am   i.  imö  2.  SCjjril  gdjaltcn. 

I.  1.  «pril  1540. 

^-JSrcbigt  am  2)onncr^tttcj  no^  Dftcrn. 

|iB(.  3(ijl  ||)@il  tüir  ^ufamen  tonten  finb  3ur  tjeüigen  Sauffe,  fo  lüoEen  loir  bcr= 
•^^^  fetbigcn  aud^  eine  ©loctcn  leutcn,  ba§  ift:  öon  biefem  Ijeiligen  Sacra» 
ment  ettoas  reben,    @ott  jn  lobe  nnb  un§  jur  unterridfitung,   Unb  fur  nn§ 
•jo  ncmen  has,  britte  6ap.  'i)Jlattt)ei  öon  ber  'Sauffe  ^ofianni'-'  ^nh  g^rifti. 

III.  6ap.  gJlQtt^ei. 

^^11    ber    jeit   !am  3iot)anne§  bcr    2;cuffer   unb    prebigct    in   berw.utn.a.iff. 

Qj  lünften    be§   ^^sübifc^en    InnbS    nnb    fprad^:   Sljut   tuffe,    3)a« 

^xmelxtiä)    ift   na^e  crBcl)  lomen.     Unb  er  ift   ber,    Don    beut    ber 
25  ^kop'^et   3faia§   gefagt   f)at   nnb   gefproi^cn:    ®§    ift   ein    ruffenbe 

Stimme  in  ber  innften,   SÖercitct  bcm  |)(S9tSR5l  ben  tncg  unb  madjet 

rii^tig  feine  fteige. 

6r  aber,  Soijanneä-  Httc  ein  Äleib  üon  Äamcel  fjarcn  nnb 

einen  lebbern  ©iirtel   umb   feine   Icnben,    Seine  fpcife  Inar  §eto= 
30  fc^recEen  unb  2ßiIbI)onig.    S)a  gieng  l^inau?  ju  jm  bie  Stab  ^s^xü^ 

falem    unb    bn§   gan^e    ^vubifd^e  lanb,    unb    alle  Senber    on    bcm 

^orban  nnb  lieffen  fid)  teuffen  Hon  jm  im  ^oi^'^nn  »""^  befantcn 

jre  funbe. 


i  12  Sptebigtcii  bes  3ol)«ä  iri40. 

Dr]  5llö  er  IUI  uicl  4-*l)inijecv  unb  Sabiicccr  fülje  311  fctiicr  Sauffe 

!omeu,  fprad)  ev  311  jnen:  ^x  ottcrn  gcjtc^te,  )iiev  {)Qt  benn  euc^ 
gcinciict,  hai-  jv  bem  fiuifftigeii  jurn  entrinnen  lucvbet?  ©e{)ct 
;n,  t[)iit  ied)tjd)affene  fiudjt  ber  buffe.  Spendet  nur  nid)t,  bn-j 
jr  bei)  end)  luolt  jagen:  2Bir  I)aben  2lbrnl)am  juin  Söater.  ^ä)  fage 
end),  ©Ott  üermag  bem 'JlbraTiam  an-j  biefen  ftcincn  .Vfinber  ermeden. 
(v§  ift  fc^on  bie  -Jlit  bcn  beumen  an  bie  linir^el  gelegt.  Jaruinb, 
Uieldjer  bäum  ntd)t  gute  g^^ndlt  bringet,  toirb  abgetialncu  nnb  ino 
feur  geloorffcn. 

4*iaiiijJ  ^sä)  teufte  cud;  mit  Juaffer  jur  bnifc,  S)er  aber  nad; 
mir  fompt,  ift  fterder  benn  id),  bem  ic^  auc^  nic^t  gnngfam  bin, 
feine  fdjud)  ,5U  tragen,  Ser  luirb  eud^  mit  bem  .s^eiligen  ©eift  unb 
mit  feur  teuffen.  Unb  er  t)at  feine  tiunfffdjauffel  in  ber  ^anb,  er 
löirb  feine  Senne  fegen  unb  ben  SBeitten  in  feine  fc^eumcn  famlen, 
5lber  bie  fprelu  Inirb  er  Derbrennen  mit  einigem  feur.' 


D 


|l'lÄ  ift  ber  Sejt,  ben  man  prebigeu  unb  bem  6t)riftlid)en  SPoItf  öleiffig 

furl]alben  nnb  einbilben  folt,  eS  barauS  leren  unb  unterrid)tcu,  Uuil)er 
bie  S^ouffe  fome,  Iner  fie  eingefc^t  unb  geftifftet  l)abe,  'JUiff  bn^^  mau  fie  umb 
be§  ©tiffterö  milien  befte  i]oijix  unb  ^errlidjcr  f)altc  unb  preife.  @rft(id} 
uiollen  lüir  Don  ber  2auffe  :jo^auniy  rebcn. 

Sie  lauffe  ^ot)anni>3  ift  eben  fo  Inol  oou  ©ott  eingefei^t  unb  beftetigt 

VMf. s, nil§  t)ernad)  bie  Sauffc  (St)rifti.    Senn  ,\iuce  o.  ftef)et  alfo  geschrieben:   '  ®er 

befeit)  öotteS  gefd^ad;  3U  ^^ot)annen,  ^ac^arie  2on,  in  ber  Im'iften"  :c.     Hub 

3oi|.  i.asOsotjan.  1.:  'S)er  mid;  fanbte  ]u  teuffen  mit  luaffer'  k.    ©onft  l)ette  e-^  jm  uid)t 

geburt,  cttoay  netocS  für  ju  ncmen  im  öold  .."^froel,  loelc|e§  beibe,  mit  feinem 

^onigreic^  unb  '4-srieftcrtl)um,  Don  ©ott  felbä  errtelet  unb  geftifftet  loar. 

Tai  Wax  aber  oiLibanueS  ba^u  beruffen  unb  fein  3Impt  baf)in  geridjtet, 
Mut.  3,3 ba«  er  llinc  i'uiaä  fdjreibct)  prebigen  folte  'bie  Sauffe  ber  'iöuffe  jur  Oergebung 
ber  funben  .  Unb  folte  folc^e  prebigt  tljun  nidjt  ©ottlofen  Reiben  ober  aüein 
offentli(f)en  3uubern  im  ."subifdjeit  oold,  Soubern  in  gemein  bem  ganzen  nolrf 
Oifrael,  ba-^  ba^u  mal  allein  ©otteo  üold  anff  ßrbeu  mar,  bem  er  fein  nnnt 
¥i.  !■)',  IS  Pertrattjet  ^atte,  $falm  147.  3i>  benen,  ba  fie  ^euffig  f)in  au-3  giengen  ju  jm 
in  bie  Uu'iften  an»  allen  umbligcnben  Orten,  ©lebten  unb  Seuberu,  fpridjt  er:  ,U 
alle,  fo  üiel  elur  ift,  loeS  ©tanbä  unb  Dhimeuy  jr  and)  feib,  3;i)ut  buffc,  baö  ift: 
^Jaft  abi  Pon  elorm  gottlofen  loefen  unb  funbigem  leben,  belert  unb  beffert  cud) 
unb  bereitet  bcn  ineg  bem  .'ößSi'K^l,  ber  end)  Perl)eiffeu  unb  uu  gefanb  ift,  has 
er  eud^  alle  gnabe  unb  feligteit  folt  bringen.  2ßolt  jr  anberä  töotte«  joru  unb 
geridjt  entrinnen  unb  teil  am  .s^imelrcid)  t)üben,  ba»  i|t  nat)e  erbep  fomen  ift. 

Sold)e  eruftlic^e  unb  t)arte  prebigt  (fage  ic^)  tl)nt  3ol)anneS  au§  OJotteg 
befelti,   hai^  fid)  bie  i'eute  folten  laffen  teuffen  unb  fold)  urteil  Wottes  über 

jy  Sifftevä  .1 


5Jr.  24.  25  |1.  «pvil].  113 

iii]fi(^  ^oren  uitb  gleuben,  ncmlici),  ba§  fic  aUe  f'"-'  ®ptt  ©unber  iinb  ber=f'iM.  ?I4] 
bnmpt  niercn  iimb  bcr  junbc  luiUcn  llnb  uid)t»  I)etten,  baS  jneii  !^elffen  fiinbe, 
Ireber  a^efc^nettung  noä)  @efe|,  lticl(f)er  feiiie§  barumfi  gegeben  \vax,  bü§  fie 
babutc^  folten  ober  funbtcn  geredjt  lüevben,  S)enn  je  ftevdev  ^ofe»  fein  ?lntpt 

s  treibt,  je  groffer  unb  mec^tiger  bie  funbe  Inirb. 

2(uc^  tarn  "^ot-jünne^  eben  ju  bet  jcit,  ba  fic  über  jre  angeborne  funbe 
au(i§  biefe  treten,  S)a§  fie  fid^  nid^t  allein  be§  brufteten  unb  erhüben,  baS  fie 
^Ibrafjam?  famen  loaren,  foubern  anä)  geredet  unb  ^eilig  ger'[)uinbt  luotten 
fein,  bo-S   fie  @otte§   l'old  ^ieffcn   unb  befdinitten  Inaren,  ben  Sabbotl)  unb 

1"  @otte§bienft  t)ielten.  Sonberlidö  ober  hjolten  bie  ^^^arifeer  ber  fieru  unb 
l'lu'jbunb  in  biefem  UoW  fein,  Ireil  fie  ein  cufferlid)  ftrcng,  tjeilig  leben  fiiretcn 
unb  für  anbcrn  ctttia§  fonbeiiic^ä  treten,  baö  fic  jnen  fclbl  auä  guter  mcinung 
unb  eigener  anbackt  erhjcict  Ijattcn,  {^aft  lüic  be^  un§  bie  5)16nd)c.  SoId;er 
Inaljn  unb  ücrnieffen^eit  mochte,  ba§  fie  frc  greuliche  funbe,  tric  alle  .s^-)eucf)Ier 

IS  unb  Irercftjeiligcu  tljun,  au«  jrem  finn  unb  Iierlen  fdjlugen,  [a  für  groffe  bcilig^ 
feit  l)ielten  unb  üertcibingtcn  unb  (jernaif;  ßt)riftum  unb  bie  -^Ipoftel  bruber 
ücrfolgeten  unb  erluurgeten,  ha  fic  fic  brumb  ftraffeteu,  5Jleinetcu  baju,  fie 
t{)eten  \vol  brau  unb  @ott  einen  fonberlic^en  3)ienft  3C. 

3u    fotdjcm   öold   fompt  3o^anne§    unb  prebiget  juen,    ba§  fie  ^uffe 

20  tr)un,  ober  foüen  lüiffen,  ha§  fie  berbompt  feien,  toenu  fie  nod)  einft  ^bratjaniS 
finber  unb  ©otteä  tiolcf  Ijieffen.  ©onbcrlic^  aber  fprid^t  er  ben  ^barifeern 
unb  ©abuceern  ()art  ^u,  ba  er  fie  aud)  fil)ct  ju  feiner  Sauffc  fomcn,  bie  ein 
gro§  anfe'^en  t)atten,  toeil  fie  bie  Dbcrfteu  unb  9Jegeutcn  im  boW  toarcn,  ob 
lüol  biefc  ©picurer,  bie  nii^tä  glcubtcu,  S^ue  aber  ijeuc^ter  luareu,  bie  cuffer= 

2''  lidj  ein  Uuftrefflic^  leben  furcten  unb  mit  foldjcm  fd)ein  bcr  §ciligfcit  baS 
gemeine  SSoId  uerfüreten,  ba§  md)t  anberS  louften,  benn  fie  luereu  gromc, 
tretue  .^irten,  bie  jre  .'perbe  rcc^t  loeibeten  unb  ben  ineg  jur  fcligfcit  lociictcu. 
Sarumb  fd;ilt  er  fie  auä)  fo  f)efftig,  t)eifft  fie  Schlangen  unb  l^üfftige  tuiirm, 
ttto  bie  anbern  fd)Icd;t  ^-rofc^e  unb  Uujifer  finb. 

30  3"  "^c"'  nimpt  er  fnen  aud)  fr  >uef)rtiiort,  bamit  fie  fidi  gar  ^errlidj 

rf)umen  unb  fdjmuden  lunbcn,  2Bir  finb  (fagten  fie)  G)otte§  ä>old,  ba-:-  er  jm 
für  allen  boldcrn  anff  (Srbeu  anffertorn  unb  bie  S5efd;ucitung  gegeben  ^at, 
(So  t)aben  unb  t)alten  toir  bo§  @efe^,  befudjcn  ®otte§  Stempel  ju  ;3ei-'"f"^^'^'" 
unb  üben  un§  in  beni  Ijciligen  'Sicnft,  ben  OJott  felb&  gcftifft  I)at.    "in  fiinuna, 

3.-.  lüir  gctjen  cinl)er  in  (Bciftlic^en  unb  äBcltUdjcu  ^Kcgiment,  loie  beibeS  burdj 
9)Jofen  au'3  ®otte§  befel^  ge=  [S3I.  Sb  l]  faffet  unb  georbnet  ift,  ©inb  baju  Dom 
geblut  unb  ftam  ber  ()eiligen  ^^^atriardjcn,  '?lbral)ani  ift  unfer  58atcr  k.  SßaS 
!an  uns  benn  feilen,  ba?  loir  nidjt  folten  from  unb  t)cilig,  ®ütt  lieb  unb 
augeneme  fein  unb  feiig  tüerbeii? 

10  2)iö  alleg  (fpricE)t  er)  tl)ut  nic^t§  jur  fadje,   2)enn  Wott  fragt  nidjtv 


79  jotc^cn  I»«    Kiisidflen   A 
Üut^exä  SaJetff.   XUX 


1 1  I  $rcbigtcn  be§  3ol)tc-5  1540. 

T>x]  barnad},  haS  jv  uicl  iiub  l)oiIj  gu  rf)umcn  lutffet  bom  ©eje^,  S^emjjel,  33ettern  ,'c. 
6r  loil,  bn§  jv  jii  furchtet  unb  feiner  93err)eifjun9  gleubet,  3)em  getjoiciiet  unb 
annemet,  ben  cv  ciidj  öertieiffcn  '^nt  unb  im  fenbct.  2Bo  nic^t,  fo  luivb  er 
citd)  mit  alle  elucr  t)eiili9feit,  ba  mit  er  eiid;  fcIBä  biöljer  für  aEc  Änildcr 
begabt  uitb  gegiert  i^at,  ücrluerffen  unb  ausrotten.  Sßirb  tnol  fe'^en,  inie  er  5 
im  ein  anber  S^oldf  an  elocr  ftat  evlnccfc.  ^^a  \ä)  fagc  cndj,  @r  Oermag  auä 
biefen  ©tetnen,  bic  al[)ic  in  bcr  touften  ^crftretoct  (alc'  ber  niemanb  achtet) 
liegen,  bem  3Ibra()am  ünbcr  ju  ertuecfcn,  S)a§  ift:  au§  Reiben,  bie  jr  für  t)er= 
ac^t,  oertuorffcn  Icntc  nnb  ucrbamptc  onnbcv,  ben  Steinen  glcici)  (laltet,  lüctl 
fie  unbefc^nitten  finb  3C.,  tan  er  im  ein  ä>i)IcE  crluclen  nnb  anncmen  k.  10 

Unb  ob  jr  gicid)  fi'irluenbet,  e§  fei)  nnmiiglic^,  ®enn  @ott  l^abe  mit 
^itbra^am  einen  Sunb  auffgerid)t,  ba§  er  InoUc  etüiglid)  fein  unb  fcinS  Samens 
i.TOo[ei7, 7nad)  im  ©ott  fein,  ®eue.  17.  ©0  tjilfftS  cud)  boc^  nid)t§.  Tenn  bic  jcit  ift  nu 
fnrl)anben,  ba5)}ofc  regiment  mit  aller  feiner  .Sjcrrligfcit  aufff)orcn  unb  fein  cnb= 
ft^afft  '^aben  mu§.  äBeIc^e§  anc^  ber  meinung  Hon  @ott  itic^t  geftifftet  ift,  ba§  is 
einig  iDcren  unb  bleiben  folt,  Sonbern  ein  jeit  lang,  ncmlic^  bi-?  auff  (5l)riftuni. 
SBenn  ber  teme,  folt  yjfofe,  bcr  ßned)t,  ineidjen  nnb  feinem  .V)(5:rrn  räum  geben. 
r..!B)oifis,i.-.2öie  er  felb§  gelnciffagt  l)at  Scute.  IH.:  '@inen  ^propfjctcn  luie  mid)  Inirb  ber 
.Ö®R9?  bein  (Sott  bir  erUicta,  SOt  folt  jr  geljord^en'  ,'c. 

9tu  folt  jr  aber  lüiffcn,  bao  t?f)riftu5,  ber  ö®K9{,  ber  3tbral)am  üer=  20 
l^eiffen,  nat^e  ift,  3f>  e'-"  ift  öe^eit  mitten  unter  euä),  unb  lennet  fn  bod^  nidjt, 
2)er  tüirb  baä  nu-Sric^ten  unb  geben,  fo  @ott  ''2lbral)c  Oert)eiffcn  bnt,  ncmlid) 
alle  Joelt  fegencn,  ba«  ift:  Oon  funbe  unb  tob  eriofen  unb  geredjt  imb  fclig 
machen.  6r  lüirb  Wo]i  regiment  auff  l)cben  unb  ein  anber  lere  nnb  @otte§= 
bienft  bringen  nnb  ftifftcn,  benn  bi-3l)er  gcluefeu  ift,  Sßirb  bie  ßeute  uid;t  sr. 
jtüingen  jur  S^efdjncitung  nod)  bringen  (loic  ÜJiofeS),  baS  @efe|e  yi  galten  .'c. 
©onbcrn  prebigen  mirb  er  laffen  33uffc  nnb  Ocrgebuug  bcr  funbeu  in  feinem 
'i'Jamen  unb  inirb  end}  mit  bem  l)eiligen  (^eift  unb  feur  teuffen. 

Unb  fo  jrS  loiffen  loolt,  fo  bin  eben  id)  bie  ruffenbc  ©tim  unb  ber 
6ngel,  für  bem  .r^(fi)J;K9i  l)er  gcfanb,  ber  eud}  liertnnbigcn  fol,  baä  jr  fm,  bem  -w 
.^@9i9i5t,  ber  mir  auffm  fuffe  folget,  ben  lucg  bereiten  folt,  @o  tl)ut  nn 
1*1.  »ij!  befeit  alle-J,  loo5  feinen  loeg  binberii  nmg.  Seget  abc  beibe,  bie  groben 
üffentli(^cn,  für  oUen  bingcn  aber  bic  gciftlidjen  funbe,  bic  ein  fdjein  ber  l)eilig= 
!cit  t)aben,  lueldie  fn  am  meiften  liert)iiibern,  ba§  er  gu  cud)  nid)t  mog  !omen, 
Unb  nemet  jn  mit  freuben  auff,  gcl)ord)ct  nnb  glenbet  an  jn  unb  lafft  niä)  m 
teuffen.  2t)ut  fr»,  fo  feib  fr  für  ©ott  gefegcnet,  l)abt  Vergebung  ber  funben, 
feib  nu  marVfftig  @otte§  ä^old  unb   red)te  finber  5lbral)c,    [)eilig  unb  feiig. 

Safft  fr  eud)  aber  nid}t  fagen,  fonbern  tooU  auff  etorm  alten  luefen 
ftet)en  nnb  bel)arrcn,  60  Uiirb§  balb  mit  eud)  aus  fein,  Tenn  bie  geit  ift  er 
bei)  fomen,  ba  ber  fdjone,  l)crrlidjc  2.klum,  ben  ©ott  felbS  gepflanzt  ()at  (bo§  .10 


J4  oCtc  im    h'tcsloilen  A 


9?t.  24.  25  [1.  SUnil].  115 

l)i]ift:  :^r  ^ampt  chjrm  ßouigicid)  iinb  ^|k-icftcrtr)uiit.  auffS  fi^^onfte  gefafft  uiib 
georbnet),  jol  oBge^atnen  tuerben  unb  olfo  a5gcI)nU)en,  baS  ev  in«  fciir 
gelüorffen  toerbc.  Unb  foIc^S  »«irb  cf)cr  gefiije^cn,  bettn  jr  eud^§  ücifeljct, 
Senn  bie  3ljt  Itgt  nii^t  unter  ber  iand,    :^engt  aud)  nicf^t  an  bev  tuanb, 

s  fonbevn  fie  ift  bcm  Satom  tiercit  an  bie  30ßur|el  gelegt  k. 

2lud)  fo  ift  ber  Wan,  öon  bem  ic^  jeuge  unb  euc^  ju  jm  tüeife,  nidf^t 
fu  fcfitDai^  unb  öerad^tlid),  al§  jr  jn  onfe^en  hierbei,  ^a  ic^  fagc  euc^,  @r 
ift  ftcrcEer  benn  icf;,  3lnc^  fo  groS  unb  t)eilig,  bog  id^  nid^t  Inerb  bin,  \m  bie 
'Kiemen  feiner  fd§uc^  auffanlofen,  3)cnn  er  ift  ber  §@9{9t  felBa.    ^u  er  touitit 

10  mit  gnaben  3U  cud),  bas  er  eui^  l)elffe  au§  aller  not,  geredjt  unb  feltg  niacf;e. 

9lcmet  jr  jn  an,  iüol  eucE).    SBo  nic^t,  ©o  Jüirb  er§  !ur|  mit  eudfj  auSmadjen. 

Senn  er  f)at  Bereit  bie  3[ßorfffd)auffel  in  feiner  ."öanb   unb  tuil  enrfj, 

bie  ir  auff  feiner  kennen  ligt  unb,  loie  jr  reimtet,   attein  in  feine  Scheune 

gef)öret,  toorffeln  unb  fegen,  Unb  loirb  ben  SBeikn,  ha?'  ift:  bie  fronten  unter 

ir.  eud^,   fo  ge()ord)en,  bon  ber  Spreto  atifonbern   unb  in  feine  ©djeune  famlen. 

Sie  ©prctti  aber,  ha§  ift:  ben  groffen  ©otttofen  ^auffen,   ber  üerftodt  tileibt 

unb  jm  nic^t  fagen  lefft,  lüirb  er  anfteden  unb  mit  etoigem  feur  tierbrennen. 

S)a§  ift  fo  liiel  gefagt:  Sl^olt  jr  nergebung  ber  funben  erlangen  unb  für 

©Ott  gerecht  unb  feiig  Irierben  unb  alfo  bem  tünfftigen  jorn  entrinnen,   ©o 

20  tl)ut  iBuffe,  lafft  mä)  tenffen  unb  gleubt  an  ben,  Don  bem  id)  jeuge,  Dtx 
ift§  aÜein,  ber  bie  funbe  bergibt,  mit  bem  f^eiligen  @eift  teuffet,  geredjtigfcit, 
leben  unb  feligleit  bringet  ,'c.  §ie  ju  t)ilfft  nid^tS  5lbral)am§  fnnien  unb 
befd)nitten  fein,  ben  nomcn  @otte§  bolda  füren.  S)arumb  befinnet  endj 
nid}t  lang,  ob  jr  funber  feib,  fonbern  betennet  mit  red^tem  crnft,  ba§  jr  über 

2r.  bie  Dt)rn  in  funben  ftedct  unb  l)ülffe  bebürffet  unb  öon  ^et^m  ber  felbeii 
aud)  begcret  unb  fudjet,  ba  mit  cud)  mügc  geraten  unb  gef)olffcn  loerbeii. 

[SI.  SBüjJ  Unb  foli^e  bülffc  (fprid^t  er)  ift  bereit  fur^anben,  3)cnu  id) 
bin  gefanb,  euä)  ju  f rebigen  nid)t  tion  einer  S^auffe,  bie  allein  beS  flcifdjeS 
Unflat  abtoefdjet  (ber  gleichen  biel  unb  mancherlei)  im  ©efelje  ^DJiofi  geboten 

:w  finb),  ©onbern  t)on  einer  fold^en  Sauff,  bie  ha  fol  t)eiffen  unb  fein  eine  Sauffe 
ber  Suffe  jur  üergebung  ber  funben.  3)orumb  luolt  jr  fo(d)er  tjulffc  teill)afitig 
fein,  fo  tl)ut  buffe,  belennct  einer  juubc  unb  lafft  cud)  teuffen  ^nr  Dcrgebung 
ber  funben  ic.  SBleibt  jr  aber  auff  bem  loal^n  ftcl)en,  ba§  jr  für  eud)  felber 
from  unb  fjeilig  feib  umb  ber  S9cfd;neitung,  @efc^e§  unb  @otte§bienfte§  luillen, 

:{5  fo  cud)  3U  l)alten  befolgen  finb,  fo  ift  alle  l)ülffc  unb  rat  an  eudj  bcrloren. 

lifo  muffen  and)  tuir  jn  unfern  Renten  fügen:   6§   tt)ut§  nid;t,   lieber 

3JJenfd),  ha§  bu  gebcndeft,  bu  Uiolleft  bir§  t)art  angreiffen,   ein  6artl)eufev 

luerbcn  ober  fonft   ein  fdjJuercn  Drben  nnnemcn  unb  beinern  leib  unb  leben 

mit  lüad;en,  beten,  faftcn  ,'c.  luel)tf)un,  ©o  luerbc  ®ott  folc^e  l)arte  iui'](  unb 

19  Am  Ende  ow/"  5B(.  9(  ij  slr-hi  hi  drr  Srlilußkorrehliir:  58  2  auff  bev  nnbcrii  feiten, 
in  ber  19.  jeirc,  liefe:  bem  tiinfftifleii  lorn,  hai  ift,  fotrfjcv  sireiiti^et  fttnffc  unb  cluiflcu  l>ei-= 
bamni-''  cntvinnen. 

8* 


11(5  qiitfbiflten  be?  3ot)te§  1540. 

I>ii  Hutpci^f tl}eii  anfcl)cn,  biv  beiiie  iimbe  bafitv  Hergeben  uiib  in  §iinel  iiemen, 
£)u  iiveft  unb  betwugcft  bid)  fcI6§.  6§  ift  tiiel  ju  gering  ba^u,  bog  bein  nnb 
Quer  menfrf)cn  tf)un,  e§  fei)  luns  nnb  fieiüc,  luic  c§  tooöc.  3)enn  Oon  funbcn 
Io3  unb  gere(i)t  ju  Inerben,  ntus  burd^  eine  anber  Inciic  jnge^cn,  nemltd),  bo? 
fic  bir  au§  lauter  gnabe  ®otte§  Unib  6f)riftu§  »otllen  »ergeben  tuerben,  ©oltn  s 
nn  (Lottes  jorn  unb  bcr  einigen  ftraffc  entrinnen,  bie  bn  burcf)  beine  fnnbe  üer= 
bienet  ^nft,  fo  nuiftn  biircf)  bie  lueifc  unb  lonft  burdj  !cin  anbere  baju  fönten. 

So  lietfjt  nn  $Buffe  tl)un,  ba§  ber  ^JJJenl'd)  Iniffe  nnb  fon  l)er|en  bctcnne, 
-i!i. .-.i,  7i)a§  er,  luie  bie  ©rf^rifft  fogt,  in  funbcn  empfangen  unb  geborn  unb  barumb 
ein  Äinb  be§  ,^orn§  öon  natnr  fei),  beS  einigen  tob§  nnb  tierbamniä  fi^ulbig.  \» 
Unb  boo  alt)ie  alte  inerd  üertoren  finb  nnb  ntad;cn  nbel  nur  erger,  Incil 
man  bantit  gebend!  auSjuriditen,  ba§  aüein  (?()rifto,  bem  einigen  ^JUtler 
,')lüifd)cn  (iJott  nnb  beu  ^)Jhmfd)en,  ,3nftet)et,  ber  fid^  fclbs  fnr  unS  alle  geopffert 
l)ot,  ba§  mir  Pergebung  ber  funbcn  bur(^  jn  l)ctten.  ßileubftn  ba§,  fo  l)aftu 
fie,  SBo  uid)t,  fo  Inirftu  jr  nimer  mc^r  Io§,  Inenn  bu  bic^  gleich  ju  tob  i.". 
nmrtcrftc.  3)enn  e§  I)eifft  Vergebung,  nid)t  bejalung  bcr  funbcn,  ein  G5cftf)fiid/ 
nid)t  üerbienft.  Mai-  bir  aber  ©ott  auo  lauter  gnabe  unib  C^t)riftu§  InilLen 
fdjendet,  ba§  fanftu  arm  DJfabenfad  jm  nid)t  bejalen,  abfcnffen  ober  abbiencn, 
2)a§  meinet  £nca§,  ba  er  fprid)t,  3iol)onnf'3  'lat'e  geprebiget  bie  2;anff  ber 
SSuffe  3ur  Vergebung  ber  funbcn.  20 

'^llfo  floffct  @.  3of)'Ti"Cy  mit  feiner  '4>>-f!^i9t  »nb  Sauffe  i>a§  ©efet^ 
5Jtofi  mit  feinem  ©otte-Jbicuft  niber,  aly  boa  bie  funbc  nid)t  funbc  Uiegncmen 
uod)  bü§  ©eluiffcn  reinigen  nnb  [S?!.  3*4]  für  ©ott  ju  frieben  ftcllen,  ba^n  e§ 
and)  uid)t  gegeben  ift,  ©onbcrn  baS  c§  bie  fnnbe  offenbare,  nnb  luenS  ba§ 
^er^  red)t  ruret  unb  trifft,  nur  groffer  unb  medjtiger  mad^t,  bem  9]tenfc^eu  s.s 
fein  lierbamnis  anjcigc  nnb  alfo  eitel  3orn  anridite.  3lud)  fc^ilt  er  bie  i^uhm 
nid)t  allein  nl^  llbertretter  bc§  @cfe|ä,  bie  nie  ba»  meift  ober  haS"  geringft 
baran  gebolten  t)aben,  Sonbern  and),  olä  bie  gar  nid)t§  baöon  öerfte^en,  3)enn 
fie  ftnnbcn  anff  bem  loabn,  loenn  fie  ba§  ©cfelj  unb  @Dttc§bienft  enfferlid) 
[)ielten,  Inel  fd)lad;ten  unb  opfferten,  fo  rterenS  from  unb  l)cilig,  beu  ©ott  beu  30 
.^imel  mufte  geben,  ba§  luar  be§  ®efe|§  meinung  nid)t. 

2)iefen  freu  irtl)nm,  falfdjen  lua^n  nnb  Oermeffcn[)eit  ftraffct  er  l)art 
Onb  mad)t  bie  groffen  sociligcn  311  nerbampten  ©unbcr  nnb  fpric^t,  ©ie  foKeu 
SÖuffe  tl)un,  jre  funbc  befcuucu  unb  fidj  teuffcn  laffeu  3ur  üergcbung  ber 
fnnben  Unb  gkubcn  an  beu,  bcr  jm  balb  folgen  loerbc,  liictd)er  mit  bem  :;.-, 
t)ciligen  ©eift  unb  fcur  teuffc.  Sol  er  aber  3U  jncn  fönten,  fo  mi'iftcn  fie  jr 
falfd)  ücrtraluen,  l)o^mut  unb  liermcffcn()eit  laffeu  farcn,  Sonft  funbc  er  mit 
feiner  gnabe  unb  l)ulffc  3n  jncn  nic^t  fönten. 

■.!llfo  rumpelt  unb  rumort  and)  i|tt  ba§  guangelinm  unter  C^lofter,  Stifft 
unb  bov  günl;c  5*apftum  unb  fprid)t:  2Bolt  jr  bem  fiinfftigeu  3orn  entrinnen,  jo 

2  tiettcngpft  /l  :s   In  der  Svhlußhorrektur:  S  '■''  nuff  bcv  cvftcn  jcitcii  in  bev  :!.  ,\file 

»om  nibr  (ii-fc:  luoUf,  bie  aücrgcrinaffc  fuiibc  folt  Iticduetnfii,  beim 


*;it.  24.  25  [1.  -npxn].  117 

Pilfn  tf)ut  vedjtfcfinffene  fruchte  ber  Buffe.  ©cbcncft  nur  lücfjt,  bnS  bnmit  mi'5= 
gcridjt  fei),  bas  jr  eud)§  laft  falür  Inerbeii  itd^  rebc  Ooii  bcn  beften),  (edt,  effct 
uub  gcöcrbet  itidjt  Inie  anber  Seilte,  t)nltet  feiifdjctt,  tragt  Iiavte  Üeiber,  finget, 
betet,  loadjct,  fnftet  Diel,  3lt  eitel  öcvgebeii  iiiib  üerloven  evbeit,  Tenn  eud) 
5  l)at§  Uieber  Sott  geboten  iiod)  befoHieu,  3a  iv  fclby  f)abt-3  eiinelet  oii  iinb 
loibev  fein  Irovt  unb  befeit). 

Sarumb  laffet  cnttücber  bie  iievineffcn[)eit  imb  tralncn  auff  etor  eigen 
gcve(^tigfeit  faven,  friedjt  jnin  Kreu|  unb  crfennet  end^  öon  ^cr|en  für  arme 
unb  öerbampte  Sunber,  bie  jncu  felb-S  nirfit  t)clffen  tunnen.     Uub  gleubet  an 

10  dfiriftmu,  @otte§  ßnmb,  ber  etor  unb  aEer  ioelt  fuubc  tregt,  bafur  geftorben 
ift  unb  gnug  getf)Qn,  nnb  tvoftet  eud),  baS  jr  auff  feinen  Flamen  getaufft  feib 
unb  in  ber  iouffe  ju,  mit  aüe  feinen  ©iitein  angcjogen  t)abt.  Dber  aber 
^oret  baB  fc^recElt($  urteil  über  etnrn  f)al§,  bal  jr  Ottern  ge^idjt  unb  bofe, 
gifftige  Inurm  feib,  bie  mit  Crben,   (5appen.  platten,  TOcffen,  nnb  loa§  be§ 

15  ftroern  .sjarnifd)  metjr  ift,  ha  mit  fr  gebcncft  ben  Senffcl  ,]n  fd)tal)en,  in  nh^ 

grunb  ber  Ijeüen  foHet  öcrftoffen  luerbcn  unb  in  einigem  feur  bafelbg  brennen. 

Sie  Inoflcn  unb  foiiuen  aber  fd)led)t§  nid)t  f)6rcn  (fo  Inenig  aU  3U  jener 

3eit  bie  Oi'''^en),  bas  fie  Sunber  unb  Derbampt,  'iUel  loeiüger,  ba§  fic  Schlangen 

unb  gifftige  SBiirm  folten  fein,  bie  beibe,  fic^  unb  alle,   fo  fnen  folgen,   mit 

■M  |St.  ßl]  jrer  falfc^en  lere  oergifften  unb  ,5ur  tierbamui-3  bdffen.  Urfac§:  ©ie 
l)oben  bisher  ben  nanicn  uub  rl)um  bei)  aller  lüelt  gefjabt  (Inie  bie  ''^>l)arifcer 
bei)  ben  i^uben),  bas  fie  [)eilige  Seute  Ineren,  bie  im  geifttid)cn,  öolfoincn  ©tanb 
lebten,  bariu  fie  ber  guten  Inerif  uub  Oerbienft  fo  öiel  !unben  famlen,  ba§  fic 
fr  für  jre  ^»crjon  nirgenb  alte  bebiirfften,    uub    bie  übrigen    ben   gemeinen 

25  Cf)riften  ( bie  fie  l'cien  uub  inettlid)c  l'eiitc  l)ieffeu  i  inod)ten  mitteilen  unb 
bamit  auc§  jnen  ben  .'öiinel  oerbicnen,  £)enn  fie  gaben  fiir,  Ineil  bie  Seien 
mit  ber  ^auSforge  unb  anbern  ßkfc^efften  beloben,  locreu  fie  in  cini  unfeligen 
ctanbe,  barin  fie  @ott  nic^t  !unben  bicuen. 

Sold^eä  l^at   bie  rtelt  gleubet,   jiien  jre  übrige  Oerbienft  abgelaufft  unb 

:io  bafur  nic^t  allein  fnd)en  uub  feiler  reid)lidj  gefiillet,  foubcrn  mit  f)u»fftn 
geben,  So  lang  biä  jncu  Saubc  uub  Sentc  eingcreumbt,  unb  groffc  §crrn 
(medjtigcn  ,"viirften  unb  Äonigeu  gleid))  loorben  finb  unb  ba§  befte  teil  ber 
Gl)riftenf)cit  innen  i)ai}m,  Tod)  unter  bcm  fc^ein,  Inie  gefagt,  baä  fie  baä  gcift= 
lid)c   aufferlnelete  ü>old  feien,  fo   bie   anbern  gegen  (Sott  Oerbitten  nnb  gen 

35  .sjtmet  l)elffen  k.  .'pabeii  alfo  an  ftat  bes  bciligcn  öuaugetiji  unb  ber  Sacra= 
mcnt  (^^rifti  fre  erftnncEcnc  lügen  Don  Kappen,  'iplatten,  gegfeur,  §eilig 
anruffen,  loalfarteu  k.  in  alle  ttelt  aii-?geruffen  unb  cnblid)  bal)in  gebradjt, 
i>a§  ber  glaube  an  Gl)riftum  gar  Derlüfdjen  unb  bie  liebe  Sauffe  ben  G^riften 
uic^t  allein  aller  bing  nnbefanb  ift   loorben,    foubern  fie  ^aben    aud^  nic^t 

iv  anhexe-  gelonft,  fic  fei)  tein  niil^c  metjr,  lucnn  ber  ^Jccnfcl)  in  fnuben  feüet, 
-baben  alfo  oiet  ein  gremtidjern  SBuft  in  ber  ^'^riftentjeit  augeridjt  beun  bie 
Spi)arijcer  uub  @d}rifftgclerten  im  ^i'^'f^Ku  Dole!. 


118  ';!tcbiglcit  M-  Snijrcl  1540. 

Dr]  5flu  ober  ha-i  (iciüge  ßuniigelium  jr  Icfteilicf)e  lugen  iiiib  gvcUiel  oiim= 

boret  iiiib  ftrnffet  imb  inen,  Hio  fic  iitd}!  Buffe  tf)iin,  mit  bem  clingcii  l)eUtidjeii 
feiir  bvcluet,  !eicii  fic  fid)  nid^t»  bvan,  jn  ucrnrfjtenö  fid)er.  gaien  ukr  bnö 
311,  leftcrn  unb  uerbommen  bie  liek  Jüavtjeit,  öertuenncn  itnb  erltinrgcii,  fo 
mel  an  jtten  ift,  alle  bie  bavQii  f)nltcn.  llntciftef}cn  firf)  baju,  jr  2euffeMeve  6 
nidjt  nEein  mit  gelnnlt  ,]u  cvl)altcu,  joiibevii  für  i-ed)t  unb  (Sottlid^  ^utiev^ 
teibingeu.  Söiffcn  gar  l)crrlid)  uod)  ba  ju  ju  rljiimen  (lüic  ju  ('>f)riftuu  jcitcu 
bie  üerftocEten  ^ubeu),  fic  fein  ©otte»  tiolrf  unb  bie  redete  ßird^cn,  Unb  fd^reien 
3eter  uBer  uuä  ali  über  (^rlifckr  unb  ergfte  Jveinbe  bcr  ßirdjcn,  geben  un? 
fd)ulbe,  tüir  Verbieten  gute  lucicf,  jcrrutten  üUe  feine  Crbeuuiig,  zertrennen  bie  lu 
cinigfeit  bcr  ßljriftenljeit  unb  jerftoren  bie  fdjiinen  (SotteSbienft  k. 

Sßol  an,  Uiie  fnl  man  bem  tt)uii?  Sie  finb  bie  erftcn  nic^t,  bie  ©otteä 
lüort  leftcrn  unb  feine  Tiener  Herfolgen.  ilBir  prebigeu  eben  Wv:^  fo  ^o^anneö 
ben  SSiiben  geprebigt  t)üt,  5Jtan  foEe  buffc  tljun,  unb  luoUe  man  ber  funbcn 
Uly  [Sl.  Cvij]  iiierben,  fo  fol  man  an  (ibriftum  glenben  unb  fid)  teuffeu  15 
laffen  k.  ^obanneo  muftc  fid)  briiber  fd)elten  unb  leftcrn  laffeu,  @r  r)ctte 
ben  Seuffel,  lna§  er  rebte,  locre  erlogen  k.  Svumb  ift§  !ein  »runber,  ob  loir 
i^t  ber  gleichen  and)  l)6ren  miiffen.  'älber  balb  t)ernad)  finb  fid;?,  juer  rcd)t 
l)nttc,  S)ie  0^ot)al"^e'S  P«bigt  gleubtcn  unb  fid)  lieffen  teuffeu,  Gl)riftum  an= 
uameu  unb  an  jn  gieubten,  bie  inareu  für  Wott  bie  red)tc  ßird)e,  an»  loeldjer  -20 
l)ernad)  ba§  Suangelium  in  aße  loelt  gcpflauljet  unb  ausgebreitet  loarb.  Ser 
anber  blinb,  Oerftotft  groffe  .^lauffe,  ber  nid)t  L)iiren  uod^  bie  ^eit  jrer  {)eim-- 
fud)ung  erfcnnen  Uiolt,  foubern  mit  gcliialt  bc-5  ©efeliä  regiment  erl)altcn, 
ber  mufte  ju  grunb  unb  boben  getreu  ( mie  ^ioliannes  gebrcuiet  l)atte)  mit 
©efeti,  tcmtiel,  ©otte-ibienft,  fonigrcid)  unb  ^rtcftertt)unt.  Sie  5K6mer  lauten,  25 
inaren  unfer«  §crr  ©ottS  aj,-t,  l)ieben  ben  'i^aum  umb  unb  3unbcteu  bie 
SpretD  an,  ba  ber  lriei|eu  au§gebrof(^eu  unb  in  bie  Sd)eune  gefamlct  luar  k. 

5hl  tiat  Sott  fciuec-  eigen  üold-ä  nid)t  iierfd)onct,  bas  er  jm  fclbS  )um 
(v:igentf)um  au-jcrforen,  fein  Uiort  üertraloet,  jr  Ä6nigrei(^  unb  n>rieftertl)uui 
geftifftet  l)atte  unb  Oon  s'l6ral)am§  jeiten  bis  auff  6l)riftum  fo  liuinberbarlid)  au 
über  jnen  gel)alten  unb  toiber  aller  §ciben  bittern  t)a§,  Inüten  unb  toben 
gefd)u^et,  2Bcld)e  ba3u  oon  l)o'^en,  l)eiligen  £euteu,  bcnen  0!t)riftu§  ücr^eiffcu 
loar,  jr  anfunfft  T)attcn,  '•^lus  loeId)en  aud)  bie  treflid)ften,  ticiligften  Seutc 
(5patriard)en,  ^rot)l)eteu,  Könige,  ?lpoftel  etc.),  fo  je  auff  Srben  gelebt,  ()cr!omen 
finb,  unb  Gl)riftuö  ber  ■'ö(Srr  felbs  uad)  bem  fleifd),  5onbcrn  bat  fo  ein  35 
fd)redlid)  Urteil  über  fie  laffen  get)cn,  ba  fic  C<l)riftum  uid)t  anncmcn  loolten. 
iUel  ineniger  luirb  er  unfer  fd^oucn,  bie  toir  .'öeibeu  finb  unb  fold)  cljr  unb 
uortcil  nic^t  l)aben,  il>o  luir  ;\ol)auniÄ  3cugnii3  unb  iircbigt,  bie  itit  oor  bcr 
anberu  unb  legten  jufuufft  (5l)rifti  luiber  auffm  '^lau  ift  unb  getroft  ruffet: 
S^^ut  buffe  jc,  nid)t  annemcn  unb  glenben  locrben.  « 

©0  fc^nlbiget   unb  öerbampt   uu  bie  ^'rcbigt  Hon  bcr  3?uffe  für  ®ott 
nEc  tuclt,  nid)t  aUciu,  bie  ba  offcntlid)  3unbcr  finb,  foubern  üicl  mel)r  bie 


9h.  24.  25  |1.  *}lnvil].  ]]() 

Pii  from  Hub  (icitig  »luiUcn  fein  umB  ircr  tucvd  unb  etcjcn  gcrccfitigfcit  Uiineii,  @ngt 
aUcii  ■'JJJenjdjen  ;,ugleirf),  itieiuanb  aii§c(clcf)lo))cii,  er  fei)  '^Ujarifccr,  Sdjiifftijclcrter, 
*^H-iefter,  Scüit  :c.  ib'apft,  ßarbinal,  i^ifcTjoff,  ^OToiicfj,  ^:i*faff,  föcifUid)  ober  Sei)  jc, 
boö  fic  fotlcit  Suffe  tl)iin  unb  linffen,  ba-S  alle  Jr  tt)un  uub  lebcu  fuv  ©ott  nid)t§ 
»  taug,  ja  eitel  fuube  ift,  unb  muffen  anbeiö  Uierben.  J:arau>5  ift  teicf)tlid^  ju 
merrfcn,  ba§  iBnffc  nirfjt  fein  ober  tjeiffcu  fnn,  Inenn  ic^  buitf)  mein  lucvc!  für 
bic  funbe  guugttjun  unb  Beeilen  luil  (luic  bic  ^^n)3iften  lion  ber  Suffe  leren), 
S)cnn  tücil  ic^  ein  Sunber  uub  finb  beä  S'^m-i  l'ou  natur  Inn,  tnie  bie  ©d^rifft 
fagt,  toerbe  id)  funbe  mit  fuube  uid)t  tilgen,  fLiuberu  jr  nur  mc()r  mni^eu. 

lu  S)q§  l^fifft  f<6t-'i^  Suffe,  loeuu  id)  (iiotteö  |*LCMij|  luort  gleu6c,  bn§  mir 

oujciget  unb  ticrflnget  mid),  ha'i  id)  für  Oiott  ein  Sunbcr  unb  lierbampt  fei), 
unb  bnfur  uou  l)er^eu  erf($vecfc,  bad  id;  uuMuem  (iiott  je  unb  je  uugel)ovfam 
Bin  getoefen,  feine  ©ebot  nie  red)t  angefel)en  noc^  6etrac[)t,  Diel  ineuiger  bnö 
gvdftc   ober  fleinfte  gct)alten   IjoBe.     Tod)  nid)t  iier,]liieifet,   fonbern  niii^  ju 

IS  G^rifto  Inffe  lueifen,  guabe  uub  Ijulffe  bei)  jm  ju  fudjcu,  unb  ciud)  fefte  gleuBe, 
t(f)  irerbö  finben.  S)enn  er  ift  @otte§  SamB,  Don  eluigfeit  boju  üerfc^en,  baS 
er  aller  luelt  funbe  tragen  unb  burd)  fein  tob  bemalen  fol.  '.'lifo  tf)ut  ^o^anneö 
beibeä:  ,3eigt  un«  allen  au  erftlid)  burd;  fein  |u-ebigt  uufer  öerberben,  S)ar= 
nadf)  auc^,  iro  Inir  l)ulffe  foÜen  finben. 

20  Unb  folc^e  ''|>rebigt  gel)et  ou  frud}te  uid)t  abc,  5ie  fiubet  alle  ,^eit  ©cljüler, 

bie  babiird)  belcret  unb  gebeffert  tnerben.  Seuu  ber  Pnuiugelift  5Jiattl)en§  faget, 
2^aS  nicl  i*old§  au>5  allen  iimbligenben  ötebten  uub  V'enbern  ^u  ,\ot)annen  in 
bie  lüuften  !omeu  fcl),  ijabt  ftd)  bou  jin  laffen  teuffen  im  ,;\iirban  unb  jre  funbe 
betennet.    2ßie  and)  ©.  SncaS  eap.  7.  melbet   unb  fprid)t:  '5llle§  bolrf,   ba§  ^..'ut.  ?, 2a 

25  ,^ül)anncm  l)6retc,  unb  bie  oolner  gaben  ©ott  red;t',  baS  ift:  Sie  gleubten  feinem 
lüort,   ba§  inen  ^sol)anneS  prebiget,  ba§  fie  Sunbcr  unb  Derbampt  toexen  k. 

'Tit  ':pi)arifeer  aber  uub  Sd)rifftgelerteu   (fpriif)t  'S.  l'ucaji  Irnnter)  t)er=aur.  7,30 
ad)teten  Öottes  rat  luiber  fid)  felbö  uub  lieffen  fidj  nirfjt  Don  jm  teuffen',  S)enu 
fie  ftuubeu  barnuff,  Sie  Ireren  öorf)in  from  unb  l)cilig  gnng,  brunib  gieng  fie 

3u  3ol)«niie'5  prebigt  nid)t§  an,  3a  fie  lieffen  fid)  bnncfeu,  fie  lunftenS  Dorl)in  bicl 
beffer,  benn  er  jn«  !unb  fagen.  S)arumb  üeradjten  fie  ©otteS  rat,  beii  er  be= 
fd)loffen  unb  befoll)eu  l)ntte  ]\i  oerlunbigen,  ha<}  fie  folten  fold)e  *^^rebigt  unb 
tauffe  ,>l)anni§  annemen  unb  anff  btefe  nnb  !ein  auber  lueife  Uergebnug  ber 
funbeu  erlangen  unb  feiig  lucrbeu  benn,  haö  fie  Suffe  tl)nn  nnb  fid)  laffen  teuffen 

35  im  glauben  auff  t?l}riftum  (beu  ^sobanue^  lierfünbigte)  jur  uergebnug  ber  funbeu. 

35flbcm  un  3of)nn"e»  \o  prebiget  unb  teuffet  (fagt  @.  5Jtattt)euö  tuetter), 
fomet  3^)efw§  nu§  ©alilea  an  ben  Sorban  ,yi  fm  unb  begert  ber  S^Quffe. 
Sa?  ift  ja  Inunberlid)  iimbgefert,  Tie  ^*l)arifcer  uub  Sd)rifftgelcrten,  bie  tioller 
fuube   nnb   nerbamnis  finb,  bie  luolTen   feine  fuube  l)aben,   tion  feiner  Suffe 
40  luiffen  uoc^  fic^  teuffen  laffen.     dagegen  (?l)riftn§,  ber  ou  alle  funbe  ift  nnb 

■'lö  uertüubifltc  -I 


120  "ptcbigtcit  be-3  3at)rc5  1540. 

Pvlbcn  9ieim  unb  Üitcl  allein  fuvct,  bac-  er  nie  fein  funbc  getljfin  I)at,  inib  nlle 
feine  tuort  unb  iDcrct  unftvcfflid),  ja  licilig  nub  fjeiljam  finb,  Tavunib  er 
feiner  Suffe,  Sauffe  norf)  ucrgcbunfl  bcr  funbe  bebarff,  ber  tümpt  unb  begert 
öüu  Sol^anne,  feinem  Siener,  getaufft  luerbcn.  p-l^t  t^4]  S)ie  anbern  atlc  finb 
in  funben  empfangen,  gelöoreu  unb  leben  brinu,  brum6  foltcn  fie  btüidj  buffe  ^ 
t'f)nn  unb  fid)  laffen  teuffen,  unb  oiiif)ai"tf'5  ift  aud)  nmb  jrcnt  luiUeu  ia. 
^Jiod)  finb  jr  üiel,  fonberlirfj  bie  ^^I)arifeev  unb  5d}rifftgelerten  (luic  gefagt), 
bie  nid^t  tooHen,  llnb  ber  unfdjulbig  unb  I)eiUg  ift,  ber  tf]ut§. 

Sßnrumb  fonipt  er  aber  jur  'lauffc,  fo  bod)  feine  fnnbe  unb  nnreiuigfcit 
an  im  ift,  Ineldje  bie  Sanffe  luegnemen  fo(  ?  Xa§  luil  ein  feiige  üonffe  i« 
Joerben.  .^o^atine?  friegt  alf)ie  ein  Sünber,  ber  feine  fnub  für  fein  ^ßerfon 
I)at,  unb  ift  bod)  ber  grofte  2ünber,  ber  aller  SBelt  funbe  [)at  unb  tregt. 
©arnmb  er  fid)  auc^  lefft  teuffen  unb  befennct  mit  folrf)er  t^at,  büS  er  ein 
©unber  fei).  2lber  nid)t  für  fic^,  fonbcrn  für  un§,  S)enn  er  tritt  alf)ie  in 
meine  unb  beine  'i^erfon  unb  ftc^et  an  unfer  aller  ftat,  bie  ba  Sunber  finb,  i.-' 
Unb  lüeil  aüe,  fouberlid)  bie  f)offertigen  .^eiligen,  uid)t  linVllen  ©unber  fein, 
fo  mu§  er  für  alle  ein  Sunbcr  luerbcn,  '^Ümpt  an  bie  geftalt  bes  funblid^en 
5Ieifd)e§  unb  flöget,  wie  Oiel  ^ßfalmcn  ^eugen,  am  6reu|  in  feinem  leiben 
*f. 40, läuber  bie  Saft  ber  funben,   bie  er  tregt  nub   fpric^t  ^sfal.  4(i.:  '5Reine  tnnbe 

■^aben  mid)  ergriffen,  ba§  id)  nir^t  feigen   fan,  ^\x   ift  me()r   beun  fjar   auff  ■■'» 

nsf.  ii,  5  meinem  ))inhi'.    llnb  5pfal.  41.:  '."pfi^KSi,  fei)  mir  gnebig,  .steile  meine  Seele, 

IM.  60, 6. 10 £!enn  id)  i)ahc  an  bir  gefunbiget'.  'jpfal.  09.:  'Sott,  bu  lueifeft  meine  torl)eit,  unb 

meine  fd)ulbe  finb  bir  nic^t  uerborgeu'.  .^t^'":  '~'c  fcl)mad)  bere,  bie  bid)  fd)mel)en, 

'«.  22, 2  fallen  auff  mii^'.    Unb  5pfal.  22.:  '5f{ein  ©ott,  toarum  "^aftu  mid^  Derlaffcn? 

3n  biefen  nub  anbern  '^.'falmen  rebet  Pbriftu§  in  einer  funbli($en  ^^crfon,  :•■'• 
3Bo  mit  £)at  er  benn  gefunbiget  ober  lüie  fompt  er  baju,  has,  er  ein  f unber  ift? 
3cf.  53, 6  ^illf 0  fompt  er  baju,  toie  3fefaia  am  53.  öon  fni  fagt:  'Ser  .§(S919{  luarff  unfer 
aller  fnnbe  auff  jn'.  T'enn  ba  Inir  (fprid)t  ber  '.^^ropbct)  'alle  in  ber  jrre  gieugen 
luie  bie  fd)affe',  Sa  fanb  Sott  biefen  >){at,  nam  aller  5}tenf(^en  funbe  unb  legt 
fie  im  (ber  allein  ou  alle  funbe  limr)  auff  ben  .^al^-.  '?lIfo  mirb  er  ber  groffe,  ao 
ja  ber  aüergrofte  unb  ber  einige  ©unber  auff  @rben  unb  fonft  feiner  mel)r, 
Senn  ber  Sejt  fprid)t,  Ser  .SpSJHSi  l)abe  auff  fu  geiuorffeu  unfer  aller  funbe. 

äöeil  er  uu  fold)er  ©unber  trorbeu  ift,  ber  unfer  aller  funbe  auff  jm 
ligenb  ^at,  fo  barff  et  toarlid^  ber  Sauffe  unb  mu§  fid)  laffeu  teuffen  jur 
liergcbnng  ber  funben.  -IJidjt  für  fein  *^V'rfon,  bie  unfd)ulbig  unb  nnbefletft  35 
ift,  ©onbern  nmb  unfern  loitlen,  lücld)er  funbe  er  tregt.  Siefelbigen  ftecft  er 
in  bie  Sanffe  unb  »Defd)t  fie  bon  fic^,  ba§  ift:  üon  unS,  in  liiel(^er  5perfon  er 
getretten  ift,  ba§  fie  muffen  in  feiner  Sauffe  nntergef)en  unb  erfeuffen. 

So  ift  nu  3ol)anne-3  georbnet,  ba^i  er  bie  Seute  jur  Sauffc  ber  Suffe 
bringe,  ^.Jtber  fur=  [an.  ^l]  ncmlic^  unb  am  meiften  ift  fein  3lmpt  bal)in  gerichtet,  m 
hau  er  üon  6l)rifto  ,]euge  unb  jn  teuffe,   bal)er  f)eifft  er  anit  eigentlid)  unb 
Voarl)afftig  beS  .'pßrru  G^rifti  Jenffer.     Senn  fo  (^l)riftn§  uidf)t  mit  unS,  ja 


Ilx.  24.  25  |l.?lvtil].  121 

rviumfi  unfern  totüen,  getoufft  Jnerc,  fo  ftnb  iriv  ücvloreii.    Sßcil  nii  ®ott  bev 
.so@^.){9{  aller  53ienfd}cn  iunbc,  auff  ju  gelegt  fint,  baS  er  fic  tragen  luns  iiiib 
bafur  guugtf)nn,  !ompt  er  ju  oio^f>iiiic,  lefft  ficfj  tmn  jm  tenffen  mir,  bir  nnb 
aller  irelt  ju  gut,  ba§  er  un§  Oon  funben  reinige  nnb  gerecht  unb  feiig  matfic. 
5  ?nfo  aud^  puffert  er  firf)  fclBS  am  Cren|,  Inirb  ein  'Sunber  unb  f^Ind), 

©0  er  boc^  allein  ber  gebcnebciet  Samen  ift,  burcf;  luelc^en  alle  Inelt  gcfcgnet, 
ba§  ift:  üon  funbe  unb  tob  erlofet  mu§  Iccrben.  3^a§  er  ober  am  6ren|  fjenget, 
3it}tf(^cn  3liicien  llBeltlictern,  bcnfelöen  gleidj  gerechnet  Uiirb  unb  alba  be§  f(i)me= 
lidjen  tob§  ftirtt,  3^a§  tl)ut  er  ^u  gut  bem  ganzen  mcnfdjlicfjen  C^efc^Iedfit,  hai 

ii*  eru  Oom  etüigen  fvli^lj  crlofe.  ^ft  alfo  bcibeS,  ber  grofte  unb  einige  Si'inber 
auff  (Srben,  benn  @r  tregt  alter  Hielt  fnnbe,  llnb  ber  einige  ©erec^t  unb  ■'öeiltg, 
benn  niemanb  inirb  für  ®ott  gered)t  unb  Iieilig  benn  burct)  jn. 

^itlfo  jeuget  auä)  So^anneä  fclfas  üon  im:  '@il)e,  ba§  ift  @otte§  Samb'.S'-'iM.^'i 
SaS  mu§  ia  heilig,  rein  unb  nnfc^nlbig  fein.    Sßa§  fagt  er  a6er  loeiter  Oou 

i^  jm?    '25elc^e§  ber  Hielt  hinbc  treget.'    Ireget  er  ber  iMt  funbe,   fo  ift  er 
freilid^  ein  ©unber,  ja  allein  ein  Sunber,  Teun  ber  f)etlig  ©cift,  treibt  feinen 
fd^er|,  tnenn  er  burd)  ben  ^^ropl)eten  fljric^t:  '3)er  §69i-}f  loarff  unfer  oEerScf-sa,  g 
funbe  auff  3n',  Unb  burcf)  ^o^annem:  'Sifie  ba§  ift  @otte§  JamB,  meldjcs  ber  S"')- ».  20 
luelt  funbe  tregt'.    2ßer  nu  foli^a  gleubet,  baS  auff  bem  lieben  Aoßrrn   fein 

■-•0  unb  aller  Sßelt  funbe  liegen,  nnb  ^abe  fii^  barumb  laffcn  tenffen,  an»  ß'reu^ 
fc^laljen  nnb  alba  für  unS  fein  tetoer  blut  tiergoffen,  -,'luff  ba§  er,  ber  einige 
Sünbentreger  unb  3?nffer,  uns  alfo  üon  funben  reiniget  nnb  front  unb  feiig 
mochte,  ber  l)at  Oergebung  ber  funben  unb  baB  einige  Seben,  unb  (5I)riftu5 
Sauffe,    6reu|  unb  ^lut  tuirb  fein  eigen,    Senn  treil  er  für  fiel)  rein  unb 

25  unfc^ulbig  ift,  fjette  erS  tüol  uberljaben  fnnneu  fein,  ba§  er  fi(f)  Ineber  tenffen 
mä)  creu^igen  l}ette  laffen.  5Jn  aber  f)at  er  bamit  bem  ganzen  mcnfc^Iic^eu 
©cfd^Iec^t  gebieuet.    2Ber§  gleubet,  ber  '^at§. 

So  ift  nu  (fage  id))  ®.  ,Aotianne§  ber  @ngel,  baPon  llialac^ia§  geVoeiffageti'"'!'-*.* 
l)at,  für  beut  .s^t^rrn  l]er  gefanb,  ba-J  er  lion  jm  jeugcn  unb  jn  tenffen  fol.    '^Inff 

■M  ha^  toir  burd)  fold^e  feine  Sauffe  öon  funben  rein  toärben.  Unb  toeld^c  fid)  nlfo 
Hon  3ol)anne  ^aben  laffen  tenffen  auff  (^f)riftnm,  ber  jm  balbe  folgen  Hu'irbc 
unb  aEe  Sßelt  fegcnen,  bie  finb  feiig  morbeu.  SBie  benn  üon  anfang  ber  SMt 
alle  .^eiligen  |S3(.  J  ij]  burdi  ben  felben  glauben,  ba§  fie  bnrd}  Gfjriftnm  Hon 
funben  geHiafd)en  nnb  gereiniget  folten  Hierben,  erlofet  unb  feiig  finb  Hiorbcu. 

:t5  Son  foIc§em  irioffd;en  unb  reiitigen  Hon  funben  rebet  ber  ^^ropt)et  TaHib 

5PfaI.  51.,  ba  er  fprid)t:  '2Baffd)e  mid)  lool  oon  meiner  miffetl)at  Unb  reinige *i- 51, 4. 9. 
mid^  öon  meiner  funbe'.    ^tem:  'ii^efprenge  mid;,  •'p69{9{,  mit  ^äfopc"-  baa  id) 
rein  teerbc,  iBaffdje  mid),  baö  idj  fdinechiei-i  Hierbe'.    'S)enn  id)  crlenne  (fpridjt 
er)  meine  miffetl)at,  Unb  meine  funbe  ift  jiner  für  mir.    3ln  bir  altein  l)ab 

40  \ä)  gefunbiget  Unb  ubel  für  bir  getljan',  bü§  ift:  3d§  Bin  für  bir  nichts  anber-3 
benn  ein  Snnber,  unb  InaS  ic^  tf)u,  baS  ift  tuife,  nnb  fan  nid)t§  in  mir  finben, 
bas  für  bir  unftrefjtidj  befteljen  funbe. 


122  il'rcbigtcit  bcS  Soljtcg  1S40. 

Dl]  Solifju  fnc^c  \ä)  barmiiB,  Sliiff  hai  bu,  §®K9{,  rccfjt  fiefioltcft  in  bciuni 

SBortcn  iinb  iüd)t  mogeft  gcftiafft  loerben,  tuenn  bu  geridjtet  luirft,  S)a§  ift: 
tüo  ifl)  iiirf)t  'Defciinen  imb  fngcii  tooltc,  baS  i(^  für  bir  iiidjt?  beim  ein 
Siiiibcv  bin,  fo  luiivbc  id)  bcin  linivt  Ingenftraffcn  iiiib  bid]  »erbamncn,  Inic 
bic  §end)ler  itnb  2äJerd()eiIigen  t[)nu.  XovumB  loil  id)  nid^t  jncn  gleich  alfo  s 
üerntelien  fein  unb  fngcn,  ^sä)  feti  fein  ©i'inber,  Senn  ba§  luere  bid),  .•5©1{'K\ 
licx-lengnct  unb  bcin  urteil  Ingengeftrafft,  locldje»  bu  über  mi(^  gcfproc^cn 
l^iaft  unb  baburd)  öcrbampt  aüe  mein  tl)un  unb  Itefen.  ©arumb  bcfcnne  id) 
mid)  für  ein  ©unber  unb  Dcrbamptcn,  auff  ba»  bu  red)t  6et)n(teft,  unb  beiu 
loort  luar  unb  ununibgeftoffcn  bleibe,  ob»  \vo\  angefüd)ten  unb  ncrfolgct  Inirb,  w 
S)cnn  bie  .'pcud)ler  löoUen  burc^  jr  eigen  tocrd  fidj  felbS  gered)t  mad}en  unb 
jr  bing  loiber  @ott  mit  gelualt  tiin  au»  füren,  lügeuftraffen  unb  üerbamncn 
*i. 6i,caIfo  fein  Inort.  ?Iber  e§  t)eifft,  'Ut  vincas,  cum  imlicaris',  Xu  folt  bennod)  für 
jnen  bleiben,  enblic^  redjt  bcbnlten  unb  obliegen,  unb  fie  in  jreu  funben  öer= 
berben  jc.  " 

Sßie  benn  ben  3üben  ge)(^ad),  bn  fie  jorjanni?'  ^.irebigt  nid)t  gteubcn, 
nid)t  buffc  tl)un  nod)  fid)  teuffen  Uiolten  laffen,  Sonbern  ocrod^teten  ©otte» 
rat,  3|ol)anne§  mufte  ben  3:euffel  l)abcn,  unb  h)Q§  er  prebigt  bon  ©otte» 
lucgcn,  mufte  unredjt  unb  erlogen  fein,  Trumb  muften  fie  bruber  gefturid 
luerbcn ,  ^u  grunb  unb  boben  gel)en  unb  an  leib  unb  Seele  Oerberben ,  ©ott  30 
aber  behielt  rcd)t.  S)enn  h)0§  fein  loort  unb  gerid)t  betrifft,  ba  fol  unb  Itil 
er  allein  rcdjt  t)aben.  5Ju  laut  fein  )voü  alfo,  ba§  alle  menfd)en  für  im 
©imber  ftnb,  ©0  folget  balb  ba§  urteil  brauff,  ba»  fie  auc^  bc»  tob»  fd)ulbig 
finb.    3)0  ftraffc  jn  md)t,  ©ib  jm  rcd)t,  bir  unredit. 

'-Ilnltu  aber  red)t  liaben,  fo  fud)e  e§  in  anbcrn  fairen,  ©etje  in§  Ineltlid)  25 
9{egiment,  ba  fanftu  lool  rc(^t  t)aben  Iniber  bcinen  J^eiubt,  ber  bir  Icibe  tf}ut, 
ba»  bcinc  nimpt  k.  ha  mag=[iB[.  lüijftu  bid)  auff»  9}ed)t  beruffen,  c»  fud^en 
unb  forbcrn.  9lber  toenn  bu  mit  ©ott  folt  lianbetn  unb  für  feinem  ©erid)t 
beftet)en,  So  gebende  nur  auff  !ein  ^)M)t,  fonbern  gib  bir  felb  unred)t  unb 
jm  rcd^t,  toiltu  anber»  gnabe  finben.  S)aä  tl)uftu  benn,  luenn  bu  mit  5^alnb  au 
unb  aüen  ^eiligen  fageft:  Sieber  ^ßTO,  idj  befenne,  fide  unb  gleube,  ba»  id) 
ein  Uerbamptcr  ©unber  bin,  S)arumb  bitte  id)  bid),  abfolnir,  lnnfd)e  unb  teuffc 
mid)  umb  6l)riftU'3  IniUcn,  ©0  luei»  id),  ba»  bu  mir  gncbig  bift,  it^  t)cr= 
gebung  ber  funbe  i^aie  unb  rein  unb  fdineeloei»  bin. 

©0  ift  nu  ^^if)anne»  Sauffc  mä){  lueit  non  ber  2auffe  Pl)rifti,  Unb  % 
3h)ar  er  felbS  jeigt  bie  unterfd)eib,  ba  er  fprid)t:  '^vd)  teuffe  mit  Inaffcr,  -Aber 
ber  imc^  mir  lompt,  ber  luirb  eud)  teuffen  mit  bcm  f)eiligen  Gieift  unb  geur'. 
?U»  folt  er  fageu:  ^d^  bin  nid)t  ber  9}{an,  ber  bic  funbe  ücrgibt  unb  ben 
l)eiligen  ©eift  gibt.  5tber  bod)  teuffc  id)  auff  ben  felbigen,  ber  c»  tl)ut,  ber 
balbc  naä)  mir  fomen  luirb.  Tarumb  finb  bie,  fo  '^^ofianneS  getaufft  bat,  w 
unb  Hör  ber  2;auffe  6l)rifti  geftorben  finb,  gleid))t)Dl  feiig  Uiorben,  Senn  fie 
f)aben  geglcubt,  ba»  C?l)riftu»  mit  feiner  Jauffe  fomen  unb  fie  teuffen  Itu'irbe 


9h.  24.  25  [l.^lpiil].  123 

Prjjiiit  bem  fjciligen  @eift  unb  feur,  \)aS  tft:  haS  n  als  bau  redjte  Scmbüii 
(^otteg,  am  ftaiu  bc§  (Tveup  geopffcrt,  alba  fiu'  bie  fiiiibe  bi-r  gniilu'ii  hirlt 
ftcvbcu  luurbe  unb  ba  mit  auc'ridjtcii,  bau  nEc,  \o  an  jn  gtciibcii,  Ucrgcbmig 
bei'  funben  tjaben   unb  ben  t)eiligen  ©eift  empfa{)en  jolten,  bev  fic  crleuifjtni, 

5  T)ciligcn,  trofteu  unb  fteicf'eu  luurbc  k.    ©Icirf)  luic  bie  l)ciligcn  3>ctei"  CSalnb 
unb  anbeve)  Oov  jncn  aud;  gegleutct  f)a6en. 

SarumB  ift  fein  anbei-  untcvid)eib,  ön  ha's  jene  gcgleutiet  tjabcn  an  bcn 
fnnfftigen  6f)viftum,  W\x  aber  glcnbcn  an  ben,  fo  ba  fomen  ift,  39cibc,  jene 
unb  Uür,  f)a6en  einerlei)  Gljriftnm,  lueMjcr  ift  'geftcrn,  I)cnte  unb  in  cloigfeit', 

10  (S'bre.  lo.     'Mein   bie  geit  ift  anber§,  bau  fie  juoor,   Inir  aber  l)cvnad)  finb.  vc'"- »•'. » 
2öer  nu  mit  uuu  ®.  ^ofjanniu  geugnis  gleubet,   bau  er  ©ottcu  2amb  fe\), 
Ineld^u  ber  Söelt  funbc  treget,  unb  mit  bem  fieiligen  ©eift  teuffe  k.,  bcr  Inirb 
mit  un§  fetig,  @ott  geb,  er  fome  Imr  ober  nad),  eu  ift  einerlei)  gtaubcn,  Senn 
lua»  jene,  fo  öon  So^anne  getaufft  finb,  bon  bem  lunfftigen  G^rifto  gegleubt 

15  baben,  ba§  gleuben  »Dir  i^t  tion  bem  felben,  ber  fomen  ift,  unb  empfaf)en  beibe 
eincr(el)  gnabe. 

S)oc§  ligt  groffc  mac^t  bran,  iaä  luir  gleuben,  bau  er  nu  fomen  fei), 
Xcnn  bie  Jsuben,  unb  jtoar  tuir  .?)eiben  and),  luoüen  jmerbar  einen  Pl)riftiim 
liaben,  bcr  noi^  fomen  fol.    S)ie  3»ben  gleuben  nic^t,  ba§  biefer,  fo  ba  fomcu 

20  ift,  6^riftu§  fei),  fonbern  ftel)en  fefte  barauff,  er  fode  noc^  fomen,  TOad)en  ein 
lauter  gefpotte  auu  unferm  glauben  unb  Sauffe. 

[581.2  4]  Sllfo  aud)  ber  iBapft  mit  feinem  ^lauffen  fagen  lool,  (£t)riftuu 
fei)  fomen,  für  unfer  funbe  geftorben  jc.  5tber  im  grunb  ber  liiar()eit,  ift§ 
beibe,  mit  jrer  lere  unb  leben,  alfo  gctt)an,   al§  loere  burd)  (5t)riftu§  fterbcn 

25  unb  blutbergieffen  nie  fein  @rl6fung  gefd)e{)en  noi$  feine  üauffe  oon  jm 
gegeben,  3n  fumma:  al§  toere  er  noci^  nie  fomen.  Senn  fie  leren  burd)  eigen 
loertf  bie  funbe  büffen  unb  bafur  gnugtljun  .'c.  Sarumb  (fagc  icf))  ligt  groffc 
mad)t  baran,  ob  man  gleube  an  ben  erfd)icnenen  ober  jufünfftigen  (Sljriftum. 
So  Xaoib  ober  anbere  3Seter  ju  jrer  jeit  gegleubt  t)etten,  bau  61)riftuu  fomen 

3u  loerc,  fo  lueren  fie  gleid)  fo  tnol  oerbampt  loorben,  311-3  i^t  bie  ^uben,  fo  iiid)t 
gleuben,  hix^  er  fomen  fei),  Oerloren  unb  Oerbampt  luerben. 

äßeiter  bef(^reibet  ber  (?unngelift  bie  ()errlidjc  Offenbarung  (ber  gleidjen 
,}ut)or  nie  9el)ort  noc^  gefel)en  ift),  fo  über  ber  Sauffe  C^l^rifti  fic^tbarlid)  gcfdje()en 
ift,  nemlid),  bau  ba  bie  ganijc  GJottlic^e  "JJiaieftet,  ber  S5ater,  5on  unb  fjeiliger 

31  Weift,  fid)  ]u  gleid;  erzeigen,  unb  fold)  gro§  tunnberlnerd  unb  ©6ttlid)e  flartjeit 
eben  auff  bie  geit,  ha  (S^riftuu  getaufft  luirb,  gefpart  ift,  llber  Ineldiem  fid)  ber 
.^imcl  aufftfiut,  unb  ber  f)eilig  ©eift  er  niber  feret  auff  jn  in  leibtid)cr  geftalt 
lüie  ein  Saube,  Unb  ©olt  felbu  fid)  l)6rcn  lefft  nom  .Sji'i'cl  mib  fprid)t:  '3)iö 
ift  mein  lieber  Son,  an  bem  id)  loolgefalten  l)abe',  unb  er,  Kt)riftu§,  in  feiner 

4u  l)cili9en  menfdieit  ha  ftef)et. 


14  tüufftigen  A        33  juuor  iii=  ||  flefjott  .1 


124  q}tcbiQlcii  bcä  3nl)rcs  1540. 

Tii]  SÖeW;c§  aÜe-j  iimb  uiifeni  toillcu  gefdjefien  uitb  geicfjliciH'ii  ift,  biv>  loiv 
bic  lick  Snuffc  i)oä)  atf)tcn  iiiib  Ijevdid)  pieifen  foüeii,  iuci(  \vk  X)k  fc^cii, 
bnö  fie  GfjviftiiS  ber  .öSn-  iiid;t  allein  eiiigefctjt  iiiib  BcfiUjt  jii  fjckii,  )cmbei'ii 
niid)  Hon  .oof}u»''c,  feinem  Sicnev,  idbi  anninipt,  fendfct  fid;  inö  lualjcv  nnb 
BcnirtS  mit  feinem  r)eitigen  Seifie,  baä  er  bie  Souffe  ba  mit  nid^t  aüein  ht- 
ftetific,  fonbcvn  nnif)  f]ei(igc  iinb  öol  ©egcn§  mac^e.  Sorumb  Inir  and)  uid)t 
jlneiocin  joüen,  baä,  luo  unb  luenn  bie  Snuffe  nad)  Gl)riftn§  BefeU)  Qcreid)t 
luirb,  ber  §imel  offen  ftel)e,  unb  bie  gnn|c  Ijeilige  Sreifaltigfeit  gegenluertig 
fei)  nnb  fetIi-3  teuffe  k.  2)er  2:ert  ift  reid)  unb  toftlid),  babon  nod)  »icl  an 
rebcn  Inere,  ?lber  bie  ftnnbe  ift  nn  anS.  ^^Ind)  ift  er  nor  mnis  mc{)r  geprcbigt 
unb  buvd)  ben  SrncE  anSgangen.  'Jl>cv  loit,  mag§  lefcn,  SBoHenö  itjt  bn  kl) 
laffen  tilciden,  unb  (Sott  nm6  feine  gnnbc  anvuffen. 


IT.  "  2.9tpvil  154U. 

^rcbigt  nm  ^-rcitnn  itnri)  Oftcrii. 

Sie  ^Änber  ^Prebigt. 


.CH 


1 /y^öftevu  fiengcn  inir  an  öon  ber  S^nuffe  G'f)rifti  ]n  reben,  ba§  er  fie  Hon 
^^  ^^oljannc  aua  ber  urfiu^  Ijabe  nngenomen,  baö  er  an  unfer  ftat,  ja  in  i^ 
unfer  ^perfon  trete,  baä  ift:  für  un§  ein  Snnber  tcurbc  unb  lube  anff  fid; 
bic  fnube,  fo  er  nic^t  getl)an  l)atte,  inufd^c  fie  abc  unb  erfeuffte  fie  in  feiner 
I)ciligen  S^auffe.  Unb  bao  er  fol(i^8  gettian  i)ait  nod)  bcm  loillen  ®otte»,  be§ 
f)imlif(^en  ä>aterä,  ber  unfer  aller  funbe  anff  jn  gcloorffen  l)at,  ba§  er»  tragen 
unb  un»  burd§  feine  Jauffc  uid^t  allein  baoon  reinigen  unb  ant  6reu^  bafnr  a« 
gnug  tfiuu,  foubern  anc^  nn§  mit  feiner  t)eiUg!eit  unb  unfc^ulb  an3iel)en  nnb 
fdjmiiden  folte. 

3ift  ober  bQ§  nid}t  ein  feiner,  t)errlic§er  toec^fel,  ba  Ü'^riftuä,  ber  alter 
bing  unfd)ulbig  nnb  I)eilig  ift,  nid)t  aüein  anff  fid)  nimpt  frembbe,  ba§  ift: 
meine  funbe  unb  fd)ulbc,  foubern  er  fleibet  unb  fc^mitdt  mid),  ber  id)  eitel  as 
funbe  Bin,  aud)  mit  feiner  uufdjulb  nnb  reinigteit?  ©tirbt  baju  be§  fd^me= 
lid)cn  tob'3  am  C'i'ren|i  nmb  meiner  funbe  Uiirieu,  burd)  meldte  id)  ben  cioigen 
tob  unb  üerbamniC'  Perbienet  i]abc,  unb  fd)cndet  mir  feine  gevcd)tig{eit,  Sluff 
ba§  id)  mit  jm  etoiglid)  leben  fol  in  f)crrlid)er  uub  unan'5fpred)lid)er  frcube. 
2)nrd)  fold)en  feiigen  loed)fel  (ben  ba»  l)crlj  allein  burd)  ben  glauben  faffet),  m 
bamit  ber  liebe  .Speilanb  mit  un»  beut,  nnb  fonft  burd)  nichts,  loerbcn  toir  ber 
funbe  nnb  be§    tob»  lo§  uub  hiegen  ]u  eigen  fein  gered)tigfeit  unb  leben. 

Sßo  nn  folc^§  geprebigt  unb  erlaub  Uiirb,   ba  lau  man  getoi»  urteilen 
unb  fd)licffen,  ba»  alle  (fie  feien  nnb  l)eiffcn,  luic  fie  looEcn),  bie  ettoa»  anbcrs 
leren  ober  tt)un  (benn  ilU  gefagt)  ber  funbe  baburc§  lo§  3u  loerbeu  nnb  Ö)otte§  s-» 
guabc  ^uerlücrben,  jrreii  uub  mit  jrer  anbad^t,  guter  meiuung,  ftrengem  leben, 
fd^toereu  nnb  groffen  »oerdfen,   loeiin  fie  jr  nod)  melir  tl)etcn,    Perloven  unb 


«Rr.  24.  25  [2.  ^IpnlJ.  125 

?r]  tjerbam^jt  feien.  Senn  fic  fte'^en  bavauff,  bnö  fic  buvd§  Jv  eigen  gcretfjtigfeit 
unb  ticrbienft  Sotte-J  .'jorn  licifoncn  unb  gnabc  unb  fetigfcit  crlnerOen  fonnen, 
2BeIc^5  gmigfam  anzeiget,  ha-i  fic  Pon  bicjcm  fcligcn  hicd)|el  gor  nic^t-f'  luiffen. 
©onbcrn  bencfen:  06  id)  gleid)  ein  Simber  bin,  fjats  bod)  nidjt  not,  ii|  !an  ber 

s  fad)en  tool  roten,  inil  bis  ober  baS  t^un  (>)ott  ,5u  lofae,  ba-S  )üirb  er  anfel)en  k. 

2l6et  e§  ^eifft  oLfo:  liia§  unfer  eigen  bing  ift,  e§  fcfjein  fo  gut  nnb  l)eilig, 

al§  e§  !fln,  bo§  beftet^et  für  (Sott  nidjt,  e§  mu?  ju  nidjte  locrbcn  unb  fdjlerfjt 

tob  fein.     Senn  !ünben  h)ir  |SSl.  etj|  bnrd)  incnjdjlic^e  .feeffte  bie  funbc  buffcn 

unb  bcn  tob  Dertreiben,  tnerä  unnot  gelncft,  boS  ^f)riftu§  loere  5){enfd)  Uiorben, 

'"  jnr  S^auffe  fomen  unb  gcftorbcn  umb  unfer  funb  loiLlen.  Soruutb  Iniltu 
nic^t  feilen  noc^  berloren  fein,  ©o  gleube  ber  ©djrifft,  bie  jeugct,  ba§  alle 
5)teufrfien  Sunber  finb,  bos  für  ®ott  !eiu  Sebenbiger  gcredjt  fetj.  Soften  fie 
ober  geredet  Inerben,  fo  muffe  eo  gefc^etjen  burd)  ß^riftnm,  ben  gcbeuebeietcn 
©amen,  ber  Stbom,  -ilbral)am  ,'c.  Oerljeiffen  ift,  ba§  er  ber  ©erlangen  ben  !opff 

IS  ,5utretten  unb  alle  äßett  Dom  ftud)  erlofen  fol.     3)a§  liat  er  getf)on,  [)ot  aEer 

lüclt  funbe  auff  fidj  geuomeu,   ift  ein  glud)  toorben  für  un§  nnb  f\at  olfo 

aQe  bie,  fo  an  jn  gleuben,  öom  Jlnd)  erlofet,  @ala.  3.  c 

©otc^e  cr!entniy  unb  gloubc  niod^t  ein  frolid;  f|er|,  ba§  gelniy  unb  fid;er 

!an  fagen:  ^ä)  lueiS  üou  !ciner  funbe  metjr,  benn  fie  liegen  ßfjrifto  olle  anffm 

20  ^at§.  5Iu  Ümnen  fie  je  nidjt  ^u  gleid)  ouff  jm  unb  un§  liegen.  S)orumb  !on 
ja  niemnnb  fogen,  ba§  er  bnrdj  feine  eigen  gerec^tigfeit  ober  Drben  für  bie 
funbe  gnugt^u,  Senn  fuube  biiffen  nnb  tilgen  gel)öret  oEein  (Sl^rifto  ju. 
(5{)riftn§  ober  ift  tteber  mein,  bcin  nod;  aller  'DJtenfc^en  loercE.  ©o  finb  fie 
aud^  nid)t  fein  £eib  unb  SSlut,  bie  er  für  unfer  funb  geopffert  l^at,  ©onberu 

as  er  ift  Klar  ©ott  unb  5ftenfd^,  ber  aller  Inelt  funbe  trcgt,  [^eret  ober  3U,  erfeufft 
unb  ertoiirgt  fie  in  ber  Souffc  uiib  am  (ireu^  unb  left  bir  prebigcn,  bos  er 
feinen  £eib  für  bid)  gegeben  unb  fein  33Iut  bergoffen  i^abi  jur  tjergebung 
beiner  funben.  Oleubftu  es,  fo  finb  fie  bir  tiergebcn,  bift  from  unb  gcredjt, 
empfetjeft  ben  l)eiligen  (Seift,  bos  bu  nu  t)infort  ber  funbe  luiberftetjen  fouft, 

30  Unb  Iro  bu  au§  fc^rtod^eit  Hon  jr  übereilet  toirft,  fol  fie  bir  nid^t  ,5ugered)uet 
»uerben,  fo  bu  auberS  in  fold)em  glouben  bleibeft. 

3)a§  ^eifft  öergebung  ber  funben,  bie  gefd)id)t  ja  nic^t  one  bejalung  ober 
gnugtf)uung,  9lbct  folc^e  be.jolung  ift  nid)t  bein,  ©onbcrn  e§  toftet  (4f)riftum 
fein  Seib,  Seben  unb  SBlnt,  |)ic  t)ilfft  nid}t,  ob  bu  gleid},  ja  aEe  loelt  jr  leib 

3;.  unb  blut  opfferte,  benn  e§  gilt  lein  o^ffer  für  (^5ott,  bie  funbe  ju  bcjalen 
(fpridfit  bie  ©c^rifft)  benn  ba§  einige  opffer  C^ljrifti.  S)o§  er  uu  fid)  felb-j 
opfert  für  beine  unb  atter  itelt  funbe  unb  fdjendlt  bir  feine  unfdjulb  nnb 
gerec^tigleit ,  bo?  lompt  bir  ,]u  Ijulffe  unb  erfeufft  beine  funbe  nnb  tob.  Hub 
fo  bu  in  füldjcnt  Oitouben  getoufft  Uiirft,  fo  .yetjeftu  (5I)riftum  ou,  ber  bir  in 

w  ber  lauffe  bie  funbe  obtoefd)et   unb  ben  beiligen  ©eift  gibt  k.    ?llfü  filjeftu 

17  ettojtt  A 


126  5J5tebifllen  be§  3ol)te?  1540. 

]  ja,  \>ai  folc^e  Vergebung  iiicf)t  9cf(^id^t  burc^  uiifer  tniffe,  ©onbcrn  ba§  6^tiftu§ 
unfer  oHei;  funbe  tregt  unb  erlDÜrget  fic  an  feinem  Icib,  unb  lott  foI(^§  buvd) 
ben  glankn  crgvetffcn  unb  uns  feinem  befc^^I  naäj  Inffeii  tcuffen. 

f'-Bi  Piijj  Xa'ö  meinet  quc^  S.  ^«lOljanneö,  bo  ev  jum  .V)6rrn  faget:  '^sd) 
beborff  tool,  ba§  ic§  öon  bir  getaufft  lucrbe,  unb  bu  !6mpft  ju  mir?'  ?llv  ^ 
folt  ev  fogen:  ^i)  bin  ein  ©unbcr,  brumb  folt  icf)  biüic^  tion  biv,  §6ir,  bic 
Saufe  empfafien  unb  alfo  burdf)  bid^  öon  ben  funben  gereiniget  unb  nbfoloiert 
locrbcn.  S)enn  er  ()at  lool  berftanben,  ba§  {v()rtftu§  feine  funbe  I)ette  unb  bodf) 
ber  iuere,  ber  aller  lr)elt  funbe  trüge  unb  allein  bie  Vergebung  bred)te  unb  ben 
{)ciligcn  ©eift  gebe,  barumb  fpric^t  er:  Wn  ift  not,  baS  id^  pdu  bir  getaufft  luerbe.  m 

3lber  (J{)riftu§  fpridjt:  '2af§  i|t  alfo  fein,  Xcnn  alfo  gcbürt  e§  uu«  alle 
gered)tig!eit  jn  erfüllen',  9t(ä  folt  er  fagen:  9Jieine  S;auffe  ift  bat)in  geridjt, 
ba-S  lä)  bnrinuen  abuiafrf)en  unb  erfeuffen  folt  aller  luett  funbe,  baS  baburd) 
aU'jgcridjt  Uicrbe  alle  gered}tig{cit  unb  feligteit.  S^arumb  ift  and)  bie  iauffc 
umb  (S^rtftu§  lüitlen  furncmlid)  üon  ©ott  georbnet,  Sarnac^  oud)  umb  aller  i» 
yjienfd)cn  millen.  Senn  erftlic^  mus  er  bur;^  feinen  eigen  Scib  bie  STanffe 
t)eiligen  unb  baburd)  bie  funbe  luegnemen,  -^tuff  baS  barnad)  auc^  bie,  fo  au 
in  glcubeii,  ticrgebuug  ber  funben  i)abm.  S)arumb  ift  bie  Sauffe  nid^t  ein 
unnu^,  lebig  bing,  luie  bie  Ütotten  leftern,  6onbern  e»  Inirb  barin  auc-geridjt 
alle  gcrcd)tigteit  k.  20 

©D  flehet  nu  bie  buffe  (fo  3ofta"ne§  ^jrebiget  ^ur  Vergebung  ber  funben) 
am  meifteu  bnrin,  ba§  bu  (Sott  rcdjt  gcbeft  unb  befenncft,  ba§  fein  urteil 
Uiar  fei),  bariu  er  faget,  ba§  Inir  alle  @unber  unb  lierbambt  finb,  Söenn  bu 
fotdjeö  Don  l)cr|en  tljuft,  fo  ift  bie  buffe  angefangen.  äl?aS  tliu  id)  beun  mc()r? 
5Burfc  bid)  l)er  unb  Iq§  bic^  teuffcn.  S}enn  idt)  (fbrid}t  CU)rtftu§)  t)abe  mit  2;, 
meiner  lanffc  au$gcrid)t,  ha?\  Uier  ou  midj  gleubet  unb  foldic  Jauffe  anuimpt, 
Vergebung  bev  funbe  l)obe,  unb  mein  5i^ater  fampt  mir  unb  bem  ^eiligen  ^Jeift, 
bei)  jm  toonen. 

Senn  t)ie  fitjeftu,  Voie  tntr  geftern  auä)  fagten,  hah  fid)  über  Pf^vifto. 
narf)  bem  er  getaufft  ift,  öon  ftunb  an  (ber  gleidjen  juoor  bei)  S.  .^\ol)ane-;  r.o 
Sauffe  nie  gefel)en  ift)  ber  §inwl  aufftl)ut  (unb  l]ernac^  bie  @rbe,  ©reber, 
■'öelle  unb  alle§  offen  ftel)et),  unb  ber  beilige  Seift  in  ber  Sauben  geftalt  gefcl)en, 
unb  be»  33atern  ftimme  über  bicfer  Sauffe  geljort  luirb  unb  fprirf}t,  @r  tjabe 
ein  tjcr^lid)  molgefallen  brau.  Senn  biefer  Son,  ber  ba  ftet)et  unb  ftd)  Hon 
3ot)anue  teuffen  lefft,  gefeilt  jm  fo  I00I,  ha§,  luenn  er  taufent  2.l^elt  funbe  -m. 
auff  fid^  trüge,  muften  fie  oüe  in  feiner  lauffc  erfeufft  unb  Vertilget  fein. 
Sßeil  er  aber  an  jm  gefallen  ^at,  fo  t)at  er  anc^  gefallen  an  benen,  fo  an  fn 
gleuben  unb  fid)  naä)  feinem  bcfel)l  laffen  teuffen. 

3llfo  luirb  in  ber  Sauffe  nid}t  allein  bie  ;93I.  (H]  funbe  Hergeben,  Soubern 
luir  Inerbcn  aud)  fidjer  unb  gelniö  gemad)t,  bae  (Sott  ein  fold)en  Unilgefalten  40 
bnran  Ijobe,  iia?-  er  fampt  (El)rifto  unb  bem  t)ciligen  GJeift  ba  bei)  »nollc  fein, 
Un-nu  fie  gereid)t  luirb,  unb  felboi  Scuffer  fein,  Obgleid)  fold)e  l)errlid)e  offen= 


^r.  24.  25  [2.  %\ixil]  127 

?r]6Qriing  ber  ©ottlitfjen  ^Jlaicftet  mi  nidjt  ficfjtliQiiid^  gcfd^t(^t,  tote  jur  felfiigcn 
3ett  am  ^orbaii,  Tenii  c-3  ift  giiiig,  bn§  fic  ein  imi(  gcfd^efieu  ift  jii  eint 
3eu9ntö  nnb  inarjcic^en. 

2)avutn6  foHen  Inii;  nnc-  mit  allem  bicis  geluenen,  biefe  fachen  mit  bc§ 
5  gtouBenä  angeu  onjnicrjen  nnb  folrf^e  r)crrlic()c  offenbarnng  nnb  ®6ttUc§e 
ÜQvtjeit  unb  geprenge,  fo  n6er  bcv  5lanffe  t^f)rifti  gefc^ef)cn  ift,  auff  nnS  311 
beuten,  S)enn  bi§  nlle§  ift  nic^t  umb  (:?I)riftn§  iuiüen  gefc^e^en  nod)  gcfcfjiieben 
(bcnn  er  jm  felb§  nirfjt  gctoufft),  fonbern  un§  3U  troft  nnb  ftcvcfung  unfevg 
glaubcnS,  umb  tocli^cr  linüen   er  and)  bie  S^auffe  I)at  angenomcn.     Sarnmb 

m  foüen  Inir  getoi§  fein,  too  jmanb  getanfft  lüirb,  naä)  (5t)riftn§  bcfc[)l,  baS  ba 

gegcnluertig  fei)  @ott  ber  i^ater,   ©on  unb  ^eiliger  (Seift,  unb  ha§  im  .Sjimel 

eitel  Uiolgefallen ,  luft  nnb  frenbc  barnbcr  fei),   ba§  bie  funbe  Oergeben,  ber 

Öimcl  Ouig  auff gefc^Ioffen ,   nnb  nu  niet)r  hin  3orn,   fonbern  eitel  gnabe  fcl). 

yiiä)t,  ha§  tDtr  foIc§e§  burc§  unfer  reto  ober  gnugtt)un  erlangen  mdgen, 

IS  (Sonbern  umb  biefe§  @ou§  loilleu  fomcn  Inir  3U  biefer  gnabe,  ber  nufcv  alter 
funbe  auff  feint  l)al§  treget,  Don  tuelctietn  ber  iBater  3enget:  '5)i'3  ift  mein  lieber 
©on'  30.,  barumb  '^ot  er  ein  trefftiifj  gefallen  baran,  ba§  er  fic^  teuffcn  lefft 
nitb  im  tnaffer  bie  funbe  erfcufft  nnb  barnoc^  am  (Freuij  tobtet.  S)a  utu§ 
umb  fetneu  Tillen  nntcrget)cn  unb  anff()6rcn  ©unbe,   2ob,  33erbautnty,  unb 

20  bagegen  erfur  bred^en  (Seredjtigleit ,  Sebcn,  @elig!eit,  Unb  ha§  jutior  ait  un§ 
für  (Sott  üerbantpt  »nar,  baB  ift  nn  in  (L^^rifto  eitel  »uolgefaHen,  oud^  lua§ 
noc^  feil  unb  gebrechen  ba  ift,  umb  feinet  itnllcn  md)t  fc^aben  mu». 

3luc^   ift  ba§  rtol  3U  mcrden,   ba§  alf)ie  über   ber  Sauffe  (S^rifti    ift 
uictjt  ein  foli^er  fcfirecflic^cr  anblidf  31t  fcl)en  gelucft  Inie  am  berge  ©inal),  ba 

2s  ba§  öoltf  '.^^lad  ba§  (Sefe^  empfienge,  ha  ein  gro§,  bicEe  unb  finfter  luetter 
mar  nnb  ein  granfam  bli^en  nnb  bonncrit,  nnb  ber  '^^ofanneu  t)atl  grcylicl) 
lautet.  3item  ber  gan|e  SScrg  rauchet  unb  braubte  bi§  mitten  in  bcn  §imel, 
ha^  hai^  DoIcE  3uri'td  Jüid^c  uitb  (Sotte§  ftimme  fo  ün§  bcm  fenr  rebtc  md)t 
l)6ren   tunbte  .'c.     Sonbern  ba  get)et  aüeö  fein  lieblii^,   tröftlid)  nnb  frolidj 

30  3U,  ber  Sater  lefft  fic§  anffS  freunblic^ft  Igoren,  (5r  l)abe  ein  molgefalleit  am 
©ou,  ber  Son  ftel)et  ba  in  ber  mcitftfjeit  nnb  left  fiel)  un§  3U  gut  teuffcn, 
unb  ber  l)eilig  (Seift  feret  erniber  gleidj  aU  ein  3:au=  [iM.  gijbcn.  3)a  ift  ja 
fein  fdjretflid)  ober  maicftetifc^  geftalt  ju  fel)cn,  aud^  fein  ^orte,  unlciblid)e 
prebigt  3ul)6ren  getneft,  barin  fid)  Oiiott  erseiget  unb  l)6ren  l)ettc  laffeii,  ©onbern 

3.',  ift  alle§  lieblidj  unb  tröftlid)  an3ufel)en  geloefen.  ^}in  Uiollcn  Unr  and;  ein 
toenig  bon  unfer  S^auffe  reben. 

^Illffg  erft  foHcn  Inir  au§  ©otteä  Itjort  lernen,  baB  ein  jglid^er  (Jf)riften 
■^^  h)iffe,  lua§  bie  iauffe  fei).  3)enn  e§  fiub  bistjer  geUiefen  biel  ber  yiotteii 
unb  .fi^e^er  unb  »uerbeu  jmerbar  fein,  burd)  Uiclrf)e  bie  t)eiligc  Sauffe  angefochten 
10  tnirb.  Sßelc^e§  fompt  balier,  ba§  mau  bie  lauffe  nid)t  auber-?  aufil)el  bcnn 
(töie  bie  ougcn  um  locifenj  alö  lauter  tuafier.    :Jiad;  foldjem  toUen  gefidjl 


128  ';>tebi(itcii  bc?  3a()ve§  1540. 

Drlfan  ein  5Jtenfd;  md)t  aiibcvo  nc[;ten  iiod)  met)r  luni  bcr  Sauffe  luijicii  toeber 
eine  ßitc.    !Darum6  inuö  ein  (5I)iiften  liicöoii  anberS  unb  Beffer  berieft  fein. 

9iii  lerct  und  Ö)üttc§  loort,  Itiic  iä)  nfft  öcfnqt  Ijotie,  bae  311  bem 
Sacramcnt  ber  2ouffc  gclHircn  brel)  ftücf.  S)o5  evft  ift  vcdjt  notiirlid)  !äBaf|ci-, 
lueldjs  bie  9iottcn  aUein  cinfct)en  unb  jagen,  SBoffer  fonne  bie  Seele  nid}t  s 
Uiajd)cn.  ■)]tQd)cn  barnod)  ein  loutcv  Icbig  3cid;cn  braus,  tnic  man  bie  Sdjaffc 
,5eid;ent  ,'c.  '2lt)er  ba§  ift  Incl  ^u  luenig  jur  lieiligen  Sauffe,  Txnn  c§  ift  nur 
ein  unb  ha§  gerinfte  ftiidfe.  SBir  fügen  and)  luol,  boS  es  iDaffer  fei).  5ll)er 
es  getjurt  nod)  cttoaS  mctjr  basu,  lucldjcä  fold)  tnaffer  l)cvrlic^,  Ijeilig  unb  jitv 
vcd)tcn  Souffe  modlet,  nemlid).  m 

3unt  anbern  ©ottcS  loort  neben  unb  bei)  bem  äßaffer,  Süeld^es  nid;t 
Ipir  eitidjtet  nod^  erticlnmet  ^aben,  ©onbevn  (Stjrifti  tnort  ift»,  bcr  ba  fpridjt: 
!ronttfi.28,i9'(S)c(]ct  t)in  in  alte  'äBelt  unb  teuffct  fie  im  9?Qmen  bc§  SSatcr?  unb  beS  SonS 
unb  bes  tjeitigcn  ©cifts.  äöenn  biefc  Inort  ju  bem  lüaffcr  Eomcn,  fo  ift  ec- 
nid^t  Tncl)r  fd}lei^t  )»ie  onbcr  Iraffer,  6onbern  ein  heilig,  ©ottlid),  feiig  Sßaffcr.  is 
'Senn  \vo  ßiotteS  mort  ift,  baburd)  er  .'bimel  unb  @rben  unb  nC(e§  gefdjaffcn 
(jat,  ba  ift  G)ott  felbS  mit  feiner  trofft  unb  '•JJiadjt.  3ßas  aber  fold;  inort 
mit  bem  luaffcr  fd)affe  unb  tnirde,  tüerben  lüir  ^ernad;  l)oren. 

Unb  bis  ift  für  allen  bingcn  >doI  ju  merden,  baS  man  ba§  SBaffcr 
nid)t  als  fd)lci^t  Inaffcr,  on  ÜÖort  anfet)eu  fot,  Sonbern  loiffcn,  hai  ba§  Inort  20 
mit  unb  bei)  bem  luaffer  mad;et  baS  Inefen  ber  Sauffe.  äöie  @.  -Pauluö 
(sw..'.,2G!lerlid;  l)iet)on  fagct,  6pf)ef.  5.,  Sa§  6f)riftu»  feine  58raiit,  bie  ß()riftcnl)eit, 
gcloafc^en  unP  gereiniget  t)at  bnrd}  baS  inaffeibab  ^W(  IBDStS  ,'c.,  nield)§  ift 
ein  anber  i^ab  unb  äBafdjcn,  bcnn  bnrd)  uotiirUdj  Inaffer  ober  mcnfd;lid; 
luafdjen  unb  baben  gefd;id)t  in  ber  toanncn.  [s8I.  gfij)  ®enn  [)ie  ift  (fjsridjt  21 
©.  '|>anlus)  baS  lebenbigc  ©otteS  toort,  ba»  ba  fagt:  ,^sd)  tcuffe  bid)  im  5iamcn 
bes  ä^oterS  unb  beS  Son§  unb  bes  l)ciligen  ©eiftS,  bos  ift:  ba  nidjt  ein 
-3Jienfc^e,  fonbern  ®ott  felbs  teuffet.  ©cnn  fo  e§  in  feinem  Flamen  gefdjid)t, 
fo  t)eiffts  Hon  ber  Ijeiligen  3}rcifaltig!cit  felbS  get()an. 

3um  brittcn  (.^Jcljorct  nod)  ein  ftiid  ba^u,  ha-j  cS  ein  8acrament  fei),  30 
nemlid)  bie  ©infeljung  ober  folc^  loort,  ba§  bie  Sauffe  ftifftct  unb  orbuct. 
Senn  e§  mu§  fjie^u  jlncicrlcl)  tuort  ha  fein,  bas  e§  eine  Sauffc  fei).  6ineS, 
fo  bei)  bem  Inaffer  ober  teuffen  gefprod)en  loirb.  S)a§  anber,  fo  alfo  3U  teuffen, 
ba«  ift:  inS  Itaffer  ju  taud^en  unb  foId)c  luort  ju  fpred)cn  orbcnet  unb  befilljt. 
äBcnu  uu  fold)e§  3U  famcn  !6mpt,  nemlid)  ber  befell)  unb  einfeljung  fold)§  ;,•.>, 
juttjun  unb  ba§  Inort  mit  bcin  Inaffcr,  fo  fold)cr  cinfctjuug  nad)  gcbraud)t 
mirb  unb  bie  felbc  übet  unb  auSrid)tct,  fo  tjeiffet  unb  ift  es  eine  lauffc. 

Si§  ift  ba§  furnemefte  ftutfc,  barnat^  man  l)ierin  fc()cn  unb  fragen  fol, 
nemlid),  2Ber  bcr  Stifftcr  fcl),  bcr  fold)  teuffen  georbiict    unb  bcfolljen  {)ai'i 
Xeun  ba-?  mad)ct  eine  groffe  unterfd)cib  3lnifd)cn  bcr  lanffc  unb  altem  anbern,  4« 
fo  ba  non  '?3ienfd)cn  erbad)t  unb  bafur  gel)alten  Inirb,  al§  folt  e§  für  @ott 
ctUniS  gelten  unb  niiljcn.    '.Jlls  3um  (%Mnpcl:  3)ie  3^'ubercr  unb  !IcuffclSl)nrcn 


9Jr.  24.  25  [2.  april!.  129 

?i]bic  2Betterme(i)ci-tii ,  braucCicu  nud)  eine§  3cicCFii§  obci;  ßmitur,  aly  9Büi| 
imb  ßreuter,  iinb  fpvec^en  baiübcv  bü§  2>atcr  iinfer  ober  anber  (jeilige  tooit 
unb  namen  @ottc§.  Daö  ift  ia  (fnf\cn  fiel  nit^t  Bufe  bing,  ©onberii  finb 
beibc,  ©otte»  (Sreatur  unb  !Dftücf)c  tuort  unb  {)eUtgc  namen,  S)aiumb  fol  e§ 
s  hofft  i)aim  unb  ba§  auäiic^tcn,  bnju  man  jv  brauchet,  ©letd^  toie  auÄ)  bcv 
ä^apft  mit  feinem  (5t)refcm,  'ilViii)lüoffcr  unb  @al^  geudett  unb  jeubert. 

3l6er  tjie  fol  man  nacfj  bem  britten  fturf  fernen  unb  fragen:  ßieber,  Iüo 
unb  loer  ift  ber  ©tiffter,  ber  foldjg  ge^eiffen  I)abe?  .Ciaftu  audj  ein  inovt 
ober  befclf)  ©otteS,  fo  ha  fagt:  SaS  foltn  tl)nn'?    @o  foltu  3al|  ober  Umffer 

10  Uieifien  unb  foli^e  itiort  baruber  fprec^en.  JBo  fold)  »nort  nttfit  ift,  bn  ift 
unb  gilt  ni(^t§,  tt)a§  man  fonft  für  jcidjen  unb  luort  braud^et.  S)a§  au(3^ 
bie  2'anffe  on  btefe?  !ein  ©acrament  trere,  ob  glei^  beibe,  2Baffer  unb  5Bort, 
bariiber  gefprod^en,  ba  teeren.  Söie  ba§  Sabftnmb  mit  fold^er  falfcf)cn  £ügcu= 
tauffe  nerret,  ba  fte  bte  tobten  ©loifen  toei^en  unb  tcuffen,   S)a  and)  bcibc, 

IS  äßaffer  unb  Sßort,  gebraucht  loerbcn  tnie  in  ber  redeten  Sauffe.  äßaS  feilet 
benn  baran?  5Iic^tg  anber»  bcnn  bi>3  ftnd,  baö  tein  ©otte»  ftifftung  unb  bcfell) 
ba  ift,  ber  foIdjS  gebeiffen  unb  georbnet  iiabe,  ©onbern  [St.  5iii]  ^3Jtenfd)cn  nnS 
eigenem  gutbunden  folc^e-j  ouffgebrad)t  baben.  23}ie  benn  ba§  gan|e  iBabftum 
eitel  5)icnfd)cnlere  unb  jr  eigen  2ant  ift,  S)arumb  ift  folc^  teuffen  !eiu  6ncra= 

SU  uicnt,  fonbern  ein  lauter  Oertcrung,  ja  ein  fpot  unb  lefterung  ber  Sauffe. 

^itji  ba§  ift  ba§  notigfte,  fo  man  bet)  ber  S^auffe  lernen  unb  Unffen 
fol,  S)a»  ba  \tti  ber  ©tiffter  üon  .'ptmel,  ber  ba  beibe,  ben  bcfell)  ^u  teuffen 
unb  aud)  bie  gorm  unb  SBcife,  fteHct  unb  gibt.  S^eun  erftlidj  nui«  ©ott  fclbö 
l)ielion  befellieu.    S)arnac^  mu5  er  aud)  fclb§  bie  ßreatur  ober  (flemcnt  nennen. 

25  S)a3u  aud)  fe|cn  obber  furfd)reiben  bie  loort,  fo  man  baju  brand)cn  fol.  3)a§ 
e§  aEe§  gel)e  in  feinem  befel^,  nid)t  a\i-3  ÜJienfdjli(^er  tvali}  ober  aubadjt, 
ipeMjc  ber  ^eilige  ©eift  in  ber  ©d)rifft  aüentbalben  Oerbampt  unb  l)eifft§ 
3Ibg6tterel)  unb  3"tberel),  Unb  fprid)t  bntion  in  bem  $ropl)eten  ^ercmia  am 
7.  (Jap.:  '<iiiod  nun  piaccepi,  nciiue  a.'^ceiHlit  in  cor  meiini'  etc.     XaS  ift:  '3id)  C^er.  7, 3i 

30  i]abc  folc^e  nie  gebotten  nodj  in  finn  genomen'.  SDarumb  Inil  er,  baS  »nir 
nid^t»  onber§  annemen,  benn  »oa§  er  felbS  ftifftet  unb  orbenet,  Uield)c§  UU'S 
auä)  ba§  befte  unb  nii|efte  ift,  ba§  Inir  nid)t  biirffen  in  jlceioel  pampeln  unb 
fd^toeben,  ©oubern  geloiä  fagen  tonnen:  3d)  )oei'5,  baS  bie  Souffe,  fo  id)  enip= 
fangen  t)abe,  nic§t  5Jienfd)cn,  fonbern  ©otteS  loerdE  unb  Sauffe  ift  (ob  fie  lool 

3'.  burd)  ein  9Jlenfd^en  gereid)t  loirb),  benn  cS  ift  fein  eigen  ©eftifft  unb  Grbnung. 

äL^o  nu  fold)er  Oerftanb  Oon  ber  lanffe  ift,  ba  tan  mau  fidj  t)uten  unb 

hjeren  beibe,  loiber  bie  5Kotten,  fo  bie  Stauffc  für  fd)led}t  teaffer  unb  menfdjlid) 

bing  Ijalten,  Unb  »niber  alle  ^fi'bcre»)  unb  greloei  beö  S^apft-i,  fo  beibe,  ber 

(>reaturu   unb  ©ottes  loort,  mi§braud)et  011  ©otte-j  bcfell).     Tcnn  loo  Wott 

10  ctJuaS  ftifftet  unb  einfe^et,  ba§  mn§  nid)t  ein  fd)led)t  mcnfdjlidj  ^^jcidjen  fein. 


fiut^evö  ilöeitc.    XLIX 


130  ^rcbiflteii  bc?  3at)"^  l-^4(». 

Hi-i  ba6et)  mau  einen  fui:  bcii  anbevn  feniien  uiib  uiitciid;eibeii  fan,  Sonberii  ein 
lieiliom,  t)eilig,  Ö5iittlidj  bing,  ha§  ha  fvcfftig  ift  iinb  bienet  pr  fcligfeit. 
3Bü  nu  lonffer  ift  mit  föotteä  loort  unb  au§  föotteS  ficfel^,  ha  tonnen  bie 
I)ev^en  gcUnS  fein,  bn§  bi§  ift  ein  «d)tc  göttliche  Sanffe,  ob  fdjon  bn  fein  euffer= 
Ud}  gi'0'3  gepvenge  fnv  ben  ongen  ift,  Tenn  fold}iS,  oti  e^  and)  anff-3  ()eniidjft  •'■ 
Incrc,  t^ut  e§  bod)  nidjt«  3ur  Uauffe. 

T-cnn  (lie  Inivb  ber  5]lenfd)  gar  an^gejoiicn  nnb  nadct  evjn  6rai$t,  nnb 
gcfdjic^t  ntd;t  ntc()v,  bcnn  ba-j  er  aua-  ©otteS  befeU)  inc'  limffcr  gctaudjt  ober 
ba§  toaffer  uBer  jn  gegoffcn  unb  ba§  tuort  gcfproc^en  inivb:  3(^  tcuffe  bid)  3C. 
2Bo  ba§  gcfd)id)t,  foltu  barau  nid)t  5lrieiffe(n,  e§  fei)  ein  rechte  üolforncnc  lo 
S^üuffe,  Tioä)  barnac^  fragen,  c6  ber,  fo  bie  Sauffe  rci=[ä*i.  g4](^et,  from  unb 
glenbig  ober  nic^t  fei).  t'aS  jn  gleid^  ÖJottIo§  unb  ungleubig  fein  (benn  loa§ 
er  für  fein  Sßcrfou  ift,  baS  gct)et  bie  Sauffc  nid^tS  an,  fol  aud^  bir  uid)t 
fc^abeu),  fo  er  nur  bie  einfe|nng  (5f)rifti  f)elt  unb  uimpt  bagu  nidit  mein, 
bier,  langen  ober  ein  anbcr  bing,  fonbern  loaffcr  mit  3uget{)auem  ©otteö  15 
tnovt,  ©0  t)eifft  unb  ift  e§  eine  ^eilige  Sauffc.  S)enn  ^ie  ift  alteS,  fo  ju  bem 
tnefen  ber  S^auffc  gct)6rct,  ncmlid;  naturlid)  Jnaffer  mit  bem  )iiort  nu§  ®otte§ 
ftifft  nnb  befell). 

'S)arumb  mu§  fie  auc^  ba§  ttjirden  nnb  au§rid;ten,  baju  fic  georbuet 

Sit.  3,;.  ift,  nenilid),  loic  S.  5pantus  leret  Sit.."!,  bie  '  Inibbergeburt  nnb  ernetoerung  20 
be§  Ijeiligen  @eift§'.  S;cnn  toic  mir  oon  ?lbam  nnb  G^lni  finb  geborn  ^n 
biefem  leben,  '^tlfo  fol  ber  felbige  alte  yjlenfd),  ^uoor  gcborn  in  funben  unb 
,5um  tob,  iüiber  unb  nelu  gcborn  locrben  jnr  gercd)tigtcit  nnb  emigcut  Seben 
auB  trafft  be§  l)eiligcn  ©ciftä,  Hub  bod]  cufferlid)  nichts  mef)r  bajn  fonipt 
nod;  baöon  cmpfunben  mirb  benn  loaffer  unb  mort,  locId)e§  allein  mit  ben  2;. 
äugen  gefet)en  nnb  mit  obren  geboret  toirb.  Unb  bat  bod)  foId)C  ßrafft,  ha?- 
ber  9J(cnfd),  fo  in  funben  empfangen  nnb  gcborn,  i^t  für  (Sott  neVo  gcborn, 
unb  ber  juUor  jum  2ob  lierbampt,  nu  inarbafftig  ein  föotteä  finb  loirb.  SBer 
tan  foId)e  bcrrligfcit  unb  trafft  ber  bfüigfn  Sanffe  mit  menfdjcn  finnen 
ober  öerftaub  erlangen?  30 

©arumb  fi[)c  alba  nid)t  nad)  bc§  Sicuerg  baub  unb  muube,  ber  fc^ledjt 
maffer  nimpt  unb  Joeuig  Inort  ha^ii  fprid)t  (luclc^e'5  ein  gering  loerd  ift,  bo§ 
allein  äugen  unb  obren  füllet  nnb  foiift  nid)tC'  tfiut,  mic  bie  blinbc 'iVninnfft 
fid;  bunden  lefftl,  8onbern  luid)  Wotte§  mort  unb  locrd,  au5  meld)ec-  öefcll) 
bie  Sauffe  gcftifftct,  ja  ber  felbS  2cuffcr  ift.     Sarnmb  l^at  fie  and)  fold^e  »-i 

ait.s.strafft,  mie  ber  beilig  Ökift  burd)  S.  ^^anl  jcnget,  'bn-i  ein  93ab  ber  mibber= 
geburt  unb  cmeloerung  bcv  beiligeu  0>)cift§'  ift,  )oeld)y  uufer  unreine  unb  lier= 
bampte  geburt  bon  9lbam,  bariu  loir  alle  in  funben  gcborn,  nnb  ba'^er  fo 
notier  nnflat-j  unb  anffabS  finb,  ba§  uufer  berb  unb  alle  bod)fte  frefften  ber 
ucrnuufft  miber  Oiotteä  CJebot  unb  feinen  millen  ftrebcn,  baöon  loir  uu§  felbä  4.1 
uid)t  reinigen  fiinnen,  fol  anbcrc-  mnrljcn  unb  folcl)e  (vrbfcudjc  reinigen  unb 
loegnemeu    Unb    nno  in    nnfd^ulb   fetten,    ba-j  loir   one  fiinbe    unb   tob    am 


<Rr.  24.  25  [2.  9lpi-i(].  131 

?i]  ^uugftentoge  aufferftel)cu  tucibcn,  fci)6uer  iinb  reiner  benn  bie  ©onne,  an  Scib 
inib  @eel  gerecht  iinb  tcBenbig  in  eiingfeit. 

Sarurnb  fol  man  bie  lauffe  nidjt  gering  f)alten,  Irie  bie  SeuffelSrotten 
t^un,  bie  ein  fc^Iec^t,  lebig  3c'tfK'i  bnraus  machen,  ©onbern  fjocf;  efiren  nnb 
!'  greifen  al§  unfern  I^öc^ften  nnb  t^elnrftcn  f(^a|.  Qh  tnir  tuol  niif;t§  boöon 
fc'^en  benn  luaffer  nod^  liiiren  benn  bie  [spi.  (S  i]  hiort,  bnrd§  ben  Seuffer  ge= 
fprod)en,  Don  toeMjem  Inir  bod)  nid^t  fminen  Voiffen,  o6  er  felb§  glentt  ober 
nidjt.  2öeld)§,  inie  gefagt,  bcr  jEauffe  nid^tS  nimpt  noc^  bir  fc^abet,  ®enn 
iä)  foI'S  unb  \v\l§  nid^t  barnuff  tongen  ober  fe|en,   tDag  ber  Wiener  ift  ober 

10  gleubet,  Sonbern  bo»  iif;  meiner  lauffe  gelm§  fet),  luil  iä)  nuff  ben  Stiffter 
fefjen  unb  ^oren,  Voie  fein  toort  unb  fiefelt)  lauten.  S)er  bicner  mu§  .^luar  bn 
jein,  feine  fianb  unb  munb  bnjn  rcidjen,  ?lkr  id^  fol  niic^  nic^t  Inffen  lueifen 
nnff  ben  fi(^tbarn,  fonbern  anff  ben  unfidjtBarn  Jeuffer,  ber  bie  S^onffe  geftifftet 
unb  georbnet  I)at,  3Iuff  ben  fol  id^  fel)en,  ®ott  gebe,  ber  ©iener  fet},  toie  er  Uiölle. 

IS  So  l)6re  ic^  nud^,  ba§  biefe  tnort,  fo  gefproc^en  h.ierbeu,  nid)t  nlfo  Innten: 

^d)  teuffe  bid;  in  meinem  ober  '2.  5petri,  ^*auli  ober  einiges  5[fieufd)en  mimen, 
Sonbern:  'im  9iamen  bes  93Qter§,  ©on§  unb  ^eiligen  ©eiftS".  3"  ^f»  fcl)^'  'dj, 
bnä  ber  Seuffling  in§  toaffer  getnud)t  toirb  ober  bomit  begoffen.  2)al)er  »oeiS 
id),  bo§  fold)y  ein  reifte  "Janffe  fei),  S)enn  bie  ©(grifft  Bezeuget  flnr.  Hui  bie 

20  bre^  ftiid  baju  lomen,  fo  fei)  el  eine  redete  Sauffe,  bie  einen  nelocn  'i)Jieiifd)cn 
uiad^t,  Unb  Ido  er  alfo  Bleibet,  ift  er  '^eilig  an  leifi  uub  feel. 

5nfo,  fage  ic^,  fol  mnn  berrlid^  Beibe,  reben  unb  benden,  lion  ber  l)eiligen 
Souffe,  ha^  fie  tueit  unterfd)eiben  kierbc  Oon  nnberm  mafd)en  uub  bnben, 
S)enn  l)ie  ift  @ott  SJater,  ©on  unb  l)eiligcr  ©eift  felb§,  ber  bn  teuffet  nnb 

5.'.  babet.    S}nrumb  mnS  nud^  bnS  VoerdE  fo  Irefftig  fein,  baS  e§  ben  'i)JJenfd)en 
gan^  neto  moc^e.     !EQl)er  pfleget  ©.  ^ol^anne»  ber  ©uangelift  gerne  nlfo  Hon 
ber   lieben  Souffc  3U  rcbcu,    SaS  fic  fei)  ein  Umffer  mit  bem  blut  {'>l)rifti 
gemenget,     ^llu  ^o^QH-  19-  ^o.  (J!^riftu§  gecreu^igct  uub  geftorbcu  loar,  unb?»ii  i». S4 
ber  AUieggfued^t  einer  mit  einem  ©pet)r  feine  feiten  offenet,  ba  gieng  (fprid)t 

so  erj  aU  balbc  Slut  unb  5ßaffer  l)er  an^.  Unb  befrefftiget  fold)§  mit  groffcn 
loorten  unb  fprid)t:  'Unb  ber  bna  gefe!^en  fjat,  ber  bezeuget  e«,  uub  fein  ,3ci'9"iä 
ift  luar,  unb  er  loeiS,  bn-?  er  Ivar  fngct,  ?lnff  ha§  auä)  fr  glcubet'. 

£)e'3  gleid)en  in  feiner  (fpiftel  am  leljtcu  6np.  fpridjt  er  Oon  ^Brifto:  i.'ooii.r,,c 
'S)iefer  ift§,  ber  ba  iompt  mit  lüaffer  unb  blut,  3f)efu§  6t)riftn§,  5Hd}t  mit 

3.'.  looffer  nlleine,  fonbern  mit  lonffer  unb  blut'.  3llfo  luil  er  allezeit  ba§  blut 
in  bie  Sauffe  mengen,  bn§  bariuucu  id)eine  unb  erfet)eu  luerbe  bn§  rofcufnrbe, 
unfc^ülbige  blut  ßb^ifti-  ^i^ä)  5Jienfd)lid)en  äugen  fd)eiuct  ba  nid)t§  lueber 
lauter  lueiS  luaffer,  baS  ift  Umr,  'Jlber  ©.  3ol)anne§  loil  un§  bie  iuncrlid)en 
uub  geiftlid)en  äugen  beä  glaubenä  aufftl)un,  ba§  mir  bamit  fet)en  nid)t  allein 

40  lunffer,  fonbern  auc^  ba^  blut  unferS  .'pßrrn  S^efu  (^t)rifti. 

1«!.  öiijj  Sßarumb  ba§'^:  3)enn  biefe  beilige  2auffe  ift  un§  crliun-beu 
burd;  bnffelbige  blut,  IreldjcS  er  für  nuv  l'ergoffen  uub  für  bie  fiuibe  be,)alet 


132  iUcbtgtcii  bc?  '^nijw  1640. 

Vrjijat.  Sag  Hut  uiib  bclicIOni  ticrbiciift  iinb  fvofft  l)iit  er  in  bic  laiiffc  gelegt, 
ha^  man  eö  bariim  cviaiigcn  fol.  S)enii  toclc^ev  bic  %auf\e  empfetiet  im 
glauben,  ba«  ift  eben,  aU  Uinrbe  er  fii^tiglid)  mit  beut  blnt  C^l)rifti  gctuaidjen 
unb  Don  funben  gereiniget.  Jenu  bergcbung  bcr  funben  erlangen  Ivir  nicl}t 
burd)  unsere  luercf,  fonberu  bnrdj  be§  6üns  ©otteS  [tcrben  unb  ttuttiergicffen,  s 
©oWje  nergcbnng  aber  legt  nnb  ftcdt  er  in  bie  loufje. 

Sal}iu  t)at  ©.  oof)«"-  gefel)cn,  ba  er  luaffcr  nnb  blut  ,^ufameu  menget, 
S)enn  e§  ift  bod)  barinn  baä  jcuige,  fo  burrfj  ba§  blut  erlrorben  ift.  Hub 
fi'tje^et  alfo  @.  ^Vil)nii-  beu  ^tenfdjcu,  fo  getaufft  »rirb,  in  bcm  blut  P^rifti 
gcbabct.  SBeldje^  fahit  ift  uidjt  ein?  fnnbigcn  -rienldjen  ober  eine-5  tobten  lo 
"Sod^  ober  Cd^feublut,  ©oubcrn  es  ift  unfd)iilbig,  geredet  unb  l)cilig  nnb  ein 
blut  be§  le6en§,  S)arumb  l)at  e§  nnc^  fo  fd)arff  fal|  unb  feiffe,  baB,  loo  eö 
fompt  über  funbe  unb  nnreinig!eit,  beiffetS  nnb  Uiefc^ct§  aües  l)intoeg,  frifft 
unb  tilget  in  eim  augeublirf  bcibe,  fnnb  unb  tob. 

?llfo  bilbet  uns  ©.  3ol)anuey  bie  liebe  jEauffe  für,  ba»  loir  ntdjt  follen   "^ 
1.30I). 5,6 achten  nod)  anfeilen  allein  ba>5  ioeiS  loaffer,  Tenn  (5[)riftu§  (fbridjt  er)  !ompt 
nidjt  mit   Uuiffcr  alleinc   iloic   bie  äBibberteuffer  leftern,  Cä^-5  fei)  nid;t5  mel)r 
beun  ItiQffer),  Soubern  mit  loaffer  unb  blut,  SBil  bnrd)  fold^e  toort  un§  ücr= 
manet  Ijabcu,  mit  gciftlidjen  äugen  in  ber  lauffe  an^ufe^en  ba^J  fc^one  rofen= 
färbe  S^lut  6t)rifti,   fo  ouC'  feiner  ()eiligeu  feiten  gefloffen  nnb  tjcrgoffeu  ift,  20 
Unb  l)eifft  alfo,  bie  getnufft  locrbcn,  nidjtö  anber§  beun  in  bem  felben  rofen= 
färben  blut  St)rifti  gebübet  unb  gereiniget  Inerben. 
i.'i!oitii,a  Salier  and)  B.  ^4>ctruc'  fagt  l.$etr.  1.,  bai'  bie,   fo  getaufft  finb,  be= 

fpreuget  »oerben  mit  bem  unfd)iilbigen  blut  CHjrifti.  2Bie  luerben  fie  benu 
bef}jrenget '?  Sßer  l)at  je  gcfel)eu  jemaub  nlfo  befprenget  loerben?  'S'^var  im  2:, 
4.!D!oici9,2ff.  alten  leftament  mar  bcS  befprcngeu-ä  oiel,  loie  9inm.  10.  geboten  Umr  oon 
bem  Sprengloaffer,  bon  ber  afdjen  ber  berbrauten  rotUdjen  fi'ue,  bamit  bie, 
fo  unrein  looreu,  mufteu  entfnnbiget  loerben.  -ilbcr  ba§  fpreugen,  babon 
©.  5petru>3  faget,  innb  bnrdj  jency  bebeutet  ift),  ift  nid}t§  anbcrS  benn  prebigen. 
äßei£)e  ober  Sprengluaffcr  ift  bie  Ijeilige  8d)rifft.'  2)e§  ^^rebiger»  ober  6t)rifteu  w 
junge  ift  ber  ©prengloebbel.  3)enfelben  tnnclt  er  in  be§  .V)@rrn  Gl)rifti  rofen= 
färb  blut  unb  befprenget  bamit  ba§  bolrf,  ba§  ift:  er  prebiget  fnen  ia^ 
(Suaugelium,  loelrf}ey  alfo  tautet,  Ta§  b'tjriftua  oergebnng  ber  funben  er= 
>öor[a3L  (S)  iij|ben  l)abe  burd)  fein  telor  blut,  baö  er  für  aller  äßelt  funbe  am 
firen^  üergoffen  t)at,  ai5er»  gleubet,  ber  ift  ba  mit  befprenget  k.  3* 

S)arumb  ift  fold)e§  prebigcu  nnb  barauff  tcuffeu  eben  fo  biel,  als  trtnrbe 
ba§  blut  (s()rifti  felbs  über  uns  gefprenget,  '^lücin  ba§  c§  all)ie  geiftlid) 
gefd)id)t  (beun  leiblich  befprengen  tl)et§  uid)t),  ba§  toir  gleuben  unb  fagen: 
2ä)  bin  gemafd)en  uon  funbe  nnb  tob  burd)  meiiieS  .IXSrru  P'brifti  blut. 
Äsüljer^    ^J(u§  ber  prebigt  bes  (Snangelii,  2)a  l)bre  idj,  ha^  (5l)riftus  barnmb  *" 

14  titiflEt 

')    Vtjl.  nnteii  ilie.  l'rriliyt  roni  ."<.  Oldnlicr   Ij-Il  (früh)  am  Ende. 


9iv.  24.  2;-.  |2.  «ptil].  l:'>;5 

Pilöcftüvticii  fci)  unb  IjaBe  fein  Blut  ticvöoffen,  faa§  alle,  |'o  au  jii  rtlciikii,  licv= 
gcbung  ber  funbeii  f)a6en,  gerecht  iiiib  fclig  fein  foffen  ;c. 

(Stcid)  Une  \vix  glciiCnMi,  ba-3  biinf)  bic  'Jlbfoliitio  bte  iiiiibcii  bcre,  fo 
gefallen  ftnb,  licrgeben  loerben,  '^Ihijt  umb  bc-3  fjenbe  nnfflcgcnS  luiUen,  Senn 

5  mein  l^enbe  inifflcgcn  tliet  alTcin  niifjts,  Sonbcrn  bnS  C^ljriftn-J  kfolficn  fjnt 
unb  gcfagt:  'SBns  jv  anfj  @rbeu  lüfcn  merbct,   fol  anifj  im  .s>iincl  Io§  fein'. a)iii"f).is,i8 
3tem:    SBem  jr  bie  funbe  öergefiet,  beni  foKcn  fic  Uevgcbcn  fein,    ''iinff  foldje  3»^  2".  23 
Uun-t  ncnie  id)  bie  9[6foIutio  nn,   al§   bie  C^ott  fdb-S  geftifftet  nnb  6efoU)en 
l)at  K.,  unb  l«ei-;,  baä  id;  in  )old)ein  nnd;  bcfprengct  luerbe  mit  beut  unfd)ut= 

10  bigeu  blut  6£)i-ifti,  ba  mit  ev  bie  ^Ibfolutio,  Snuffe  nnb  Socvoment  geferbet  bat. 

So  £)at  nn  6.  Sof)flnnc§  mit  bicfcm  8prudj:  (^fjviftu«  ift  mit  uiaffci-'-Soii-s.c 
unb  blut  Jörnen,  InoUcn  anjcigcn,  ba§  bie  Sanffe  fo  ein  beiilic^-  f^fftig  bing 
fei),    ba§    fte    bie  funbe  abloefdjet,    ben  tob  evfeufft  unb  ertonrget    unb  alle 
gebrechen  Ijeilet  unb  rein  machet.     @oId)ey  fetjen  luir  jloar  ntdjt  mit  angen, 

IS  ^Ibev  bie  Gtiriften  finb  folt^c  l'ente,  bie  ntdit  follen  iiod)  hiotlrn  fetien,  fonbevn 
fie  ()nlten  fid)  aiw  njort  nnb  gleubcii. 

Sod)  g(et($t»ol  ift  ber  liebe  ©ott  fo  forgfcltig  für  nn§,  bamit  ioir  nidjt 
in  bcv  irre  geficii  nod)  bcrgcblid)  nad)  jm  tappen,  bat  er  nitS  eniferlid)e,  fid;t= 
barlid)e  3i^id)en  gegeben,  baran  luir  füllen   nnfer  äugen  nnb   ol)ren  tiengen. 

20  8onft  ntodjten  luir  fnrloenben,  Inir  Irnfteu  nii^t,  luie  ober  mo  Uiir  in  finben 
folteu,  ober  nad)  unfern  gebanden  tjin  unb  Iniber  irren  unb  flabbern,  SBie 
biS'^er  im  i'apftnm  gefdjeljen,  ba  einer  bie  311  8.  ;sncob,  ber  anber  gen 
^Kom  'c.  gelauffen  ift. 

Sariimb  gibt  er  um  ]u  gut  foldjc  ,^eid)en,   ba§  man  jn  uid)t  {]\(  ober 

25  ba  fndien  bürffe,  Hub  fprid)t:  eilic  aiiff  bae  iriort,  Sauffe,  ©acraineut, 
5d)lLiffet.  S^aj  ift  h)ol  al(e§  eufferlid),  ?lber  bajn  bir  not  unb  nu^,  boiS  bn 
babeft  ein  geltnS  3?'ilbe,  baran  bu  niid)  loiincft  ergrciffen,  Senn  in  ber  bioffen 
^TJaicftet  Inirftn  mic^  uid)t  erlangen.  Sannnb  muä  id)  mid)  j*i.  @4]  in 
fold)cm  eufferlid)em  3?ilbc  bir  furftellcn,  ba--  bu  niid)  foffen  touueft. 

30  5?ei)  folc^em  Sßitbe  unb  ^iiäjin,   imn  jm  felb§  uu§  gegeben,  folteu  luir 

bleiben.  8onft  Inirbc-  nn-?  geben  loie  ber  gantu'u  5)iönd)e  rotte,  lvcld)e  jrcr 
lauffe  uergeffeii,  iuä  filoftcr  gangen  finb  unb  ein  Wappen  ange3ogen.  llnb 
jncn  felbi  foli^  ^eit^en  gemacht,  barin u  fie  ®ott  baben  finben  unb  treffen 
inollen,    unb  für  geben,   bac'    fei)  bie  red)te  lueife,  ®ott  ,]u   bieneu   unb  ben 

35  Ajimel  ,5U  erlangen,  öabeu  bariuid)  bie  £'el)cu  auff  jve  übrige  oerbienft  lier= 
troftet  nnb  bcm  crtic^ten  geh)eit)etcn  Soltj  unb  3Baffer  ja  fo  Diel  unb  groffe 
frafft  geben  atS  ber  bciligen  lauffe.  Taä  ift  nlleä  ®otte§  gefeilet,  ja  ®ott 
ocrfud)et  unb  Slbgötterel)  für  red)ten  Öiotte-öbieuft  augerid)t,  2)cnu  ba  feiletö 
an  bem  inort,  fo  fold)e5  ftifften  unb  bfiffe»  fot. 

40  S)aruinb    tafft  un§   uufer  liebe  l)cil\a,i  laiiife  gro*  nnb  Incrb  ad)ten, 

ßrftlic^  barninb,  bau  ein  rcd)t  nnb  geloiö  i^ilb  nnb  3«d)en  ift,  Hon  Giott 
fetbs  gcftelit,  barin  Ioir  jn  mit  feiner  guabe  gcloiä  finben  nnb  treffen.    3"^ 


134  ^Ucbigtcii  bei  3oI)Vf5  15d0. 

Piianbeni,  ba§  Uni  alle  atiber  SSilbe  unb  3eii$en,  jo  uou  meniif}en  cvbndjt  imb 
aiiffgciidjt  fiiib,  fic  gleifjen  fo  fc^on  unb  f)cilig,  qIö  fie  !i'innen,  lernen  mctbcn 
unb  gclris  loiffen,  bnö  toiv  (Mott  bavin  ninier  mcl)r  tvefjen  nod)  finben  Ircrbcn, 
jonbcrn  ba§  fie  un§  nur  lueiter  Oon  jm  obfurcu. 

Sei,  f?Jriii)ftu,  ^sä)  \d)i  fold)  gro-S  unb  t)cn-licf)  bing  in  bcv  iauffe  iiicf;t,  s 
Uiie  bu  baliüu  fngeft.  ,3't>  f)ot)C  netolid)  gefagt:  (5t)riften  finb  Seute,  bie  glenben, 
nid)t  fet)en  jütlen.  l'lndj  üb  gleid)  föott  bno  fidjttnniirf)  offenbaixt,  luie  ber 
t)eiUflc  ®ei[t  unb  bie  ganl^e  2)reifaltigfeit  in  ber  lonffe  (rtiie  bvo6en  gejagt) 
lüirtfet,  unb  alle  (?ngel  bofiel)  finb,  80  fnnbeftu  bod)  nidjt  ein  augenOlic! 
bokij  fein  unb  foldje  -DJiaieftet  leiben.  lu 

S)Qvumb  mnä  er  fi(|  alfo  üerbetfen  unb  Ueitjullcn,  ba§  bu  eo  leiben 
fonncft  unb  alfo  fügen:  ^\ä)  fe()c  lüol  uidjt'S  in  bev  lauffe  benn  tuaffer, 
barein  ber  Seuffer  hcis  finbliu  taud;et  ober  eö  bamit  begeuffet,  unb  ()6re 
auc^  nid^t§  benn  bie  lüort,  fo  er  barubev  fpric^t:  '^si)  tcnffe  bid)  im  DJamcn'  k. 
©olc^  jcugen  mir  beibe,  äugen  unb  o^ren.  ?lber  bo§  loort  unb  ber  glaube  15 
fagt  mir,  baS  föott  felb»  ba  ift  unb  fold)  loerd  tf)uet,  S^aljer  iftS  aud;  fo 
ein  frcfftig  ^nngetbab,  baa  e-j  bcu  9Jicnfd)en  nelo  gebirt,  alle  funbe  an  jm 
abtoefc^t  unb  erfeufft. 

©0  foltu  e§  m\  für  ein  fonberlid)  gnabe  annemen,  ba§  er§  alfo  freunb= 
lirfl  mad;et,  ba§  uiemanb  tiinbe  fveunblidier  madjen,  2enn  er  ftellct  fd}led)t  a» 
einen  2Jlcnfd}eu  bar,  bem  gibt  er  fein  fd)U)erb,  buc^fen  ober  einerlei)  Inaffen 
in  bie  f)anb,  5onbern  befilljct  jm,  ein  ioenig  loaffer  311  nemeu  mit  bloffer, 
lebiger  t)anb,  unb  |ai.  •'pij  ba;,u  fpredjeu  biefc  loort:  ''^\ä)  teuffe  bid;  im 
Flamen'  k.  ©0  legt  er  uu^  and)  nid)t§  fc^toere-J  ober  untreglic^S  auff,  be= 
fdjtoeret  nn§  aud)  mit  feiner  un!oft  luic  bie  3ii''''cn,  bie  fid)  muften  befd^neitcn  " 
laffen,  biel  fd)lad)ten,  opffern  oc,  foiiberu,  luie  gefagt,  befillit  uns,  ein  locnig 
toaffer  ju  nemen,  liiel(^'5  fonft  jeberman  gemein  unb  fo  nötig  ift,  ba§  loir§ 
feine  ftunbe  emperen  tonnen,  unb  bie  luort  h(\]n  fpred)eu:  "^d)  teuffe  bid)'  .'c. 
3llfo  aud)  im  ".Jlbenbmal  tieiffet  er  nn§  effen  unb  trinden  unb  fold)e-3  tl)uu 
ju  feinem  gebed)tniy  k.  ■>» 

SQBcr  uu  fold)en  üerftaub  (luie  angezeigt)  luin  ber  ^eiligen  Sauffe  ()at, 
Uiei'3,  \vaö  fie  fei),  fd)aff  unb  uulu",  unb  tocr  ber  Stifftcv  unb  red)te  Icuffcr 
fei),  ber  luirb  bie  frafft  berfelbigen  aud)  im  Ijerljen  erfaren  unb  baüon  gebeffert 
luerben.  SBirb  t^)ott  banden  unb  loben  für  feine  groffe  gnabe,  ba§  er  jii  auö 
beS  (?nbed)rift'3  Si'igenreid)  erlofet  l)at,  ba  fold)e  lere  öou  ber  Janffe  gar  ■« 
gefd)lüiegen  unb  allevbiug  uuOetaub  ift,  unb  lum  allerlei)  lere  luiffen  gcloiä 
311  urteilen,  ob§  red)t  ober  falfd^  fei).  @r  lüirb  auc^  feinem  5iel)eften  nichts 
abcltiud)eru  ober  fonft  jm  befdjloerlid)  fein,  fouberit  alle  frenubfd)afft  erjeigen, 
jm  raten  unb  Ijelffeu,  luo  mit  er  tan,  unb  ba-3  l)eilig  6reu^  gern  leiben  unb 
tragen.  Solche  frud)te  loerbcn  geluislid)  folgen.  SBo  nid)t,  fo  ift§  ein  gelöig  « 
anjeigen,  ba§  er  fein  Hcrftanb  loeber  Pont  glauben  nod)  Sauffc  bat,  loenn  er 
gleid)  baPon  Piel  lüafd)en  fan. 


^t.  26  |4.  ?(pvil'.  135 

Pil  :rn  tuollcit  tuiiy  ilit  Inffcii  blciticii   unb  (^()viftuiii,  iiiifcvii  .C-)Pvvii,  mit 

ciii[t  bitten,  bnä  cv  uuS  bei)  rciiicu  bciftciiib  beä  \voxli  imb  bcr  (jeilifjeii 
«incinmeut  luollc  erhalten  unb  fnx  aEcm  irt^unt  bcf^üctcn,  Da  gebe  er  jetne 
gnabe  3U,  «^JigDI. 


2(i.  4.  'Jlptil  IMG. 

''I^rciiigt  (Uli  ©üuntiig  Citafinuiiiügcuiti  in  S'cffnii  üdinltcn. 

I. 

;){örcr§  gflac^fd^vift. 

R|  5  DOMINICA   QUASIMODOGENITl    lohan.  20.  3»i..2o,it'tt. 

Vos  iam  audistis  Euaiig|eliiim  Herlief  flelefen  unb  gefungen  beffev,  beuu 

iäß  an^  bem  bud)  tefen  fan.    Sßoflen  dl\ä)e  ftucE  für  un§  neinen  tx  hodienu) 

Kuaiigelio.    Sic  .-eribit  s.  I(iliaii[iifs,  Uiie  Stjouiüy  nidjt  jel)  bobel)  gelüeft  am 

Dftertage  ]u   abenb,    qii<ifl  Dominus  non   Iriistra  ^at  ]o    l)abeu   luoHen,    ni 

10  Tlionias  abesset.  f)ette  mol  bie  ftunbe  fonneu  treffen,  hac-  er  i^omnm  fampt 

ben   anbern  ?tpofteln   gefunben  [)ette.     Sed  ncibis  in  doctrinaiu  et  eoii-olaticiiicin, 

ut  resurrectio  befte  me{)r  ftcrder  3eugnii  t)ette  unb  urfunb.  9(m  oftertoge 
auff  ben  abenb  erfcf;einet  bcr  .V)®1{5R  ben  (vilffcn  et  ^imul  aiiparet  Tliomae. 
Et  ista  apparitio  ift  gefcf)cf)en  umb  feineu  luiüen  üüetn,  unb  mac^t  eine  fdione 

16  Offenbarung  |)ro|)ter  ipsum  Thomam,  el  ift  ^errlidjer  i|uani  ante  8  dies. 
Videraus,  lüie  ein  arm  bing  e§  ift  umb  menfdjiid)  Ijerlj,  cjuando  begint  fdjloaii) 
JU  ttjerben,  ut  non  possit  eiigi.  Videraiit  Apostoli  et  Thomas,  quod  non 
solum  resurrexerat  Dominus,  sed  etium  tres  snscitarat:  aute  Lazanim  filiam 
laii-i,   fiiium  vidnae.     Et  inter  omnes  Thomas    erat   ber  !e(Jfte   unb    mutigftc 

■io  (heen-:    $ßotten  mit  im  getien  unb  ftcrbcn.     @oI(I)e    feine  leute,    fonberlid)  jon.  u,  is 
2C)0ma5,  ipii  ai)pai-et  liabuisse   ein  Utaulid)   f)er|,    vidit  et  auiHvit  Laza[rum 
rcsuscitatum,   cum  eo  geffen  unb  getruntfen,    et  tamen    non    possunt  credere, 
(juod  ipse  Drtminus  resmrcxit.      Ideo  videmus  in  Apostolis,  quam  nihil  simus, 
toenn  wir  uns  gelaffen  ftnb  unb  er   t)anb  abjcud^t.     xMagdaiena,   Mnheres 

•.'5  aliae  et  omnes  Apostoli  dixeruiit  re-surrexisse  Dominum,  et  Thomas  fe^t  fein 
fopff  nnff  et  non  vult  credere  et  uon  solum  videre  eins  narbcu,  ^cil  etiani 
greiffen,  fülen.  IJbi  uou,  non  credam,  inquit.  Der  liebe  'Jlpoftel  lüil  ber= 
bampt  fein,  quia  non  remissio  p[eccatorum,  salus,  <[uando  non  creditur  resur- 

')'  in  Uesbiiw  7-  lij?  über  getejcu  bis  id^§  ste/ä  So^au:  ajeüi^ling '  legit  clai-a  voce 

unten  am  Heitenrande  steht  lixtat  in  postiUa  l'icciesiastica  sed  non  eodem  ordine^         VJ  über 
lairi  steht  Math  9       über  vidnae  steht  Lucae       20  über  dicens  steht  loban   11 

■)   Vyh  (Jlemtn,  HdU  Briefwechsel  &  IJf.  -)  Vijl  die  Einkituny  zu  dieser 

Predigt. 


136  l'tcbigten  bc«  3ol)teli  1540. 

R]rectio   Christi.     Fidei    vis   et   vitae   aeternae    cousistit    iu   tirticulo    ist«.     Si 

i.Sot.15,  MCliristiis  uoii  resurrexit,  frustra  praedicamus.    S)a  luil  S^^omaS  {)tn,  loil  ni(f)t 

jelig  fein,  quia  non  viilt  eredere,  quod  Cluistus  rcsiiirexit.     In  hoc  exemplo 

Thomae  ost«ndit  liic  Spiritus  s[auctiis,  (|iiod  rsine  fide  simpliciter  simus  coeci, 

indurati    «-t    nilTÜ.      Sic    per    totaiii    seriptUiraui    .s[acrain    legitur,    ijiiod    cor     s 

6ac[).  7,  islmmanuni  ba§  fjertcft  bing  fcl)  sujira  fta()l,  bcmattt,  et  econtra,  qui  loei(^  tuirb, 

ift  fein  Iraffer,    ucl  fo  blob,    öerjagt  nt  cor   iiuuianiim.     Exempla  scripturae 

s[aerae  testantiir  hoc  passiin.     Moses  t'ocit  eorani   pharaone   terribilia  sigua. 

Cor  eins    öetftocft   iit    bemnilt.     Sic  iios  ((iiaii(h)   andimus   iiobis  broloen   ba§ 

eluig,  '^eüifi^  fetoer,  ücrbQmni-5,  get)Cii  baljin,  at§  fei)  e§  mä)tl\  praeei])iie  papa,  lo 

Card[iuales,  Ep[i.sc()pi,  et  tarnen  \o  gveiilid^er,  fc^ictflic^er  jorn  dei,  lefjt  fein 

etoig,  iietix\ä)  fetoer  tierfunbigen.     Hii  ift  fein  \tal)l  )o  fjort  nt  cor  hiunanuni. 

Ideo  si  vis  hnjui  de  durissiiua  re  in  diviuis  reb[iis  et  corporalib[ns,  die  esse 

cor  humanuni.     Tales  postea  fuerunt  Caipha.s,  ludas,  ludaei.     Omnes  Crea- 

U'Joiir). 27, 54  turae  testabantnr   hunc  esse  Messiam.     Continio  ante  cruceni  clamat:   'vere   15 

hie"  jc.  yiiä)tS\  giengen  fefter  tjinbuid)  ijuaui  bcmant.  Econtra  (piando  homo 
öetjagt  et  cor  humanmn  erfd^l'oden,  mollius  est  aijua  K.  tum  timet  folium 
sonans,  si  sohis  in  cubicuhi,  et  tantuni  hü^  geffiar,  Bald,  felncl  eilt  hieiiig 
frac^t,  pntat  6li|  uiib  bonner  fein,  et  nemo  potest  eousoiari,  alle  prebigt  finb 
jn  tücnig  ad  consolationem.  Sic  non  ^at§  xna§  mit  corde  huniano:  ant  -.'u 
durum,  ut  m(^t§  fvagt  nad^  ®ot,  ai-.t  fo  f erjagt  3c.  Sic  Apostoli  finb  fo 
fd^nd^ter  unb  territi  per  hoc  scaudalum,  cjuod  vident  Domiuiuu  raorte  iguo- 
Soi).  u,  i6miniosiss[ima  periisse  et  sepultum.  Prius  uon  territi,  imo  ut  Thomas:  'Eanuis 
et  moriamur  cum  illo'.  Petrus  gladium  educit.  lam  eonclusi  neminem  volunt 
admittere,  si  folium  audireut  sonans.  Ideo  cum  Dominus  intrat,  putant  esse  25 
Spiritum.  Cor  humauum  quando  terretur,  non  ])otest  erigi.  Sic  Dominus 
ajiparet.  "^at  äuf^un  40  tag  mit  erfd^einen  unb  offcnBarung:  i|t  ben  Ineificrn 
unb  manc[)evlci)  meife,  iam  ^Kennern.  Tiod)  \mU  nid^t  eingeben,  ^aben  iicr= 
gcffcn  aller  miraculorum,  verborum.  S)a&  ijetfft  liorribilis  iutirniitas,  ijuae  est 
iu  homine,  quando  lapsus.  Et  econtra  ineuarrabilis  durities,  quando  est  extra  30 
])ericulum.  Cuius  rci  multa  exempla  videnuis.  Praedicamus  Catechismum, 
non  esse  liuanduni:  quis  curat?  Omnes  in  gei|  erfeufft,  al§  toerc  Dei  ira 
nihil.  ^Bleiben  in  unferm  luefen,  audimus  horribües  commiuatioues  ex  lege, 
.^fonipty  einem  abn  ba^in,  quod  terretur,  ita  terretur  cor,  ba§  man?  uid^t 
!an  jufamen  Bringen.  So  l)eiIlo§  leute  finb  mir:  quando  in  pcccatis  sumus,  m 
nemo  potest  mollcscere.  Econtra  si  in  terrorib[us,  non  erigere.  Si  in  peccatis 
sumus,  sicut  mortuum  cadaver:  sicut  praedico  contra  columuam  haue  lapi- 
deam,  sie  contra  peccatoroni.  Si  econtra  terretur,  ift  er  aBermal  tob  K. 
Daä  i)at  ber  !qQWI  angezeigt  an  ben  ^ungern,  bie  finb  fo  fd^luad^,  haB  er 
an  in  gnug  juflidEen  ^at,  nimpt  aÜe  remedia  et  tamen  vix  cos  tandem  sauat,  « 
doncc  ben  rccCiten  ftardfeu  trand  gibt,  Siiiritum  s[anctum,  ha  fie  gor  trundfen 
luerben  in  Dei  charitate,  nun  amplins  curant  mundum.    Ergo  non  consolaudi 


m.  26  [4.  a»)vi(].  137 

R]  bie  bofen  iiuhirati  peccatores,  Sed  qiii  sentiuut  peccatum,  mortem,  iufenuiin, 
iit  habeant  consolatiotiem.  Apostoli  finb  duä)  iüetd)  Utlb  fc^tuad},  40  diel)|iis 
iioD  potuit  eos  Dominus  sanare,  doiiec  accipereiit  Spiiitum  s[auc'tum.  Ita 
erigi  possunt  infiriui  JC.  Quid  aiitem  indunitii-;  praedicamus?  ift  aUeS  itHlb 
•■  )onft,  man  pvebige  inen  üon  jorn  ober  i^nabe.  ^ur  ben  jorn  crfdfjiccEcii  fte 
ind)t,  Gratia  nou  iiuligeiit,  donec  veniat  Hij  llllb  bouiier,  bev  ld}rctfebdli. 
Interim  tft  aCc§  bevlovcit,  get]cii  in  ircr  Slbgotterel) ,  ße|erel)  bevBlenb  iiub 
üerftodt  hcii)CX  et  aliis  pcecatis  contra  2.  tabulam.  Quicquid  non  est  pauper, 
afflictum,  niliil  habet  de  Euaugelio.     Satis  de  hoc. 

lu  'fjrieb'.      'Quorumcum<|ue    re  [mitreritis'.      Dominus    jeigt    bamtt  ^"'''-^1.  i9.  js 

an,  quid  eöeeerit  ])<r  suam  resur[reeti(>iien).     Dicit,  qiiod  ^db  regnuiii  gefttfft, 

basi  fol  äut^un  unb  fjanbeln  Ijaten  ntc^t  mit  gelb,  golb,  et  quicquid  angel)ct 
biu  äeitlid^  Ic6en,  it)ie  man  ba§  fliegen  unb  cvhiei-fccn.  Hoc  regnum  :^at  ci 
ab  initio  creationis  geftifftet,  (piare  ratio  non  opus  habet  ad  hoc  Spiritu 
15  sancto.  2)05  ift  Adae  geben  statini  creato  imindo.  'Dominamini  super i'A'ofci.as 
l)isccs'  JC.  et  quicquid  terra  ti'egt ,  foI  elDer  fein.  ®a§  ift  ba^  alte  Regiment 
i.  e.  bie  toeltlic^e  OBevfeit  ^at  bamit  ju  t^un.  ©abon  "^aben  h)iv  ni(|t  öicl 
,yi  leren.    3iii-''ften  mögen  ha  ^elffen.     Post  illud  est  aliud  vegiment.    Saö 

ift  ätoeieiiel):    Legis,    quod  53cofe§  geftifft  ^at,    Alterun),   (piod  I)<>minus  hie 

20  ftifftet,  cum  dicit:  'Quorumcuuque'.  5Jtofe§  'Sieiä)  foI  bof)in  bieucn,  ut 
lere  un§,  qnod  iieccatum,  quod  non  peccatum.  S)a  barff  man  nid)t  Diel 
Icien  de  Gratia  bei)  benen,  <(ui  peccatum  non  liabent  i.  e.  (pd  nesciuut,  quid 
sit  peccatum,  ut  Antiuomi,  qui  docent,  5Jlau  fol  legem  nic^t  ^l'cbigen.  Si 
Lex   Dou    pracdicatur,    nou    scio    de  ullo  peccato.     'Sine  Lege  peccatum  est^K""'- ''^ 

25   inortuum'.     Et  'ubi  non  est  Lex,  ibi  non  est  praevaricatio\     Ita  maguitudo SR»"'- 4,  is 
})eccati   et    ira   Dei   manet   uobis    iucognita.     Item  facimus    ut  gentiles,    qui 
habuerunt  pro   iusto   peccare    contra    10   praecepta.     Si  ergo   nou   discis    10 
praecepta,    nescis,    quid  peccatum.     3'uviften   finb  baju   t)tel   3U  tucnig,    ut 
doceaut,  quid   peccatum.      Ideo   5)lofi    ift  geftifft,    ut    homines    sciant,    quiil 

30  peccatum.  Ut  Mcdicus  bonus  mu§  in  sua  arte  erfaren  fein,  ut  1.  sciat,  (juae 
et  qualis  infirmitas.  Si  dat  6i;|net)  ignorata  causa,  fol  er  lool  fo  balb  gifft 
geben  al§  er^nel).  5Jtu»  peccatum  erfanb  fein,  ba  gcf)int  Lex  ju,  ba§  mau 
ben  leuten  Catechismum  treibe.  Ratio  ift  ju  fc^tüad),  ba§  fie  fünbe  erfennc. 
'^s\t    et)üa§   in    ratione   de   illa    agnitione,    fo    ift»   bod)   gering.      £a§   ift    ein 

3»  Siegiment  in  S[ciiptura  sancta,  S)a§  SJlofe  ^at  eingefeljt  et  prius  accepit  a 
)iatrii)[us.  Alternm  regnum,  ba^  resurrectio  Domini  ^at  geftifftet,  tuil  ein 
neto  Sieid),  iuefen  cinfe|en.  S)a§  fol  ,3ntt)un  unb  l)anbcln  f)aben  mit  Snnb, 
Zoh,  ^elle.    ^'on  docet,  loie  man  fol  tueiber  ncmen,  adcr  bahnen,  aud)  toeltlid) 


JO  In  postilla  Kcclesiastica  extat.  r  II  Uiscrimen  legui  oorijoralis  et  spiritualis  r 

18J19  Regimen  .spiritu.ile  super  conscientias  est  linplex.  r         JO   1  Mosi  Regimen  Lex  icneliit 
peccatum  r        36  2  Regnum  Christi  per  l'^uangelium  liberat  a  peccato,  morte  r 


138  i'tebigleii  bei  Snljrc?  1540. 

^)frteb  eifialteu.  Sc'l  baUoit  Uiil  ev  ein  reicf;  nnrid)ten,  tuenn  bis  letBlid),  licr= 
f^eiigUc^  vcgimcnt  oufftjotct,  nt  milla  hom  ccrti.  2ßo  ba  bcnn?  S)a  i(f|  beii 
lueltlirfjcn  fvicb,  gut,  eljre,  lunffcr,  erbe,  ut  est  in  (icneisi.  Derlnffen  inuS,  et 
(Hii((|ui(l  in  tcrris  crcscit,  ut  ccrte  fold^S  3ugeloavteil  f)n6e  singiilis  inoiuentis. 
2Bo  tDtUii  beim  Bleibend  ®a  !ompt  post  peccatum  moi-s.  Si  non  peeca-sset  ■■> 
Adam,  tucre  einig  Hieben.  Sod  peccatum  I)af  beii  tob  Tjerein  Bvadjt,  ut  nemo 
tutus  uua  hora.  S)n  getjort  G^vifti  reid^  311,  qui  ad  hoc  positus  l\c.\-,  ut  sit 
DoiiiiiHis  super  mortem,  vitam,  et  suum  rcgnum  fol  bamit  jutljun  Ijnlien,  iit 
311  tjanbeln  t)a'6e  cum  peeeato  et  morte.  S)a§  meinet  er,  cum  dicit:  'Quorum- 
cumque'.  Ergo  gefjet  er  bamit  umb,  ut  iiomiuib[us  bon  funben  ^elffe  vel  10 
borin  loffe  [tiefen  imb  anzeigen,  ipiod  danmati.  Nou  potes  dicere,  quod 
Cfiriftu»  ^ah  ein  »neltli(^  leicfi  geftifft  ut  S9at)[t,  qui  iactat  se  potestatem 
iiahere  ligandi  et  solvendi  etiam  id.  quod  uon  est  peccatum,  qui  nou  ligati, 
Iios  pos<sit  ligare.  ecoutra,  maäft  gor  ein  Uieltlid^  gelnolt  brau».  Sed  quid 
claves  sint,  fteljet  liie,  Xon  ut  novas  leges  condam  et  refigam.  Sed  uieum  ir, 
(priiuum  regiumi  est.  quod  Mosi  commisi,  nt  homines  agno.scant,  qnomoilo 
in  pcccatis  snbmersi)  uou  nt  ecs  ligem,  <|ni  priu.s  ligati  3C.  Nee  cum  tictis 
peccatis,  sed  cum  istis  peecatis,  quae  natnraliter  peccata  sunt,  ut  Denm  oon- 
tenuicre,  eins  nomen  blasphemare,  nou  orare,  contemneie  verbum,  inobedientcm 
esse  parentib[us.  If5ta  peccata  uon  sunt  facta  per  leges  ])apao.  sed  sunt  -'o 
vera,  quae  in  carne  et  anima  nata  unb  ftecfen  brin  et  non  loffen  fid^  ab.so- 
lutione  papali  oufflofen.  Illud  praedicatiir  et  agnoscitur  lege,  et  talia  poceata 
finb  immerbar  in  mir  ab  hora  nativitatis  usque  ad  mortem.  S)a  geltet  meiim 
I.  »U'k  1, 2«  ivonum    f)in.      6§    iol   f)eificn   rognmu    coelornm,    non  terrestre,   ut  Gene.  1. 

constitutum.     Sed  fol  ein  t)imelreidö  fein,    ut  quando  terreuupi  cessat,  (pio-  25 
modo   ad   reguum   coelornm   })erveniaut.     So»  fol  bo§  fein.     'Sicut   patcr' 
i.e.  nt  ideni  opus  fliciatis  vos  Apostoli  et  posteri,  quod  ego,  propter  quod 
et  veni,  sed  (|Uod  ben  leuten  üom  Sob  ge^otffcn,  qui  inen  i^oBen  loollen  I)elffen 
loffcn,  qui   non.  ecoutra.    To§  tt)ut  ir  ourf}.     S)o§  fei)   vestnun    rcgimeut. 
Unter  baö  regimcnt  muffen  olle,  si  sahi  voluut  lieri,  muffen  bie  claves  f)oreu,  ao 
(]iiod  peccata  remi,«sa.     Si  hoc  audio,  tum  venio  eo,    ut  mors  adempta,  bin 
Tieilig  iiiib  fol  feiig  luerben.    Ergo  bo§  3{ei(f)  nimpt  Ineg  peccatum,  3^ob.    Qui 
nou  liabent   ncc  scntiunt  peccatum,    uon  territi  et  cogitant,   fie    iDOlIen   imer 
im  faufe  leBen,  dicimus:  si  non  vis  remi.ssiouem  p[eccatorum,  iustitiani,  manc 
in    peeeato,   morte.     Nemo   potest  dicere,   quam    inenarrabile  reguum,    quod   35 
uno   verbo   potcs   aperire   coelum    et  claudere   inferos.     Nihil  aliud   faeimus, 
i|uani  dicimus:  Kemitto  tibi  peccata,  non  nn  meiner  ftot,  sed  Ciu'isti  Domini, 
(|uia  (iicit:  Non  renn'ttetis  peccata  Don  Ctoeril  lüegcn,  sicut  nee  faecre  debetis, 


]-l  Abusus  C'lauiuni  sub  papa  r  IS  Quid  claucs  r  27  .\postuIi  inittuiitur  iul 

ministerium,  non   ad  potestatem  secularem  /•  30  Omiies  homines  siibiecti  potest.nti  Apo- 

stolicae  r 


m.  26  [4.  «ijvil].  139 

i;|  iit  peccata  retiueautur.  Secl  fü  folä  f)eiffcn:  'Ego  niitto  vos,  sinit  nie 
|iater\  ^d)  ^f^§  "i'^jt  getf)aii  auS  eigner  nnbadjt.  Sed  pater  mv  ad  hoc 
inisit.  Solchen  fcefeÜ)  tl)ue  idj  eui^  nild)  iis(|iie  ail  finem  inundi,  iit  sciatis, 
(luod  uon  t'aciatis  vestra  antoritate,  sed  ex  eius   Befeit),   qiii   vos   mittit,   iit 

5  sciatis  uon  ex  bumaiia  potentia  hoc  fieri.  Si  hoc  non  esset,  qiiomodo  posset 
urigi  conscieiitia?  Non  loquor  tautum  de  Lllis,  cjui  niinistri,  sed  oranib[ns 
Christianis.  Uli  in  neeessitate  seu  pericuio  mortis  possunt  sese  inviceni 
erigere.  Si  audis  ex  nie:  Remittnntur  tibi  peccata,  fo  l)6reftu,  quod  Dens 
velit   propicins   esse,   iustificare  te   et   feiig   machen   a   peccato   et    njorte,    ut 

lu  iustus  sis  et  vivas.  Si  tautum  me  respicis  ut  homiuem,  nihil  te  iuvat.  Sed 
dicis:  praedicator  dixit  mihi  absolutiouem,  quis  seit,  an  verum,  quod  peccata 
reniissa?  <Bo  iä)B  get^an  i\(ii,  potes  dicero:  Xescio,  an  verum.  Multos 
audivi,  qui  dixeruut  in  extrenia  hora:  !^ä)  lüolt  aH  mein  gut  hxuxnb  geben, 
ut  scirem,  ba§  toax  ioere.     Si  etiam  homo,  qui  absolvit,  est  verax  et  iustus, 

Ks  uon  tjdt  ^xä),  ut  fundetur  absolutio  in  eius  dignitatem.  üt  ergo  tu  ccrtus 
sis  et  ego,  opdrtet  dicere  et  statuere  oerto:  Non  pfar'^err  me  absolvit,  praedi- 
cator uon  sie  iussit  me  credere,  Sed  Deus  per  ipsum  locutus.  Ideo  suui 
eertus  et  sie,  ba§  lä)  ni(^t  ein  lieEev  toolt  brum6  geben,  ut  crederem  hoc. 
Quia  Dominus  dicit:  'Mitto  vos'  unb  gicid)  in  ber  fenbung,  qua  me  pater 

■20  misit.  S)a  ^Qffft§,  quando  audio,  ha§  bei"  t)fart)ei;r  vel  prox|imus  in  neees- 
sitate ftt)et  mein  nngft  et  terrorem  ])eccati  et  dicit:  f rater,  es  bcrjagt  ,'C. 
Dominus  '^ot  befolgen  buxä)  ein  öffentlich  ampt  vocatis  ministris  et  unieui(|uo 
privatim,  ut  alius  alium  cousoletur  unb  fpvec^  im  3U,  S)ct§  alfo  contra  ])ec- 
catum  et  mortem  gel)e  ba§  9iei(f):  tum  erigitur  et  cousolationem  accipit  contra 

25  jieccatum  et  mortem  tentatus,  cpiia  apprehendit  verbum  Christi:  'Sicut 
misit  me  pater'.  S)en  Befeit),  ben  idj  gefüret  iiah,  ben  folt  ir  auä)  fiircn. 
Tarnen  potes  dicere,  quod  audieris  hominem,  toolt  aber  bem  pfor^err  nitl)t 
ein  toortlin  gleuBen,  Sed  Christo,  (]ui  iustituit  hoc  reguum  re[missionis 
l)[cccatorum.     Sine   tidc   I)ilfft   bic^a   nii^t§,    <iuia    f)elft  mirfj   pro  homiuo,    fo 

30  gefd^id^t  bir  rcc^t.  Ideo  tan  bir  nic^t  get)oIffen  loerben.  Sed  quia  audis  me 
uon  loqui  tecum,  quomodo  ])ecuuiam  congreges,  nee  quaero  meam  ntilitatcm, 
ut  tu  nie  locupletes,  sed  iBoIt  bir  gern  ^elffen,  (juta  video,  quod  TOofcS  bid) 
,]lüifd^en  froren  gefaffet  t)Ot,  et  non  est  <iuies,  sed  peccatum  beiffet  bid},  item 
liines    mortem    unb    erf^rirfeft    et  dicis:    O  si   fuissem    bubulcus,   Monachus, 

34  föinfiebcler.  6oIt  lä)  leben,  loolt  i^  ba»  unb  bau  t^un.  Sic  praedicamus. 
SBer  bringt  bid;  bn^in'?  Moses  cum  suis  cornib[us.  Non  venio  ad  te  ut 
papa,  qui  dicit  se  habere  ins  at)solvendi  et  ligandi,  si  dederis  mihi  100  ft- 
Sed  Video  te  in  cngften.  Ideo  dico:  Sßeg  attcS,  toa§  auff  Örben  ift.  Quid 
faciemus,  ut  ber  faofeu  gebanden  lou  toerbeu  unb  Io§  a  cornib[us  Mosi?   §ürc 


13  Kespoiisii)  ad  qiiaestioiieni,  ((uoinodo  licmiines  peccata  possiiit  remittei-e  r        aä/26  Ali- 
äolutio  nititur  inaiidatu  Christi  r 


140  *4J«biatcii  bcä  3n()rcÄ  1540. 

R]mti-  (^u,  luaä  lä)  biv  fagc.  i^\^  fage  bir  in  nomine  Christi,  nt  lafjeft  bid) 
tieften,  gleiibeii  uiib  fic^cr  foiii,  <|U(>d  peccata  remissa,  S^ob  fol  bid}  nid^t 
fteffen.  Dn3  fa(\  id)  bir  ((etni»  311.  ^a-  lieber  fveunb,  quoiiiddo  potcstis 
bcUicifeit,  <iii()il  verum?  Cin-istus  tlixit  ad  diseijiulos:  'Ego  milto',  com- 
mitto,  tjeiffc  eud^.  ^v  folt§  nic^t  nun  cud)  felti?  tt)Uii.  Qnia  vero  ex  lueo  ;■ 
C\eT)et§,    fo    ttjue    id)§    fel5§.      Ego    missus    nt    (juilihct    pfnvr)en    et    iiuisque 

Clnistianus,  (jui  e>t  cum  inlirmo,  bid)  fol  tvoften.  2)arumb  biftii  mir  cfieii 
fo  lüol  fd^ulbig,  i|ui  (lunciit  tuam  salutem.  nou  })ecuniam,  jugleillieii,  ac  si 
Cin-istus  iniponeret  mauum  et  sanaret  te,  quia  dieit:  Ego  misi  i.  e.  quicqnid 
i'acio,  facit  pater,  quia  iussit.  Öi  manus  in  te  ponit  minister,  etiani  ipso  10 
Christus.  8ic  quaudo  vos  reniittitis  peccata  Unb  leget  I)anb  QUff  et  dicitis: 
Remitto  peccata  non  in  meo.  sed  in  noraine  Christi  k.  Alioqui  beeilt  65ot, 
(|Uod    aliquis   hoc   aud(>ret  teutare.      Cum    ergo    iussit,    f^ut?    (Jf)riftll§    felb§. 

So  fol  man  mit  funbcn  umbge^eii,  fie  ,]n  Infeii.  Ah'<H]ni  nulluni  consilium, 
l)ai)a:  curre  ad  S.  lacobum.  ©olt  in  bie  fiteren  ge()en,  iiieffe  lefen,  etlidic  15 
bnbcn  fi(^  gcgcitjt,  bie  groffeii  ftifft  gcftifftct  k.  Csft  nidjt  bev  Incg,  lege  bi§ 
alle?'  QiiberS  an,  {)ore  f)ie,  fo  get)et§  ju.  3Benn  *JJ{ofe§  sua  cornua  aufffe^t, 
terret  te  horribili  sno  aspectu,  venisti  ad  agnitionom  peccati  et  iam  non  es 
im  Derftodtctn  f)auffen,  (|ui  peccatum  non  curant,  Sed  in  |)arva  tui'ba,  <|ui 
tcrriti  ad  folii  sonautis  motum  |)avetinnt.  P^a  ift  ^ulff.  ^(!^  tfab  regiunn  au 
gcftifft,  bnä  fol  fid)  freffen  unb  lourgen  cum  pcccato  et  morte,  uon,  loie  man 
()ie  lüoEe  veic^  lucrben,  sed  quomodo  peccatum  et  mors  autferatur,  iustitia 
et  vita  3C'.  nbi  inveniam?  NuTn  eundum  lerosolymani?  Imo  si  etiain 
ascendero  aurea  scala  coeiuui.  Sed  fo  mu§  juge^en:  'Ego  mitto'.  ^d) 
mu§  juerft  JU  eud)  fomcn.  Vos  non  venietis  ad  me,  sed  ego  ad  vos.  Cum  2& 
ergo  f.ierf6nlicÖ  non  in  totuin  mundum  get)e,  fo  t^ue  td)  fo,  ut  pater  mc. 
Paler  nom  fnv  fi(|  ein  Hein  toindelin,  jnbifd)  lanb,  ba  muft  iä)  prebtgev 
fein,  hjanbert  buvc^  Gallileam,  ludaeam,  ba§  !unb  er  beftrciten.  C^uid  faciebat? 
balff  pcecatorib| US  a  pcccatis,  suscitabat  mortuos.  @d  fol  id)  tT)Un.  Hoc 
commisit  pater.  Non  invenics  me  ju  bofc  unter  fdjlnelgern  ?C.  sed  inter  30 
mortuos  et  uerfureten  arm  fd)affen.  S)a  bolff  id)  a  peccato  ad  iustitiam,  ex 
morte  ad  vitam.  2)a§  folt  ir  in  toto  nuindo  üben.  Ideo  mitto,  ut  cunatis 
per  totmn  nunidum  et  constituatis  alios  })raedicatores ,  qni  aud)  lauffen, 
prebigen  unb  tl^un,  quod  ego  et  vos  usque  ad  finem  mnndi.  Et  ego  loil 
babel)  fein,  ut  sciatis  vos  non  facere,  sed  me  per  vos  usque  ad  extremnm  :t5 
diem.  5tu§  bem  befel^  f)aben  loir  aud)  potestatem,  ut  remittentes  peccata 
et  absolventes  sciamus,  quod  nos  non,  sed  a  Deo  missi,  ipse  met  faciat. 
Ideo  non  debes  pfartietr  andire  ut  homineni,  sed  ut  deuni.  Si  libenter  velis 
scire,  quod  certum  sit  te  absolutum,  noli  diffidere.  Christus  jjer  suam  resnr- 
[reetioncm  fjatu  geftifftct  fo,  ut,  (juicunijue  dixerit  proximo  in  nomine  Christi,  40 


2412')  Cliristus  remittit  pecouta  per  cxtcrnuin   verlmin.  r 


9lt.  26  [4.  ?H)vit].  141 

B]  fo  t!^ut§  ß^riftli».  SBirft  IdoI  fulen,  an  qucraiu  tnam  pecuniara,  ciuii  dixero: 
morieris.  Sßo  fol  bein  gut  l)in?  da  milii  partcm.  .Sed  cum  dixero:  iiLliil 
iam  de  anro  dicemus.  ^c^  felje,  (jund  üeV3Q9t  unb  erfc^roden  bift  in  i'orde, 
curent  alii  bona  tna,  boS  toirftlt  ja  l)üren.  Video  anteni  te  esse  in  desjiera- 
5  tione  uiib  bu  !anft  bir  ntd)t  tjelffen  norf)  erauS  toirtfen.  ll)i  (J,l)Vtftua  Ijat 
un§  alle  geloei^et  unb  ju  ftteftcrn  geuiad^t  a  pviefter  usque  ad  iufimos,  ubi 
dicit:  'Siciit  niisit  nie  pater,  ita  niitto  vos'.  Venio  in  nomine  Domini 
raei  lesu  Christi.  §dreftu,  bu  folt  utdjt  fo  jtttern  unb  6i6en,  si  teneris 
peccato,   andi,    (jnid    dicam.      ('iiristus    dixit:    '  Qiii    credideril    et   baptisatus  aViut.  ir.,  ic 

lu  i'iierit'.  '(iuorumcnnque  remiseritis'.  Ideo  fei)  JU  fiiebeu:  (|Uod  iibenter 
velles  habere,  affero  tibi,  et  gratis,  unb  fpredE)  hiä)  lo§  unb  Icbtg  a  pcceatis 
in  nomine  patris,  tilii  et  Spiritus  sancti.  Et  die:  Gratias  ago  tibi,  coelestis 
pater,  (iredo  mihi  vere  remissa  a  tna  maiesta(e  et  non  dubito  me  absohitiim 
a  patro.     Is  ergo  locus  non  confirmat  potentiam  ])apae.     Sed  qnaiido  venio 

15   ad  te  in  extrema  hora,  non   ut  nie  dites,  ut  «im  tuus  Dominus,  tu  subditus, 

ut  pajia  loil  lücltlid)  maä)t  brau§  macfjen.  Sed  tft  gefegt  baju,  non  nt  sis 
Dominus  iiominura.  Sed  lom  btr  ju  btenen  unb  raten  et  dico:  geloalt,  gut, 
alle§  f)inban  gefegt  unb  auff  ein  fnetncl  gelounben.  Sed  h)ir  ^aöen  ^n  leben 
de  regne  Christi,    i|Uod    ge^et  nou  ®olb,  fttber,  freub,    sed  ut  tibi  t)clffeu  a 

20  peceatis  et  raoi-te.  .'petfft  ha§  ^crrfd}afft,  getnalt,  et)re?  Irao  servitus,  fpiia 
nihil  ^oli,  fuc^e  apud  te,  sed  Bringe  tibi  et  servio  tibi.  Cor  tuum  Begert,  ut 
securum  et  trauciuiilum  sit.  S)aä  Bring  ic^  bir  non  ex  mea  electione,  sed  ex 
commissione  et  missione  Dei  mei  e  coelo.  §etfft  ba§  nicf)t  gebradjt  unib 
fonft?    quomodo   potes   solvere   hnnc   thesaurnm    inenarrabileni   et    coelestem 

2f.  tuis  opei'ib|us  JC.  Si  bona  totins  mundi.  imo  regnnm,  luuneft  uid^t  Bejütcu, 
quid  opes  totius  mundi  ad  re[inissionem  p[eccatorum,  quod  a  Diaboli  potestate 
es  gefreiet?  Ideo  ift§  nidjt  muglitf),  ut  pecunia  possis  veudere  aut  tu  solvere, 
sicut    papa    fecit.      Gerte    es    nUli    umBfonft    gcBcu    töerbcn    vel    niiiii,     Taiiien 

fol  man  nntcrtjaltung  geben  minisiris.    Si  foUeu  nic^t  effen,  trinden,   t)au^, 

■M   I^off   IjoBen,    non    diu    manebit  Euang[elium.     Duplici  honore    digni  niaxime,  i-^rim.  r>,  n 

qui    laborant   in   verbo  1.  Timo.  5.     Sed   dicendum:   ba§   forn,   (piod  damus, 

non  damus  pro  aljsolutioneet  praedicatione,  quae  Dei  sunt,  et  non  possumus  nmb 

ge(b  feuffen,  sed  ([uia  instituit,  ut  communioentur  nobis  per  ministros  jc.    tool 

fein  fauff  brau«  marf)en,  sed  umbfouft  geben.     Ideo  muffen  jufnmeu  tl)uu,  ut 

3s  alaiitm-,   ve!  Serben  be§  ©nangelii  balb  beraubet.     Ideo  mug    mau  Sd)ulc 

^abcu,    ut  sint  praedicatores    non    simplices,    sed    foubeiUc^   gclerte,    qui    non 

soluni  docent,  sed  ftetnren  unb  >r)cl)ren  bcn  Üiottcu.    2)a  foHen  jubelffcn  unb 

geben  non  sohim  principes,  sed  etiani  cives,  (]uia  audistis  iam,  qnalis  tiiesanrus 

sit   eoiisolationeni  audire  ex  parocho  et  aliis,  qui  Muangjelinm  doeent,  al)sol- 

40   \unt,   (|uan(io  aeeedunt  mini.stri  ad  infirmos,   Dominum  ipsum    venir-e.    (|ui;i 

non  anderem   ire  sine  hoc  mandato  unb  loufte  bir  nic^t?  JU  Ijclffcu  uub  rotcu. 

Sed   (juando  audis.  (piod  lioc  ministeriiun  inslitutuin  a  Deo,  tum   [xilcs  (beere: 


142  ^vebifltcn  bc§  3nf)rc§  1540. 

R]  venit  Deii.s  in  nieu  proximo,  ^Beid^töater  ad  luc,  (juia  in  uoiiiiue  Cluisti,  non    . 
loqiiitur  suum,  sed  Dci  verbiiin,  ad  quod  luissus  et  ei  commissum.    S)a  fan 
mau  fic^  bcnu  öont  2cuffel,  fiinbc  loirden  et  dicere:  audivi  vocem  proximi, 
et  tniiien  non  erat  eins  vdx,  sed  vei'bnni  tnnm  et  commissTitii    a  te  3C.     @0 
biirffen    tüir  nid;t  fcfitocbeti,    beben,    pambcln,    nt   papa   docuit.     Neminem    & 
absolvit   uisi  habeat    satis   contritionis ,    nihil   de   fide,    nihil   de   iustitutione 
Ciavinm  Ciiristi  jc.     Sic  sensi:    si  habeo   satis  9{elt)  et  pnre    suni  confessus, 
fondonata  snnt  mihi  peceata.     Si  non  citins  jieccata  rcmittnntur,   quam  b0 
bona  opera  bie  flinbe  ubci'toigen,  nnnqnam  hab[ebo  re[missionom  p[eccatonim, 
quia   non    possum   concludere  mecnm,    quod  sufficiens    sit  contritin,  et  nemo    lo 
potest  me  absolvere,  si  nitor  mea  dignitate,    nee  ])apa.     Sie  aniraae  dnctae 
a    verbo    tidei   et    mandato    Dei    aiiff    ungetDt§    Sielf    unb   buffe.     Hine   tot 
templa,  Moftcr,  altar,  ftifft  gebortiet,  et  hodie  eins  bullae  unb  brtcffc:  man 
fol  fie  reiffen  jc.     ScmI  non  satis.  man  fan  ni(i)t  gnugfam.     Ideo  tjclfft,   nt 
©drillen,  })far{)ei'r  unb  pvebigftuci  crfjattcn,  bae  jolc^cr  ober  erger  irtfjumb  nid;t   i-' 
luicber  einreiffe.    ©dI§  crt]alten  Inerben,  fo  fan§  nict)t  gefdjeften,  uisi  iuventns 
rite  et  pie  institnatur,  ne  prebigftuel  Untergeben  unb  erfjalten  toerbcn  eontra 
ih'otten.     Si   praedicator,  qni   tantum  pure  doceat  Euani)] clinm,  ift  gut.     Sed 
muffen  aucf;  folc^e  fein,  qni  toe^ren,  ut  doct[riua  ntc()t  toerbc  öerfelfrf)t.    ®ruml) 
muö  mau  fdjnl  Ijabeu,  ut  fiant  docti.     Et  ba§  ift   uidjt   ein  be^alniig,   sed  20 
lüboJ)ffer  Deo,  si  baju  t)ilfft,    nt  pueri  crudiantui-.     Sic  inanenuis  Christiani 
unb  !onnen  un§  ]ä)\äm  in  alte  fachen  et  d|icere:  ^ur  auff,   leuffel,  qnare 
tristem  reddis  me?     Habeo,  qni  dixit  mihi  remissa  esse  peceata  auS  feinem 
gel)ei§  unb  befclt),   quia  dieit:  'Mitto',  2)a§  ir  truft,  ba§  mein  eigen  Uunt 
unb  ernft  ift.     Ideo  muft  ir  emer§  I)er|en  grunb  unb  ©eel  fe|en  auff  O)otte§  ss 
äßort.     Scio  quidem  hominem  esse  parochmn,  sed  verba,  qnae  mihi  loqnitnr, 
au(.  22, 32non  sunt  hominis,  sed  Dei,  Christi,  qui  ei  eommisit  et  dixit :  'Vade,  confirma 
fratres'.     Sic  intelligenda  verba,  quae  öerlleren  potestatem  ciavinm,   ex  (pia 
fecit  papa  tyrannidem  et  mundanam  pompam  ac  pote.statem.    Sed  est  geridjtet 
unb  gcorbnet  toti  mundo  3ul)clffeu.     S^en  fc^a|  fan  man  nic^t  bejalen.     Sed  30 
1. 3im.f,,  17  (amen    füllen    loir    UU'3   frcuublid)    Ijalten    erga    ministros.     'Pnpiiei    liouore' 
l.Timot:5.  S)a  fol  man  öon  fagen,  quod  resurrcctio  eins  fei)  baf)in  geridjtet, 
<luod  folTen  gered)t   fein   unb  leben    per  eins  resnr[rectioneni,  et  iioc  t)at  er 
befolt)en   Apostolis  et   onn]ib[us  ])raedicare  usque  ad  tinem  mundi,  quod  fale 
regnum    institntnni    in    terris,    (piod    sit    regnum    contra    peccatum,    mortem,   3r. 
potestatem   Diaboji    et    aft'erat    coelestia    et    aeterna    bona.     Ta  f)elff    nil§   ]\l 
C^l)riftn§,  tpii  resnr[rexit  3C. 


9U.  26  [4.  aptil].  143 

Dr]  il- 

©rud  bon  1541. 

[»(.  •&ij]  T>ic  T>rittc  Prcbiot  2liin  .^ontag  Öuafi  iiiobo  griiiti, 
bau  bet  SCIifoiutio,  aiu^t  bnn  €uangeiia  rioliainiiö  am  io.  Cap. 

5 Stiebe  fet)  mit  enä).  @Ieidj  Inic  micE)  bcr  SSotcr  gefanb  i]ai,  ©o  feiibc  joij.a.Msff. 
ic^  iuä).    Unb  ba  er  baS  )af(ct,  "üUeS  er  fic  an  unb  jpriJjt  ,^u  jiieii: 
5  9lemet  t)in  ben  f)eilißcn  föeift,  ilBeldjcit  jr  bie  funbe  ctlafjet,  bcn  finb 
l'ie  cvlnfien,  Unb  lii.cld)t'n  jr  fic  bel)nltct,  ben  finb  fie  behalten.' 

Jjfir  §6rr  geiget  an  mit  biefcii  luoitcn,  Ina»  er  anggerid^t  fjate  burd;  feine 
"^  ?lnfferftef)nng,  nemlic^,  ba§  er  ijobe  ein  9?egtment  geftifft,  baS  fol  ^n 
t()nn  unb  3U  tjanbeln  traben   nic^t  mit  gefb  ober  golb,  nnb  Uias  nngcl)et  biv 

lü  jeittid;  leben,  loie  man  fold)e§  erlangen  nnb  ert)alten  fol,  Senn  fold)  Sieid)  ift  fdjoii 
juDor  ba,  öon  anfang  ber  »neU  geftiff tet  unb  bcr  menfc^en  öernunfft  unterlnorffen 
burd)  ftotteg  luort,  bn  er  fagt  @ene.  1.:  '.'perrfd^et  über  ?vifi^  im  IRcer  unb  über  i.-wi-io  1,2» 
ä'ogel  unter  bem  S^imd  unb  über  aÜCy  3:^ier  anff  @rben'  .'c.    Xa»  ift  ba-j  alte 
JIfcgiment,  barin  bie  toeltlic^e  Oberfeit  ]n  tt)un  unb  ,^n  fdiaffen  ^at,  S)a3u  fic  bc§ 

1.'.  fjeiligen  ö^eifti  md}t§  bcbarff,  Taiion  mnn  and)  in  bcr  ßfjriftenfjeit  nid)t  Incl 
,5U  leren  t)at,  ^ui^iftcn  mögen  t)ic  ju  raten  unb  fjclffen,  loie  es  gel)cn  fol. 

?t6er  ba  neben  unb  über  ha^  ift  ein  anbcr  5Hegiment,  fo  über  bie  ®eh)iffen 
geltet  unb  betrifft  bie  fad)en,  ba  mau  mit  (Sott  3utt)un  t)at.  SaffcUi  ift 
alueicrlel),  föinS  burd)  '•JJJofc  geftiff  tet.     S)a§  anber,   fo  ber  §grr  f)ic  ftifftct, 

2"  ba  n  fagt:  '©leic^  U)ie  mid)  bcr  $ater  gefanb  l)at,  So  fenbc  ic^  eud)'  k.  'OJfofc 
Siegiment  fol  ba^u  bicnen,  bü§  c»  nii»  Icrc,  >ra§  funbc  unb  nid^t  funbc  ift,  Ihib 
get)örct  fnr  bie,  fo  bie  funbc  uoc^  uid)t  fennen  ober  fnlen.  911^  i|t  bie  'Hntinomer, 
bie  ba  furgcben,  Wum  fol  baS  ®efe^  nid^t  prcbigen.  S^et)  benen  ifts  Uergeblid) 
Diel  öon  ber  gnaben  leren,  "Eenn  fo  ba^  ©efet^  nidjt  geprcbigt  loirb,  fo  fau  man 

25  bon  feiner  funbc  lüiffen.     Söic  @.  ^pauUiy  fagt:  'Ou  haS^  ®cfcl?  ift  bie  ©unbesiöm.;,» 
tob'.    3tetn:  'Sßo  fein  ©cfcii  ift,  ba  ift  anrf)  feine  ubertrettuug',  3)cun  bie3!öm.4,i5 
funbc,  tüic  gro§  fic  fei),  unb  @otte§  jorn  erfennet  mau  nid^t  benn  burd)  baö 
@efc^.     2)arnmb  Ino  ba§  uid)t  getrieben  Unrb,  lucrbcn  bie  ?eutc  |Sl.''piii|  gar 
t)eibnif(^,  meinen,  fic  tt)nn  rcd)t,  ba  fic  bod)  greuUd;  funbigen  intber  ®üttc>3  gebot. 

:t"  Sie  trcltüt^  Dberfeit  trtcret  unb  ftraffet  tuol  jumr  bie  offentlid^cn  funbc, 

^ilbcr  fic  ift  tiiel  ,]n  hjcnig  bajn,  »nenn  fic  fdjou  alle  ^uriften  budicr  ju  rat 
nimpt,  ba«  fie  folt  aUfieigeu  ober  leren,  Inag  funbc  für  (Sott  fei).  3)arnmb 
ift  ba§  (Scfc|e  gegeben,  baS  bie  üeute  barauy  lernen  foHcn,  loa§  funbc  fet).  3Bo 
bie  unerlaubt  bleibt,  fan  mon  nid)t  iierftcl)en.  Diel  locnigcr  begercn  bie  Vergebung 

•■•'■  unb  gnabe,  ^a  bie  gnabe  ift  al§  benn  uic^t  uiitjc,  benn  gnabe  fol  fempffcn  unb 
fiegeu  in  unä  Iniber  ba'5  ®efe|tc  unb  fnube,  bas  Uiir  nic^t  Derjluciffeln. 


so  In  der  Korreklur  am  Enih:  .£)  •",  aiift  bcv  crfteii  jcitfii,  in  ber  3.  \ü\t,  ticjc,  jlunv  luol. 


141  ^>rcbifllfii  bcä  3ot,re?  1540. 

T)r]  SBic  im  ein  guter  lUv^t  mu§  in  jciuev  tuiift  evfavcii  fein,   ba»  ex  Iniffc 

jmn  elften,  lon-J  nnb  UicW;cvlei)  bte  frantftjeit  icit,  ©onft,  too  ev  tinl  bcnt 
Standen  t)clffcn  nnb  bic  nrfnc^  ber  tranäfjeit  nic^t  luei§,  jol  er  jm  luol  fo 
baih  fr^eblirfic  gtfft  nl§  (^r|nel)  geben.  5Ufo  mu§  erftlid)  nnb  äiifor  bie  fnnb 
evtanb  fein,  et)e  mnii  bie  gnabe  prebigt.  ^u  ioldjem  ertentniS  nBer  gefiovct  b 
ba§  ©efe^,  ba§  man  beu  ßeuten  ben  ßatec^ifmum  fnxtjalte  nnb  bie  3c')tit 
gel'ot  üleijfig  treilie,  -5}enn,  luie  ic^  gcfagt  fjntic,  bie  üctnnnfft  ift  ^n  ftfjltiQcf) 
bn^n  mit  jrer  meisfieit  nnb  aller  ^inriften  !nni"t.  llnb  06  jr  iDol  etUms  lion 
fold)«  ev!entni§  eingepflanljt  ift,  fo  ift  e§  bo(^  ju  luenig  unb  gering.  S)arumB 
l)at  ö)ott  bnrd^  -Ilbien  )oIcf)e  prebigt  beS  @)efe|e§  geftifftet,  meiere  er  juPor  10 
luni  ben  ä>etcrn  empfangen  f)at. 

S)aS  nnber  ^Regiment  ift,  hc\§  bie  'ilnfferftet)nng  bes  §@rrn  ß^riftt  [)at 
geftifftet,  Tenn  burd)  bie  felbe  fiat  er  nioUcn  ein  nein  iKeic^  anrid}ten,  ba-;  ba 
fol  ]u  tt)nn  nnb  ju  t^anbeln  t)a6cn  mit  funben  (fo  juüor  burd)ä  töefe^  ertanb 
finb)  unb  mit  bcm  lob  unb  ber  §eEeu,  S)a§  (eret  nid)t-3  baüon,  luie  man  15 
fol  6t)elid)  tnerben,  §auu,  ©tab  unb  Sanbe  regieren,  ben  lueltlic^en  fyrieben 
ertjalten,  balnen,  pflanijcn  ,'c.  ©onbern  ba3U  ift§  gerid}tet,  tuo  man  bleiben 
möge,  töenn  fold;  leiblich,  oergenglid}  'liegiment  unb  luefen  auffljöret,  ba  man 
benu  ®ut,  6^r,  .§au§,  .^ofe,  äBelt  unb  aUeS,  toa»  auff  (Srbeu  ift  unb  an§ 
ber  Srben  loedjft  unb  bi§  (eBcn  tierlaffen  mn?,  Sßie  toir  benn  oüe  nngenblirf  20 
,]ugeliiarten  f)aben. 

2Bo  Slbam  nid)t  gefnnbiget  f^ette,  ()etten  Inir  un§  iuiber  für  beut  Job 
nodj  einigem  nngincf  burffen  fnrd)ten.  5hi  ober  bat  bie  Snnbe  ben  Sob  ereiu 
gebrad)t  in  bie  luclt  über  ba^  gan|c  mcnfc§lid)e  ®cfd;Ied;t,  baö  bafur  nicmanb 
feinen  nngcnblid  fidjer  ift.  Sßo  toiltn  benn  ^in  auö,  locnn  ber  fompt  nnb  -.^r. 
tjolet  bid)?  .sjic  ju  geboret  nn  bi§  9tei(^  6{)rifti,  Ineldier  ift  barumb  ein  cmiger 
fibnig  gefegt,  ha-5  er  fep  ber  .S56fl{ü{  über  Sunbe  unb  ßcred)tigfcit,  nber  Job 
nnb  Seben,  bamit  fol  fein  Mnä)  äutljnn  unb  ßu  »ualten  Ijaben. 

[«(.  •&4|  X'a§  meinet  ber.^&rr  alt)ie,  ba  er  fagt:  '5Jemet  l)inbent)ciügcn(i)eift, 
Uield)en  jr  bie  ©ünbe  erlaffet,  ben  finb  fie  erlaifen,  Unb  lueldjcn  jr  fie  behaltet,  ben  so 
finb  fie  bet)altcn.    fQie  f^ureftu,  ba§  er  bamit  umbget)ct,  bac»  er  ben  Sileutcn  0011 
funben  ^elffe  ober  fie  barinn  laffe  fteden  unb  anzeige,  baS  fie  nerbampt  finb. 

.Öie  fan  man  ja  nidjt  fagcn,  XaC'  er  bamit  tjabc  ein  lueltlid)  iJfcid} 
geftifftet,  äßic  ber  Stapft  rl)umct  uon  feinen  33inbefc^lüffcl  nnb  ,1'üfefc^iufjel, 
baÄ  er  fiobe  bie  mac^t  jn  lofen  unb  ju  Biubeu  auc^,  maj  ni^t  funbe  ift,  35 
^\tem,  tuas  anr^  6l)riftu§  nidjt  binbet  ober  lofet,  Unb  t)at  alfo  gar  ein  tncltlid) 
tvielüolt  baraus  gemad)t.  'ilber  (Stjriftuä  beutet  t)ie  tlav  gnug,  Wa-i  feine 
Sd)luffel  finb,  5Jiet)t  @cfe|  mai^en  unb  loibber  aufftjeben,  lt>ic  ber  ä^npft  tl)nt, 
fonbern  Snnbe  erlaffeu  ober  betjalten. 

Sßil  nu  fo  fügen :  Tarinn  fol  mein  SJeid;  ftel)en,  C^rftlid),  bas  bie  l'cnte  w 
cricunen,  tnie  fie  ©nnber  finb,  ^L^eldje-J  id)  l)abe  Wofe  befoll)en  jn  leren  unb 

js  um\ä)  .1 


*«v.  -26  14.  Stpril].  145 

Pi]ju  tretfieit,  5'lid^t  ba^u,  boS  iä)  fte  binbeii  tüoÜc,  beim  fie  albereit  gefiiinben 
finb.  üßil  auä)  nit^t  erft  SimbL-  iiin($eu  iiod)  mit  gema(f)ten  ©unben  um6= 
9ct)fu  (tnic  bev  Sapft  buvcf)  feine  ©cfeljc  unb  mit  feinem  iöinbefdjltüffel  t^ut, 
mad)t  fimbe,   bo  feine  funbe  ift),    ©onbern  mit  bcnen  ^nfd^affen   tjafien,    fo 

f.  natiirlid)  Äunbe  finb  toiber  @otte§  getot,  'ilU  nemlii^  @otte§  üerndEitung 
unb  Unglaube,  Icfterung  feine-S  9Jameny,  beiac^tung  feinc§  trortS,  unge'^or= 
fam  K.  2BeId^eS  finb  ntä)t  Suube  buri^  be§  ä^npfts  gefelj  gemac^et,  fonbern 
lv)ai-{)afftige,  bie  in  ^k\\äj  unb  6Iut  ftctfen  unb  mit  bem  5Renfc^en  geboren 
finb,    bie    firfj    nic^t    (äffen    abfolniern    noif)    tuegnemeu    burc^    be§    3Bapft§ 

10  Sofef (i)luffel ,  luie  er  jn  Bvaudjet,  fonbern  Heiben  im  'OJ}cnfd;en  big  in  bie 
©ruben. 

SaS  man  nu  hJtffe,  »nie  man  berfelben  mnge  h§  luerben,  3)al)in  ge^et 
ß^riftu?'  3?eid^.  Xorumb  ^eiffet  erS  audj  allenthalben  nirfjt  ein  Ineltlid)  ober 
jrbifc^  9fetc^,  fonbern  ba§  .^imelreid),  S)enn  e§  fol  eben  ba  anget)en,  toenn 

IS  biefe§  jrbifrfje  auffbort  (burd)  bcn  üob),  ba§  bie  Seute  Iviffen,  »nie  fie  al3  benii 

gen  .S^imel  tonten  foüen.     @old)  3rei(^  (fpridjt  er)  fol  alfo  get)cn  unb  ftel)en. 

'©leid)  ttiie  5Jlid)  ber  SJotcr  gefanb  ^at,  3(lfo  fenbe  id^  end;'  etc. 

£)a§  ift:  ,3r  Slpoftel  unb  eiore  5}ad)!omen  bi§  jur  loelt  enbe  folt  meine 

58oten  ober  ©efanbten  fein,   burd)  >iield)e  iä)  regieren  loil  in  ber  loelt,   ','llfo, 

20  ha^  fr  eben  baä  loerd  fiiret  unb  übet,  ba§  id)  getrau  babe,  bajn  läj  aud) 
fomeii  bin,  nemlid),  ba§  bcn  fieuten  öon  fnn=  [sBl.  3i]  ben  unb  S^ob  gel)olffen 
loerbc,  tnelc^e  bie  Sunbe  unb  ben  2ob  fvilcn  unb  {neu  tooden  briffcn  laffen. 
Unb  bagegcn,  melct)e  foldjS  nid)t  annemen,  in  6unbcn  unb  jum  lob  gebuubcn 
bleiben,  2)a§  fol  eltjr  Stegimcnt  unb  5lmpt  fein. 

25  Unter  bis  'ilJegiment  muffen  fiil)  geben  aUc  bie,   fo  jrc  Snnbe  trnrfen, 

tooEen  fie  anberS  ber  felbcii  lo§  locrbcn  unb  baö  einig  Seben  unb  ©eligfeit 
erlangen.  Seuen  befill)t  un§  (5l)i'iftn§  ,yi  fagen,  ba§  fie  folten  getroft  fein 
unb  tüiffcn,  ba§  er  bnrd)  fein  fterbcn  unb  anfferfteben  ha?-  anögertd^t  l)abe, 
ha^  jnen  alle  jre  Sunbc  üergeben   unb  erlaffen  fein  füllen.    .Sporen  fie  foldjeS 

30  unb  gleubeuS,  fo  finb  fie  gcredjt,  beilig  mib  fclig,  S)cnn  ift  bie  funbe  erlaffen, 
fo  ()at  ber  lob  fein  9ied)t  ju  jnen.  ißeld^e  aber  bie  ©unbc  nid)t  fiden  nod) 
für  bem  Üob  erfdjredeu  unb  juter  t)in  in  jrein  oltcn  loefen  unb  faufe  leben, 
benen  fagcn  tnir  au§  Pl)riftuy  befell):  looUet  jr  nid)t  Oergebung  ber  funbeu, 
gnabe  unb  eloigeä  leben,  fo  bleibet  jmcr  l)in  in  funbeu,  ungnabe  unb  %ob. 

3.-.  Sßer  !an  aber  ousrcbcn,  locld}  ein  unau«fprcd)lid;cr,  mec^tigcr  unb  feligcr 

troft  bas  fcl),  ba«  ein  lülenfil)  bem  anbcrn  mit  einem  luort  tan  beu  ■'pimel 
aufffd)lieffen  unb  bie  .'öelle  jufdilieffen,  S)enn  in  bicfem  ©nabenreic^,  ba§ 
(v()riftn§  burd)  fein  ''.Hufferftcbung  gcftifftet  bat,  tbuen  mir  nidjtö  anbcr-j,  bcnn 
hai  Inir  bcn  IRunb  anfftl)un  unb  fagcn :   '^ä)  üergcbc  bir  bcinc  Snnbe,  5iid;t 

<M  Hon  mir  fclbö   ober  au?  eigener  gcloalt,  ©onbern   an   ftat   unb  im  9iamen 

24  iUmn  .1 


146  «Prfbigten  bc§  ^aijxei  1540. 

ürl^ij^eju  6()rifti.  Ticnu  er  ipridjt  iiid^t  alfo:  Sr  jolt  bie  funbe  lici-gebeu  Oüu 
etorcn  loegen  (loic  beim  nurf;  !eiii  ^Jtciifrf)  tan  ©iiitbc  mad^en  ober  beljalten), 
©onberii  alfo  fjeifft  c§:  "^\d}  fenbc  cud),  luic  mtc^  ber  SJater  gefanb  t)at',  3^ 
fclb»  i)ai>  e§  iiirf^t  getrau  aii§  eigener  tvall)  ober  rat,  fonbern  bin  lioiii  äsoter 
boäu  gciaiib,  ®eii  ielbeii  befett)  t^u  u%  mä)  audj  bi»  an§  enbe  ber  Sßelt,  '•> 
2(uff  bo»  jr  inib  aHe  äßelt  Iniffe,  ha^  foldjc  Vergebung  ober  betjoUung  ber 
funben  nid§t  gefiijefje  au§  'DJlenfrfjIirfier  frafft  ober  macf}t,  Sonbern  an§  befelf) 
beÄ,  ber  euc§  fenbet. 

S)a§  ift  nic^t  allein  bon  benen  gefagt,  bie  ha  Sprcbiger  ober  fi'irc{)cnbiener 
finb,  fonbern  Oon  iiüen  (^f)riften,  Sa  mag  ein  jglic^er  ben  anbern  in  2obv  u> 
iioten  ober,  luo  e»  fontt  not  ift,  troften  unb  ein  l'lbfolniio  fprcd}en.  äL^enn 
bn  nn  Oon  mir  ^orcft  fold)  loort:  S)ir  finb  beinc  funbe  tjergcben,  fo  ()6reftn, 
Wvj  bir  ÖJütt  lüil  gnebig  fein,  Don  funben  nnb  tob  f)elffen,  btc^  gerecht  unb 
feiig  nta(^en. 

'^sa,  f).irid)ftu,  £>n  Cjaft  mir  lool  bie  ^tbfolutto  gefprod^en,  2Bcr  tDei§  aber,  i5 
ob-S  gemis  unb  Inar  bei)  (Sott  fei),  ba-s  mir  bie  ©unbc  t)er=  I'-Bl.  3 ijj  geben  finb? 
X'lntluort:  6o  iif)»  aU  ein  ^Jlenfd)  gefagt  unb  getl)an  Ijabe,  @o  magftn  toot 
fagen:  ^d)  )mh  nid)t,  ob  bein  3Ibfolutio  gilt  unb  frcfftig  fei)  ober  nid)t,  äßie 
id)  benu  jr  öiel  felb»  geboret  l)abe,  bie  ba  in  jrer  legten  ftunb  fagten:  3dj 
loolt  gern  alle  mein  @ut  barumb  geben,  baS  id)  geloiS  loiffen  mod)te,  ha§  20 
mir  meine  Snube  tiergeben  locrcn.  5)enn  ob  gleid)  ber  i'Ienfd),  fo  bie  IHbfolntio 
fpridjt,  für  fein  5|.Vrfon  front  unb  n)ar()afftig  ift,  ba§  i)elt  beun  ftid)  nidjt, 
;\a  lücnn  bn  jn  allein  anfif)cft  unb  t)6reft  aU  einen  ^JJtenft^en,  fo  ntnftu  Inol 
jlDciüeln  unb  tauft  anff  fciiu'  X'Uifotutio  gar  nit^t  baloen. 

9tuff  ba^i  bn  aber  ber  fad)en  gelniS  feieft,  fo  niuftu  au»  ©otte»  loort  2:. 
atfo  nnterrid)tet  fein,  ba-s  bu  fiinft  fagen:  ^JJiid)  f)ot  lueber  ber  ^nxbiger  nod) 
fonft  ein  lUicnfd)  l'lbfoltiirt,  ©0  i)at  mid)  ber  '4>farr[)er  uid)t  ge^eiffcu  alfo 
gtenben.  Sonbern  ©ott  fjat  bnrc^  jn  gereb  unb  foldjS  gctt)an ,  be§  bin  id) 
gelDi§,  Senn  mein  .<p®ti-'  Kt)riftuä  f)at  \oläyi  befoIf)en  nnb  gefagt:  '©leid)  lüie 
''JJHd)  ber  äNotcr  gefanb  t)at,  ^.)Ufo  feube  ii^  (:Jnd)\  Sa  madjet  er  bie,  ben  er  so 
folc^en  SBefelt)  gibt,  pn  aller  bing  gleid)  in  ber  ©enbung,  haä  fie  üon  jm 
gefanb  eben  ha§  tljuu  unb  au§rid}tcn  foEen,  baju  er  tiom  5öater  gefanb  ift, 
nemlid)  bie  funbe  erlaffen  nnb  bel)altcn.  Sa  l)afftet§  unb  ba§  tl)nt§,  Sonft 
on  fold)cn  befell)  loerc  bie  ''^Ibfolutio  nid)t5. 

95iftn  nu  tvalorig  unb  betriibt  umb  beiner  funbe  loillen  unb  entfe^eft  s* 
bid)  für  bem  tob,  bamit  ®ott  bie  funbe  eloiglid)  ftraffen  linl,  unb  f)oreft  tion 
beinern  Seclforgcr  ober  (fo  bie  9Jot  fo  groS  ift,  bas  bu  jn  uid)t  t)aben  !anft) 
tion  beinern  ne'^cfteu  (Sl)riftcn  menfd}en,  ba§  er  bic^  mit  biefen  ober  ber  gleidjen 
loorten  troftct:  Sieber  S^rnber  ober  Sd)loeftcr,  ^cf)  fef)c,  ba§  bu  blobc  unb 
ticrjagt  bift,  furd)teft  bid)  für  ®otte§  jorn  unb  gerieft  umb  beiuer  funbe  4.1 
loillen,  bie  bu  füleft,  unb  bir  ber'^alb  i|t  fo  bang  ift.  l'lber  I)ore  3n  nnb 
laffe  bir  fagen:  5el)  getroft  nnb  untier3agt,  Senn  (^"t)riftn-J,  bein  .^(hr  unb 


9Ji;.  26  [4.  9lptil].  147 

?r]  öeiratib,  bcr  itmB  bei  ©unbci;  loillen  !otueit  ift,  ftc  feiig  ju  machen,  "^nt  befolgen 
6cibe,  bmä)  ein  offcntlicfj  5(mpt  beit  [leritffcncn  3)ienei'n  iinb  in  hex  not  einem 
J9licf;en  in  fonbcrf)cit,  ba§  einer  ben  anbern  lion  feinet  toegen  troften  nnb  in 
feinem  5iamen  Oon  fnnben  Io§  fol  fptecfjen. 
■''  Sßenn  bu  (fage  id^)  folc^en  troft  ^oreft,  fo  nim  jn  fo  mit  freuben  unb 

bandfagnng  an,  nl§  t)6reftn  jn  Hon  (Ff)i-ifto  felb?,  S)enn  er  ^at§  fo  6efolt)en 
nnb  gcfagt:  '3Bie  mi(^  bcr  SSnter  gefanb  t)at,  Sllfo  fenbc  ic^  enc^'.  ^tem  'SBeldjen 
jr  bie  funbe  cvtaffet'  ic.  bn§  ift:  3r  folt  eben  ben  felben  Sefcl:^  unb  Slmpt 
fiircn,  boö  iä)  gefuret  f)abe.     @^rgreiffeftn  nu  biefc  Inort  6f)rifti,  fo  h)irb  bein 

10  I)erlj  geliuy  .jn  f rieben  geftellet,  auffgeridjt  nnb  getrdftet,  nnb  tanft  benn  fr6= 
|9?l.  Sfiij]  (i(^  fagen:  '^ä)  ijai  einen  ^Jtenfc^en  t)6ren  mit  mir  reben  unb  mid) 
tröften,  i^ux  fein  ^^crfon  ioolt  lä)  jm  nic^t  ein  luortlin  glenben,  ^i^  gtcube 
aber  meinem  §@rrn  ß^rifto,  ber  fol^  3ieid;  ber  gnaben  unb  Dcrgebung  ber 
fnnben  geftifftet,  unb  ben  -JJtenfd^en  foldjen  Sefelt)  unb  getonit  gegeben  bat, 

15  ba§  fie  in  feinem  5Jomen  bie  funbe  erlaffen  ober  betjatten  foEcn. 

Tarumb  fol  fidj  ein  jglid;er  Gbiiften  geloenen,  iDcnn  jn  ber  ienffel 
anficht  unb  eingibt,  6r  fei)  ein  groffer  6ünber,  er  Inerbe  muffen  öerloren  unb 
Uerbampt  fein  .'c.,  baS  er  ftc^  nidjt  lange  mit  jm  beiffe  nod^  aüein  bleibe, 
fonbern  gefte  ()in   ober  laffe  jn  jm  forbern  feinen  Scelforger    ober  fonft  ein 

•^0  guten  gi^eunbe,  ju  bem  er  fid)  gut§  Uerfitjct,  unb  tlagc  jm  fein  not  unb  an= 
liegen   unb  fuc^e  rat  bei}  jm.     Unb  grnnbe  fid§  barauff,  boS  (5^rtftu§  l^ie 
fprid^t:  'iMd)cn  jr  bie  funbe  erlaffct',  unb  anbersioo:  '3Bo  jloeen  ober  brel)äi(,ittri.  i^.so 
uerfamlet  finb  in  meinem  5famcn,  ba  bin  id;  mitten  unter  jnen".     Unb  loa-j 
jm  benn  ber  faget  in  ß^riftus  5Jamen  au§  ber  fc^rifft,   bem  gleube  er,  äßic 

25  er  nu  gleubt,  fo  lüibcrferet  jm,  ©lenbt  er  ber  'Jlbfolutio,  bamit  er  jn  loS 
fptidjt  Don  feinen  fnnben  im  Sianicn  ©brifto,  fo  ift  er  abfolöirt  k. 

Senn  aber  lomen  jlDecn  ober  mebr  jufamen  in  fö£)riftu§  9?amen,  loenn 
fie  tjönbctn  nidjt  Hon  leiblidjcu  fachen,  loie  man  gelt  ober  gut  eiluerben  ober 
gelüinnen  fol,  ober  fonft  l'on  leiblichen  bingen,  bie  bis  ^eitlid)  leben  betreffen, 

30  ©onbern  tnenn  fie  mit  einanbcr  bi»'>eln,  inaä  gur  befferung  unb  fcligleit  ber 
Seelen  bienct.  2llä  luenn  bu  in  ber  ®eid}t  ober  fonft  angcigeft  beine  gebredjcn 
unb  anfed)tung,  nnb  ber,  bem  bu  e§  tlagcft,  nierdet,  has  hiä)  '•)J}ofe§  burdj» 
®efel)  ,5lmfd)en  bie  @))orn  gefaffet  ^at,  ha-i  bie  Sunbe  bidj  beiffet  unb  briidfct, 
ber  tob  bic^  engftet  unb  fdjrecfct,  nnb  bu  feuff^cft  unb  flageft  über  bein  eigen 

35  Seben,  ha  benn  folc^e  ioort  pflegen  gugefaflcn:  %[)  ha-i  id)  nie  geborn  tuere, 
3item:    ?ll)  baa  mir  Wott  mein  leben  luolt  friften,   iä)  Ioolt  mid;   bcffern  ,'c. 
2Bie  jener  fned^t  im  ©nangcUo  aud)  tbet,  ber  feint  .§errn  getjen  taufcut  ^^Pfunb 
fd)nlbig  luar,    nnb    fpric^t:  's^err,    (]c\ht  gebult  mit  mir,    id)   Uni   bir-i   aUeäavattr,. ts.so 
bejalen.' 

«  SCßenn  benn  bein  5Pfort)er  ober,  h)er  e§  nu  ift,  anfetiet  unb  troftct  bid) 

nid)t  loeltlid)er  Uieifc,  Xf)uts  and)  untb  feins  gelb«  IniEen.  SBie  ber  'JBapft, 
bcr  ba  fagt,  iYx  fjabe  mndjt  unb  rcd)t  ]\i  liifen  unb  ,jn  biiiben,  aber  nid)t  eljer 


148  *;H-tbtgtcii  be§  3nt)te§  1540. 

?rlbu  gebft  \m  beim  gelb  für  feine  23riebe  3c.  ©onberii  Jueil  er  fil)et,  ba§  biv 
ongft  unb  bang  ift  für  fd^recEen  ber  Siiiibe  unb  be§  Sob§,  iinb  fpric^t  beim 
311  btr:  Saffe  farcn  atle§,  tim's  auff  Grben  tft,  gelt,  gut,  otter  ^fcnfdjeu  tl)un 
iiiib  leben,  Saroiiff  aber  I)abe  il^t  aifit,  S)cin  I)erlj  ift  in  groffen  cngftcn  unb 
gebeiiöt:  SBic  |s81.  34|  toerbe  icf;  nieiuy  Ieib§,  jamerS  unb  b6fe§  geiniffenS  loS,  5 
SBie  entlanff  ic^  llJiofe  mit  feinen  ftoffenbcn  Römern?  igii  (fagc  ic^)  '^dic  jm 
3U,  luenn  er  anff  bie  Incife  ober  ber  gleid;en  mit  bir  rebct:  !J)id)  fage  bir  im 
yjamen  be§  .§@rrii  (^Ijrifti,  ber  für  beine  fiiiibe  geftorbeii  ift,  bn§  bn  bid)  folt 
trcifteu  laffen,  gleuben  unb  fidler  fein,  ba§  bir  beine  fnnbe  tiergeben  finb  unb 
ber  Sob  btr  nidjt  fd)abcn  fol.  1» 

^^a,  lieber  (fprid)ftu),  lüie  löiltu  e§  beJueifcn,  ba§  foId^S  alfo  fei),  ^tnttrort: 
Sl)riftu§,  unfer  .&(5rr,  l^at  311  feinen  3"»9ei-'n  ""i^  ber  9an|en  6f)riftenlieit 
gcfngt:  ^\^  bcfclfie  unb  beiffc  eitd),  baä  jr  bie  fnnbe  Dergeben  ober  bcl)alten 
foHet.  SBaä  jr  im  fotd)^  tf)uet,  ba-i  tl)uct  jr  nid^t  Oon  eud)  fclb§,  ©onbern 
loeil  jr§  tljnt  auö  meinem  befel^  uiib  gefjeify,  fo  tf)U  td)§  felb-3.  i.-. 

91u  ift  ^4-^fart)er  ober  ^^rebiger  aU  bcin  ©eelforgcr  ober  anc^  ein  jglidjer 
6t)riftcn  in  fold)cm  "Js-alh  gcforbcrt  unb  gefanb,  ba§  er  bid)  troften  fol. 
!5arumb  biftu  eben  fo  timl  fdjnibig  in  bem,  Iceil  er  nid)t§  fud)et  benn  beiuer 
©eelcn  fcligleit,  jm  jn  gleuben,  al§  ftunbe  6l)riftu§  felb§  ba,  legt  bit  bie 
l)anb  auff  unb  fpredje  bir  eine  ^^Ibfolutio.  Senn  fo  fprid)t  er:  ':;^c^  fcnbe  eud)\  20 
ba»  ift:  3id}  gebe  eiid)  liolf'oinen  Sefell)  unb  llhic^t,  ba?^  ju  tl)un,  ba3U  id; 
Dom  ä?ater  gefanb  bin  unb  felb§  getfjan  l)abe.  S)arumb  fo  bir  jemonb  bie 
benbe  anfflegt  unb  Vergebung  ber  funben  auu  fold)em  befcKi  Pfirifti  tierfimbiget, 
fo  gite  eben  fo  tiiel,  al§  l)ette  e»  (Sl)riftii5  felbS  getl)au,  Sonft  bel)uete  mid; 
unb  jeberman  GJott  bafur,  ba§  totr  un§  be§  tt)urftcn  on  fein  gel)eif§  unterftefjen.  as 

!5i[)e,  ba§  ift  bie  lueifc  mit  ©iinbeit  umbjugeljcn,  fic  jn  löfen  unb  ]n 
tiergeben.  Sonft  ift  lein  rat  ober  tjnlffe  bafur,  äi>ie  ber  Stapft  mit  feiner 
l'ugenlere  fnrgibt,  lueifct  bie  ßeute  auff  jr  eigen  mcrd  ober  gnugtl)uen,  t)eiffet 
fie  lauffen  in  Cilofter,  311  @.  ^acoi,  gen  <Kom,  jnn  .&eiligeu,  fid)  fclb§  (Jaftcien, 
ßird)en  balüen,  groffe  ©tifft  unb  (ilofter  ftifften,  ilieffe  Ijalten,  'MlaS  lofen  jc,  30 
ba-j  finb  nic^t  bie  tnege  ba^u.  Sege  fold)  bcin  lauffen,  gelb  unb  toerd  anber§ 
unb  beffer  an,  fonft  ifts  eitel  üerloren  inidje  unb  erbeit.  .^ie  ge^etS  alfo  ju 
(mie  gefagt),  Itienii  ^Jlofe  feine  •t'Jorner  aufffcliet  unb  bi(^  bainit'ftoffet,  baSift: 
burdjy  6>efel^  bir  beine  fnnbe  offenbaret  unb  anzeiget,  Inie  gro-5  nnb  tnel  jr 
finb,  unb  bid)  alfo  in  gros  erfd)redcu  unb  ^agcn  fnret,  ba  bu  benn  nic^t  mel)r  3.-. 
unter  bem  groffen  riidjlofen,  üerftodteii  .^lauffen  bift,  ©onbern  unter  bem 
.'penfflin,  bie  jr  elcnb  unb  jamer  ertennen  unb  fiileii  nnb  berl^alb  nnd; 
Inol  für  ein  roufe^enbem  blat  erfdjreden,  ba  ift  altein  bicfe  ^nlffe:  3d),  id)  1.]abc 
(fpridjt  (Ffjriftuä)  ein  3{eid)  ber  gnoben  geftifftct,  bas  fol  fid)  f reffen  unb  Hinr= 


Jfi   In  der  Kortdltir  nvi  hmile  <hts  Druckes:  3  A   nuf}  bcv  ctftcil  ©eitfn,  in  bev  19.  3ci[c, 
tiejc,  9!ii  ift  brv  *t!fnvf)pv  jc. 


9Jt.  26  [4.  ?lpvil].  Mi) 

Dl-]  [St.  Äl]  gen  mit  Simbc  iiiib  lob,  fic  kibc  lici'frfjliugcii  iiiib  acvcd)tiaf'cit  uiib 
(eben  bringen. 

Tarumd  fagc  nidjt:  2Bo  luerbc  iä)  ba»  fiiiben?  @oI  i^  gen  3Jom  ober 
gen  3c'."ui>it'^'"  barnacfi  lonffen?  yiiä)t  alfo,  3n  mcnn  bu  nni^  nn  einer  gi'ilben 
5  Scitcrn,  InenS  mnglic^  tnere,  gen  .§imel  fünbeft  fteigen,  luiirbe  nid^tS  bronS. 
©onbern  ntfo  mu?-  e§  jngeljen:  @it)C  anff  fein  lüort  unb  Befcl^,  ba  er  fpridjt: 
' ^sd)  fcnbe  end^'  :c.  3il§  folt  er  fagen:  ^ä)  nin§  nm  erften  ^u  end^  !omen  ntcina 
3>atern  rtiHen  burc^S  Snangelium  enc^  öerfunbigen,  bie  [)etligcn  ©acranient 
nnb  bie  ^Ibfolutio  ftifften,  folt  jr  anber»  ju  mir  fonien.    9tu  irf)  aber  leiBlid) 

lu  nidjt  an  allen  Orten  in  ber  ganzen  äßelt  fein  fan,  auä)  nidjt  imcrbar  ^u'v= 
fonlid)  gegenluerttg  be^  euc§  fein  toerbe,  So  tl)uc  id)  alfo,  rt)ie  mein  SBater 
getfjan  f)at,  Ter  nam  für  fid)  ein  üeinen  Sßindet  anff  (Srbcn,  nemlid)  haii 
oiibifdielanb,  ba  fanb  er  mic^  l)in,  baS  ic^  ba  folt  5prebiger  fein.  Ja  luaubcU 
er  burd^  ©alilea  unb  3ubea,  fo  tiiel  !unb  er  perfonlid)  fieftreiten.     SßaS  tl)et 

15  er?  Sa«  @nangelium  prebiget  er  ,5U  traft  bcn  armen  Simbcrn  im  ^ß^ifiljcn 
33olÄ,  mad^t  bie  firancfen  gefunb,  Inedfet  bie  Sobten  auff  ?c. 

XaS  InaS  fein  6efoll)cn  toerd,  baju  er  Pom  3>ater  gCfnnb  loar.  S^a  lieä 
er  fi(^  finben,  nid)t  ju  :^ofe  nnter  ben  Sd^tnelgern  unb  ©etoen,  nid;t  fiel) 
.Öanna§,  6aipf)a§    unb   anbern  Ijeitigen,  reiften,   tneifen  ;c.  Senten,   f onbern 

20  unter  bcn  Slinben,  Samen,  iluffeljigen,  lauben,  ^lobten  unb  üerfurtcn  armen, 
betrnBten  Sdieflin,  ben  (jilfft  er  an  fiei6  unb  ©eele.  33ringt  fnen  ben  aller 
telurcften  Bdjak,  bcn  niemanb  l)at,  öicl  locniger  geben  !an,  er  cmpfaTie  jn 
bcnn  Don  jm,  nemlid;  geiei^tigfcit  unb  feligfeit. 

@olcf)e»  (fprid^t  er  al^te)  folt  jr  aud)  üben  an  allen  orten  Iro  fr  bin 

25  fompt.  Unb  eben  baju  fenbe  ic^  enc§,  ba§  jr  lauffen  foüct  (als  meine  Sotcn) 
burt^  bie  gan^c  äöelt.  S^aju  neben  nnb  nad;  eud^  auc^  anbere  fe|en  unb 
orbencn,  bie  ba  lauffen  unb  prcbigen  unb  eben  ba§  f^un,  baju  id)  üom  3*ater 
gefanb  unb  it^  cuc^  gefanb  i^aii  bi§  an«  enbe  ber  SBelt.  Unb  ic^  \v\l  fmcr  babci) 
fein,  baS  jr  tuiffen  füllet,  ba§  jrS  nic^t  feib,  bie  e§  tt)un,  fonbern  ic^  burdj  end). 

3u  ?lu»  biefem  befcll)  Ijaben  aud)  tnie  mad)t,  bie  betrübten  ©elniffcn  jn 

troften  unb  fon  ben  funben  loa  ju  fprec^en,  nnb  tniffen,  luo  iüir  fold)  Slmpt 
üben,  ba§  nid)t  Inir,  fonbern  Pl)riftn§  fclbS  tbut.  3)arumb  fol  ein  jglidjcr 
ß]t)riften  in  biefem  Tynlle  fo  tool  al§  anff  ber  (ianl^el  ben  5pfarrl)cr  ober 
5prebiger  nic^t  ol§  einen  '!)Jienfd;en,  fonbern  al§  ®ott  fclb§  t)6ren.    So  tan  er 

35  benn  geluiS  fein  nnb  barff  ba  an  gar  ntd)t  jtoeibeln,  er  Ijabe  Vergebung  ber 
fiinben.  Xenn  (^"tjriftu?  t)at§  bnrd)  feine  3lufferfte=  |*i.  Hij]  Ijnng  nlfo  geftifftct, 
\>a§,  fo  ein  beruffen  Äird)enbiener  ober,  loer  e§  nu  ift,  in  ber  not  feinem 
■Reljeften ,  ber  engftig  ift  nnb  troft  begert,  ein  ^Ibfolntio  fpridjt,  hat-  fol  fo 
niel  gelten,   ali?  bette  cr§  felb^  getljan,   Xenn  ca  gcfdjidjt  auü  feinem  befell) 

40  unb  in  feinem  Jiamen. 

Xarumb  Incnn  ^luecn  auff  biefc  ineife  mit  ein  anber  banbeln,  fo  finb  fie 
in  (il)riftua  ^iamen  ucrfamlet,  Xenn  (Inie  and)  broben  gefagt)  feiner  fudjt  be§ 


151)  iPrebigteii  bei  3al)tes  1540. 

Pi]  niibcru  fielb  ober  flut,  luie  bic  Sjüpftjcl^iaiing  tL)un,  bic  alfo  bcm  Wvaiidfeii  311= 
fpied;cu:  Sjiebcr  2RcnfcI),  Sic  aeit  ift  nii  für  I)anbcn,  ba  hu  ftcikn  iolt,  2Öo 
fol  beiii  ©iit  ()in?  SebcncE  bein  arme  ©cele  unb  giO  un§  ein  Seil,  fo  luoHeii 
lüif  ©Ott  fiir  bid;  bitten  unb  tuet  guts  nnd)t{)nn  k.  ©onbern  fo  rebct  er 
mit  bem  .ftrandm:  gS  ift  i^t  nic^t  3cit  uoii  gelt  unb  gut  3n  fianbeln,  '^nffe  5 
niibere  bafur  forgeu.  ':^sä)  jetje  tuol,  ba§  bein  '^er^  üer3agt  unb  critfirocfen  ift, 
ringeft  mit  Pcr3iueil)e(uug  unb  tauft  bir  niti)t  f)e(ffcu  nod^  bid)  er  aii§  linreEcu. 
'.'Itier  (51)riftu-5  f)at  ein  troftüd;  unb  fclig  :Kcid)  gcftifftet  auff  terben,  ba  er 
fpridjt:  '2ßic  und)  ber  Spater  gefaub  Ijat,  -Ülfo  feube  iä)  cuc^',  S)a  l^at  er  uns 
aüe  3U  ^^H'icftcru  gclnciljct  ba',u,  ba-5  einer  bcm  anbcrn  fol  Vergebung  ber  lu 
fuubcu  üertunbigeu. 

Sarumb  fome  id)  3U  bir  im  5Janum  beffelbeu  unferS  öGrru  (£^rifti 
unb  fage  bin  £u  folt  uid)t  fo  3ttteru,  beben  nod)  iageu,  atä  fei)  !eiu  troft, 
I)ulffc  unb  rat  mc[)r  ba,  §6reftn  Uiol,  (itjriftuj  iprid;t,  (fr  fet)  umb  ber  Sunber 
(nid)t  @ercd)ten)  tniUen  tomen,  fie  fetig  3n  mad}en.  ©arumb  fei)  in  fricben,  15 
nim  foldje  frblid)c  58otfc^afft  mit  frcuben  an  unb  baue!  jm  üon  I)cr|,en  bafur, 
bie  er  bir  burd;  midj  on  alle  beiu  niul)e  unb  unfoft  lefft  oerfuubigcn,  £a3u 
lücitcr  befclt)  gibt,  bir  bie  fuubc  ju  erlüffcn.  l;arumb  fpredjc  ic^  bid)  aud) 
lo§  unb  lebig  üon  allen  beinen  funben  im  ''lamen  be§  Söoterl,  @on§  unb 
l)eiligen  ®eift§,  Saju  fprid)  nur  froltd):  ^d)  bände  bir,  barml)ert;iger  (^)ott,  20 
bu  Ijimlifdjcr  33ater,  ba-J  bu  mir  meiue  @unbe  ücrgebcu  l)aft,  burd)  beineu 
lieben  ©on  ßl^riftum  unb  3tiiciliel  nid)t,  bu  fcieft  geUiislic^  öon  ®ott  bem 
aSater  fclbS  nbfoUnrt. 

3lus  bcm  fil)eftu,  bao  biefer  ©prurf)  ouu  bem  'Jlmpt  ber  Sdjlüffel  gar 
uid^t  beftetiget  be§  58apft§  tijranuep,  beun  er  ift  ba,3u  gefegt,  nidit  haB  bu  mid}  25 
über  id)  bid;  reic^  mac^c,  Ober  id)  beiu  .sjerr  fei),  unb  bu  mir  nutert^an  fein 
muffeft,  mie  ber  SBapft  luil  ein  Uieltlid)e  pradjt  unb  mad}t  l)ierans  matten 
als  ein  @rt^fd)al(f  unb  föottSDerrticter,  ©onbern  ha  l)in  gel)et  er.  So  id)  3U 
bir  !ome  in  bciuen  noten  unb  eugften  be§  gcloiffenS,  bir  in  ber  letiteu  ftnub 
ober  fonft  3U  raten  nub  l)elffeu,  unb  foge:  ©elualt,  ®elt,  St)r  uub  @ut  \\\t  w 
aEe§  |93(.  AHijl  ()inbün  gcfelit  unb  auff  ein  Älelnel  gelnunben,  2Bir  ijaben  iljt 
3U  rebcn  üou  bem  yieic^  t^l)rifti,  baburd;  allein  unb  fonft  burd;  nid^t§  bir 
mu§  gel)olffcu  Inerbcn  Don  funben  unb  tob. 

2)a'3  f)eifft  ja  nidjt  ein  cufferlidjc,  lüeltlic^e  |)errfd)afft  ober  gettialt, 
fonberu  ein  Sienft,  3)enn  id)  fuc^e  t)iemtt  ni(^t§  bei)  bir,  Sonbcru  id^  bicne  k 
uub  bringe  bir  ein  groffeu,  tf)eliicrn  Bd}a^,  uid)t  gelb  unb  filber,  Sonbcru 
lucil  bein  l)cr|;  begert  fid;er  uub  getroft  3U  luerbcu  unb  ein  gnebigcu  föott  im 
■Sjimel  3u  l)a6eu,  lome  \ä)  ,3u  bir  unb  bringe  bir  ein  frolid^e  SBotft^afft  nid)t 
auö  eigner  Inal^  ober  gutbuurfeu,  fonberu  aus  befetl)  unb  fenbung  C?f)rifti,  ber 
!B!atti).ii,28ba  fpridjt:  'fiompt  l)cr  3u  mir  alle,  bic  jr  müt)efelig  unb  belaben  feib,  ^s(i)  loil  40 

26  i^  (-J.)]  ic()  A 


9Jr.  26  [4.  9lptil].  ]r,l 

rirlcutf;  ctquitfeit'  JC.     otcm:  'SBaS  jr  lofct  auff  ^-vbcii,  fiV(  int  .^itmel  to§  ycin'.-K'Htfi  is. is 
über  luie  cv  f|ic  jaget:  'Sßclc()cii  jr  bie  jiinbc  crinffct,  bcn  fiiib  fic  ciinffcti'. 

.sjetfft  ba§  nid)t  gebienct  unb  iimti  l'onft  gcbrnd)!  einen  unan?'fprc(f)lic[)en 
l)imllf(^en,  eloigen  B(i)a^,  ben  lücbcr  bn  nod§  bie  2Belt  mit  aüe  iretn  gut  unb 

.'.  rei(^tf)um6  nicijt  bemalen  fan?  S^cnn  lt)a§  finb  aller  toelt  ©djctse  unb  aller 
Ümigc  fironcn,  gelb,  fiI6er,  cbelftein  unb,  toaö  bie  SBelt  \)oä)  acfjtct,  gegen 
biefem  ©c^at;,  ber  ba  fieifft  Vergebung  ber  Simben,  babur($  bu  tion  be§  Seuffelö, 
Soba  unb  ber  .'peflen  gelualt  Intrft  gefretct  unb  öerficficrt,  baS  ©ott  im  .öimel 
bir  nu  tpolle  gncbig  fein  unb  qI)o  gncbig,    ba«  bn  umb  Gfjriftus  toiUen  fein 

lü  .<j'inb  unb  (?rbc  unb  C^brifti  Srnber  unb  5Jiitterbe  folt  fein?  Sarumb  ift§ 
nid^t  müglid)  folcfien  tetoren  Sd^a^  umb  gelt  yi  lierfauffeu  ober  mit  gett  ju 
be',a(en,  Sßie  unfer  3ubQ§  ,3fcbni-"'ctt).  ^^^  3?opft,  gettjan  bat.  §x  mu§  lauter 
umb  fonft  gegeben  unb  empfangen  föerben,  Ober  bn  bift  fein  ni^t  gcbeffert, 
Senn  @otte§  gäbe  loirb  burd)  gelt  uic§t  erlanget.    -Met.  8.  3(^.8.20 

ih  S;a§  rebe  \ä)   aber  niif)t  berlialben,    ha'i-  man    ben  ,$?ir(^enbienern ,    fo 

®otte§  trort  rein  unb  tre>ulid)  (eren,  nic^t-J  geben  fol,  äßie  man  itit  leibcr 
gern  tbet,  Unb  Diel  bereit,  letber,  finb,  bie  jren  ^ßfar^eru  alle  biffcn  in  IjalS 
jelen,  unb  trie  fie  fnnnen  ber  .^irc^en  unb  ^pforr'^cn  guter  ]n  fidj  reiffen,  unb 
alfo  mit  ber  tbat  belueifcn,   ba§  fie  gern  tuolteu  jre  5pfarrber  au§^ungern 

■iu  unb  jr  lol  fein.  SBaS  aber  für  ein  Inilt  Inefcn  unb  famer  barau§  erfolgen 
loerbe,  Inirb  mau  in  !ur^  erfaren,  ino  bie  Oberfeit  uid)t  brein  fi^et.  5?ein, 
bav  ift  bie  meinnug  gar  nidjt,  lllan  fol  jnen  nnterl)altung  geben,  Senn  f]aben 
fie  nic^t  effen,  trincfen,  Heiber,  [jang  unb  Ijofc,  fo  loerben  fie  jrcm  ?(mpt  niiijt 
lange  tonnen  furftebeu,  fouberu  muffen  barauff  bencfen,  tnic  fie  fidj  erneeren, 

s.'>  £0  tüirb  baS  t?uangelium  nicf)t  lang  bleiben,  h)eld)e§  awäj  ber  ^cuffel  babnrd) 
judjet. 

[SBl.  fl4]  Sq§  man  aber  fd^ulbig  fe^  \\m\  unterljaltung  ju  geben,  leret 
6btiftu§  felbS,  ba  er  f priest  Sn.  10.:  '©in  ?trbciter  ift  fein§  5of)n§  Inerb'.    Unb^nMo.  7 
£.  '^an.  Q6a[.  i3.:  '£er  nnterrid;tet  loirb  mit  beut  luort,  ber  teile  mit  aüeiiel)  ®ai.  g, g 

30  gute»  bem,  ber  ju  unterridjtet '.     Unb  fe|et  ein  ^art  luort  ba3u:  '.^rret  cu(^®«i-6, 7 
uic^t,   Sott  lefft   fid)  nid)t   fpottcn".     Unb  1.  Jimott).  5.:   'Die  (Sltefteu   ober  1  i"»- m' 
'iHiefter,  bie  liml  furftebeu,  bie  balt  man  ,Voifad)er  (vl)rcu  luerb,    Sonberlid^ 
bie  ba  erbeiten  im  mort '. 

Serforget  man  nu  anbere,  fo  in  IneltUdjen  ßmptern  finb,  barin  fie  ber 

35  Gemeine  bleuen,  ba§  fie  jr§  bienftS  loarten  fonnen,  iüiel  me^r  ift  mau  fc^ülbig, 
folt^-j  3U  t^un  ben  Sienern  be§  loort§,  Senn  £.  5).Naul  fagt,  hab  fie  für  anbern 
jmeijerlel)  @f)ren  loerb  finb.    Unb  luenn  man  fold)e§  out^  mit  aEen  tretnen  1  Jim.  '■,  n 
unb  Itiiflig  tljut,  fol  mau  fpredjen:  SaS  gelt  ober  forn,  fo  luir  unferm  ^farrljer, 
'^V^rebiger  ;c.  geben,  geben   mir  uidjt  umb  ber  5]}rebigt  ober  Vlbfolutio  toitlen, 

40  rtelc^e  finb  nic^t  jr,  fouberu  ©ottes,  brumb  fie  fie  aud^  umb  gelt  nid^t  ber= 
leuffcn  fonnen.  'Aber  tueilS  @ott  alfo  georbnet  bat,  ba§  Inir  fein  tnort  unb 
Sacrament  burdj  iHenfdjeu  [)6ren  unb  empfafjen  foUen,    ©0  muffen  loir  unb 


152  ^«bifltcn  bei  3nl)tcS  1540. 

Iiriluollcn  aiidj  gern  jiiiamcn  tl)un,  ineii  jic  untev^altuug  gcOcii,  baiiüt  [k  \xt§ 
2)icuftä  luaiten  fmmen.  Sonft  lüiirben  fic  nicf;t  lang  prebtgcn,  iiub  luiv  boä 
(Siiongclium  itid^t  long  f)iiren  fuiincn  h'. 

Uiib  ift  aud)  bie  lunvfjeit,  beitii  jol  bie  lere  bcS  (Suangelij  rein  auff  bcr 
Gian^el  bleiben,  bn§  and)  m\]n  ^aä)tomin  Ijabeii  unb  fioven  mügeu.  So  ift  s 
man  nidfjt  aUein  f($nlbig,  bie  Äird)cnbicncv  5n  Derforgen,  Snnbcvu  and;  nüt 
aKcrn  nleic'  büvaii  ;,u  fein,  bao  bie  ädjuleu  mit  ti'idjtigen  ■^^ciicmen  befteUet 
lüerben,  bcii  man  jve  nuterl)altung  and)  trctnlic^  rei(^e,  Sa  mit  Sente  mögen 
anff erlogen  luerben,  bie  nid)t  allein  fc^Iedjte  gemeine  '^UTbiger  finb,  gefc^idt, 
bie  (i[)ril"tiic^e  gemeine  im  lnort  ju  nntei'rid)tcn,  funbei-n  aud;  fonberlidje  gclevte  lu 
ßentc,  bie  nic^t  allein  leven,  fonbern  and)  ben  'Rotten  nnb  falfd^en  geiftern 
fteloven  nnb  lofjei-en  tonnen.  2)ajn  folten  belffen  nnb  geben  loiUig  nnb  gern 
nid;t  allein  (Vurftcn  unb  .'öerrn,  fonbern  and}  burger  nnb  baloer  ,'c. 

Tenn  fr  fonb  ano  beut,  ba-ä  jr  gef)6rt  t)abt,  felbcr  bebenden,  mao  für 
ein  groffer,  tt)elDr  Sdjat^  e§  ift,  hcih  ßnangelinm  ober  ?lbfoIntio  mit  red)tem  n 
üerftanb  nom  5piarrT)er  k.  l)hxm.  .ffinn^it  er  ',n  bir  in  beiner  Ärandl)eit  nnb 
tröftet  bid),  fo  foltn  geiuic^icf;  bafur  Ijalten,  baö  Gl)ri)tnc<,  ber  .sjgrr,  biet)  felb» 
befnd)e  unb  troftc.  Demi  niemanb  tf)i'irfte  nimcrme^r  alfo  gu  bir  fomen  on 
feinen  ©ottlidicn  befelli,  Iniifte  bir  anel;  loeber  ^u  fiflffen  'lod;  raten.  -JBeil 
bn  aber  tjoreft,  ba-s  er  foleI)§  felber  befitf)et,  fo  tanftu  geluiö  nnb  frolid}  fagcn:  w 
S)a  fompt  6f)riftu§  felber  jn  mir,  in  meinem  35ei=  |S81.  si]  d^toater,  Senn  er 
rcbet  nid)t  fein,  fonbern  ©ottee  nunt,   ba3n  er  gefanb  ift  nnb  bes  befetf)  ^at. 

Sa  f)(?ret  benn  ba-?  fd}rerten  nnb  ,^agen  bes  Öklinffene  anff,  nnb  Inirb 
ber  ^JJlenfc^  fein  getroft  nnb  ^n  frieben,  Sarff  nidjt  fdjloeben  nodj  pampeln, 
luie  un§  be§  S?opft§  Sere  gclniefen  bat,  meiere  niemanb  abfoloirt  Oon  fnnben,  -'5 
er  tiette  benn  gnng  geremet  nnb  rein  gebeid)tet.  So  loarb  ntc^t  mit  bem 
geringften  mortlin  gebac^t  be-j  glanbcno  unb  ber  !rafft  ber  Sc^Inffel,  Don 
6I)rtfto  eingefeljt,  Senn  folc^e  Siere  unb  ertentni»  >oar  fo  gor  unbefonb  hjorben, 
hci^  \ä)  felb§  oIS  ein  Soctov  (bcr  eS  ja  fott  beffer  geUnift  boben)  nii^t  anber» 
get)otten  unb  geleret  l)abe  benn,  luenn  idj  gnug  gcreloet  nnb  gebuffet  t)ette,  fo  .w 
lüurben  mir  bie  Sunbe  tiergeben.  9lber  tt)o  bie  (Sünbe  uic^t  e^e  bergeben 
merben,  benn  bis  fic  bnrd)  nnfer  rein,  buffc  nnb  gute  Inerd  uberhiogeii  merben, 
fo  f)aben  luir  gar  feiner  ocrgebnng  jn  Ijoffen,  Senn  ii^  fan  nimmermebr  bei) 
mir  fc^lieffcn,  bos  meine  relu  nnb  bnffe  gnngfom  fei),  Srumb  ton  mic^  oud) 
niemanb  boranff  obfoUnrn  nnb  loäfprec^en,  er  l)eiffe  iBopft  ober,  Inie  er  Inolte.  35 

'Jllfo  finb  bnrd)  be-o  SapftS  lugen  bie  ©elniffen  fteglid)  oerfnrct,  Pon 
bem  lüort  be§  glanbenä  nnb  bem  befelb  ©otte-i  auff  jr  nngelntffe  ^Kelu  nnb 
buffe,  Sa§  ^ot  gelb  benffig  getragen,  SoT)cr  oud)  finb  fo  Piel  .fi^ir^en,  6l6fter, 
©tiffte,  ßapetlen,  Elitär  geboluct  nnb  reic^lid)  begobt,  nnb  finb  noc^  be§ 
SBopftg  SSnllcn  unb  2?ricOe  furljanben,  bie  boranff  Ineifen  unb  fold)e§  beftetigen,  4u 


13  tjatoet  jc]  law  kI.  A 


"Jir.  -2(5  [4.  ?rpnl].  153 

Dr)  bnbitrd)  n  f)at  nUc  tuclt  jcmcvlid^  betrogen,  baS  niemaiib  beii  fdjabeu  imb 
inmcr,  bcv  bavouS  cntftanbeii  ift,  gnugfom  bcbendfeu,  luil  gcfdjUieißcit,  niiu= 
rcben  tan. 

SarumB  oennotten  >üiv  tretolid)  unb  imerbav,  \)(\^  ^elffe,  h)er  ba  l)elffcit 

3  tan,  baS  man  Schulen,  5pfavvf)cn  unb  ^H'cbigftuel  evfjnltc,  ba§  joldjcv  ob« 
evgev,  tuie  benu  gelinalidj  bcr  Seuffel  mit  umbgcliet,  irtljumb  nidjt  luibbov 
cini-eijfe.  @ol  man  abev  foWjem  nnglud  junov  tomcn,  fanS  nid)t  anbcr§ 
geirfjefjen,  bcnn  ba^  bie  liebe  3ii9ent  red)t  nnb  6f]riftlid";  gelevct  unb  auifer= 
3ogen  Uieibe,  bie  an  unfer  ftat,  Hjenn  Unr  nu  bü§  .'ocnbt  legen  nnb  idjiaffen, 

lu  tvctte  unb  bie  vedjte  lere  bem  Solct  nidjt  allein  fnrl)alt  nnb  mit  aEcm  UleiS 
einbilbe,  fonbern  and)  erijalte  tüiber  bie  iRotten  unb  ^yalfdie  Serer.  6§  ift  ein 
jcer  groffe  gnabe,  inenn  ber  '^U'ebigftnel  oerforget  ift  mit  ^erfonen,  bie  bivS 
loort  rec^t  nnb  rein  leren.  ?(ber  eä  miiffeu  baneben  and;  i'ente  fein,  bie  bie 
l'ere  üerteibingen    nnb  ben  Äe^ern  )üef)ren,   bQ§  fie  bnrd;    fie  nic^t  üerfcljd)t 

LS  lucrbe,  'Sa3u  mus  man  Schulen  erljalten,  barauS  fotdje  Sente  !omen,  bie  über 
ber  .Sere  ftreiten  tonnen. 

[391.  2ii]  3i>enn  man  nn  bajn  liilfft  nnb  gibt,  haä  man  fold)e  Sente  t)oben 
t'an,  bie  re(^t  leren,  ^tt'm  bie  betrübten  an«  (F^riftuy  befelf)  troften,  luie 
gcfagt,  unb  ben  äßolffen  >nef)ren  !6nnen,  fie  anc^  mit  unterf)altung  lool  üer= 

-.'ü  forget,  SoI  mau§  nid)t  für  eine  besalung  redten,  fonbern  für  ein  Sob  ober 
Xandopffer,  bci^  man  @otte  fdjulbig  ift.     Unb  baneben  audj  mit  allem  ernft 
bitten,    mie  un§  Kbriftus  ucrmanet,    baä  er   foldie  (Arbeiter   ttioltc  in   feine '^iMttn.s.ss 
ßrnbten  fenben,   3In  Serern  feiletä  nid)t,  'ilber  foHenS   redjtf($offeu  fein,   fo 
mu§  er§  fenben  jc. 

■.■5  ©i{)e,   ba§   ift  redjt  Oom  'Keidj  Gbrifü  »»ti  ^.Jtmpt  ber  ©^Inffel  geleret 

unb  gegleubet  unb,  fo  luir  un-S  barnadj  rid;ten,  fo  bleiben  mir  ßtjriften  unb 
fönnen  uns  fd^iden  in  alle  fachen  gegen  (Sott  unb  93{enfd)en,  äßtr  loerben  aud) 
Sott  Don  f)er|en  banden,  ba§  er  un-5  Don  be«  58opft§  ^S^Dang  nnb  Sl}rannel) 
erlofet  l)at,  ber  au»  ber  Sc^lnffel  geJnalt  ein  tanter  prai^t  nnb  ttieltlidje  .S3err= 

3u  f(^afft  gemodit  t)at,  2)ie  boc^  aEein  bajn  geftifftet  nnb  georbenet  ift  Don  ß^rifto, 

ber  ganzen  Djelt  ,^u  fjelffen  ju  foldjem  ©d^at;,,  ben  man  mit  feinem  ®elb  nod) 

@ut  bejalen  fan.    Cn  ba»  man  ft(^  fol  freunblic^  unb  bandbar  erjeigen  gegen 

bie,  fo  fotdj  '2tmpt  fnren,  al§  bie  i^toifadjer  ebr  Inerb  finb.     1.  limott).  5.       i.  xim. ;,,  n 

©0  (äfft  uns  uu  uuferm  lieben  .'pörrn  61)rifto  baudbar  feiti,  ber  burd) 

:i5  feine  ''2(nfferftef)nng  fold)  iKeid}  ber  gnaben  geftifftet  f)ot,  ba»  ba  ^in  gcrid;tet 
ift,  S)a§  lüir  barin  in  atleii  nöten  unb  engften  on  nnterlaS  gelviffe  l)ulffe 
nnb  troft  follen  ftnben.  Unb  bürffen  folc^cn  telorcn  ©d^atj  nid)t  tucit  Ijolen 
noc^  mit  groffer  niüt)e  nnb  untoft  barnad}  lanffen,  Sonbern  er  bot  befell) 
nnb  üüüe  madjt  gegeben  feinen  'Jlpofteln  nnb   allen  jren  5Jad;fomen   unb  in 

w  ber  not  einem  jglidjem  fötjriften  6t§  an§  enbe  bcr  Sßelt,  ba§  fie  bie  fdjioadjen 
unb  Der,^agtcu  tröftcn  nnb  fterden  nnb  in  feinem  Zinnien  bie  fnnbe  cvlaffcn 
follen  JC.    Saüon  anff  bi--  mal  gung. 


154  ^Ptcbigtcn  bcä  3flI)tE?  1540. 

DrT  Wan  ;§,.  tCtjoiiia  etc. 

T|^(vitcv  fcfjrcitict  bcr  (vunnc\elift  ^ioTianncS,  ba§  2I)omn§  nid)t  fcD  haii(\} 
^^  tjctücfeii,  ba  bcr  ■'pCSrr  .jum  crften  bcn  ;3i'"gein  fcmptlid;  crfifiiciicn  i|t 
am  Gftertag  ju  ahenb.  ^u  ba§  ber  fo^xt  eben  lömpt,  bo  ©.  Stjoma»  jitm 
erftcn  nid^t  ba  ift,  i[t  on  miaäj  tiicfit  getd§cf)cn,  2cnn  er  Iietto  kml  bic  ftunbc 
Idinicu  treffen,  ba»  er  Sfjomam  fnmpt  bcn  anberu  -^l^ofteln  beitiatibcr  fiiiibeii 
Ticttc.  6?  ift  aber  gefdjcljen  iin§  beibe,  jur  lere  unb  ]u  troft,  ?hiff  ha^  bic 
^liiffcrftetjimg  be§  §(?rrn  befte  met)r  iinb  ftcrcfer  ^ciigniS  unb  Urfunb  f)ette. 
^T?u  am  Dftertag  ift  er  bcn  ©ilffen  femptlid)  erfcfjienen,  Dm  atzten  tag  t)ci= 
nad^,  al§  f)eutc,  erfd^einet  er  jnen  abermal  unb  ju  glcid)  "2bo=  !-'•  ""ij  mc, 
umb  Jüeld;e§  tuiEen  auä)  aHeiu  biefe  Srfd^einnng  unb  Offenbarung,  bie  fdjoncr 
unb  f)crrlic^cr  ift  bcnn  bie  öor  ad;t  tagen,  gefi^ef)en  ift. 

3Bir  fcljen  aber  jum  erftcn  I)ie,  toie  ein  arm  bing  eS  ift  umb  ein 
menfdjlid)  I)cr^,  toenn  c»  beginnet  fd^toarf)  ^u  loerben,  bal  man§  nidjt  tan 
Uiiber  auffridjten.  Qh  Tjatten  beibe,  bie  anbem  ^Uioftel  unb  3't)oma'3,  bic  jcit 
über,  ba  ftc  bei)  bem  6@rrn  geloefen,  getjort,  ba»  er  nic^t  allein  mit  groffer 
gehjalt  ba§  Sßold  geleret,  barnac^  aud)  gefc^cn,  Une  er  feine  lere  mit  groffcn 
2Bunbcr',cid)en  bcfrefftigct  batte,  bie  er  tf)ct  an  bcn  Sliuben,  Samen,  5lnffc|igen, 
lanben  ,'c.,  bie  er  gefunb  mad)te,  ©onbern  aud^,  ha'i  er  brcti  2obtcn  ouff= 
criüccEet  bftte,  ©onberlii^  Safarum,  bcr  fc^on  Hier  tage  im  ©rabe  gelegen  limr. 
Unb  unter  aßen,  loie  es  fdjeinet,  Umr  <B.  Storno»  ber  !edEfte  unb  mntigftc, 
3oii.  11,  IG  im?,  er  oud)  faget  i^ol^an.  11.  iba  6f)riftu§  inolt  irtber  in  fsubcam  geben  jum 
üerftorben  Safaro):  'Sofft  un»  mit  jm  ,',if|en,  bas  mir  mit  jm  fterben'.  8oId)c 
feine  Seute,  aU  bie  3(poftel  G'^rifti  unb  fonberlit^  5.  Xt)oma§,  trelr^er  fd^einct, 
ha?^  er  für  bcn  anberu  ein  manlid)  I)crl?  gcbabt  l]a^i,  unb  baju  erft  neiulidj 
gefeben,  Inic  6f)riftu§  Saforum,  bcr  fc^on  fier  tage  im  @rab  gelegen  njar,  auff= 
crmeöt  f)atte  unb  mit  jm  geffen  unb  getrundfen,  9lod)  fimnen  fie  nid^t  gleuben, 
ha^  ber  Ö6rr  fclb»  tion  Sobten  aufferftaubcn  unb  lebenbig  fei). 

5nfo  fc()en  Inir  an  bcn  3(poftcIn,  mie  gar  mir  nid)t»  finb,  Incnn  för  bic 
.sÖanb  abjcnt^t,  unb  mir  un§  felber  gelaffen  finb.  C^§  batten  bie  29öeibcr, 
lOfagbalcna  unb  bic  onbern,  unb  i^t  bic  3tpoftel  fclbs  berfnnbigct,  bo»  fie  bcn 
.'öG-rrn  gefeben  betten  aufferftonben.  9{od)  fclict  @.  2;i)oma5  feinen  fo;.iff  ouff 
unb  mil§  nid^t  gleuben,  ja  aud^  nid)t  ju  friebcn  fein,  luenn  er  in  glcid;  febe. 
@§  fei)  bcnn,  ba§  er  in  feinen  .'penben  febe  bie  9Iegclmol  unb  lege  feine  ^'ingci-' 
in  bic  Ü'Jcgelmol  unb  feine  .'öonb  in  feine  (Seiten. 

Unb  loil  olfo  bcr  liebe  ^Ipoftel  frili?  fcrloren  unb  tierbompt  fein,  bamit 
bog  er  nid^t  Inil  gleuben.  Senn  ha  tan  feine  öergebung  ber  funbe  nod)  felig!cit 
fein,  fo  man  biefcn  Slrtifcl  Hon  ber  auffcrftebung  (Sf)rifti  nid^t  gleubet,  mcil 
barin  ligt  alle  frafft  be»  gloubens  unb  bei  ctoigcn  Scben§,  mie  @.  5ßaul. 
LSi«. i5,i4ff.  1.  6or.  in.  füget:  '©o  ßbi'iftuS  mä)t  ift  oufferftouben,  fo  ift  unfer  i^rebigt 
licrgeblidj,  So  ift  oudj  einer  glaube  ücrgcblid;'.    '@o  fcib  jr  nod;  in  clorn 


9Jr.  26  [4.  Slptil].  155 

Iiiifuiibcn.  So  fiiib  niid)  bie,  fo  in  (>l)rifto  cntfifjtaffcii  fiiib,  licrloveii'  .'C.  3)a 
lin(  S.  il)onuv3  nucfj  I)in,  Un(  uic[)t  idic\,  foiibern  lievloi-cu  fein,  lucil  tx  iiiif)t 
luil  gleufieu,  ba»  6()nftuä  auifcrftniibcu  fclj.  Unb  luci'c  aiidj  in  foldjcni  nn= 
fllauben  lierborben  unb  Hcrbnntpt,  Uieun  \m  ß^riftus  nid}t  {jette  buviJ}  bicfe 

5  Offenbarung  bavau§  flcl)oIffen. 

(äJi.  S24j  6o  jeiget  unb  Icrct  uns  nu  bcv  f)cilige  ©eift  in  bicfcni  (S;-empcl, 
ba§  toir  an  ben  glauben  f(^Iec[)t  blinb  unb  gar  OcrftocEt  finb.  Sßic  in  ber 
Ijeiligen  Stfjrifft  allcntbalbcn  ju  fe^en  ift,  ba§  ein  menfd^Uc^  ^er|i  ba§  Ijertoft 
bing  ift  über  alle  ©tal)el  unb  ST'entaut.    Unb  tribcrumb  Irenn  e§  nud)  blobe, 

10  Hersaget   unb   Ireid)    lutrb,    fo    ift    fein    Umffer   norf}    nie    fo    locid)    aU   bc§ 
•    ■JJienft^en  ^er|. 

Seö  ftnbcftu  inel  Grenipel  unb  §iftorien  in  ber  ©d)rifft.  *^^()nrao,  für 
tueldjem  5}tofc  fo  Incl  fdjrecflid^er  .Si-'icf^cn  nnb  Sßunber  tt)et,  ha^j  er  nidjts  ba 
luiber  fagen  funb,   ja  greiffen  nuiftc,  ba»  ®otte§  finger  hjere,  unb  ber  lialb 

15  auc^  befanbte,  er  bette  fid)  an  ©ott  unb  feinem  5>oItf  öerfunbiget  oc.  5Jod) 
Uiarb  fein  i)n^  je  lenger  je  mel]r  Hertjertet  nnb  Oerftodt,  S3i§  ber  .sJOyi  jn 
fampt  alter  feiner  5Jla(^t  mitten  in§  Wien  fturtiete. 

5Xlfo  aud;  bie  ^suben,  3e  ittebr  6bi-'iftii§  beibe,  burd)  äBort  unb  Sljat, 
getnaltiglic^  belueifete,  ba§  er  ber  inere,  ber  jren  SBetern  berfjeiffen  luere,  baä 

■-'0  er  fic  unb  alte  Sße(t  fegenen  folt,  3e  Ijefftiger  unb  bitterer  fie  luibber  jn 
erjiirneten,  unb  Umr  jr§  tjafS,  leftern»  unb  üerfolgenS  fein  ma§  nod)  enbe, 
biy  fte  jren  .'pgJH^tDJ  unb  ©ott  311  bem  aüer  fdimclidjftcn  tob  al§  ein  ©ottä= 
lefterer  unb  ?luffrurer  Uerurteileten  unb  jloifdjen  jlueien  nbeltt)etern  cren^igten. 
S)a  ^alff  nichts  für,  Ob  Vool  5Ptlatu§,  ber  :;lUi|ter  felbs,   Iniber  fie  jn  un= 

-'S  fc^ulbig  iprac^,  ®ie  ßreaturn  fid)  anberS  fteKeten  benn  gelnonlid^  unb  bnmit 
be,^engeten,  bü§  jr  ö®9{-Ji  nnb  Sd^opffer  ba  am  6reu|  fjienge  jc.    Astern  ber 
©d}cc^er  frei)  offentlid)  belennete,  ob  er  luol  ba  l)ienge  unb  ftürbe,  bennoc^  einiBiK. -^3, « 
.Qonig  lt)erc,  ber  ein  eloig,  bimlifd)  Sfeid)  bette?    Unb  ber  beibnift^e  .C')enpt= 
mau  offentlid)  rieff:  'äßarlid),  Siefer  ift  Ojotte»  ©on  geiuefen'  k.    S)i§  alle?-,  mouD.«,!* 

■M  fage  id),  t)alff  nichts,  fte  ju  bctercn. 

5llfo  pfleget  bie  G)ottlofe,  Oerbampte  ÜBclt  aU^ieit  juttjun,  ^st  mebr  jr 
Wott  griabe  unb  Inoltljat  er.^eigt,  je  nnbanctbar  nnb  erger  fie  luirb.  o^t 
folteu  luir  bilüd;  alle  ®ott  oon  tjerljen  banden,  ba§  er  un§  fein  l)cilige§  Hunt 
fo  tein  unb  ftar  bor  bem  ;;'iungften  tage  offenbart  l)at,  bar  au§  Unr  erlenncu, 

:i5  lua§  für  unau§fpred)lid)e  ©üter  er  nn§  in  Kbrifto  gefd)endt  i)ai,  ncmlidj,  baS 
luic  burd)  jn,  üou  funbc  nnb  tob  eiiofct,  nu  gered)t  unb  fclig  füllen  fein  .'c 
äBie  fteEt  ftc§  bie  äßelt  baju?  äBie  fie  ))flcgt.  Sßei«  nidjt  gnug  ,]u  fd^enben, 
leftern  unb  öerbamuen  fold)  loort  ber  gnabcn  nnb  Seben§  nnb  bie,  fo  eS  be= 
fennen,  ju  oerfolgen  unb  luürgen,  loo  fie  tan. 

<o  Unb  ob  fie  gletd)  l)6ret,  ©ott  luerbe  foldje  funbe  greulid)  ftrnffen  mit 

bettifd)em  vyeur  [au.  W  i|   nnb  eloigcr  Ocrbamuiv,   fcret  fie  fid)   nid)t  fo  Diel 
brau,  gcf)et  fieser  unb  Oerftodt  bat)iu,  als  fei)  e5  lauter  nidjts,  unb  l)atv  iren 


156  *;<rcbi3tt'ii  bc'5  ^nlju-S  Uilil. 

Prlfpot,  luic  nuui  iljt  liuil  fiC)ct  nm  5Sap[t  iiiib  fdncm  •^aiiffcu.  Hub  ift  borf) 
fo  avculit^cr,  fd)vcdlid)ev  jorit,  bafiir  fid)  aüc  ß^ieatm;  cntfeljen.  Sanimd  ift§ 
9cliii§{id;  luav,  ba>3  fein  Stein,  Stapel,  ©emant,  ^n  fein  binc;  flitff  ßvbeit  fo 
l)art  ift  al§  ciiiy  imfiiisfertigcu  !D{enjc^en  I)ertj. 

SBibcrumfi  nud),  locnn  ein  t)er|!  öersagt  iinb  erfcf;rotfen  irirb,  fo  ift§  5 
Uieicl}cv  bciiti  fein  »naficr  nocf)  ole,  bnS  fidjy  aiiA)  fiivd^tct  (luic  bie  @d)vifft 
3.iBioit26,3GJagt)  fiir  cim  raufrfjcnben  '-HaumBtot.  llnb  \vo  ein  fold^cr  allein  ift  in  einer 
ßnmer,  unb  ba§  ©cfperr  ober  Salden  ein  toenig  fvadjen  ^oret,  fo  meinet  er, 
e§  frf)(nl)c  SBti^  nnb  Sonner  ^u  jm  ein,  nnb  Eompt  in  fold)  angft  nnb  ^agen 
(U'ie  id)  ir  Oiel  gefel)en  Ijabe),  baö  jn  niemanb  troften  nod^  onffridjten  !an,  10 
unb  finb  bcnn  aUe  !:prebigt  nnb  Sroftfprnd)e  jn  lüenig,  jn  ju  füllen.  ©0  gar 
l)at  ei  !eine  mafS  mit  be§  5Jicnfd;en  l)er|en,  ©nttnebcr  gar  jn  ftod  nnb  ftein 
r)ort,  bci?^  e?'  irebcr  nad)  ©ott  nodj  2enffel  gar  ntd)t§  fragt.  Ober  linbcrnniO 
gar  ju  Uerjagt,  findjtig  unb  ncrjtpeiüclt. 

3llfo  finb  al^ie  bie  ^Ipoftel  fo  jufdjeudjt  unb  crfdjrortcn  burc§  baS  is 
crgerniS,  ba§  fie  jren  .^(Srrn  fefien  fo  jcmerli!^  Hcrfpottct,  ferfpeiet,  jugeiffelt, 
]nftüd}cn  nnb  enblid)  auff>5  aller  jemerlid)ft  gecrculjigt,  bae  fie  tctn  .Oertj  im 
leib  mct)r  Ijaben.  Sie  bod)  jutjor,  h)eil  fie  6f)riftum  bei)  fid)  Ijatten,  fo  hä 
nnb  mutig  toaren,  ba§  ;3acobn3  nnb  ^^vol)anue§,  fid)  unterftunben  ju  gebieten, 
sur.B,54baS  fenr  Dom  .s>imel  folt  fallen  unb  bie  ©amariter  uerjercn,   bie  ßbriftum  -'» 

nid)t  lüolten  auffncmen.  Unb  gar  ^errlid)  luuften  ju  räumen,  Sa§  jnen  and) 
s;iit.  10. 17  bie  ienffel  untertl)an  loeren  im  5Jamen  ^Ijefu.  Unb  3;i)oma§  bie  anbern 
3ui).ii,  iGiiermanete,  nnb  fprad):  "£afft  unä  mit  ]x^en,  ba§  loir  mit  jm  fterben'.  llnb 
5orj.  18, 10 '4>etruä  für  ben  anbertt  fonberlid)  flugö  mit  bem  ©d)merte  unter  ben  .sjianffen 

fd;meifft,   ba  fie  6l)riftum  angreiffen  nnb  faljen  lüoTten.    5lbcr  i|t  liegen  fie  " 
für  groffer    furd)t   unb   fdjrcden    tierfc^loffen    unb    looÜen   niemanb  ^u    fid; 
laffen. 

Saber  fie  fid)  aud)  entfe^en  für  bem  öSrrn,  ba  er  ju  jnen  tbmpt  unb 
fie  grnffet,  Unb  fie  bod)  meinen  (irield)§  ja  ein  anzeigen  ift,  bas  fie  ganl;  nnb 
gar  cr)d)roden  unb  Herjagt  finb),  fie  frl)en  ein  (Seift  ober  ©efpenft.  So  balb  m 
()abcn  fie  Dergcffen  aller  5}tira!el,  3eid)en  unb  SBort,  fo  fie  bon  jm  gcfeljen 
unb  gebort  botten.  Sag  ber  .^©■rr  bie  merlug  tag  nad)  feiner  3(nfferftef)nng, 
cf)e  er  00 n  jnen  fd)eibet,  gnug  3utl)un  l)atte  mit  erfd)einen  unb  offenbaren 
auff  mand)erlel)  Ineife,  i^t  ben  Sßeibern,  itit  ben  |S8l.  ffliij]  Slpofteln,  beibe, 
fonberlid)  unb  femptlid),  ;^'sffet  unb  trincEct  ba.^u  mit  jnen,  3me§  barumb,  ba§  35 
fie  getoiS  folleu  fein,  @r  fei)  anffcrftanben,  ^Jod)  loilS  jnen  fd)lrierlid)  eingeben. 

^tem  ba  er  bie  öierljig  tage  über  bag  mit  jnen  an?^  ber  ©d)rifft  gerebt 
battc  üom  9ieid)  ®otte§,  ba§  nu  fott  angcl)en  unb  ein  folc^  Sieid)  fein,  barin 
uerfünbiget  folt  loerben  in  feinem  ^Jiamen  ^-Puffc  unb  Oergcbung  ber  funbcn 
unter  allen  Sdidcrn,  iödmi  fie  an  nnb  fragen  jn,  ba  er  ilst  Don  jnen  in  « 
Kiifl.  1, e einer  äBoldcn  folt  auffgenomen  »ucrben,  nnb  fpredjen:  '.'o(hr,  loittu  nu  ba§ 
llieid)  3fi'ael    loiber    anffrid)ten'r     .Stäben    Oiel  anber  gebanden    lunn  'Keid) 


9?r.  '2R  [4.  9lpti(|.  157 

I'r]  Gl&iifti,  benn  et  jnen  baöon  gcfagt  ^ottc  Ea  fi^eftu,  toie  uberouS  unb  fdjlucr 
c>3  tft,  ha?-  bliibc,  Hersagte  ricrkit  getvoftct  unb  nuffgevic^t  unb  barnad)  rcdjt 
unterrichtet  Incrben,  baS  fic  Iniffen,  WaS-  (itjriftu-S  für  ein  Äonig  fei),  unb  Uin§ 
er  burd)  feinen  lob  unb  'ilufferftel^ung  auSgeridjt  i\abt,   35i§  ber  l^eilig  (Seift 

.'.  fompt  jc. 

©0  ift  nu  kibe,  bie  öerftodEung  unb  bl6big!eit  menfi^Iic^eä  (jevlani,  uu= 
nuöfpred^Iid^.  5luffer  ber  fat)r  ift§  on  aüe  maf§  fo  t)art  unb  tierftotft,  ba3  c§ 
fein»  (iiotteS  ,prn§  nod)  brcliienS  arT)tet.  SBcnS  fc{)on  lang  t)in-et,  ®ott  Inerbc 
bie  fiinbe  mit  elüigem  tob  unb  licrbanuii'3  ftroffen,   [)ilffts  ni(f)t§,  feret  intev 

111  fort,  erfeufft  in  §offart,  Ökitt  3C.  äßibcrunib  tompts  bat)in,  ba§  e§  fic^  6e= 
ginnet  ju  füt^ten,  luirbS  fo  blöbe  unb  tierjagt,  bn§  mnn§  nic^t  tan  luibev 
jufamen  Bringen.  3)a§  ift  ja  ein  groffer  jauicr,  ba§  \v\x  fo  tjeillofe  Seutc 
finb,  oft  "feine  not  für  tjanben,  fo  lc6en  luir  ficfjer  bal)in  in  funben  on  aUe 
furd^t  unb  fcfielo,  ^a  ftarren  h)ie  ein  tobter  Seid},  »raS  mau  un?  fagt,  ift 

ir.  eben  fo  Diel,  als  fngt  man»  luibcr  einen  Reifen. 

2a  gegen  n.ienbet  fidjö  mit  un§,  ha^j  loir  unfer  funbe  fiilcn,  für  bem 
2ob,  ©otte»  jorn  unb  gerieft  erfdjreden,  erftarren  tinr  Uiiberumb  fuv  groffer 
angft  unb  traurigfeit,  baS  unö  niemonb  tan  Iniber  auffridjten,  ja  Uur  er= 
fdjreden  auc^  für  bem,  baä  un§  troften  fol,  mie  bie  ^mW-'  fni-'  (^fjrifto  er= 

20  fc^raden,  ber  eben  bnrumb  ]u  fnen  fam,  ba§  fie  folten  getroft  unb  frotid) 
Inerben,  (Sleidjttiol  bringt  er  fic  nit^t  balb  ,5U  rcd;t,  f)at  on  jnen  ju  fttdcn  bie 
öicrtng  tage  über,  iBie  gefügt,  nimpt  unb  braud)t  aEeiiel)  troft  unb  erlmct) 
unb  fau  fuen  bennod)  faum  luiber  aufff)clffen,  58i§  fo  lang  er  fncn  ben 
rechten  ftarden  trand  gibt,  5iemtid)  ben  lieiligen  ®eift,  baOon  fic  gar  trundcii 

25  tnerben  unb  über  ge^eu  in  ber  liebe  6)ottc§,  ba§  fic  nic^t  mef)r  loic  Oor 
blobe  unb  erfd^roden  finb. 

S)Qtau§  fe^en  toir,  tnelc^e  iroft§  bcbürffen,  nemli(|  bie,  fo  jre  ©unbe, 
clenb  unb  Der=fSl.  TOüilbamniS  crfenncn  unb  fiilcu  unb  berfialb  blob  unb 
uerjagt  finb,   S)er   fol  man  fid)  mit  allem  ernft  annemeu,  mit  jnen  auö  ber 

30  ©c^rifft  reben  unb  troften  bem  ercmpel  ß^rifti  nat^,  ber  mit  feinen  jungem, 
bie  öerjagt  unb  erfd)rodcn  tnaren,  fo  umbgeliet  k.  ?ln  ben  nnbusfcrtigen 
unb  öerftodten  ©unbern  aber  ift  alle«  ftraffen  unb  öermaneu  nerloren,  Senn 
h)enn  man  jnen  fc^on  lange  bretuet  mit  ®otte§  jorn  unb  gerid}t,  fo  erfdjredcii 
fie  bafur  ni(^t§,   ©o  fbnnen  fic  ber  gnnbe  and)  uid)t  bcgercn,  bcnn  fic  fulcu 

:ts  jrc  funbe,  not  unb  jamer  nic^t.  Xarumb  fdjaffet  bie  prebigt  »uebcr  Don  jorn 
no(^  gnabc  bet)  juen  feine  frud)t,  ©onbern  ge^en  fmer  bat)in  blinb  unb  lier= 
ftodft  in  jr  abgotteret),  feieret),  llngtanbcn,  ■'poffart,  ©eil;,  unb  anbern  funben, 
SSi§  fo  lang  ber  bonner  unb  bli^  fic  barniber  fcl)led)t,  ha'i  ift;  ber  ©tredcn= 
bein  fbmpt,  ba  etlid^e  (ben  öott   luol  mit)   jnm  creu^   fried^en    unb  gnabe 

40  begeren  k.  ©onft  bleibtä  »rol  babel),  »nie  Pliviftu?  fagt,  ba§  baS  (*uangeliunt 
ben  5lrmeu,  ba^  ift:  ben  elenben  betrübten,  berljen  get)bret,  S)ie  följriftu» 
anbeiatoo  geiftlic^  arm  nennet.  watni.  ca 


158  ^vcbigten  bc?  3a'^re§  1540. 

lii]  3"  le^te  itirb  un§  tn  @.  St)oma  aiicf)  angezeigt  bie  ßvafft  bcr  2luff= 

crftcf)uiig  (Jtirifti.  S)vo6cn  f)n&t  jv  gcfjint,  Uiic  er  }o  fcft  unb  gleicf)  Iialftarrtg 
ift  im  Unglauben,  ba»,  ob  gleidj  bic  nnbern  ^Vinger  fcmptlid)  6c3eugcu,  Une 
fic  ()nbcn  ben  .'p@rrn  gefe^en  auffcvftanben,  bennoi^  er§  fc^Iei^t  nit^t  gleuben 
Uiil.  6§  fcf)einct,  haB  er  ein  feiner,  bapfferer  ^lan  fei)  gctneft,  ber  bie  fa(f)  lool  ^ 
bebad)t  t)abe,  baä  er  nid^t  loil  balb  ben  anbcrn  gleuben.  Tenn  er  fjatte  ge= 
|et)cn,  ba§  ber  §6rr  crft  für  brcicn  tagen  an§  6rcu|  gefc^Iageu,  unb  jm  bic 
Siegel  beibe,  burrf)  I]enbe  unb  fiiffc,  gnngen  unb  ba§  @pef)r  in  feine  feiten 
gcftodien  loar.  S)q§  Ijatte  er  jm  fo  fefte  ein  gebitbet,  ba§  er§  fcf;Ied;t  für  nid)tv 
l)clt,  Uhiu  jm  bie  anbern  fageii,  @r  fet)  aufferftanbcu.  'f 

Sarumb  f priest  er  gleich  troljHrfj:  '6§  fei)  benn,  has  id^  in  feinen  .'peubeu 
feT)e  bic  Ulegclmal  unb  lege  meine  .'penbe  in  feine  ©eilen,  fo  Iril  iif)3  uid)t 
gleuben'.  ^Jiarfjt  alfo  eine  ftarcfc  .V)l)pcrboIcn ,  bn-j  er  ben  äugen  aHeiii  niiijt 
gleuben  teil,  fonbern  mit  §cnben  ancf)  fiilen  unb  tappen.  21I§  irolt  erfagcn: 
(y-j  fol  mic^S  niemanb  bercben,  hab  idjy  glenbe,  Sonbern  Uiil  fo  feft  auff  beut  >■'■ 
5iciii  ftcl)en,  ba§  idjs  audj  uid)t  glcnbcu  luil,  ob  id}»  gleidj  fef)c,  loie  jr  fagt, 
ba§  jr  jn  gefctien  ^abt.  Sol  id;§  aber  gleuben,  fo  mu§  er  mir  fo  nal)c  fomcu, 
bas,  iocnS  muglid;  Uierc,  \d)  jm  bic  ©eelc  mdd;t  anrüren  unb  in  bic  klugen 
greiffen.  %U  folt  er  fagcu:  ©inget  unb  faget,  lüa§  jr  looEet,  ^^d)  tan  unb 
loil  e§  fd)lcd)t  nic^t  gleuben,  Xeun  e§  ift  unniuglid^  .'c.  20 

|!öl.  l'Uj  S)a§  t)eifft  je  fcer  l)art  unb  fteiff  im  Unglauben  gcftcdt.  Unb 
ift  Uninber,  loa§  er  bamit  meinet,  haB  er  glcid)  ein  nugereimtS  furgibt,  feine 
,Spanb  unb  ginger  in  bie  ^>;udicr  ber  Uniubcn  ju  legen.  1)cnn  fo  !lug  folt  er 
■  je  fein,  ba§  er  bebadjt  Ijcttc,  ©0  (£l)riftn3  Inibcr  lebenbig,  ben  S^ob  uberlunnben 
unb  aller  lonnben  Con  ber  geiffcinng  unb  borncn  ßron  lo§  tucrc,  DaS  er  ja  2:. 
and)  bie  fnnff  Sßunben  linirbc  gcljeilct  unb  abgettjan  Ijaben. 

5hl  ba§  ift  unä  jum  ©i'cmpcl  unb  troft  gefd^cljen,  ha§  bie  ^ot)en  Slpoftel 
audj  muffen  feilen  unb  ftraudjcln.  ?lbcr  me()r  bicnct  e§  ba^u  (mie  ic^  an= 
gefangen  ^nfagen),  hau  bie  3luffcritel)uug  bcu  §@rrn  nidjt  aEcin  gemiölid; 
erzeigt  unb  bezeugt  Uierbc  burd)  biefen  ungleubigen  unb  l)alftarrigen  2;i)omam,  30 
ber  bi§  an  ben  ad)teu  tag  in  foldjem  Unglauben  Hcrliartct  unb  fd)ier  gar 
crftarret  ligt,  ©onbern  ba-j  and)  bie  hafft  bcr  fclbigen  erfanb  Inerbe  unb 
un§  ju  nu|e  fome.  äßie  an  biefem  Sljomo  jujclien,  ber  baburd)  au§  bem 
Unglauben  ju  glauben  unb  anä  bem  ,5loeiöel  ju  getoiffem  cr!entni§  unb  I)err= 
lid)em,  fd)onen  befentniS  gebrarfjt  loirb.  :» 

S)a§  ge^et  nu  fo  ^u,  linc  ber  (vnangclift  Su^fn^icS  fdireibt.  6l)rtftu§ 
tompt  am  adjten  tage  nac^  feiner  9lufferftel)ung,  al§  l)cutc  am  abcnt,  unb 
fprtdjt  \\i  jm:  '2l)oma,  reicl)c  beincn  J'sinc^n  l)er  unb  fit)e  meine  .öenbe,  Unb 
rcicfjc  bcinc  .s>aub  l)er,  unb  lege  fic  in  meine  ©eitcn '.  9icmnct  jm  fo  tocit  ein, 
ba-S  er  nid)t  allein  fel^e  Joie  bic  anbern,  fonbern  and)  gelniS  greiffe  unb  fule,  4ü 
tüic  er  gefagt  l)attc:  '@ä  fei)  benn,  has  id)  in  feinen  §enben  fel)c'  k.  Hub 
fpridjt  ba3U:  '©el)  nid)t  unglenbig,  fonbern  glenbig'. 


9h.  26  [4.  aptil].  159 

Pr]  S)a  fi^eftit,  ba§  e§  (i'^iiftita  iiid^t  bei)  bcr  ©cft^tt^t  Icfft  MeiBcn,  fonbern 

barumfi  ift»  jin  31t  tfiiin,  baä  2f)omas  nur  ntcuBig  uiib  aiid^  ein  Sluffcittefjer 
Don  feincnt  f)alftavrigcn  nnglauBcn  unb  funbe  lüerbe.  SBie  c§  beim  auä) 
gcJuattiglicf)  folget,    ba§  e.  S^oma»  halb    anfct)et   unb   fpri($t   ju  6f)ril"to: 

^  •M&35I  mTä  mm  5J16391  ®03;i'.  Sa  ift  er  bereit  ein  anber  man, 
nidjt  ber  alte  il)oniaÄ  S)ibl)mu§  (trelcf|e§  ^l^^ißing  aiiff  beubfii;  tjeiffet,  nicfjt 
ein  3toeit)eler,  toie  mau  au§  biefem  3Eest  gebeutet  f|at,  aber  mit  unöerftanb) 
luie  netolti^  ^unor,  ba  er  jo  gar  erftart  unb  erftorbcn  Wax  im  Unglauben,  bas 
er  auc^  nid^t  toolt  gleuben,  er  legte  benu  bie  g-ingcr  in  feine  äBunben. 

10  Sonbern  ^ebt  Jjlo^licf)  an  ein  folc^  ^errlic^  ^?efentni§  unb  ^H'ebigt  ju 

t{)un  öon  ßfjrifto,  ber  gleichen  ber  5(poftcl  feiner  ^u  ber  jeit  notf;  geprcbigt 
f)ette,  nemlid),  ©a»  bie  '^Pcrfon,  bie  aufferftanbcn,  fei)  luarer  (Sott  unb  9Jlenfd). 
Denn  e§  tft  ein  trcfflic^  toort,  ba§  er  [m.m]  fagt:  '5Ji635t  §®9{iH  IWIS) 
3Jlg39i  ®G2;X'.    er  ift  nic^t  trundten,  rebct  auc^  au§  feim  fd)iutpff  ober 

!■'>  fc^er^,  ®o  meinet  er  auäj  nid^t  einen  falf(^en  @ott,  3)rumb  (enget  er  geluislid) 
ni(^t.  3tud)  luirb  er  [)ierin  Don  6!^rifto  nid)t  geftrafft,  ©onbern  fein  glaube 
beftetigt,  unb  muB  lt)art)eit  unb  ernft  fein. 

S)a§  tft  nu  bie  f rafft  ber  '3tufferftebung  (i^rifti,  ba§  ©.  3;f)oma§,  ber 
fo  tieft  iin^  crftodt  für  alte  anber  im  Unglauben  loar,  fo  plD|Ud)  üerUiaubclt, 

20  gar  ein  anber  ^JJlan  lüirb,  ber  ha  nu  fre^  erau§  belennet,  ba^  er  nic^t  allein 
gleube,  bas  ö'fjriftuS  aufferftanben  fei),  (Sonbcrn  alfo  erleud^t  Inirb  er  burd) 
bie  frafft  ber  aufferftet)ung  ß^rifti,  bog  er  nu  aud)  gelniä  gteubt  unb  befcnnet, 
ba^  (Sx,  fein  §err,  toar  (Sott  unb  5Jtcnf(^  fei),  Surc^  Ineli^en,  luie  er  i|t 
öom  Unglauben,  alter  funben  öcuptquel,  aufferftanben  ift,  er  auä)  am  3ungftcn= 

25  tage  auffcrftel)en  lucrbe  üom  Sob  unb  mit  jm  in  unau§fpred)li(^er  unb  l)err= 
li(^er  feligleit  elüig  leben.  ®oc^  nic^t  adein  er,  fonbern  aud^  alle,  bie  fold^eS 
gleuben.  2ßic  0"btiftua  felb§  lueitcr  ju  jm  fagt:  itjoma,  bicloeil  bu  gefel)en 
l)aft,  fo  gleubcftu.  ©eüg  finb,  bie  uic^t  fe^en  unb  boc^  gleuben'.  •'gieöon 
iBere  öiel  3U  fagen,  3lber  bie  jeit  lcibet§  i^t  nic^t. 

30  3"  Ifß^t,  baä  er  feine  ^u\a,ix  in  bie  SBunbeu  legt,  luil  id)  nid)t  anfechten, 

baS  ßbriftuS  nad^  bcr  aufferftel)ung  bie  äßunben  ober  5)Jcgelmal  i\abe  ber)alten, 
Xoä)  fo  fern,  ba§  fotd)»  ntdjt  fc^euSUd)  fe[)e  loie  fonft,  fonbern  troftlic^.  @i? 
mag  fein,  ba§  er  bie  Starben  öon  feinem  Seiben  in  §cnben,  fjiiffen  unb  ©eiteu 
i\abt  bel)alten,  ?lber  ob  fie  no(^  frifd),  offen  unb  rott  foltcu  gclneft  fein,  Inie 

35  bie  ÜJtaler  malen,  taffe  id)  anberc  intern.  Sonft  ift§  fecr  fein  baö  furgcbilbct 
Irerbe  für  ben  gemeinen  5Jlan,  ba§  er  ein  gcbe($tni§  unb  5öilbc  i)abe,  ba§  jn 
erinnere  unb  bermane,  be§  Seibeuu  unb  ber  3Snnben  tü)rifti.  (?§  lan  Irol 
fein,  loie  id)  gejagt,  ba§  er  bie  ^cii^en  ober  mal  bebalten  f)abe,  bie  öicUeic^t 
öiet  fd^oner  unb  f)errlid)er  am  Jiüngften  tage  leud^teu  toerben,  benu  fein  ganzer 

•I"  8eib,  unb   er  fie  für  ader  lüelt  geigen,  Sßte  bie  ©djrifft  fagt:  '©ie  Inerbcn 300.19,37 
ben  fe()en,  loderen  fie  .juftoc^eu  l)abcn',  '.}lber  bah  befell)  id;  eine-?  jglid)en  aii= 
badjt  3U  bebenden. 


lf,()  ^tcbigtcn  bei  ^ai)xei  1540. 

Pi]  2)a§  tft  aber  ba§  .^leuljtftuil  in  bicfcm  ©uongelio,  haS  Imx  gleuBcn,  bQ§ 

bic  3Iiiffcrftc'()uiifi  Gfirifti  iinicr  fci)  iiiib  in  iinö  luirÄc,  ba?  loir  [leibe,  üoii  ber 

junbe  unb  tob,  ioUcii  aiiffi-rftcfien,  Söic  5.  '4>auUiä  rcit^Iicfj  imb  tvüftUd;  balioii 

t!vi)-2,6rebet  6^)1).  2.  unb  (5{)riftii'3  fetbo  ^ic,  ba  er  ipridjt:   'Selig  finb,  bie  nicf)t 

jelien  unb  bod)  gleubcn'. 

Xnßu  l)elffc  uny  unicr  fitebev  .^@n-  ß^riftu-S  :,l;f)efu0,  ber  üom  Sob  auff- 
ciftanbcn,  fi^t  |S3I.  yi2|  nu  jur  3iedjten  be§  Satcr«,  ein  einiger 'Äonig  unb 
•Öoliepricfter  beren,  ]o  an  jn  gleubeu  unb  jn  betcnncn.  Sßeli^eni  fei)  fampt 
boin  ^i'ntcr  unb  liciligcm  föcift  Sob,  ctjr  unb  preis  in  ett)ig!eit,  ^(mcn,  ITHtS^i. 


27.  10.  9fprit  1.^40. 

^^rcbtgt  nm  Sounnlicnti  und)  9JJifcvicürbia  S»omiui. 

R]  Sabhatho  Miserieordia  Domini.  lo 

Sßeil  lüir  noc^  finb  in  Ofterflabeu  et  in  historia  de  re.siir[rectione  Doiuini, 
iDoEen  lüir  noc^  ein  loeil  baöon  reben,  auff  ba§  lüir  ben  avtidel  Inol  treiben 
unb  fnjjen,  i|uod  Dominus  nosler  resurr[exit  a  mort[uis,  et  deinde  bie  frafft, 
ba§  fie  t)ie  in  unl  löirtfc  et  in  die  novis.s[imo  praecipue,  quia  iiou  re.sur[rexit 
propter  se,  ha§  er  lebenbig  hjürbe:  er  ^at§  nii^t  beburfft.  Sed  ut  et  nos  i.'. 
rcsurglamus  an  ber  ©eel  an  funbcn  unb  etnigen  Job,  an  leib,  ut  a  morte 
et  francEeit.  @§  fol  b[eibe§  gan|e§  3C.  Augu.'<t[inu.s  dicit:  suo  .simple  duphim 
nol)is.  6r  niad^t  au§  beni  cinfeltig^  k.  Ipse  moi-tuus  non  secundum  animam, 
quia  ipsi  nou  peccatum.  Sed  auima  ift  unfdjulbig  blieben  unb  leibet  bod) 
auc§.  Sed  nos  dnplicem  mortem  animac,  quae  moiitur  per  fidem,  quando  20 
amittit  spirituni,  f  Corpus,  quando  amittit  spiritum  suum.  Sic  habemus  duplicem 
mortem,  quam  vicit  sna  unica.  Sic  potentia  resur[rectioni.s  est,  ut  et  nos  a 
peccatis  et  morte  resur[gamus  unb  an  ©eel  unb  leib  einig  leben.  3.  Ne 
iterum  reeidamus  ba^iu,  ubi  prius,  (piod  per  nosipsos  volLumus  resurg[ere. 
Is  artic[ulus  [tofft  niber  papatum,  Turcatum,  ludaismuin  et  omnes,  qui  voluut  äs 
niereri  re[missioneni  p[eccatorum  et  liberationem  a  peecato.  Ideo  ii  nihil 
faciunt,  quam  |)ugnaut  contra  huuc  artic[ulum.  Ipsi  canunt  quidem  ut  nos: 
(S^rift  ift  erftanben.  Sed  reipsa  damnant  et  persequuntur  et  oeciduut  homines. 
Quid  euim  est,  cum  dieo:  '(5'^rift  ift  erftanben,  C{)rift  teil  unfer  troft  fein', 
toenn  id)  nid)t  tneiter  !ome  quam,  (piod  laetus  sim,  quod  i])se  resur[re.\it.  30 
Sic  dico  Mariam  IJenedictam.  Ibi  ift  fie  gee'^ret  unb  gcpreifet.  Sed  nihil 
inde  conimodi.  Sic  si  dico:  Christus  resurrexit  a  morte.  Nisi  autera  feceris 
bona  opera,  dainnatus,  cpiia  Dens  non  salvabit  te  in  corpore  et  anima,  nisi 
satisfcceris  pro  peccatis.  Sic  omnes  iustitiarii  pugnaiit  contra  huuc  arti- 
c|uluni.    Ideo  non  solum  praedicanda  historia,  sed  etiam  virtutem  resur[recfionis   ss 


')  Migne  4>,  SS9:  siiiiplum  eins  eongruit  Juijln  iKi.stro. 


9lt.  27  [10.  5lpiit].  IGl 

R]  praedicant  ipsi,  quod  sur[rexit  Christus.  Sed  similiter  debent  stare  abusus 
in  pap[atii.  Sed  bai  SSette  ift  jucitge.  Ideo  reimen  fie  ftc§  nt($t  jufatnen: 
ein»  mu§  erau».  C'lirit^tum  ergeben  fie  oEein  unb  looHen  un§  lafjen  in  bei 
^eHe,  in  junben  et  nou  r^^umen  viin  et  cansaiu  iesiir[rectioDis.  Nou  ut  ipso 
5  resur[rexerit,  non  habuit  opus,  quia  filius  Dei.  Sed  pro  uobis  factum.  (S§ 
i)at  ntd^t  ein  pax  rotter  \ä)ü^,  quod  resur[rexit  pro  nobis.  ©arumb  tnoEen 
fie  bei}  )am  laffen,  (juod  Christus  resur[rexit,  et  taineu  per  o]iera  saivari 
debLent.  ©o  ift  6^riftu§  bergebenS  aufferftonben  un§,  quia  t)ilfft  inid)  lauter 
nid^t§.     2Bo  nu  ber  artitf|el  rec^t    ftef)et,   quod  liistoria  et  usus  eius  praedi- 

10  catur,  quod  eben  bie  trofft,  quam  Deus  iu  Christo  operatur  et  in  nobis,  ut 
etiam  mit  leib  unb  feel  resurg[amus  ut  ipse.  Si  hoc,  geltet  Sapft  unter  cum 
omnib[us  decretalib[us  et  reg[imine,  fo  Jüeit  fein  geiftlic^  regimcnt  rcidjt,  et 
lioc  per  hunc  artic[uhmi:  Credo  iu  Christum,  qui  asceudit,  rciffe  ilEe  flofter 
umb,  fc^Ia^e  bie  funbe  tob  jc.    SJe^oIt  icf)  aber  ba§:  man  mu§  gleid)  luol  boö 

15  S3apftumb  bcljalten  et  decretales,  patres  fiub  uic^t  narren  getoeft,  fo  \ä)lüi)c 
id)  6I)riftum  tob  et  cxuscito  peccatum,  mortem,  Diab[ohuu.    Aut  per  legem 
aut  per  Euang[elium.    O  stulta,  inquit  K.    Heb:  'Eursum  crucifigeutes  filium  pciiv.n, s 
Dei'  3c.  unb  machen  ein  gefpenft  unb  lefterung  au§  im  ut  in  Cruce  unb  tt)un 
S^piritui  Sancto  jc.     Et  est  verum,  si   rtil  fo  prebigeu:  ÜJtan  mu§  bennocf} 

20  3  Vota  Italien,  patres,  decreta,  beeret  nidjt  üertoorffen,  vixeruut  coutiuenles, 
pauperes  jc.  ^d)  fe|)e,  quod  verum.  ^\t  traun  fein  bing.  Si  vis  ita  praedi- 
eare,  credere,  fore  t)in.  Sed  S[piritus  Sanctus  dicit  recrucifig[crc  et  geteftert, 
ut  ludaei  in  cruce  2C.  Quare?  Sßenn  @ot  feinen  @on  fd)i(Jt,  ut  moriatiir, 
resurg[at  a  morte,  ut  Hbereris  a  peccato  et  resurLgas  a  morte  et  Jüilt  jufnreu 

25  et  per  tua  opera  2C.  ©it)e  JU,  \vaB  bu  madjft.  Et  postea  dicis  haeresin  et 
Diab[oH  d(ict|rinam,  ber  S^euffel  ex  inferis  ijobg  üuff bracht.  §eifft  boy  nidjt 
(itjriftum  iua  angefid;t  gefpeiet,  geleftert,  gefdienbet?  ^n  un§  i.  e.  eorde,  mm 
in  cruce,  (juia  auditis  eum.  Sed  non  habetis  viui  resur[rectionis  eius  iu 
vobis.     S)ai  lüoHen  fie  fetb§  t^un,  <|uod  praedicamus  resur[rectionem  secuii- 

30  dum  historiam,  finb§  mit  un§  ein§.  Sed  sccundum  potentiam  non.  SBir 
Uiottcn  ni(i)t  allein  I)aben  auff  bie  erfte  toeife.  Sed  quod  non  resuscit|amur 
a  morte  auimae  et  corporis.  Ipsi  dicunt  nostris  operib[us  resurg[erc.  7\mo- 
veam  ex  oculis  Christum  secundum  potentiam  resur[rectionis  eius,  et  tantum 
retineut  histo[riam.     Ideo  credo  eum  non  sohun  resur[rexisse  a  mortuis  pro 

3.^  sua  persona,  sed  propter  iustificationem  nostri,  ha^  bu,  qui  mortuus  in 
peccatis  et  cor|)ore  et  anima  bift.  Siefe  resur[re(tio  primum  operari  in  te 
debet  anfferfte^en  ber  Seel  a  peccatis  et  morte  aeterna.  Postea  ubi  sepuUus 
et  corrosus  a  vermib[us,  fol  bid^  resm-rectio  auc^  leiblid)  lebenbig  mad)en,  ui 
omnia   membra.     Nun    propter   Cappaui,    peregriuat[iiines.      Sed    ideo,   (|uinl 

40  credis,  Christus,  Dei  fiHus,  fei)  umb  beinen  tüillen  aufferftonben.  Si  per 
lianc  fidem  nou  assetpieris,  nuM(|uam  asse<|ueris,  Si  etiam  te  mit  iliutcit 
floupeft.     2)a  t)i(fft  beiu  Mut,  fmiidjcit  nid)t.     Sed  boS  Cluisius  rcsnr[rc.\it 

i.'iitl)ev5  üücvlf.    .\l.l\  11 


l62  ^Jtfbigten  bei  ^n^rfg  1540. 

R]  pro  nobis,  ut  sua  in  te  operetiir  tiuuii  rc'snr[re('tiiiiit'm  Qu  leib  linb  jcel.    Haec 
fides  folg  t[)im  on  bein  3ut[)iin  uiib  \wxd.     I'ap[a  cum  suis  tantum  credunt 
()ulfen  Ullb  fdjalen  de  hoc  artic[iil(i,  scilicet,  i|iiod  Christus  resur[rexit.    Hoc 
novit  ot  credit  etiam  Diah[ohis.    @r  !unb  mcl)r  opera  t^un  quam  ulhi.s  homo. 
2ßir  muffen  ben  !ern  auä)  t)abeu,  scilicet  cjuod  uon  sokmi  resur[rexit,  id  quod    s 
etiam  impii  credunt,    qui  Christinnos  pcrsequnntnr.     Sed  ]icr  eins  resur[rec- 
tiouem  etiam  resur[oimus  »ou  füubeu  naä)  ber  feel  unb  tob  uod^  bem  Iei6, 
Et  hoc  ex  mera  gratia  Dei,  qui  ad  hoc  misit  filium.    Sic  noii  sohuu  fc^abcu, 
sed  etiam  forn,  fnfft,  tvflfft  habes.    Si  hoc  verum,  quod  per  resur[rectionem 
eins  a  peccatis  uub  üon  Job  K.  dicit  credens,  fo  fprcd)  ic^  absohitionem  u6er   lo 
oEe  sap[ientes:  Vos  damnati,  vestra  Cappa  tft  beS  Seuffelä  gefpenft  3C.     '^sd) 
i)äb  gemeinet,  id;  iDott  aufferfte^en  a  peccatis,  nt  Deus  respiceret  mein  ftrenge» 
leben.    Sic  Enangelium  docet,  nt  credam  in. Christum.    Ergo  illorum  doct|rina 
mera  idoiatria.     Postca  sccpiitur,  ba§  man  biet)  einen  feljer  fd^elte,  ücvbieteft 
gute  lüevtf  et  vitam  siuictam  iMonachoruui :  felnev  Ullb  loaff Cl  ^er.    Tales  multi    is 
finb   Herbronb   uub    ermovbet,    Ideo   i|Uod    non    solum    histo|riani    cum    ]iiipa 
ciwhuit,  sed  etiam  fatentur,  boy  gout^  SSopftumb  unb  lltundjcrcl)  fei)  tein  nu^. 
Savumb  ftcrbeit  unb  leiben  tnir  biuumb,  unb  ieuffel  un§  feinb  unb  {^e^t  an 
un§  SBapft,  feifcr  K.  «jnia  uon   [)ossuiit  forre,    quod  praedicamus  viiu   resur[- 
rectionis,  volunt,  ut  similiter  defendamus  papae  statum  mit  feinen  2JlÜn(f;en  JC.    20 
Sed  tonnen  nid)t  jugleic^  polten  Christi  et   nostra  opera.     Haec  praedicatio 
isto  tempore  iuculeanda  .T.  ba§  ber  ^ert  buvdjgefeuret  Uierbe  k.    ^leuffel  gcfjet 
mit  gefc^lninben  rcntfen  umb,  ha^  icmerbar  ^uprebigen,  beten  ift,  ut  bei)  bem 
'Jlrttd[cl  bleibe.    Onuies  Ilottae  geljen  alt  contra  istum  art[iculum,  nisi  quod 
quisque  spetiem  sanctam.    Sic  in  conveutu '  agunt,  bo§  man  ba§  nic^t  nibev=  s.s 
fc|Ioge,  ut  ber  Seuffel  ftiibcr  ein  fu§  einfe^e.    Ideo  praedicaudiim,  oraudum, 
nt    iiianeat   iilaosns  aitic[ulns:    Mortnns,   resurrexit   propter  nos.     Soffen  luir 
ein    modicum  fermentum   etureiffen,   loirb  ber   gant  teig  3C.     Diab[ohis   non 
quiescit,  sed  perpetuo  agit,   ut  3C.     Vide.s    ergo,   quomodo  Dominus  eilet  et 
se  manifestet,  sed  etiam  pracdicat  de  virtute  eius  rcsnr[rectionis,  ad  Mag[da-   31) 
5o().2o, !J  lenam  dicit:  'Vade,  die  fratiil)[us',  beutet,  quae  sit  vis  resiuTectionis.     Item 
!?(ofi.  2o,22f.  die    prox[imo    amninciat    etiam   resui|reetionem,   dicit   Apostolis:    'Accipite 
Spiritum  s[anctunr,  '(iuil)[us'  i.  e.  folt  lüiffeil,  <|uod  resur[rexi.    S)a§  fe^et  tr, 
greifftS  k.  lrQ§  giltg?    S)a§  'ijab  iä)  on§gerid)t,  (juod  Deus  meus  vester,  mei 
fratres    Ecclesia.     Item    vobis    remitto   peccata,    et  quib[us    vo.s  remiseritis,   35 
remis.sa  jc.  qualia  vcrba?     Loqnitur  certe   de   trafft  et  operatioiie  resur[rec- 
tionis,  scilicet  Uergcbung  unb  üufferfte^ung  a  peccatis,  pater  meus  vester  i.  e. 
vobis  rcniissa  peccata  unb  folt  elöig  leben  ut  ego.     Deus  non  moritur.     Sic 
quib[us  peccata  dcmata,  vivit,  resur[rcxit  a  peccato  et  morte.    Si  hoc,  etiam 
resurget  a  mortuis  secundura  corpus.    Unde?  Nou  (juod  iverit  ad  S.  Jacob[um.   -lo 


')  (IriiirinI  rhr  Konvent  zu  Schmnllcatden. 


921.  27  [10,  ?lptin.  163 

R]  Sed  jo  ^cifft:  «jui  credit  vac  resur[rexis.se  propter  reniisLsionem  i)[eccatorum 
et  suani  resur[rectioncni.  S)a§  ift  tiat  geprebigt  de  virtute  resur[rectionis  iii 
nobip.  In  peccatis  mortui  spiritiialiter  et  corporaliter.  Ipse  dieit:  Resiu'g[e.s. 
Quomodo?     Num    in   coeuobiiim   curram?     Sic   resinjges,  quando   Apostoli 

s  veniunt  et  praedicant  me  resur[rexisse  propter  te,  et  tu  credis,  resurrexisti, 
liabes  re[missionem  p[eccatorum.  S)a§  tft  plage,  quod  tales  textus  non 
inspeximus.  Tdeo  volunt  simul  servari  opera.  In  veteri  testa[mento  proplietae 
liiolten  nid^t  leiben  neben  toege.  Ideo  occisi.  Sic  apud  nos  ift  ber  groftc 
f)abber  nid^t,  quod  Christus  resur[rexit,  sed  quod  nostra  opera,  Iloftcv  opera  jc. 

1"   3ft  E^ci^  ber  alt  irf^um.     Si  servaremus  ista  duo  siiniliter,  manoremus  con- 

cordes.    Sic  Elias:  'Si  Dens  est  Dominus',  qnare?    'Cur  claudicatis'  jc.  bovt  «süims,  21 
hjolt  i8aal  biencn  jc.    Sed  si  est  Baal,  fo  tft§  ber  .&69{9{  nidjt.    Sic  econtra. 
Sic  hie:  Si  vultis  re8urg[ere,   re[inissioueni  p[eccatorum  habere:  aut  per  opei'a 
vestra  aut  per  Christum.     6in§  ift  5SaaI,  ba§  onber  verus  Dens. 

L-i  S)a§  Ic|te    find    tnolt    ic^    troctirn.     In    Thoma   ift    vis   resur[rectioui.s 

Cin-isti  angezeigt,  rmhiit  credere,  ift  ein  trefflid^,  tapffcr  man  gelteft,  ut 
npparet,  (jui  bic  fac^e  loot  6ebac§t  ^at,  audivit  et  vidit,  quod  davi  per  maiuis 
et  pedes  et  fpeer  per  latus  transfixa.  Ideo  dieit:  Non  credam,  nisi  videro 
et  posuero  digitos  in  bie  lod^er  ber  f)enbe  nnb  feiten.    S)a§  ift  fo  Diel:  Xmi 

20  persuadebitis  mihi.  Sr  folt  mir  fo  na'^e  fomen,  bas,  toenS  moglic^  loere,  idj 
in  bie  ©eele  moc^t  fe^en,  quando  inseruem  digitos  in  latus,  loeum  clavurum, 
ergo  eontentus,  q.  d.  est  impossibile  K.  ®§  lütrb  nunquam  ba'^in  fomeil, 
fingt,  fagt,  lna§  ir  toolt.  @r  '^eifft  Heb[raiee  '3ltiiEing\  Itiie  ein  gci§  ,5U)ceu 
fdjopy,  sie  fratt),   non  'ein  5li:)eitieler\    Gr  ift  fecr  ftciff   in  feim  unglouOeii. 

2.1  3CBa§  er  bamit  meinet,  est  mirum,  quia  er  folt  [a  fo  !tug  fein.    Si  Christus 

resurrexisset  a  raorte  eam  vincens,  etiam  vulnera,  fo  mufte  er  OUl^  nüe 
lüunben,  quae  flagclla  im  gemacht  l^oben,  et  spinae  in  capite  Be'^alten  f)abcn. 
Stfier  2£)oma§  toil  fo  tjalftarrig  fein:  Si  etiam  omnia  vulnera  videro,  non 
eredam.     Cogitat   im])ossibilc    esse,   ut    resurgat   per  se.     Hoc  factum  uobis 

?,u   in  eonsolationem,  quod  Apostoli  l^aben  muffen  fo  feilen  unb  ftrau(f;eln.    Sed 
me^r  bienet§  bajU,  quod  resur[rectio  non  solum  manifestatur  per  Christum,  sed 
etiam  vis  eins,    ut  scquitur:   'Dens  et  Domiiuis  mens.'     Octavo  die  apparet 3of).io, 28 
Christus,  dieit:  '9ieic^e  beinen  finger",  'non   sis  incredulus'  3c.    3ft  barumt) ^o'i- -'", 27 
,^utf)un,   ut  Thoraas  tiat  credens  et  aufferfte^e  fampt  ß^rifto  Oom  Unglauben 

3.'i  unb  funbe,  ut  non  solum  bei)  ber  historia  bleiben,  sed  etiam  vis  nota  fiat,  ut 
l)ostea  fit  alius  vir,  qui  non  ut  prior  Thomas,  (|ui  niortuus  et  ita  mortuus, 
ut  non  velit  credere.  si  etiam  finger  in  bie  luunben  legt.  lam  dieit:  'Dens 
meus.^  Sic  incrediditas  eins  causa  est,  ut  resurrectio  tlar  iDurbe  ot  eins  vis. 
3ft  ein  trefflidf)  tüort,    ipiod  dieit  ad  Domiinmi:   'Dominus  mens.''     Tl las 

ir,  KxtJit  in  jxistilla  Ecclesiastica '  r 
')  Ohr»  S.  ir,4fl'.     V<ih  die.  Einleitung. 

11* 


164  ^wbigteii  be§  Solirel  1540. 

R]  non  est  acbriiis  uec  falso  flioit  nee  meiititur  nee  Christus  cum  ai'guit  ut  men- 
(lacera.  Sed  verum  est,  quod  Cliristum  fo  rljumet,  quod  sit  noster  Deus  et 
§69{9i.  Ideo  vis  resui-rectiouis,  ut  erodat  iion  solum  resurrexisse,  Sed  quod 
ego  sie  per  eum  resurgam,  illuminer  ut  Thomas,  ut  statuam  eum  esse  verum 
Deum  et  hominem.  De  hoc  miilta  diceuda.  Quod  digitos  in  vulnera  leget, 
ba§  tnil  ic§  nid)t  anfeilten,  modo  ba§  ntd^t  fd^cu§li(^  fe'^e,  sod  troftlicf).  ^JJing 
fein,  quod  Dominus  ifah  geljalten  bic  uarbeii  in  i)edili[us  et  mai)il)[us.  2)a§ 
ahn  foEcn  fo  rot  fein,  ut  pictores  pingunt  jc.  Sed  fielet  fein,  nt  vulgns 
haheat  ein  btlb,  ba'3  im  in  bie  äugen  faÜc  3C.  tantum  dicit:  vide  mein  '(}enb 
nilb  feiten,  non:  im|ioiie  uianum  in  latus,  forte  ei'go  ei  ostcndit  mirBcn,  qiuu' 
fi^onev  benn  bev  gan^  leid.  Sed  lounbcn  malen  pirtores  si(^  rot  nnb 
gefd^UuiUcn  3C. 


28.  1.  anoi  1540. 

•iV^rcbißt  ntu  SounnDcHii  und)  .<ilflntatc,  in  bcr  Srl)Iüf{firrf)c  flcl)nltcn. 

R]  6.  post  Cantate  in  arce. 

And[ivistis  in  2.  ca])[ite  ad  Coriut[hios,  quomodo  Panhis  fd^ilt  bie  lüeif= 
()eit,  quia  ift  ein  VLedjt  inöectivt.  In  Ecclesia  Corint[l)ioruin  lt)av  ein  joldjei  i.". 
touft,  \oax  bie  trol  n'.  ut  similis  BabyLloniae.  ©olc^en  Inuft  i^at  niemnnb 
nngeric^t  benn  bie  jart  frud)t,  quae  dicitur  sapicntia,  ideo  damnat  eani  et 
S[piritus  sanctus.  Et  in  e«•le^ia  Christiana  ift  ein  nötig  evmanung,  ha§  man 
ficf)  ^üte  fnr  üng^eit,  sie  tarnen  mit  unterfdjeib.  6§  ift  nn§  angeborn  sa|)ientia 
in    para(hso    unb   eingepfvopffct,   quae  est  rationalis,    ijuae  loil  fing  fein  unb   20 

1.  ajhiics,.".  ficf)  nic^t  Ineifen  Inffen  nt  in  Gcn|esi:  'Entis'  jc.  nemo  vinecndns  ut  sapiens  jc. 
praedicator  t)at  seinper  jut^un  mit  bei  leibigen  lüeif[)eit.  Tamen  non  reiiei- 
mus  naturalem  sap[ientiani  ut  adei'n,  pftugen,  administrare  Kemp[ublicam. 
Et  inter  hos  inveniuntur,  <|ui  volunt  sa]>ientiores  esse  longe  aliis  etiam  in 
mundaua  sapicntia.  Satis  landanms  et  ornamus  in  suo  eireido  nnb  ftailb.  « 
Imo  Deus  per  vos,  qni  dedit  suuin  verbum.  De  hac  non  lo(|uimur  hie. 
©ol  x(f)  ^jtebtgcn,  Sie  syllog[iso:  tan  ima,  tan  regieren,  gef)et  mir  alle§  trol 
!^inQUg,  toftlid)  sylIog[ismus:  P'rgo  loil  iä)  ailä)  meifter  fein  in  seript[nra 
saneta.    Puer  sapLiens  sie  dieit:  Non  eonimissum,  ut  guber[nem  in  Ecclesia, 

w!nitf).ii,i9sed   lüil   ha  jutioren  nnb  micf)  Inffen  Ictjren.     9Jcin.     Sed  ut  Christus.    @ot  so 
mu§  t)er{)alten  et  Signier  fein  aller  meifter,   totus  unmdus  füret  @ot  jur 
Schill.      Hoc  fit  ex  .sapicntia  ilia,  imo  stultitia.     Vide,  toie  e§  un»  i^t  ge[)et. 
65  ift  fein  Sorffhifter  k.  et  praeserfim  @c^arr)anfen  ?c.  iudicantes,  (piae  sit 

14  1  Coririt:  2  r         75  itlUcctitt]  SiU'ectiDa  Aurifaher         21  viueendus]  viiicendi       üie.r 
vineendus  steht  lam  male  sp  SO  Icl)vcn|  tjüvcii  30/.37  über  Cliristus  bis  inu§  steht 

MmIIi    11    Iiislificatn  snpiuiitia  ap 


9Jv.  2S  [l.Dini].  ICr, 

R]  iiuiior  K.  Hiiic  ift  5pniilu§  fctnb.  Swl  ooram  Deo  est  stiiltitia,  si  noii  mit 
giiaben  iinb  gut  k.  2efjt'3  )üoI  ein  loeit  gefdiefjen,  sed  eiibtid)  miiy  3iild)anbcii 
lucrben,  iit  videmus  in  Rottis,  @d)lücr[iiterii,  geiftet  fo  lang,  6iy  er  tn§  fteifi^, 
ton  nur  sang[uis.  Sic  plures  vidi,  qiii  alle  3nfcf}auben  tnurbeit  brufier,  et  hoc 
5  aiitore,  sapientia.  5!)Iod^t  einer  Uiot  be§  prebigen§  niube  loerben.  6rftlid)  lüirbs 
fatoer,  e^e  IcirS  Bringen  <'x  ^entili  sapientia.  Thi  fecimus  sap[ieiite.s.  muffen 
lüiru  Iriber  ju  narren  madjen.  Non  est  eulpa  scripturae,  unb  menfd^Ud)  unb 
(Sotltc^  tüetf^eit  ift  rec^t.  Sed  Diabolica  mad^tS,  ut  iitra(|ue  3C.  Sie  in  Voelt= 
lid^en  fad^en  mad)t   ein  tuKer  5)(nt  ben  ganticn  fiat  irre.     Miilto  nuigis  hie. 

10  Ergo  doceamus,  (piae  sit  liiiiiiana,  diviiia  et  Diab[olica  sapientia.  @r  l)at 
ein  ß^riftlicf}  unb  lüeltlic^  tnciffjeit  geftelt.  Hie  diseerne.  Si  coramiseeutur, 
aetuin  est.  Hine  omnes  siibieeti  esse  tlehent  et  audire,  i|nid  Dens  dicat.  Si 
glcicf)  S'Uttft  et  lii.x  mundi  meiior  Ulpiano,  tarnen  die:  f)ie  ^oret  mein  ^^Tunft 
auff.    Dei  verbuni  lerct  mid^  ein  ^ol]n  tDeifljeit.     S)a5  beutet  er  alfo,   eum 

i,s   dicit:  'Xniliis  oculus   vidit'.     Ta  ift  indifinni  gefproc^eu   non  soltnn  nber  tol,  i. Jioi.  2,9 
nerrifcf;,  Sed  etiam  u6er  bic  red}t  tueiffjeit  innnana.   SBo  fomen  .^urifteu  Butler 
unb  gut  regiment  f)er'?    e.\  eorde    btimano,    habent  ocuhnn,  aureni,   cor,    (jui 
banc  sapiat.    Sed  hie  aüt  iura,  philoso])hia,  fo  tft^  e.x  corde  humano  !omen. 
Istam    autem    ordinavit  Dens    al)    initio   eis,   qui   diligunt   eiitn,    ijuam  ahas 

30  uulhis  oculus.  S)a  ge{)6rt  JU,  nt  sit  aliquis  fidelis  Dialecticus,  qui  dividat 
sap[ientiam,  quae  ex  corde,  quam  ocuhis  humanas  potest  videre,  ab  ea,  quam 
cor  non  JC.  Sic  Panins  oani  dividit.  Sap|ientia  liuniana  friegt  postea  auc^ 
ein  5lffen,  ut  tu  furftenttjumb  vel  9{at,  nt  dicitnr:  Sapientes  snbverterunt 
reg[na,  non  gladii.    2)ie  feineften  reginiina,  Kes]iub[licae  finb  jerftoret  ttorbeu 

:'5  burt^  tueife  !6pffe.  Hine  dicfinn:  Tic  gelerten,  bie  öer!erten.  In  Re))[ul)iiea 
et  Ecelesia.  Tani  fc^rlic^,  flf;enblidj  gefd)Uiei-5,  ut  Cbristiana  Eeelesia  mUa 
»oI  ^fotteu.  In  ()econo[mia  3erft6ret§  (iinb  unb  Icute.  (Sin  toller  ßofjff  jendjt 
ein  furften.  l'auhis  non  voeat  stiiltitiam,  cum  revera,  sed  sap[ientiam.  Nuni 
vilip[endit    sap[ientiam,   qnae  excellcntiss[imuui  douuni?     Sed  qnia  uou  vult 

30  Bleiben  in  ber  redjten  f^nur  unb  totxä,  sed  econtra,  baä  ift  be§  Seuffelä 
>apientia  in  paradiso  agnata.  Sie  eogitet  quiscpie  lurista,  Theol[()gus:  ^ä) 
mu§  mid)  für  mir  feIB§  furt^tcn  et  porto  menm  iiostem  in  corde,  quia  habeo 
(irbfunb,  non  est  mortua,  ift  auagcfeget,  sed  nmiihnn  [)ett,  donee  hlc  vivlmus- 
(SrBfunb  ift  ein  lafter  öon  ?Ibam  angc&ovn,  t)ürt  uidjt  auff,  dimee  Bcfdjorreu. 

3.S  (iin  junger  ©efed  unb  nie^  sunt  Chrisiiani  unb  front,  ^uten  ftdj  nor  fttnbe  k. 
Si  apponeres  ei  puellani  jc.  (Sr  ift  gefjeilet  unb  Don  ber  Bofett  luft  lebig 
loorben,  a  Bofc  luft  caruis.  Sic  nos  a  sapientia  carnis  Liberi  jc.  Si  iiabeo 
nxoreni  et  vivo  in  ea.stitate,  tainen  InnHet  ba§  fleifd^,  et  deinde  possit  oceasio 
(hiri,    nt   tieret   adulter  jC.     I'^nde  ista?     Hoc  do   ivxeniphnn,  ipiod  Bofe  luft 

40    non    niortna,    sed    non    \nll    iniputare,    qnia    baptisatus.     Ideo    muffeil    fold)e 

20  qui]  q 


1(50  *4i'-''-''>ifl''-'"  ^'*  ijaljic^  1540. 

R|  vitan;   (iccasiones   et    teiitare   niiseraiu   caineiu,    quia   Spiritus    non    perfectus, 

mitS  firfj  fclb  oerbec^tiö  Ijaben  iiod)  liertralueu,   quia  caro  et  6Iut  noiulnni 
mortua.     Sic  gerinius   in  corde  hostes  uostros.     Sic  cum  aliis  vitiis  dicitur: 
@elt  lltod^t  fcf)clrf.     Eeperitur  c|ui.s,  qui  boims,  et  tameu  occasio  facit  fureni, 
avaniiu  JC.  <|uantu   lua.üis  iiispicieuda  bie  red^t  l)eubtfeU(|e,  peccatum  Originis,     6 
liub   bie  ^euBtbruuft,    quae    est   sapientia.     Ideo  caveudum  fuv  mir  fel6§  et 
uiea  .sap[ientia.     D^icenduiii:    Ego   quideni  Christianus,  paterfa[railia.< ,  t)far= 
fjevr,   Jjvcbiger,    tameu  nou  tidam  meo  capiti.     SBenn  ic^  ba  anfa'^c,   quando 
audio   pracdicatores  Euangelii    et   d[ieo:    tameu  l§a[t  auä)  ein  fopff,    bll  muft 
ctlDa§  jonbertid)»  anfnfjeii,  baS  treffttger  et  be[fev,  nou  seq[uitur  fructus.    Et  lu 
dicit:   Non   solum    verbale  verltum   pn)[)oneuduai  3C.    sed    ut  vox  audiatur  e 
coelo,   neu   audienda   vox  Euangelii,   qui   esseut  scribae.     6§  ^at  ein  fd)cin. 
Si  inünblic^  tuort  aEein,  nihil  k.    Hoc  ipsi  fatemur.    Sed  quia  verbum  vocalo 
nihil,  Ergo  mU'3  Spiritus  s[anctus  tI)Un.    Non  cog|itanius:  raea  eiBlic^C  lücif= 
()eit    ift   nocf)    nic^t   tob,    ut    nee   eoucupist'eutia  Carnis.     Ideo    non  contidani   is 
mihi,    sed  cum  aliis  conferam  et  audiani.     Sed  sie:    ^ä)  ^aB  auä)  ein  !o}jff, 
fcvt  311,  er  fei)  gan^  rein,  !an  int  nidjt  feilen,  unb  fei)  eitel  Pljriftlid^  lueifi)eit 
in  corde,  fein  fundlin  alterius  jc.    Sic  tecei'uut  Saera[mentarii,  Anabap[ti.stae: 
ift  ein  euffcrlic^  toavjeic^en  unb  färb,  ut  princeps  dat  farB,  sie  Christus.    Sic 
bap[tismns  ift  ein  ^offfarB  ß^rifti  3C.    Non  cogjitant:  vide,  uum  sit  in  S[cnp-  -m 
t\u-a  sancta  ,'f.    Sed  id)  Bin  liieiS,  front,  gnr  rein,  Bin  ein  @ngel  gegen  anber 
leuten.    ^ä)  tan  3U  ber  reinig!eit  ju  mir  fomen.    SBenn  meine  gebanrfen  nll 
an  tag  !omen  3C.  certe  illis  etiam,  seil  non  considerant,  vocat  sap[ientes  morc 
minidano.     Maneant  iura,  modd  ncm  ^iiit  contra  naturam  et  geme§  3  liierar- 
ch[iis.    Si  aliter  niadjt,  fol  nmi)  iüol  ber  Seuffel  Befi^eiffen,  pnto  me  iiuidem  25 
sapLieutem,  sed  adhuc  peccatum  origiuis  in  mea  cutc  K.    ?lBer  hah  t^ut  fic 
nicf)t,  cogit  omniuo  omuia  pura  K.    Si  incidit  argjumentum  novum  in  Theo- 
log[ia,   tene   regulam:    Ego   suspectus    mihi    ipsi.     fgut    biä)  fur  ben  fc^unen, 
trcfflid^en  gebunden,  bemiitige  bic^  et  vade  et  coufer  cum  eo.    Si  vero  con- 
tingct   tibi,   ((uod    omnibLus,    esque  in   laqueis  Diab[oli,    ut  uon    cog[ites  tc   30 
a.  !|äctii  1, 9  habere  peccatum  2.  pet.  1.     CogiLta  te   re[mi.ssionem  p[eccatorum,   lotum  ab 
omnibLns   peccatis,    omni  stultitia.     Est  verum.     Sed  sie,   ba§  bir§  nic^t  fol 
jngcre^net  tnerben.     Sed  hahes  adhuc  fo  eBen  luft  nt  T[urcae  et  Tart|ari. 
Sed  tibi  remissa,  illis  non,  (|uia  Christi  lidcs  hie,  et  incipit  sanare,  ut  donii 
maneas  cum  marito,  baa  bie  luft  uic^t  gel)et  in  eiin  folc^en  ©eU)IeBcn.    Sed  35 
nondum  es  sanus,  pflaftet  Icit  noc^  uBer  ber  iuunben.    Sic  hie,  ut  maxinic 
cogitationcs  tibi  incidant,  ne,  (|Uae.so,  te  seducant,  sed  d|icas:    ^ä)  Bin  mir 
fclbcr   üerbac^t.     Si    facis,   potest  te  Spiritus   s[auctus  erretten  Don   bicfer 
sap[ientia. 


9h.  29  [22.  ?lmvi|l|.  I(i7 

29.  22.  ?(ii3iifl  1.54U. 

^?rct>tgt  Olli  13.  Souutng  und)  ^rinitnti^. 

R]  DOMINICA   XIU       2.  Corint:  8.  a.sto.-.  s.ift- 

Quid  vol[ucruut  M[onachi,  qiii  lianc  l^pistolam  aitfj  bcil  ©Olltacj  ge[ti'It'? 
Est  p]pistola,  quam  Paulus  scripsit  in  f6nbeili(f}er,  groffer  freube,  er  rcbct  nirfjt 
fo  tiiel  baboii.    @v  i[t  |o  follcv  fvinibe,  bn§  er  bcm  Oa§  bcn  fcoben  nug.    t'(irint|liii 

b  l)atteu  iu  fvoliif)  gentadjt,  bcffci-ten  fid),  nnmen  jein  ftvaffe  an.  S)n§  gefiel 
Paulo  trcfflic^  lool,  iinb  iiaiit  an  jnv  ein  fcijali  k.  Et  au§  bev  bcffernng  rebct 
CV  ba^ev,  fle  flar^eit,  Litera  et  Sjiiritu.  Olim  ignota,  nunc  meritd  cleb[emus 
esse  assueti  eins  ])lu-asi.  (Sie  ift  veidf)  nnb  l'ol,  tiQUi  [ie  nicf)t  f)inau§  JC. 
'SBix  liaBen  ein  fol^  üerti-nUien.'    ;)i[)nniet  fid)  büf)cv,   er  fcl)  ein  treff=2Ä')i-3,4 

1.)  lid)er  *)Jlan  unb  fonne  ein  folr^  lücrd  onridjten,  ba  [)imel  unb  Srben  bran  ju 
lad^eu  f)ab  3C.  Scd  qnod  jo  gröS  <>pus  anrichten,  non  tit  ex  no.stris  virib[us, 
et  tarnen  scimus  unb  bnrffcn  baranff  trogen,  quod  facimus,  et  sie,  quod 
coram  Deo  factum,  sed  non  e.v  viriblus  nostris.  ßünnen§  fur  @ot  räumen  K. 
Sed    fit   ]ior  Christum,    nnb   \]ai  fid|utiani   ad  Deum ,    quod   in  die  ext[remo, 

15  unb  tro^t  Diab[olo,  quod  anberS  nenne,  quia,  \va§  tnir  tl)un  unb  niad^en,  ift 
red)t.  3Ba§  ift§'?  Inspice  prineipiuni  Ep[istolae.  lllic  deberet  esse  iuitiuui: 
Estis  Epistola    per  ministerium  parata  JC.  ut  habet  textus  3C.  hoc  opus  non  a.STuv.s,  a 

ex  sap[ientia  nostra.  Et  tarnen  ift6  nic^t  ein  g[rof5  bing.  ^r  ßorintcr,  estis 
Epistola.    @r  feEet  üom  t'riefj  fdjrcikn,  de  qua  dixit,  qu§  bcr  6nn|Iel)  unb 

■-■0  maä)t  ein  geiftlic^  trieffe.  IlHc  scribuntm-  mit  febber  unb  tinten.  Sic  Mose 
loar  ein  fteinern  tafel.  Sic  facit  gLeiftlirf)  bentung  be§  brieffe§,  (|uam  tulit 
Moses  ex.  SBir  richten  Diel  onbere  brieffe  ,]u  ipiam  Mose.  Nos  scripsinuis 
et  Dei  etiam  digito.  2Qßa§  tft§  fur  6rieff  unb  popir?  ©luer  fiertien.  Vos 
omnes,  (jui  estis  ('or[inthii,  onmin  vestra  corda,  (|iiae  nou  lapidea,  sed  carnea, 

25  non  nt  Mos[es.  Vos  estis  papir  baju.  Nos  sinuus  febber,  scriptores  l^anb, 
et  scripsimus  non  tinteu  ncc  ninrtuas  litcras,  Sed  in  corda  v[estra  viventc 
Spiritu  saucto,  per  nostrum  ministerium  scripti,  boju  ni(^t  papir,  tinten 
genomen,  sed  vestra  corda  et  brinne  gefd^ricbcn  S[piritu  saucto.  äßo  fereftu 
{)in,    quod   r^umeft,    quod  noris  scribere  iu  corda  ÖLpiritum  S^anctuni,    ba§ 

30  muffen  ^eiffen  S[piritus  sancti  literas?  Ego  non  6eger,  ut  lite[ras  couuuen- 
datitias  ad  alios  nee  ad  vos,  quae  Canceliis.  Ego  longo  aiiam  Kpistohuu 
scripsi.  Cor  v|estrum  est  papix,  tinten,  tuoc^S  ift  ein  fein  ftiü,  Iveic^  f)cr|. 
Mea  lingua  ift  griffet  vcl  febber,  ut  psal.  45.    In  (pia  febber  ift  nidjt  tinten,  svm.  «,  2 

sed  trofft  S[piritus  Sancti,  (pii  scrii)it  in  cor.  3ft  luftig.  SpLiritus  est  griffe! 
35  P[aiili,  hjac^§,  f)er^en  ift  papir,  Slinteu  ift  gaben  SQiiritus  sancti.  Literae, 
(juando  praedicatio  fit  per  linguas,  tum  scribitur  in  cor,  si  ftiE  l^elt  et  audis, 
scribitiu-  iu  cor:  Credo  in  Deum  ])atrem,  Icsinn  Clnis(uu\  jc.  "Sie  bud^ftaben 
scribuutur  in   cor  tmmi   et  sie,   <|Uod  briuue  f leben  unb  bleiben.     Cor  tuum 

8  phrasi]  plirasis        3J  Cor]  Car 


1G8  ^«tfbigtni  bcä  ^qI)«?.  IMO. 

R)  sentit  illas  literas  et  dicit:  hoc  certe  veruiii.  U6er  bei'  lei'C  Itlib  illailli  ta3 
leiB,  leben  unb  fterte.  Sic  libenter  velit,  ut  houore  afticereraus  vcihimi  et 
ministeriiini  et  magna  gratia  acciperemus.  Nonne  magna  gloriatio,  qiiod 
Dens  velit  dare  S[piritnni  sanetum  sunni  per  verbum  vocale  praedicatoris? 
Posset  sine  Sacra[raento,  Bap[tisnio,  praedicationc  dare  S[piritnni  sanctiim.  5 
non  opus  haberet  praedicatorib[us.  Sed  non  vult.  dx  \v\l  feuBerltd^,  fxeunblid) 
regieren,  non  nt  in  Monte  Sinai,  nbi  gloria  intoleral)iiis.  Tdeo  se  abscondit, 
liert)ullet,  et  tarnen  adest  snb  ibrmis,  gcftolt,  lüirdEung,  qnae  videntiir  et 
anvib[us  percip[inntnr.  Audis  verbum  ])racdicari,  vides  baptisari.  Ibi  non 
])otes  aliud  dicere:  Est  vox,  A<iua,  Sed  tameu  sub  bac  larva  ift  linfer  i)[iXX  10 
®ot.  S^orljang,  bariinter  er  ticr^nHet,  ut  ad  te  possit  venire,  ne  lauffeft,  et 
bie  adest.  Ibi  parochus  stat.  fundit  a(|uam  super  homines,  nihil  video  quam 
a(j\iam  et  manum  baptisantis  et  nihil  audio  quam  verbum  k.  Item  (|iiod 
imponit  manum  jc.  Ibi  rhristianus  doetns  uiib  fol  loiffen,  quod  sit  instru- 
mentum,  3eug,  griffcl,  baburd^  föot  mit  un»  rebet,  i>i)eratur.  (Ja  ift  tiic^t  is 
batumB  3UtT)Un,  <|uod  hie  aqua,  vox  3c.  Sed  fol  lilic§  geloelineit,  ut  P[aulus 
dicit,  burc^  un«  gefd^ricten.  Quomodo  per  s^piritum  viventis  Dei?  ^c^  armer 
tropft  fol  mic^  rl)umen,  quod  mea  lingua  sit  griffet,  febber  S[piritus  Sjaneti? 
et  in  ista  lingua,  Jüorten  ift  brtn  geben  unb  bnrgeretd^t  viventis  SLpiritus 
sancti  dona,  fides  in  Christum,  lieb  orga  Deum  et  prox[imum,  gebult  unb  2« 
fanfft|mut,  et  quod  scis.  (|nid  Dens,  Christus,  mors,  scribuntur  in  corda. 
1)al  finb  merae  literac  S[piritus  sancti  et  vivae,  quia  fides  non  mortua  res. 
ut  color  nn  bie  luanb  gefi^mieret.  Si  vere  credis,  vivit  in  corde,  et  loqueris. 
Si  crux,  es  ]>atiens.  Tteni  scis  Dominum  esse  no(|uam  JC.  Istae  cog[itationes 
movent  te,  ut  sie  facias,  vivas,  quae  vivae  literae.  Hoc  admirari  deb[emus  25 
et  Deo  gratias  ag[ere.  Per  lingnam,  rainisterinm  nostrum  talis  script[ura 
scribitur  in  cordib[us  nostris,  (juod  parantur  per  ministerium,  quod  Christus 
stilus,  (|nid  mors?  iustitia.  Sic  S[piritus  sanctus  est  in  lingua  et  cum  ea, 
et  sicut  loquitnr  cum  ea,  sie  im])onit  in  cor,  ut  credatis.  Hoc  est  contra  stultos 
S|piritns,  qui  dicunt  externum  verbum  nihil:  Spiritus,  Spiritus,  et  revelatio  jc.  m 
6»  iDÜ»  nic^t  t^itn.  §ie  ftel^et  ministerium  nostrum.  @r  linrb  bir  rttc^t§  fonbertid^§ 
mad^cn.  Si  acquiris  revel [ationem  ut  Söarfuffer,  qui  bamtt  umBgangeu,  ut  Dens 
illis  singulares  revela[tiones.  Si  fit.  friegeftu  ben  Jeuffet,  nt  jene  Nonna,  quae 
ein  !nc  brec!  auffm  !oJ)ff^  3c.  Sed  Dens  toit  bei)  suo  i)op[ulo  fein,  venit  ad 
nos  iinb  fngt  uit§,  quomodo  velit  nobiscum  esse  et  non  ^jruppeln,  qua  forma?  35 
burd^  unfer  ministerium.  Dens  misit  Ap[ostolos,  mundus  non  quae.sivit. 
Sed  mittuntur  ad  domnm,  civitatem.  Sic  veniam  ad  vos  per  verbum,  Sauff, 
daves:  tantum  accipite,  non  (juaerite  et  gratias  agite,  quando  oft'ero  me  vobis, 
Certe   niax[ima    res,    quod    Dens    iam    viciuus    nobis.     Si   cred[eremus,    non 


35  })rm)t)etn  (so  Aurifaber)]  p     ptü 
')  Vgl.  ütme  Ausg.  Bd.  47,  78 ff. 


9Jt.  29  (22.  9lii(yift].  1G9 

ii|  iiiiniiu,  quod  semper  in  fpringeit.    Dens  bertraloet  un§  feinen  eblcfteii  fifial^; 
et  in  eo  nmnia  doua  S[pmtus  sancti,  quid  ad  hoc  omnes  S[anct()niiii  ciiltus? 
Ut  lohau.  14.     'A''cuiemus    ad    eiim.'     Quoniodo   tuonet  ?     Ibi  Ijaftlt  \eibum3oii.  u,  na 
et  donatiim  ministerium  et  linguam  praedicatöris,  habes  Slauff,  @acra[mcnt, 

5  Si^Iuffel.  ®a§  finb  niäjt  Bofe,  lebige  larben.  Sed  quas  iuduit,  et  incodit. 
vcbt  unb  t^ut  3C.  Sic  in  veteri  te.sta|mento  fecit  cum  Iud[aei.s,  gieng  flu  in 
I)cr  in  deserto,  noete  propouens  ein  lange,  felDlige  ItioIcEen,  ut  vidcrent,  iibi 
esseut,  irent.  Die  in  einer  fc^onen  U'oWen,  quae  ab  aestu,  Sole  3C.  Isla 
duo  vocat  @Lottc§  angefic^t  i.  e.  gegenJoertigfeit  Dei  felb§,  iier  ([ua-s  cum  Doo 

10  loquitur,  operatui-.  Item  dabat  Manna.  S)a  h)Qr  er  auä),  et  ubi  nnrcdjt 
freien,  toar  er  and).  Sed  ais:  Si  adfuisset  et  vidisset  me  per  marc  jc.  et 
iiubem  :c.  .^c^  tüolt  mic^  feiig  gefeljen  "Mafien  jc.  ludaei  finb  fdjcnblicf)  fcfjcirf 
getoefen,  quod  Dei  praeseutiam  contempserunt.  Ego  non.  ^ci,  lieter,  ja. 
Quid  Paulus  dioit?    öaft  tüol  ein  anber  tiioldfenfeute,  gegen  iDcId^er  jiriores 

15  eitel  finberffjiel.  Cog[itas:  Ego  nihil  fecif^sem  unter  ber  fclmigen  nnb  liec^tcn 
Uioläe,  quia  Dens  adest  3c.  Sed  lüir  fteüen  un§  JQ  fo  leftcrlidj,  imo  jeljen 
mal  erger  evga  nubem,  quam  nos  habemus.  Scis  Deuni  sedere  ad  dex[teram. 
et  er^elt  snum  ministerium,  sedit  ad  dex[teram  in  omnem  orbem  et  pro- 
posuit  ob  oculos  baptismnni,  Sacra [inentum,  unb  ^aft  in  taufent  Uial  beffcr  quam 

w   ludLaei,  quia  dioit:  Ipsi  habent  literam,  nos  Spiritum.  Tpsi  claritatem,  sed  (juaiii 

ferre  non  potuenuit.    Moses  ntuft  faciem,  et  tarnen  nihil  ad  claritatem  n(>sti'ani..i-DiLi|c:i4,3o 
Ideo  öiel  unfletiger  (piam  bog  fcfjon  liedjt  unb  feinft  eufferlid}  gefierb,  <|uib[ns 
Dens  se  nobis  exhibet  jc.  quot,  qui  aud[iunt  Euang[eliuni  et  credunt,  ([uod 
lingna  Christi  sit  griffel,  quem  S|])ii'itus  Sanctus  in  manu  habet,  <pii  cog[itant, 

25  quando  baptisalur  puer,  adnn'nistratur  Sacra[mentum:  hie  Dens  stat  et  oinnes 
Angeli?  Ibi  Ep|istola  Christi,  in  hac  nrbe  adest,  operatur:  ubi  tales,  qui 
verum  iudicaut,  (juod  Christus  tam  prope  per  verbuni  et  Sacra[mentum 
nobiscum  loqiiat\ir  unb  Ijanbele?   3l[n  ba§  i(^§  nid^t  fe^e,  et  tarnen  bis  gebeib, 

quae  geftifft,    fe^e  ii)  luol.      Et  PluuIus  v[ult  d|icere:   Non  fit  sine  mediis  a 

i"  Deo,   sed  per  nostrum   ministerium.     Non  inveuis  gnab  unb  Bormljierjigfeit 

]ter  te  nee  per  Deum  sine  medio,  sed  per  ministerium  3C.    .^C^  fol  prebigen, 

adniinist|rare.     Hoc  fit  per  nos  et  tarnen  non  a  nobis,  sed  per  Deum.    Ideo 

ift  opus  inenarrabile,  «juod  per  linguam  et  dig[itos  opus  hominis  fol  gefd)el)CU, 

ut  S[piritus  sanctus  veniat  in  cor  et  faciat  novum   viventem  ex  fe,  (jui  ])rius 

35   peccator  in  morte.    lam  econtra,  et  hoc  pei'  digitum  et  linguam  raeam.   Quando 

hoc  facimus,  fol  man  fein  ätoeibel  brau  Mafien.    Sed  talem  fid[utiam  non  ex. 

Si  bon  un§  '^er  fonie,  fo  trerS  mit  eim  brecE  nerfiegelt,  ut  pap[a  et  Mo[ses 

ex   suis  virib[us,    operib[us,    ubi   non  possunt  d[icere:    Hoc  mandavit.     Sed 

uos  ben  tro^  vert|imus  ad  Deum,  (|uod  possumus  scribere  lit[eras  et  tales, 

40   (piae  vocantur  S[piritus  sancti  literae,  et  tarnen  ego,  Paulus  non  facio.   non 


39  über  lit[eraB  steht  Kp: 


170  ^rcbifltcit  bcä  3Ql)rcä  1540. 

R]im|)lc'o  cor.  Sed  Ap[ostolus  Paulus  ift  2ep^idj  inadjer.  Sed  Ap[ot^tolus, 
riuamlo  iiiiiiistciium  furct,  gef)ct  ni(|t  mit  bell  2;cppid)en,  sed  mit  bcm  ?(tiU)t 
S|]iiritui;  SMiicti.  Bapti.s[mus,  Euang[eliuui  iioii  nieuiu,  sed  Dei.  3)a  fnil  id^ 
t'üdjcn  Uiib  tro|en.  Est  ;ilius,  qui  facit,  et  tarnen  per  uos  utitur  lingua, 
manu,  aqua,  corde  baju  fivaud^et,  et  taiuen  fit  opus  max[iniuni,  scribere  lite-  b 
raui,  Ecclesiam  etud[ire,  quae  credit,  diligit,  patieiis  est  et  fi(^er,  frolic^,  teä 
contra  Dei  iram,  ^iU.  S)Q§  fart  totus  mundus  ni(^t  machen.  Sed  opus  Dei 
l)ap[tismus,  absoljutio.  Un§  feilet§  üud^  ni($t  loie  tvopffen.  Sed  ex  nobis 
noii.  Nostra  sufficientia  ex  Deo,  (|uod  iiouio  credat,  lib[euter  nioriatur,  uos 
non  faeimus,  trir  fonnetis  uicf;t  bencfen.  Sed  quod  facimus,  tagen  baju,  fit  lo 
ex  Deo,  ([ui  fecit.  Ibi  declarat,  quae  sit  febbei'.  Nos  habemus  ampt,  per 
(piod  parati,  ut  sitis  Ep|istola.  in  qua  Deus,  Cliristus,  Augeli,  omues  Crea- 
tjurae  leguut,  scilicet:  Christus  mortuus  pro  peccatis  jc.  Et  legitur  ubique 
et  semper  non  solum  coram  ADgjelis,  sed  etiam  honiinib[us.  Discamus  verbuni 
Honorare  non  propter  personani,  sed  Deum,  qui  talem  potestateni  uBet,  ut  is 
verbuin  iioniinis  efficiat  hoc,  quod  dicit.  Ut  si  dico:  Reniitto  tibi  peccata 
in  nomine  lesu  Christi,  ex  lingua  ge{)Ct§  in  cor,  comprehendit  et  empfel^ct 
ein  felnrige  gcboncEen  iinb  Biidjftaben,  uempe  quod  peccatum  remissum.  2)0311 
muy  \a  jagen  Dens  et  omnes  Creat[urae.  ¥A  fit  per  nos,  qui  tud^tig  flir  un§. 
Sed  (juia  tretBen  ba  verhum  lingua  et  offit[ium  niauu,  ideo  fecit  tüdjtig  K.  -0 
•i. «KV. 3,6  'Non  literae.'    S)a  ipnderet  er  quo  unb  bringt  5}tofen  nnb  6'^riftum 

.ui;iMc34,3o jiijfujien  Loipiitur  de  du])lici  cl;iritate.  Legis  in  Mose:  cum  redirct  de 
nionte,  toax  fein  angefidjt  \o  flar,  ut  ludaei  non  jc.  ut  radius  ex  Sole,  sie 
ex  faeie.  2)a  muft  er  ein  h(ä  für  angefleht  tt)Un,  ut  cum  eis  loqui  et  videre 
S)en  teft  nimpt  !:)>aulu§  unb  niad;t  im  fo  nü|.  ß§  luar  ein  ^irnlifi^  prcbigt  25 
unb  lere,  sed  nihil  ad  haue  claritatem.  Illu  \üax  jeitlit^,  nic^t  gant^  üol, 
Ideo  nihil  ad  iiostram.  Istae  duae  praedicationes  muffen  fein  in  muudo:  Lex, 
1(1  praecep[ta,  quae  est  |)raedicatio:  Hoc  fiic.  Non  habebis  alienum  Deum, 
ei  hoc  fac,  hoc  non.  S^aS  ift  Qudj  ein  lieiltg  prebigt,  si  trifft  cor,  mad^t 
nialani  couscientiam,  unb  loerben  falfc^e  ^eurf)ler,  nnb  Inen»  fieilig  ut  Pjaulus.  au 
l^nS  ift  ber  SucflftoB,  dicit  Paulus.  Postea  alia  pracdicatio,  quae  bte  r)eu6t= 
prcbigt.  L)  lege  audis,  quae  tibi  facienda.  Haec  praedicatio,  quae  tibi  fein 
Dei  opßra  et  hominis  duplicia.  Dei  longe  maiora  quam  hominis.  M|Oses: 
Non  hal)eb[is  alienuin  Deum .  honora  ])areutes  K.  3ft  ein  fc^oner  glQn| : 
trifft  er  bic^,  erfd^ridEeft  ba  für.  Hie:  Deus  mi.sit  filium  suum  in  carnem  k.  35 
pro  te.  Haec  o])era  uon  fecisti  uec  10  praeeepta  doeent.  ^im§  ift  öom 
33n(^ftobcn.  Sed  nos  Deus  fecit  idoneos,  ut  nobis  praedicantib[us  sequatur 
Spiritus.  Quaudo  Moses,  nihil,  (piia  di('it  de  operib[us  nostrLs,  sed  Pauli 
praedicatio|  neni  et  omnium  Apostolorum  eomitatur  Spiritus  cum  donis.  Ideo 
omnia  verba,  offitia  et  opera  Dei,  quae  scribunt  in  corda  literas  viventes,  40 
quae  exerunt  se  c^t  fiunt  externe,  ut  appareat  faetos  alios,  ex  i)eccatorib[us 
iustos. 


9lt.  30  [24.  ©eacmbet].  171 

30.  24.  li'^cmbct  l.'<40. 

••^Jrcbint  (im  J^rtfjc  Uüv  3öciljurttl)tcii. 

R]  In  vigilia  iiativitati^. 

Matth.  1. 

Hoc  est  illud  festutn,  in  (|iio  solemus  eeleb  rare  bctl  f|cilicu,  fclif\cii 
avt|i(fel  nostrae    fidei,    (|Uod   domiiuLS    noster   Ihesiis  Christus    ooiiceptus   ex 

5  sjpiritu  sancto,  natiis  ex  Maria  virgine  verus  homo.  Sepo  hoc  and[istis, 
(jiiod  ad  Christianani  fideni  intelligendaai  attiuet,  ut  haue  persouaiii  beiie 
iioscat,  quae  vocatiir  Christus,  in  quo  baptisati  jc.,  ut  iudubitaDter  eredamus 
uam  personam  verum  deum  et  ho|niiuem,  iion  duas  personas  in  Christo,  scd 
unani  personam  jc.     Is  est  art|iculus,  baran  fid^  totus  mundus  geetgevt  f)nt 

10  et  iam  et  usq[ue  ad  f|inem  muudi.  Euaugelista  S.  Mattheus  f)at  öor  ()er 
gcfrfjrtefien,  quod  Christus  fol  lomen  bont  ftamm  Abrahae  et  D|avid,  unb  l)at 
bie  glteb  ei'äelet  usq[ue  ad  loseph,  qui  Mariani  I)Qt  jur  e|e  genomeu,  'Ratten 
uod^  md)t  ^OC^jeit  ge^att  K.  Cum  ergo  scripsit  loseph  esse  maritum,  virum 
Mariae,    Mattheus   usus   his  verbis,   quibus   alioqui   script|ura  non  solet  uti, 

15  de  qua  natus  est.  Alioqui  dicitur,  de  quo  3C.  Sed  hie  dat  filium  matri  et 
tameu  dicit  esse  uxoreni  3C.  In  Mose  ubi  despousa  sponsa,  statim  dieitnr 
uxor.  Cum  ergo  hoc  dixit  Mathjueus.  vokiit  lib|euter  cinprebigert  ludjeis, 
ue  dominum  neglig|ereut,  ftreic^t  er»  Inetter  au§,  quomodo  ipsa  sit  ©fjefralü 
et  hab|uerit  maritum,   et  tarnen  dicitur  tantum  matris  filius,  cum  alioqui  in 

•-'u  .S[criptura  s  ancta  dicitur,  6r  fei)  bem  5Ran  unb  luctb  geBorn.  Idco  exponit 
se.     Sic  habet:    fie   I)Qt   nic^t   ^OJepI)   h|Unc  filium    bracht,    sed  sibiipsi,    licet 

Icscph  sit  eius  {?f)eman  K.  So  giengS  311.  31I§  fie  im  fo  tiertrialret  ftiarb, 
ef)C  fie  ]ü  {)iauie  faifen,  ba  fie  noif)  !^^ungfr|altl  Voar,  nisi  quod  tierlobiii-j 
gehabt  IC.   erfanbä  fic§ä,   quod  gravida.     Hie  diserte  indicatur,   quod  Ihcsus 'J'iatti).  1. xs 

25  non  sit  loseph  filius,  nisi  quod  sit  Mariae  maritus,  et  tarnen  iam  invenit 
gravidam,  antequam  convenirent,  sed  non  a  se  aut  alio,  sed  S[piritu  sancto. 
Hoc  ipse  non  vidit.  Sed  comperit  tantum  eam  esse  gravidam,  sed  nesciebat, 
unde.  Angielus  de  celo  revelat  postea.  Haec  ideo  scribuntnr,  ut  pueruni 
Mesisiam  non  negligcrent  ludei,  sed  scirent  illum  esse,  qui  natus  ex  virgine 

30  Maria.  Sic  Mathaeus  vult  praedicare  Christum  verum  ho[minem,  ut  loiianncs 
verum  deum.  Sic  gel)et§  311:  3ofep^  f)atte  ein  S3rQub,  quae  gieng  )cf}luangcr, 
antequam  convenirent.  Ideo  describitur,  ut  Ios|eph  sit  testis  corara  to|to 
numdo,  c|uod  mater  gi'avida  umb  be»  Son§,  ^Dtuter  nnb  nnfer?  glaulien» 
loiUeu  gefcf)rieben,  quod  natus  ex   virgine,    \i(H-  niu§  ^ofi^V')    M*"^''  <<'starl,   (jui 

35  ba§  befte  recfjt  ]ü  ir  (latte. 


lOjll  Matth.  1.  cap.  r         16  über  sijonsa  nicht  Uoute       Virgo  despousa  dicitur  v.Xdi-  r 
21  vor  b|unc  steht  biejen  sp  rh        30  über  Christum  bia  ut  ateht  et  alü  duo  Euangelistae  S2> 


172  IJTcbigtcii  bc§  3nl)re?  1540. 

U]  Quid  c'oiiitat  Joseph?  Nescit  eam  gravidam  c  s[piritii  <|aiu((i  nee  erat 

gctuouct  iK'c  iiIliiÄ  liomo,  (jiiia  erat  contra  eursnin  naturae,  quac  dieit  Mas- 
ciiluni  et  t'eniinam  3C.  Ideo  habet  mag|uani  occasionem  ad  miraudum.  Proeiil 
dubio  cogitavit:  2ßie  geljet  bol  imer  mifiX  jU?  Scio  mihi  desponsam.  Unde 
ergo  venit  iste  infaus?  Nemo  iiiveuitur  tarn  sanctus  homo,  cui  nou  veniunt  s 
in  mentem  malae  eog|itationes.  Abftiit  Maria  B  menses  apnd  Elizabjctb. 
Imo  totus  mniidns  ei  jiifcüe  et  dLiceret:  ®§  g^et  nid^t  rec^t  JU,  habet  pro  se 
scrip|turam  et  miindi  testinionium,  riuod  virgo  non  sit  gravida.  Ideo  habet 
gut  rccf)t  et  eonehidit:  Sic  I)at§  tier?et)en.  fi(^  lüil  tr  nic^t.  Sed  t^ut  ir 
imredjt,  sed  tarnen  sie,  quoil  fiiv  @ot  iinb  luclt  rccf)t  tief)elt,  quia  dens  aliter  lu 
(>rd|inavit  et  creavit  3C.  Sed  Euangelista  clare  vultineiilcare,  qnod  Christus  verus 
homo,  natus  ex  virg|ine.  dieit:  h)ar  from,  nit^t  cill  Bofct  mett^C^.  Non  ]ioterat 
vinccre  iuditium  t  otius  mundi  et  .«[acrae  seripjturae.  Xou  afficiam  ignominia, 
deseram  eam  nidit,  mit  rcdjt  ))otuisset  ad  iudiees  Ire  Nazjareth  et  dicere: 
Ista  mihi  desponsa,  quam  liab[ni  3  menses,  et  iam  gravida.  Sitte  umi  ein  n 
urteil,  ut  fiat  repudium  K.  ba»  ö^tte  er  mit  oEcm  xeä)t  fimncit  tf)un,  quia 
in  lege,  etiam  po.st  legem:  Non  inventa  puia  muft  fie  fterbeii.  Sßnr  ein  elje: 
lt|re(!§erin,  quia  desponsa.  Cog|itavit:  fott  ic^§  offciltilicf)  iti  iure  vel  coram 
amicis  fiirnemeit  imb  311m  tob  Bringen  vei  p  fdfianben  gemQd)t?  Tdeo  toil 
er  ben  frfjabcn  nnff  fid)  uemcn  et  cog  itavit :  ^^  inilS  Uieber  für  ©cridjt  nod^  so 
für  freiinbeii  furnemen  et  nee  an  ef}t  ncc  leben  fc^aben  tf)un.  Est  sane, 
habeam  nomen,  quod  sim  jiater.  Haec  ideo  scripta,  ut  inveniatur,  qnod 
mnter  Christi  sit  vera  virgo.  Ti)se  loseph  ex  lege  cogitavit  jNIariam  esse 
eljetiirecfierin,  etiam  cum  me  talem  reputet.  Non  potest  aliter  JC.  S)te  fl^nnbe 
mu§  fie  tragen  nnb  ftiüe  frf)Uieigen.  Si  etiam  centies  iurasset,  non  credidisset.  as 
Unius  testinionium  non  valet,  praesertim  in  tali  causa,  ubi  rea  dat  testi- 
nio|iiiura  de  se.  Laeta  quidem  est  Maria,  quod  mater  dei  est  et  «juod  con- 
cejiit  e  s|piritu  Sjancto.  Sed  coram  mundo  et  raarito  Ios[eph  in  susjiitione. 
Imo  oportet  timeat,  ne  manifeste  confundatnr  et  privatim  coram  loseph.  Sic^ 
fe^t  suam  matrem  in  fcfjanbe,  quia  scriptura  eam  iudicat  ein  @^e|brcc^erin,  ^ 
et  in  fcrlic()!cit  non  solum  bor  virginitatis,  sed  etiam  fc^Teier.  N<in  ftiit  lapis, 
lignum. 

Sed  s|^piritus  sauctus  eam  confortavit,  ut  cog(itaret:  Scio  me  non  rcani. 
Wix  geft^icf}t  unrecht,  et  tarnen  Joseph.  Ideo  cog|itavit:  Deus  conservabit 
ntrmnq[ue,  honorem   jungfrelrili(^  unb  e|eli(^  et   vitam,   et  hal)et  ])rotectorem   35 

.3  über  minniiluni  .•:tK/it  stuiiesc^eiulum  -^p             .5  tjim  r,  in  quainlibet  sj)  öjß  über 

veniunt  hh  C(ig;it:iti(iiies  stellt  praesertim  in    tarn  nnrabili  causa  ap           15  vier  et  iam  steht 

sponsa  sp           über    Silte    umfi    xteht   a    me    non   cognita   sp  23  Mariani   sp   über   (se) 

24  über  me  sieht  Marlam  sp       ülier  reputet  steht  loseph         25  «6er  iurasset  stellt  Maria  sp 

über  creiliilissct  steht  loseph  sp         29  über  confundatur  steht  cornin  niundii  sp         30  über 

JE^t    steht    (loniiniis  sp              31    über    l'nit    steht    Maria    sp  34    über   cog|itavit  steht 
Jlaria  sp 


9tr.  30  [24.  SejEinbet]^  173 

R]  loseph  suutn  et  Christi.  Si  losepli  dicit:  c§  ge'^et  l'C$t  jU,  niea  est  iixor, 
sie  ijat  ha^  tinb  unb  bie  mutter  protcctorem ,  scd  maneat  occultiun,  mihi 
revelatum  JC.  Oimiia  propter  ims  scripta,  (jiiia  Io.seph  niortuus,  iie  faciamus 
matrem  immiindam,  ut  ludaei,  Tiircae  dLicmit  nou   mirum  esse,   (jiiod  virgo 

:■,  gravida  sit.  Ergo  mad^en  fie  jo  biel  jungfitalnen,  quod  illa  sola  non  inaiiet. 
Omnia  ideo,  ut  tihus  dei  sine  p|eccato  orig|iiiali  conciperetur,  uasceretur  et 
ne  iiüius  peccati  reus  nee  peccati,  mortis.  Et  tarnen  ift  er  propter  nos  aller 
junbeit  fdjulbig  toorbeu.  Purns  sine  peccato  fert  peccatum  et  mortem  vincit. 
Idoo  describitur,  quod  natus  ex  virg|ine,  nee  tautum  sie,  quia  Maria  ift  QU(f) 

10  TÜd^t  jU  rein,  ipiia  nata  a  parentibus  in  peccato  ut  alii  homiues.    Sed  additur: 

'ex  s[piritu  sancto.'     ®a  tft  lein  ^Raxi    nee    tameu  ipsa   sola.     8ed  s^piritussuttf].!,  la 
sjanctus  ibi  operatus,  ^at  genomen  lion  irem  6Iut  unb  fleifc^,  ut  vere  concipe- 
retur, uasceretur  homo. 

Invenit   eam   g^a^^dam    quidem,    sed   nihil    de   S[piritu    s|aucto    scivit. 

15  Cum    ergo    vohiit    deserere  unb    frifft   ftcE)  mit  ben   banden,    Apparuit    iili 

angelus  in  somniis  JC.    'Ne  timea.s' q.  d.  Est  tua  coniux,  ^alt  mit  ir  Ijodjjeit  i"'iiiiM.2o 
unb  fe|e  bid^  ju  i)aufe  ut  alii,  la-i  bir  ni(i)t  gratuen,  quasi  fol  unrecht  jugclicn, 
la§  effen,  tirinden,  frolicf;  fein  ut  alio.s,  \o  l^abc  bu  aui^  I)ocf)3cit  mit  ir,  folt 
biet)  neeren  unb  kl)  ir  lüonen  ut  alius  maritus.    llrfaci^  ea  est :   'Quod  natum.' 

20  Ibi  audit:  feve  bid^  nidjt  bron,  quod  gravida.  Est  pura  virgo  et  purioi', 
antequam  tibi  desponsaretur.  Et  tarnen  mater  est.  SLpiritus  sjanctus  in  ea 
operatur,  qui  baju  genomen,  iüal  bienet  gn  einer  frud^t,  ut  is  foetus  jol  fein 
@otte§  ©on.  3c^  meine,  bu  [)aBft  ja  eine  reine  braut.  Ibi  septuplex  ))uritas 
in  100,  10000  unmeflid^er   reinigfeit  super  omnes  puritates  virg|iuuui,    quia 

2i   s[piritus    s|anctus   eam   purifieavit   ot   dignam  fecit,   ut  suo  c|aro  et  sano-iuis 
fol  dei  filio  ein  menfc^eit  ge6en.    Et  non  solum  dicam,  iner  fie  gefcf}ltcngert, 
nempe   s[piritus   s|anctus,    (]ni    cum  deo  patre  creavit  omnia.     'Et  ipse  f olDintiti.  1,2t 
Iieiffen  rhesus.^    Ego  impono  tibi  offitium  et  patris  oftitium.    Pariet  (piidem 
lilium.     S)u  foIt  al'3  ein  tratet  in  nennen  Ihesum.    Tribuit  ergo  ei  pateruum 

30  offitium  uBet  ®|Dtte§  ©on.  6r  fol  fie  ijalten  für  fein  toeifi,  et  quisq[ue  dicere 
debet,  quod  Iliesus  sit  loseph  filius.  Et  ipso  loseph  dedit  ei  nomeu  ut 
pater,  ut  Zacharias  indidit  filio  uomen  Johannes.  Et  tamen  ita  fit,  quod  deus 
Mon  vult  offenbart  fein  mundo.  Sed  loseph  toirb  ber  l^eimlic^  rat  üertraut, 
sed  ptiam,  quod  legalis  est  pater,  (j|uanquam  fd^ier  m[)er,  lüeil  im  bie  33raut 

35   öettraut  tft,    quod   vocatur   pater  domini  no.stri  Ihesu  Christi.    'Ideo  quia  wntii).  1,21 
salvabit  pop[ulHnr:  qui  ^ilfft,  rettet.    Ideo  voeabis  Ihesum,  quia  populum 
suum  salvabit.    S)a§  tft  bie  ^Jrebigt,  quam  nunc  non  possumus  pro  dignitato 
tractare.     Ibi  ge^Jreifet  ooiam  deo  et  angclis,  quod  loseph  est  ])ater.     Nemo 


1  über  suum  sieht  re  cognita  ap  3  über  revelatum  sieht  diuinitus  sp  U  Nuti- 

uita.s  Mariae  r  11  Ex  spiritu  sanctn.  r  U  üher  Invenit  steht  I(iso|ili  .«/'  !■'>  ührr 

deserere  steht  losepIi  sp         27l'2S  Ilinsus  )• 


174  ^rebigten  bc?  3n()te§  1540. 

R]aflhibetur  in  isftid  occtiltiim  consiliuni  nisi  loscpli,  mater,  deus,  trinitas,  angeli. 
Joseph  est  in  f)0^en  c^reit  coram  deo,  cui  coniiuittitnr  dei  filius  et  eius  mater. 
Sic  Joseph  ift  ein  äimermon,  !^elt  ftc^  ut  alius  civis  unb  ^eüt  bog  tf)un  allea 
f)cinilic^  bertiorgen.  Sed  nobis  scriptum,  ut  sciamus  Christum  venisse  et 
niatrom  esse  virgiuem,  bod)  unter  bem  fdjieier  ^er,  et  tameu  vii-go  ante  i^t  i 
])()st  partum.  Sic  oramus:  Natus  ex  Maria  virgine,  ut  impleretur  promisjsio 
facta  üavidi  et  Abra[hae  et  deinde  sine  peccato  nasceretur,  non  vulgari 
modo  totius  mundi. 

Js  articuhis  impuguatur  ])erpetui).  5JemH(^  ift  einer  i)tc,  ijni  dicit 
Ciiristnm  penetrasse  Mariam  ut  sol  vitrum.  Volunt  eani  facero  ein  ^Horen,  m 
baüon  (£C)riftu»  I)er!omen  fcl).  Vere  est  de  ftom  Abrahae,  David,  non  est 
Iicrgcftoffen  öon  5Jtar|ia,  t)a6  ni(^t§  Oon  ir  gebrodjt.  Sed  dei  filius  Ho§  in 
feiner  Wotlidjcn  nntur  ^ot  fid)  gefendt  in  virg,inis  uteruui  et  ibi  Blieben  unb 
I)ali  mit  fid)  genonien  aH(|nid  de  eius  c|arne  et  sang;uine.  Haec  purilicavit 
nnb  f)at  fid}  9  nionben  laffen  tragen  ut  alius  infans.  is 

Ut  vere  sit  et  dicatur  virg|inis  filius,  Oportet  iiab  eat  nostram  cjarnem 
et  sanguinera,  nisi  (|Uod  luundatnm,  ut  carnem  carne  liberet.  Alioqni  snmus 
danniati.  2ßo  nid;t,  ^ilfft  er  un§  gnr  nidjt.  (fr  fol  ^eiffen  Salvator  onuiium 
peeeatoruni.  Hoc  Euangelium  ranltis  verbis  significavit,  rjuod  verus  Messias 
venit  et  natus  ex  virg[ine  pura.  Et  f)n'6e  fic^  Inunbeiiit^  3UtrQgen,  ba?  ioofcpf)  .'u 
fei)  irr  Inorben  et  ab  angelo  admonitus  k. 

3m  2.  .").  glieb  ^oBcn  fie  fid}  Derf|cirntet.     Sie  Incrben  ij  brnbcr  ünber 
finb  gelocfeii. 

'Jin  füret  er  ben  fpruc^  ein,  ipiod  6d}rifft  t}at§  fo  loolt  t)a{ien,  (|uch1 
Maler  folt  3ungfr;altj  fein.  Sic  deus  posvdt,  quod  nulla  virgo  fol  ein  finb  as 
trogen.  Si  autom  naturaliter  3Uget}et,  reijuiritur  pater,  mater.  Sed  Esa|ias 
Sei.  7,  ijfagt  ein  nelt)  ncmeu:  'Ecce  virgo\  S)q§  fnrct  Euangelista  ein  ad  confirmaudum 
art|i('uluni,  (juod  Maria  sit  virgo.  ©o  mufts  9el)en,  inquit,  cjuia  Esaias  in- 
(|uit,  (]uia  noQ  vultis  credere,  et  dabit  deus  vobis  sigDimi:  'Ecce  virgo  prae- 
gnaiis\  2)Q§  ift  fein  jeid^en  nid)t,  lt}en§  ge^ct  naä)  ber  fdöcjjffung.  Dens  -m 
i.3)!oif t, 2f ereavit  mas|culnm  et  fe|minani  et  dixit:  'Crescite'.  2)au  ift  communis 
cnrsns.  Ergo  non  Signum  est.  Sed  e§  foI  mit  ber  5Ruter  ein  fonber|lid) 
Uninber  fein.  Tdeo  non  est  signum,  quaudo  dieitur:  ein  virgn  lüirb  ein 
tinb  triegen  über  ein  \ax.  Non  est  signum.  Sed  virgo  est  gravida,  ba»  ift 
Signum,  sed  mirum.  Jfa  e§  foI  ein  tüunberlid)  bing  fein,  ©i^e,  bort  ftl)e  ein  is 
iS'nngfrntü  unb  est  fc^lnanger.  Quomodo?  si  virgo,  non  est  gravida.  6§ 
fol  ein  jeic^en  fein  nobis  credentib[us  in  salutera,  Judaeis  in  scandalum  jc. 
Judeum  berbreuft  nic§t§  l}0^er§,  quam  si  d|icimus  Mariam  virg[inem  et 
matrem:  statim  expuit.  Nos  fatemur,  quod  sit  ex  Iud|eis,  ex  ftom  Davidis. 
©ölten  h)ir  gentes  bruber  Qu§fpeten?  ©ie  finb  (vt)riftt  Dettern,  freunbe,  quod  w 

12  iiher  ir  alfhl  ^jiavin  .ij>         '27  Kecc  virgo  concipliet  /■         HO  .Signum  »■ 


9}r.  Sn  [24.  t'cäembcrl  175 

R]  DOS  loben,  f reifen,  hoc  fpeicn  fie  an.  ®a§  l)cifft  anlauffen.  Euangelista 
propouit  scn'p]tiiram,  iit  dil|igentei'  inspiciant.  Ipsi  iiulurati  et  nolimt  aud  ire. 
Qui  veritatem  noii  v|iilt  aiidire.  aiidiat  luendacium.  Quod  Iiidei  diciint  de 
alia  virg|ine  dictum  3C.     Qui  viilt  veritati  non  credere  unb  i\at  It'm  Bcftcnbifl 

5  livfad§  batniber,  tan  veritatom  nrguentem  mcndatium.  Ideo  oum  d|ic;iint 
Xon  esse  dictum  de  virg|ine  Maria,  sed  alia.  Qua?  nescio.  Isla  iinn  est, 
et  tarnen  aJiam  non  potest  ostendcic.  Ccrte  oportet  scripturam  iinpleri. 
Sed  d|icunt  Ezech|iae  matrem  vel  propiietae.  Ezecli|ias  ift  Bevett  ein  'DJtan 
tel)  30  jaren,   ha  btefer  ©pruc^  gcrebt  trirb.    Ipsi  seducunt  corda  et  blas- 

111  pi)|einant  matrem.  Euangelistae  proponuut  scrip|turam.  Deinde  ipsi  vido- 
rnut  Signa,  prodigia,  linguarniii  donum.  Sed  d|icunt  convicti  sLcrIptnrac 
.'^lacrae  testimoniis,  exemplis,  mirn[culis  cum  in  Beelzeliiih  oiicero  dcnuniia. 
(iuando  quis  convictus  SLaora  scriptum  et  \mU  TnuttniÜig  Qufedjtcn,  bcv 
iDtl  lugen  Mafien:    uoluit   benedictionem,   elongabitur   nl)    eo.     'Vohiit   male- 

16   dictiouem'    psal.  109.      Sinb    l'oHer   gifft    jufdjenben    bic    lic6  matrem  et   nos  ^sj.  m«,  n 
leftern.    Sic  volujerunt.    2Ber  @ott  nid^t  töil  ifoxen  reben,  aud|iat  diah|tilum. 
©tnb  erfeufft  in  talib[us    convitiis,   ut   mirer.     Si  non  hab|erent  ludei  aliam 
T)CÜ,  quam  (|Uod  ppoliati  veritate  et  nativitate  Christi,  ift  '^eHe  übet  ^ette  K. 
unb  betn  fo  gifftig  bitter  fein  contra  beatam. 

20  Econtra  si   un§   ju^er^en  gieng   et  d|icere  possennis  ex  animo:  Mater 

peperit  fiiium  mihi,  qui  trit  in  meam  c|arnem  et  saDg|uinem,  suscipit  omnia 
pieccatn    mca   et   absorbet   in    seipso,    essem    in    paradiso.     Et  Pet|riis    hoci.iitivi  i,  12 
mnximum  futjurum  gaudium,   in   quod   angeli  desideLraut.     S)ie  funuen  ficf>S 
nicf)t  faot  fe^en  für  freuben.     Sic  si  nos  faceremus,   certo   persuasi  k.     Sed 

25  contra  hoc  agit  diabolus  per  caracm,  ut  non  sit  conscientia  laeta,  non  jihis 
discit  ([uam  DiabLolus,  quod  virgo  peperit,  quae  puerum  pcp|erit  et  nomcn 
eins  Emma[nnel.  S)q§  ^eifft  nic^t  froIic§  töerbcn  ex  ista  nati\ätate.  Sed 
(piod  dcus  mittit  ex  paterno  cordc  tilium  unb  legt  in  matri  in  sinum,  is  tc 
iiberabit  a  morte,    peccato   et  donabit  vitam,    ut  in  eteruum  vivas  cum  co. 

30  Omnia  gaudia  %'itae  nihil  ad  hoc  spirituale  gaudium.  Sed  per  hoc  videmus, 
quod  non  credamus,  t^un  nic^t  m^cr,  benn  ba^  \mx  eine  f)iftorien  brau§ 
ntad^en,  ut  diabLolus,  Turci:  Majria  peperit  fiiium,  qui  est  dei  tilius,  et 
niansit  virgo.  Sed  hoc  non  soluni,  ((uod  mater  virgo  est  et  tulerit  ein  rein 
ünb.    Sed  iä)  gef)or  au($  in§  fpicl,   quia  all  mein  funb,  tjevljlcib,  trnbfol, 

35  leiblich,  geiftlid^,  fol  im  nuff  feim  fjalg  liegen  3C.  De  hoc  cras  et  pcrrndic 
plus  volente  dco. 


15  über  gifft  steht  Iiulei  s/>         äO  iilier  sl  sti'lit  n)cn?  ap         '22   I  Tot.  1 .   /•         32  filier 
fiiium  steht  linb  sp 


176  ^^rebigleii  be?  Sfn'^rel  1540. 

31.  25.  S'e.^emOft  1540. 

"^^rciiiflt  nnt  S^ngc  bcr  ©cbiirt  (fl^ri|ti,  tindinitttng?. 

I!]  l\Mici   die  NatnlLs  Christiaui. 

Hodie  aiul|istis  in  Enaiioelio  laetam  et  beatam  historiani  de  nativitalo 
(l|()ii)iiii  nostii  ]iiesn  Christi,  deinde  2  ofiitia  angelorum  in  celis,  (jiiao 
exereuernnt  in  illa  nocte  seu  die.  1.  (juod  uobis  praediearunt  et  primi  fuoiunf 
Kpiseopi  nuff  linnc  dieni.  S3on  btcicm  Euangelio  trete  öiel  ju^rebigeu,  deinde  .i 
liiiita  eoneione  ceeinernnt  et  deo  g|ratias  e|gerunt  pro  ista  liistdria  et  pi-aed|i- 
eatione. 

yiif.  2, 10  Praedicatio    fiiit    illa:     'Eece,    anmincio    A-obis    g|aiidium    iuagL'"ini'- 

IJrevis,  sed  ubertr|effli(^  unb  ubermc^lic^  prae|dicatio.  Po.st  cantjeuni  seu 
lobband,    ijuod  onines   angeli,   quot)C|Uot    in  celis,    nnllo   exeepto  ceeinernnt:   m 

siit.  2,i4'Gli)ria  in  exeelsis'.  S)a§  fiiib  jtoel)  tvetfltd)  eigentliche  ampt,  qnae  hodie 
Iicgaugcn  loeiben,  unb  folt  uns  Biüid)  an^uubcu,  nt  libjentoi-  amlirenins, 
canerenius,  gratias  ag|ereauiH,  nisi  diabolns  no."*  excecaret,  iit  frigidi  tanquam 
glacie.s  niente  et  sensu  eareremus.  Miserabile,  quod  non  omne.s  iiomine.s 
prnedicant  liane  roneiouem,  cum  tarnen  angeli  onines  in  eelo  unb  IjaBen  otlc  '^ 
;,u  orgetu,  pfeiffeu  in  etoig!cit,  80  fie  e»  bod;  nii^t  angel)ovt.^  Sau  misit 
fiiiuni,  nt  tieret  angelus  et  @ott.  Angeli  loiige  superiores  creaturae  et  tarnen. 
@v  mit  nic^t  Gngel,  ®ot,  >ed  Illenfc^Sott,  et  tarnen  angeli  finb  fo  tvefflid) 
fvolid)  unb  mit  foldjcr  luft  prcbigeu  etiam  paueulis  pastoribus.  Et  {-jabm 
uid)t  gvoifer  tird),  Dold  i|uaui  duos  pastores  auffm  felb.  1)a%  uiadjt,  (|uii(l  20 
jüld)  luft  unb  freube,  bie  fie  bod)  nic^t  nngeljortV  ut  exprimant.  Et  no.<,  qui 
audiiiuis  eos  eanere:  S»  gilt  eud),  et  tanien  istius  gaudü  ue  seiutillani 
■^entinius.  Meniini  sepe  Berii[hardi.-  »Si  inspicio  gemitum  prophetaruni  de 
liunianitate  Ciiristi,  ut  dei  fiiius  nasceretur,  et  video,  quam  gebraut  K.  ©0 
bin  id;  mir  felber  gram  unb  öerbrcuft  mic^,  quod  ego,  eui  contigit  ob  oeulos,  2s 

positus  in  praesepi,  et  niater  in  sinn,  et  angeli  canunt,  et  tarnen  non  fulc 
ein  fold)  feurflammc.  (^uanto  magis  nos  fol§  berbrieffen ,  quod  fo  erfalt, 
erftorben  finb,  qui  aud|imus  per  onnies  ang|elos  praed|ieare  et  duol)|Us 
pa.'^tiirihus    non    soluni    vobis,     sed    omnibus    q.  d.    Vellemiis,    (jUod    omnes 

iioLmines  prae  gandio  tanken,  fprungen  unb  brenncten,  luer»  aud)  Inol  Icerb.  30 
Sed  qui  hoc  non  fac|iunt.  ba-S  finb   loir.    SBir  ftcÜen  un§,  ac  si  esset  historia 

/  DIE  NAT:  |j  D  Mail  r  :'>  über  Kjiiscopi   stellt   paroclii  sp  14  omnes  über 

(soluni)  lü  cum  tarnen  »6er  (seil  oniues)  IT  über  ®ott  steht  econti'a  ic.  sp  19  über 
livebigen  stellt  bcn  ij  ])astoiib[us  sj)  32  S.  Bernardi  dictum  r  23  über  gemitum  ste/it 

l'trtongeu  sp  Quia  vobis  natus  est  Saluator  r  25  über  contigit  steht  facta  sp  29  über 
oninibiis  steht  quo«!  omni  populo  sp 

')  1).  i.  ungeM,  hetrifj't.  '-)  Zuiii  FolgmiUn  vcß.  Unsre  Atixf).  Bd.  45,  34S,  2Sß'. 


3Jt.  31  (25.  3;e,)em6ei:].  177 

R]  frigida,  gl^et  un§  nic^t  3ul)|ei;^cn,  aiuHimis,  ut  yi  man  un§  fagt  de  Turca: 
tregt  ein  gulben  (5f)ron.  Rex  Firaiici.ac  fo  öiel  goIb§.  :3ft  ein  gfc^id^t,  bobon 
iä)  hJebev  loorm  noc^  fat  luerbe.  Poetae  dicuut  de  avaro  (|iiodaiii ',  ((ui  iiou 
potiiit   saciari,   qni   in   inferis   hanc    poenam   habet,    ut    in    iiiedio    a()uarum 

5  sedens  et  cupiens  bibere  k.  Sic  habemus  iu  Sacra[mento,  baptisLmo:  ftofft 
un§  on§  maul.  Sed  nemo  cog|itat:  Ergo  ge^et  bid§  et  te  sohim  an.  Sicut 
aqgelus  dicit:  Iste  Salvator  non  nobis,  sed  vobis  natus.  Qiiisq[ue  sie 
cog|itet:  Is  puer  ad  te  pertinet.  Et  si  nemo  cupit,  ut  letbev  fit,  tarnen  cogita 
tu:  ba§  teil  iä)  perpetuo  ^aben,  l)alten.    Et  sub  isto  'h\  '^eute'  teil  iä)  fein, 

10  quia  sinn  eorum  uiuis,  quibus  dicitur  'vobis'.  Si  igitur  totns  niundns  non 
vellet  amplecti  ba§  ünblin ,  ego  solus  tüil  xä)  '(Buä)'  ^^eiffen.  6§  feilt  am 
!;inb  ntc§t:  datus  est,  involutus  fasoiis,  in  nbeiibns  niatris,  edit  tieJn  et  in 
cruop  moritnr  pro  nobis.  Et  tanien  fol  fo  ein  öerbampt  menfd;  fein,  ut  hoc 
giaudium  fol  mir  fmstra  gepvebigt,  quod  Christus  mens  Salvator,   uon  (piod 

15  in  mundo  treffltd^  retd^  loerbe:  est  ei  mundi  gloria  stercus,  sed  iusticiain  et 
vitani  adfert,  dabit  corpus  purum  a  peccatis  et  inquiuamentis  ciariiis  sole, 
et  tarnen  mic^  nihil  afficere.  AngeJi  libjenter  'fetten  ftc^  jU  tob  gefieluet,  si 
possibile.  Xon  ein  unefftg  bing  brau§,  \>a^  hex  S^LCuffel  mu§  laffen.  Vide, 
ut  inveniaris   iuter  eos,    quib[us    dicit  aiigelus  'Vobis',   ut  e.\   corde    posses 

20  djicere:  Mens  puellus.  Td  quod  omues  prophetae,  angeli  dix|erunt.  Celum, 
terra  et  omnia  testantiir  hunc  pueruni  nieum.  Si  potes  in§  2|eufel§  namen 
fd^cfel  S^ialer  beinen  tro^  fein  laffen,  quare  non  superbis,  gloriaris  proptor 
istum  thesaurum,  qui  vcre  tuus  et  manet  semper'.'  Non  recipics  tecum 
tjaler,  fC,  uxores  K.    Sed  is  fol  bein  einig  fxeub,  troft  fein,  quia  dicit:  'Ecce 

25   vobis   giaudium   mag|nuni '.     Si   hoc   non   audimus,   fo   gel^et§    un§   BiHic^    ut 
Ind|eis,  papjistis,  Tiircis,  quid  ludeis ".'  quod  Isaias  dicit  superne,  iiiferne  feigen 
8.  cap.     Hodie  hie  eiiciuntur  ludei,    cras   alibi,    vita  eorum  ^eE    merito  diciJn-s,  22 
posset.      Nolebant   gaudere   de   illa   praedicatione.     Maledicunt    deo    et  regi 
suo.     Haec  fieri  ita  vide|mus  ob  oculos.     Ita  traditi  diabolo,   ut  nihil  aliud 

30  fac|iant,  quam  blasph|ement  dominum ,  qui  eis  promissus  Rex  et  deus.  3111 
ire  leve  unb  Budget  nihil  aliud  sunt  (juam  blasphemia  dei  nostri,  puelli  Ihesn, 
et  ita,  ba§  ntd^t  hJol  für  aurihus  Christianis  ju  leiben,  ^i^  ^on§  nid)t  tnol 
lefen,  oportet  credere  Mosi,  quia  non  voluisti  servire  deo  tuo  in  cordis 
laeticia,  servies  lapidib[us  et  lignis.     Sic  nobis  accidet,   si  ingrati  sumus  et 

.15  contemnimus  hoc  eternum  gaud(ium,  fit  recte,  ut  puer  cont«mptorib[u.s  aut'eratur. 
Sic  otiam  in  pap|atu  accidit.  Jp.se  legerunt  Euangelium  iioc.  Sed  e§  ift 
inen    ein    merlin,    historia   gehJeft,    nulluni    liandium    .secutum.     Idco  tiadidit 

.5.  über  cupiens  hin  habeimis  steht  luitb  im  bo^  njcifjcv  Oom  maul  9Cii|jcn  »p  .'ija  ilbei- 
l)apti8[mo  bis  Sed  steht  h)eu§  i^t  (d^ilo<)})en  fot,  ift§  ^iil  loefl.  Quia  sj>  U  iihrv  \x,  fieiito  si,ld 
voliis  n.itns  hocile  sp         l/ifH!  Angeli  sali/  oriiintiir  r         JO  lesa  8  r 

')  Tuntnbis. 
Sut^et?  Serie.    XLIX  V2 


178  ^;UobigtEii  bei  3nOtes  l-VKi. 

R]  eos  deus,  iit  luco  piieii  iiddient  jeufiercl),  t)obcu  jal|  geledtt,  un§  befpreuget 
mit  tooffer,  in  cenobio  gelouffeil  et  adoravimns  iiostra  opera  et  aliis  vendi- 
diraiis.  Et  ben  troft,  quem  debebamns  |)ouere  in  puernm  Ihesum,  posuinius 
in  nostra  opora.  Un§  ift  auä)  vec^t  factiuii.  Et  si  redierit  error  pristiniis 
aut  deterior,  recte  fiet.  s 

Non  sohim  Apostoli  pracdicaut,  sed  angcli  praedifant  nobis  Sal|vatorom 
natnm.  Ideo  deb|eremiis  fpringen  tion  f)er|en.  ©rgerlic^ev  ift§  ja  quam  nlhim 
niembruni  corporis,  et  taincn  fol  '^inge^eil  (luani  taler,  gut,  e^V.  Monachatus 
fei)  bcffev,  quo  papa  re|)levit  nuindiini.  Protneremur,  quod  deus  punit  nninduiu 
variis  plagis,  quid  pestis,  paupertas,  caecitas  JC?  3|t  ein  fd^ab  (piidem,  sed  lo 
luevet  \o  lang  al§  bi§  leben.  3itetn  i|t  fd^reienS  morb  über  ben  3;urt!en,  quod 
fcfjlegt  bie  ß^riften  tob,  teijfen  bie  ünber  a  parentibns,  uxores  a  maritis,  unb 
getjet  nnbarmfjer^ig  ju,  l)e|en  tonige,  furftcn  contra  Turcam,  bQ§  fic  in 
jc^lagen.  Sa«  tan  man  aufjmu^en.  Sed  ipialis  plaga  ei^a  istam  ceeitateni, 
glaeiem,  frigus,  (piod  audis  canere  ab  oninibus  ang|elis,  (piod  tuus  S|alvator  15 
sit,  qui  in  sinu  matris  iaeet,  et  tarnen  bn  foIt§  s\irda  aure  in  lüinb  fd^lagen  ? 
Si  dens  essem,  itiolt  nic^t  2urden  nbcr  biet;  fdjicfen,  sed  papa.«  1000,  (]ui 
eitel  Iciblid^e  3!euffel.  Nun  potcsl  jmniri  plaga  nlla  hacc  plaga,  in'si  si 
biasj^h  enies  deuni  et  regem  Christum  ut  liidei.  Qunnta  misericordia,  quod 
deus  mittit  filinra  suum?  Tn  es  honio.  Si  liabcres  dilectimi  tiliun)  et  20 
trad|ere  velles  pro  pessirao  latrone  liberando  ac  diceres:  aecipe,  dilige  eiim, 
et  si  hoc  feeeris,  non  solum  sine  culpa  eris,  sed  etiani  divitem  te  faciam 
])ropter  filium  et  heredem  omninm  bonorum,  Et  tu  talis  esses  nebido,  qui 
supra  priora  peccata  adderes  contemptum  jc.  Ibi  neme  Ct  gladium  et 
ulcisceretur  se  jc.  Ideo  si  ein  fjlage  un§  rtiberfert  sive  a  Turca,  sive  pestis,  26 
tetor  jeit,  semper  die  esse  fud)§id^loanl^,  merenun-  peccatis  nostris,  quae 
subinde  niniora  fiunt,  prins  satis  peccatorum  conunisimus,  fures,  homicidae. 
lani  venit  Sal|vator,  niiiil  affieimur,  sed  fteEen  Un§,  quasi  lege  ein  fauI 
l)ol|  3C.  Sol  er  bn  nidjt  aüe  plage  fdjicEen  k.  Et  tarnen  i[t§  aus  ju  loenig 
propter  nostraiii  ingrat|iiudineni ,  nll§  ju  loenig.  @§  ift  ein  oerfluc^t  bing  30 
umb  ein  hominem,  ut  Bernanlus  inqnit.^  Omnia  magnifacit  praeter  hunc 
inestimab|ilem  the|saurun).  lain  propter  rem  parvam  abncgat  nebulo  deuni, 
ut  dici  veris|sime  jMtssit  iiiiinines  iani  esse  meros  diabojos.  Ideo  si  venit 
plaga  a  Turcis  aut  aliundc,  dicendum  nobis:  band  i)abe  (Sot,  et  t!^ut  Un§ 
red^t.  Si  hiollen  !ricgen  contra  Turcam,  ja  fie  tüerbcn  bo§  fragen  ßloiffd^en  x 
ben  ot)ren  geluinnen.  Nemo  ex  adversariis  inci[)it  ag|uoscere  hoc  inenarrabile 
dnnum,   quod  Christus    nobis    natus,   datus.     Sed  volunt  eos  prius  occidere, 


OJIO  Cecitatis,  Ingratifudinis  et  contemptus  muiidi  poena  r 

')  Wohl  gemeint  die  Stelle  im  Sermo  de  Septem  miserieordiis  {ojyp.  ed.  Basil.  1566 
SjK  IfiiiB):  Pfreiii|it.(iria  res  est  ingiatitudo,  liostis  gratiae,  inimica  salutis.  Alinlirh 
fSeiino  .)/  sHjin-  ('mit.  (1.  t.  Sp.  H4ßB). 


91t.  31  [25.  Seäcmiexj.  179 

R]  qui  hoc  iiienarrabile  dommi  praedicant,  post  voluut  interficerc  Turcam.  Vos 
conteninitis  dei  filium  et  occiditis  eitus  membra.  8i  in  brachia  accip|ereni 
ot  d|ieerein:  S)q§  üitblein  ift  mein,  unb  loiM  Heb  fjaBen  u6er  qH  gelt,  gut, 
e^r,  lalev,  e»  fov  ^in  toeib,  finb,   too^iii  e§  luolle,  Et  ngerem  deo  gratias 

5  pro  dato  puero  et  servirem  in  1.  2.  tab,u]a,  niiiil  mali  nobis  esset  tiraencinm 
a  Turcis.  Si  non,  fol  et  un§  fo  jutretten  k.  6r  tft  ba^tn,  I)Qt  bog  finblin 
üerloren  ut  ludei,  papistae.  Nisi  (juod  Tnrca  in  bem  Beffer  ift,  <|uod  non 
füret  noraen  Christi,  sed  nos  rl^umen  un§  bei  ftnblin§  uub  t^un  im  h)el)er 
quam  Turca.     Hoc  ideo  dico,    ut  non  soiuni  aurib[us  et   ore  loquerenuir  de 

10  isto  Euaugelio,  sed  toto  corde  d|iceremus:  S)o§  ift  mein  tinb.  Si  semel 
recte  et  vere  amplectereri.s,  (piod  is  puer  placet,  tum  deus,  angeli  et  omues 
creat|urae  placent,  Icirft  itic^t  ein  avarus,  touc^erier  unb  toi,  toiic^t  fein. 
Discamns  ergo  no<  redten  unter  ben  ^auffen:  '@ud^  annunciatur'.  3Bcr  nid^t 
barunter  gefunben  loirb,   melius,  ut  non   natus,    et  deterins  iuditium  jjortabit 

1.1  quam  Sodoima  IC.  Sed  si:  ^ä)  mit  bet)  3^efu  3Ufe|en  nmnia,  quia  scio,  quod 
Bei)  im  Jtjerbe  Bleiben  hie  et  in  fut|uia  vita.  Sicut  ergo  ludei  nialed|icnnt 
deo,  sie  papa  et  Turca,  qui  e.st  dei  virga  unb  fteupt  falsos  C^iiristianos  jc. 
äßenn  er  au§gefteu<)t  ^at,  Juirb  ©ott  bte  ruten  in§  f)el[lifcf;e  feur  tnerffen. 
2)en  befc^ieffen,  unfletigen  5Jiat)|omet  betet  ber  Surd  an  ut  pai)am  nos.    Xon 

20  est  medium:  aut  diabjolus  ant  filius  Clnüstus  in  corde.  Ideo  nempt§  cud) 
an,  quod  vobis  annunciatur  jc,  Sßir  folteu  un§  mit  istis  verbis  trogen  tag 
unb  nad^t.     Sed  quia  ex  cordo  abiicimus,  ideo  frigidi  sumus. 

2.  post  praedicationem  incipjiunt  canticum   inenar|rabile,    quo  impletur 
celum  et  terra,  et  dividunt  in  brc^  leife.     'Gloria\    Videmns,  cjuales  sintsur.  2,  i4 

25  S])iritus,  sunt  max|imae  crcaturae,  nos  nihil  ad  angelos.  Semper  repetendnm 
ho(!  canticum.  Ibi  respicis  in  cor  ipsoruni.  Nou  videmus  ipsorum  spetiem. 
Sed  ex  verbis  ipsorum  audimus  viventem  creat|uram  intelligibilem,  rationalem, 
ein  ^er|li(|,  freunblic^  ereat|ura,  in  qua  ftcdft  eitel  feur  brunftiger  lieb  erga 
deum  et  homines.     Hoc  indicant  per  tioc  canticum,  cum  dicunt:  'Gloria'  3C. 

30  Utinam  ba§  eitel  e^re  toere  d<'i  in  ber  ^of)e.  Optant,  ut  deus  habeat  suam 
gloriam,  qui  est  altis|sinuis,  cui  soli  pertinet  'Gloria^  Nnm  et  vos  non 
vultis  honorem?  Tamen  cstis  maximi  spiritus  et  fortissimi.  Non  opus 
armis,  sed  tantuni  brunftige  lieb  blidet  et  occidit  2000.  Sed  sinipliciter 
dant  gloriam  deo.     Hoc  canentes  Optant,  ut  nulla  idolatria   sit,  ut  diabplus, 

35  papa,  Turca  non  hab|eaiit  gloriam  nee  dives,  doctus  et  omnes,  ()ui  sunt 
magnae  autoritatis  in  tcrris,  sed  eitel  breä.  S)a§  ift  öiel  Quff  ein  leife 
gefungen.  5lller  toielt  unb  creotur  in  ein  tl;ein  bunbtin  gefaft.  'Gloria'  k. 
@0t  ifüt  boc^  (Tloriam,   si  etiam    anffertm-  ei,   ante  ext|remuni    diem  mu§  e§ 


2  über  braobia  accipierem  iteld  ainplecterer  int'antein  sp  13  (&nä)  r  15  nach 

Sed  »leht  dicendum  sp  IT  über  virga  atelu  llugclliiiii  .«;<  23  Caiitieiiiii  aii^'Rlonim  r 

■J8  Natura  aiigelorum  /■         29  (;I/»UI  \  DKO.  r 

12» 


lg()  '^»rebtglcn  bei  3a{)«§  1540. 

R]  atte§  JU  feiner  e^l"  foincil,  si  ct'inm  impii  ardeut  in  igne  eteriio  cum  (li;il)|o]o. 
lustus  est  dominus.  Si  n(in  vis  ci  dare  gloriam  ut  pius,  fo  muftu  im-S  geBett 
all  ein  öerbampter.  Qualis  ardor  dilectionis  in  istis  spiritibus  erga  deuni? 
2.  Optant  canendo:  'pax  in  terra  ho[miuibus'.  Ubi  puellus  uatus  non  est, 
ut  apud  pap  istas,  ludeos,  Turcas,  ibi  nulla  pax  i.  e.  deus  non  habet  pncem  ^ 
cum  mundo.  Ego  possum  esse  testis  cum  omnibiis  Monachis,  qui  serio 
probi  fuernnt  ut  ego  '  JC  scd  piielhnii  Christum  non  novi.  Audivinins  et 
cecininius  canticum  angelorum  et  legebamus  tres  Missas:  verba  aderant,  sed 
non  in  corde.  Xos  volumus  facere  pacem  inter  nos  et  deum,  sed  frustra 
conamur.  Quia  sohis  is  Sai|vator  fecit  pacem  iuter  deum  et  ho  mines.  Tum  lo 
est  pax  etiani  cum  diabolo.  Si  habeo  Christum,  |o  mag  her  S^eufcl  un-S 
l'rfjlagen  peste  ?c.  Ego  incipio  inspicere  puerimi  et  djicere:  Siebet  Senfel, 
loiltu  jornig  fein  jc  Si  furatur  vicinns,  dico:  far  I)in,  bii  Seufcl,  bu  folt 
luiv  eben  bamit  Ijelffen  et  tu  oerbampt  k.  Sie  fnnbe  niditä  fo  bofe  fein  in 
terris:  si  pacem  prius  haberem  per  Christum  cum  deo,  possem  vincere  et  15 
mihi  frieben  fe^affen.  Si  autem  in  offitio  sum,  niu§  i(^  morbb  venncr  nid^t 
gelt  geben,  ut  ftab  anftecfe  jc.   Tum  ])ax  ift  fo  ftarcE,  quod  cum  deo,  ang.elis 

et  ii<>niiuil)[us  frieb  I)obe,  etiam  cum  iis,  qui  non  liabent  pacem  niecum. 
Vides,  Inie  feinb  unb  gram  fie  un§  finb,  optant,  ut  cum  deo  et  omnibus 
lio|minibus  pacem  etiam  in  inferis.     3)ie  finb  feine  finger.  2» 

.3.  'Hnminih[us'.  Ut  homines  bondbar  fel)en  unb  laffens  inen  Don 
(jertien  Iriol  gefallen,  sive  edant,  bibant  JC.  ut  nihil  afficiat  quam  ipsius  amor. 
Jam  non  cogito,  ut  gestern  cappam  et  in  angulum  me  abscondam  vel  ad 
S.  lacobum  curram.  Sed  omnes  cog|itationes,  quod  sum  in  gratia,  sed  quod 
ex  corde  non  agam  gratias,  bin  ni($t  frolic^,  ut  debereai,  veliiii  quidcni,  2.'. 
(|Uod  cor  perfusum  gaudio.  Tantum  gaudium  unb  iDolgefatlen  ertrec^ft  ex 
f|inblin.  Bona  vol|untas,  quod  homo  nihil  facit,  quam  admiratur  incfFabil|eni 
miserieordiam  dei,  quod  deus  filiuiu  donavit  JC.  S)a§  ift  gratum  sacrititium 
Eoelesiae.  S)a§  ift  angielorum  canticum.  'Gloria^  ut  flaut  omnes  sacerdotes, 
laudantcs  perpetuo,  quod  deus  tiliiuu  misit  JC.  Si  hoc  crederemus,  tnodjteu  a» 
lüir  jufaren  unb  ben  Wurden  fc^Iafjeit.  Sed  si  hab|emus  puerum  pro  llolj, 
ntu§  ber  S^urd,  aüerlel)  ungludf,  I)el(ifc§  feur  et  ouuiia  un§  plagen. 


4  Pax  in  terra  r         21  HoinInili[us  Ixjiia  volunt[as  r 

')  Zu  beachten  (lau  Selbstzcuynii  Luthers  üher  seine  Mmichsseit. 


5h.  32  12(;.  Dcjcuilictj.  181 


32.  26.  ScäemBet  1540. 

''I^rebigt  am  Xugc  Stc^ani,  itndiHtittrtg^'. 

Rj  Die  Stephiini  vcsperi. 

Ie.su.  7.     'Pete  tibi.'     Ista  Ep|istola   praedicatur  quotaniiis,    rcpeteiiius  Sei- 7.  lulf. 
eaiii.     Propheta  offert  Regi  Alias  signnru,   (piod  deus  certe  euni  liberaturus 
a  duüb[iis  regib[u.s,  qui  eiiiu  cin.xeraut  obsidioiic.     Sed  increduhis  R|ex  oruat 

5  sc  et  dicit:  Nou  petara.  S)a  in§  @ott  f)tc§,  iit  peteret  signiini,  noii  viilt. 
Ecoiitra  ubi  deus  proliibuit,  ha  juc^t  lllonS.  Sic  oiuues  Adam  fiiii  adfecti 
siimus:  contemnimus  sigua,  quae  praecepit  deus,  econtra.  Bap|tismus  est 
poteiis  Signum  e  celo  datum.  Hoc  praecepit.  Sic  Sac|ranientum  nlt|aris  l^etfft 
er  un§  ^Ul^en.     Item  Claves  et  vocale  verbuni.     Sed  nemo  ad^tct§.     Ut  no.s 

10  in  pap,atu  cucunimus  ad  S.  lacobum  lüußen  uub  )3arfu§,  S.  Wolf|gangum.i 
Ibi  quaerimus  deuni,  iibi  non  invcnieudus.  Ubi  .se  !^tnje|t  et  v|ult  inveniri, 
non  quaerimus.  Sic  cor  humanuni  est  quefilbet.  Sic  papatus  niliil  aliud 
est  quam  eitel  ©otte§  öerfud^en,  quia  (juaerit  alia  signa  extra  illa,  quae  deu.s 
posuit.      Nos    habenms    b|aptisinum,     Euclia|ristiam,     Concionem,     Claves, 

15  parentes  3C.  Sed  nihil  ista  curavimu.s.  Ideo  excogitatus  cultus  Sanc- 
torum  3C.  Si  deum  quaero,  ubi  non  vult  deus  esse,  est  deuni  tentaie.  Sic 
Ahas  uoluit  3C.  Et  tarnen  quaesivit  in  Assyria  et  Aegypto.  Sßerbrteflid) 
ift§,  quod  Ahas  lefjt  im  otf'erre  signum  et  non  accepit,  sed  jc.  Ideo  dicit: 
deus  dabit  signum  nitro,  unetfovbert,  ba§   tr  ttic^t  gebeten,  ertoelet,  quäle? 

20  Ecce  virgo  ftet)et  fc^lnangcr.  Sed  illud  non  accipietis  nee  hodie.  Et  l^oBen 
ba§  f)ertiletb,  Inic  fic  ben  fi^onett  tejt  äemavterii  unb  rntfired^en,  quasi  tüere 
ein  groffe  tunft  eiit  anbere  nafen  3uge'6en  bcm  tcrt,  quam  sipiritus  s|auctus. 
Sic  mos  omniuni  impiorum  spi|ritunni.  Et  is  intellectus,  quem  ipsi  btotl 
t)enrten,  fol  rei^t  lein.     Söffe  fte  foren.    Quando  propouitur  verbum,  ba§  fic 

25   C§  greiffen  muffen,  tamen   ultra  hoc  alio  torquent.     Ideo  cogita,  quod  omnia 
Signa  finb  in»  gerict)t  gefegt,  ut  ((uidam  fid)  bran  ergern,  alii  beffefn.    2)a§ 
ift    raundi    et    diaboli  ort,   ut   oonteninat    vcrba  et  signa  dei  ut  Luc.  2.     In  8uf.  2,  S4 
Signum  et  resur|rectionem.     äßet   bo   feit,    ber   foHe,    qui   econtra  stat,    stet. 
Videbimus    suo    tempore,    luer    am   Beften   getfjon   ^at.      Nihil    nos    moveat 

30  inax|imum  scand|;ilum  eorum,  qui  pei'vertunt  unb  felfc^en  scri])turam.  Ideo 
mittamus  Iud|eos.  Textus  dicit,  quod  sit  signum,  et  a  deo.  Ideo  man  !an 
nicf)t  batüiber  nisi  mit  bofem  muttlüiüen.    Non  est  dei  signum,  quando  pajia 


1  DIE  STKPIIANI  r         2  Pete  tilti  signum  r         9  vooale  verbum  c  in  ministerium 
verbi  sy;  20  Ecce  virgo  !C.  r  27  über  Luc.  2.  Hteht  Hie  pusitus  est  sp  28  über 

siguum  steht  ruinam  sp      nach  resurLrectionem  ateht  multorum  sp 

')    Wolfyang,    Bischof  von  Begenshury ,    dessen  Gebeine  dort  in  St.  Emmeram  bei- 
gesetzt sind. 


Ig2  «IJtcbiölcn  bti  Snijrc»  1540. 

RJfacit  cniccin  in  eapite.  Sed  eitel  lüUilber,  ijuao  liheiaut  a  peccato  et  uiorlL", 
non  fappcii.  Noii  apipellat  signum,  (juaiulo  viigo  post  auuiiin  liabct  infantem: 
est   dei    üvbuunfl   it   crcatio,   licet    etiain    dei    opus.     Tanieu   deus  <|UOtaiiiii.s 

Icfjt  lireuter  luac^fen,  ([uotidie  solem   oriri.    Ideo  joI§  ein  jeidfieii  fein  uub 

gvoS  iiifra  in  iiiferis  \  ei  supra  in  eoelo  K.  Ideo  non  e^^t  gourfelfpiel,  sed  5 
ein  flottlid^  iuunberjeidjen.  Te.xtus  ..  .  ego  ...  Deinde  dicit:  virgo  ift 
fcfjroangev.  Seiinu.<  diiferentiam  prae.sentis  et  futuri  temporis.  äÖQg  gerebt 
lüirb  öon  eint  tinb  ^ujogen,  bas  ?c.  Non  dicit:  post  anmim  gravida  erit  jc. 
Sed  fteUet  \üX  bie  ongcn  xii-ginem  cum  conceptione  et  uativitate:  Eeei! 
praegnans,  iit  non  ludei  iuibieant  ()e|ca.sionem  caluiuuiandi  testum.  Sa  lo 
fte^^et  ein  gefd^locngevte  unb  geberenbe  jung  fraln,  ba§  bie  p)t\)  auff  ein  anber 
treffen  i.  e.  manet  vii-go.  cpuindii  concepit  et  (juaudo  jjeperit,  (juia  dicit: 
Alma,  bie  icf)lüanger  ift  unb  gebevenb.  Non  est  siguum,  quando  hodie  virgo 
et  post  annuni  mater  fit,  sed,  (jnae  est  virgo  et  tarnen  praegnaus  et  parieus  JC. 
Sed  ir  Juevbet  cud^  bran  ftoffcn,  Iperb?  onfpeien  unb  ni(^t  annemen,  <|uia,  is 

etsi  deus  vobis  offerat  signa,  tanien  non  recipitis.  Sed  vnltis,  nt  det  ea, 
iiiatiiMi.üquae  ei  praescribitis.  In  Mattli.  11.  "pauperes  euaugelizautur'.  Nihil  cum 
a'fatiii.  12,38 ft.  bis.  Postea  d[icunt:  T.,ibenter  siguiim  e  coelo  viderenuis.  Illuminatio 
eaecoruni  nihil  movebat  eos  k.  Sed  djiennt  a  diabolo  fieri  ca  signa.  '^a, 
dicit  dominus,  \ä)  tuil  eVoer  feuäler  fein  uub  ^ei^eu  mad)en,  ut  cupitis,  ni  20 
etiam  Herodes  volebat  videre  signuni  a  Christi».  Ideo  dieit  ad  Itidicos: 
'dabo  Signum  lonae'.  S)a§  ^al6en§  nod}  uub  ftoffen  fid^  no(i)  bran.  Prae- 
sentis  dei  verbuni  et  signa  uegligiinus,  quae  in  oculos  iucurrunt,  sed  er  fol§ 
machen,  ut  nos  volumus.  Nobis  praedicatnr  in  salutera,  ut  nos  fieffern  an 
bent  jeic^en:  'Ecce  virgo'  ic.  Nemo  urget  nos,  nt  suscipiamus  hoc  siguuui,  « 
quod  credinius  virgiuem  esse  matreni  Christi,  quanipiam  ludca  sit.  Sed 
Irir  fallen  ultro  et  öon   f)er^en  gern  unb  ^aben  luft  unb  freub  bran,    per 

ipiid?  ])er  dei  gratiam.  Nemo  crederet,  nisi  s^piritus  s|auetus  in  cor  inipri- 
nieret  ungeätonngen.  ,o>tnc  !an  man  nid)t  baju  jloiugcn,  Nos  iiic^t  baüon 
bringen.  Hoc  ergo  signum  est:  §ie  ftef)ct  ein  fc^rtangerc.  Si  inverteretur,  30 
mer§  bentfc^er  uub  flerlic^.  Gin  ft'^mangere  uub  geberenbe  ^nngfralu  ante, 
in  et  i)ost  partum.  Hie  noster  art|iculus  ift  ein  gottlit^  louuber  JC.  Sed 
hoc  groffer  gnab,  quod  sequitur.  Et  ipsa  mater  vocabit  euni  Inunanuel. 
S)a§  fie  in  alfo  ^eifft,  ha^  t^ut  fie  ex  s|piritu  s|aucto  et  onmium  nostrum 
orc.  Germauice:  (iJott  Utit  vel  bei)  uni\  'El'  'deus',  'luimanu'  'nobiscuni'  vel  35 
Sei.  1.14 'bei)  un§'.  Nos  germauice:  bei)  UUä  luoneilb.  Ioh[armes  vertat:  'Hab|itavit 
in   nobis'.     Bene   e.xposuit.     2)o    ruret    cr   ben  2ert    faft.      Et    Christus    met 


1  über  eitel  sieht  tuunbet  dei  sp  3  deus  c  ans  dei  vsus,  vt  6  .  .  .]  ein  Wort 

unlesbar       .  .  .'  ein  Wort  unlesbar       l<>ee  virgo  jc.  ;■  18jW  Signum   lonae  r         20  über 

teudttet   stellt    flauster   </<  .iö   signuni   (tiuod  recipio)  29   über  3ene  steht  ludeos  sp 

30131  Ecce  virgo  !C.  r         :iö  Inunanuel  ;■         35  EL  r        36(37  Et  habitauit  in  nol)is  r 


"Jir.  32  [26.  Scjoiiiliet).  188 

B]  legtS  tüchtig  au§  in  scrmoue  ceiiao:  'Ego  simi  vcritas,  vita'  jc.  vobiscum.  3ui)  h,g 
Isla  3  cap[ita  ftreidjcn  recfit  au§  istud  'nobiscum'.  Et  cum  asccudit  coeluni, 
dixit:  'Et  ero  vobiscuin  iisq[uc'.  Sic  hab|ebo  nomen  usq[ue  ad  fineru  mundi.  Wnttij.üs.ao 
Post  dicimiir  'meitfc^en  mit  im'.  Ad  hoc  natus,  ut  nobi.sciim  sit  hie  in 
5  terrip.  Et  hoc  vidiimis  an  ber  t^at  unb  fruchten,  's!  oculi  uobis  esseut 
aperti.  2Iuff  beilbfc^:  .Sjie  Jnonct  (Sott.  Ego  non  dcseram  vos,  iteruni 
veniam  ad  vcs.  ^ä)  gef)e  öon  cud^  3C.  Immanuel  ift  vettfind)  in  isto  sei- 
mone  au^geftnc^cn.  Angelu.s  vocavit  Iliesum,  propheta  Inimauuel.  S)a§ 
Betrifft  nidf)t  solum  personam  suam,  sed  offitium  uon  tautuni,  cpiod  suscepit 

10  liuma|nam  iiaturam,  sed  quod  sit  nobiscum,  defendat,  regat  jc.  nos.  Q,uisq|u(', 
ut  heri  dixi ',  fol  fi(|  bc§  .^eilonbs  annemen,  quod  jc.  @r  ift  proprie  mii- 
versalis  homo,  bev  communis  liomo,  bev  an  allei'  menfc^cii  ftat  gi'trctten,  ^nt 
fid;  in  unfer  funbc  unb  tob  geftettt.  Ömnes  hojmines  sunt  pcccatores  et 
damnati.     Ibi  dielt   proplieta,  quod  ift  aH  ntenfdjeu  tnoiben,  fo  üiel  an  im 

16  geteeft.  (Sv  r)at  !|ein  funbe,  lob  gelaffen,  sed  all  auff  feinen  tjalu  genomen. 
3i|t  getvettcii  in  ftanb ,  elenb  unb  jamer  omnium  homiuum  nullo  excepto. 
Tantus  thesaurus  et  pictiosus  sauguis  eins,  ut,  si  100  umndi,  redemisset. 
Ideo  nobiscum  est  unb  feilt  an  im  nid^t.  @r  l^at  gnug,  ja  m^ev  iu.sticiae, 
sanctitatis,   quam    est   peccatum  omnium  homiuum  et  f)unbci't  taufent  lüelt. 

sü  Qui  igitur  damnatur,  botff  u[nferm  ^[err  @ott  ni(^t  bic  f(^ulb  geben,  qui:i 
omniimi  hominum  peccata  ab  .4dam  in  se  suscepit  et  igiii  et  sancto  spiritu 
nos  baptisavit.  Si  non  fomeft  ex  peceato,  morte,  tua  culpa  fit,  quod  non 
accipis  Emanuel  et  neu  credis  euni  uatum  tibi,  cum  tamen  levera  sit  tibi 
natus.     Si  non  vis  cum  habere  tecum,  cum  tamen  vere  sit  tecuni,  tua  culpa 

25  est.  Sol  est  omnium  hominum  sol.  Si  centies  esset  maior  numerus  iiominmn 
in  mundo,  quisq[ue  pro  se  habet  solem  et  oranes  siraul.  Si  vis  ftied^en  in 
teuer  vcl  claudere  oculos,  tamen  adest  sol,  feilet  an  ir  nic^t,  sed  an  bir,  ([ui 
non  vis  aspicere.  Sic  Emmanuel  est  nobiscum  et  noster.  '^iä)  ge^e  Öon 
eU(^,   sed   redeo   ad    vos.     @§   loete  benn,   quod   non    vis   eum   an\plecti  unb 

30  tntll  ben  namen  (Smni[annel  falf(^  marken.  Mea  gratia,  offitium  ift  ba.  Si 
daudis  ocnlos,  tamen  BletB  ic^  bennoc^  ^ic.  Sic  testatur  propheta,  quod  is 
sit  Emm|anuel  natus  ex  vii-g|ine  ante,  in  et  post  partum.  Et  non  solum 
naturale  seraen  David  et  Abrahae,  ,sed  est  etiam  deus.  Et  natura  m  huma- 
nam  accepit  a  matre  ad  hoe,  uon  propter  se,  sed  ideo,  quod  velit  appellari 

35   J^mmlanuel.     Ideo    factus    homo,    ut  totus    mundus   sciat,    qui   in    peccatis, 
morte  natus,   quod   habet  filium  ex  virg|iue,   (|ui  est  deus  et  vuit  nobiscum 
esiäe.     Sic  Apoc.  21.  'vidi  deseendentem'  JC.     'Ecce   tabernaculum    dei  cum  Off.  21, 2. 3 
hominibus,   et   erit   eorum    deus.'     S)a§  tft  aüS  äur  9lo§  gelebt  be§  Hominis, 


2  über  8  steht  14.   1.5.   16  np  Sernio  domiiii  in  Caeiia  r  .j'  mich  usq[ue  steht 

ad  consummatiunem  q>         25  Sol  omnib[us  liomiiiib^u»  communis,  r         37  Apoc  XXI  r 

')    Oben  S.  177,  7/1: 


184  *l!tcbigtcH  bc^  3«I)teg  1540. 

11]  (juod  liabitet  in  uubis.  Sic  liaheiiius  luiuc  artic|uluui  feft  gegiUllbct ,  i|iui(l 
filius  ilei,  Christus,  sit  venis  lioiiio.  quia  dieit  textus:  ein  fd^  tDQuger,  gebevcub 
^Utigfl'ato,  qiiae  couoipit  et  parit  naturalL'iii  filiuin  ex  corpore  et  verc 
gravida  ut  alia  uiatcr  9  meiisil)|us,  et  nascitiir.  Idee  verus  hoiiio,  sed 
mater  )oI  virgo  fein.  Nun  taineu  taiitiiiu  lioino  erit,  sed  uomeii  vocabitiir  i 
'Em|iiiaiuiel',  |)te  luonet  ®ütt  i.  e.  ©ie  tregt  talem  !|onig,  (jui  verns  @ott. 
©ie  reicht  tren  iungf|ieulicf}eii  leib  bnr  et  tarnen  in  hac  humanitate  bringt  fic 
verum  et  naturalem  detuii.  Et  ideo  dicitur  Tmraanuel,  quod  nobiseuni 
aif.  15,  IS- u  liabitet.     Psal.  'Ipse  dominus   deus   tuus   et  adorabis  eum.'     'Audi,  filia'  3C. 

ludaeus:  Nuui  tierem  idolatra  et  ado|rarem  creaturam,  hominem?  Christiani  lo 
ado|rant  talem,  sunt  imj)ii.  Xos  ludei  verum  deum  ado|ramus.  ^ä)  bin  fro, 
quod  est  uatu.s,  gg  fol  ein  Alma  i.  e.  junge  btme,  quae  tu(^tig  jet)  3111 
gebuvt,  et  virgo,  bie  ein  finb  !an  tragen,  «juare  adoras  eum?  Nou  solum 
est  homo,  sed  etiam  Immanuel,  et  lioc  nomon  uulli  tribuitur  nisi  Christo 
et  tantum  iu  lesaia  3""'   ponitur.  is 

Quod  se(|uitnr,  nbi  Iesa|ia  miiiatur,  (|nod  nou  vult  accipere  siguum. 
'^ä)  iotl  ei'loedfen  istum  Regem,  unb  fol  i^s^iba  bebeden  unb  jol  bai  lanb 
bebccfeu  usq[ue  ad  1)qI§  i.  c.  ^fvufalem.  'i^itteft  deiude  ben  Icuffcl  ju 
gefattefn.  O  Emmanuel,  tuam  terram  ludaei  dicuut:  Ibi  vides,  quod  pro- 
pheta  noD  filium  virg|inis,  sed  regem  Ezech|iam  intelligit.  9lO(^  nic^t,  Q  2« 
Smmianuel,  0  lieber  6f)rtftc,  loirb  er  uberjietien.  Terra  toar  non  Iud|eorum, 
sed  dei.  Deus  ifüt  im  beubtlid;  üorbel)atten  in  Mose,  quod  illorum  terra 
sit  sua.  ^r  folt  nid)t  ein  bnuui  cluig  befi^cn,  umltominus  domum,  quia 
terra  mea  est.  Vos  feib  meine  jinfleute.  Ideo  praecepit,  ut  uou  tocitcr 
l)Cr!aufj^ten  agrum,  domum.  nisi  ^0  anuos.  Ideo  ut  daret  Signum  et  cere-  25 
imoniam,  per  quam  scirent  aU  bei)  fiegcl  unb  briebe,  quod  non  essent  domini 
terrae,  sed  dominus  ipse,  ut  Mose  et  prophetae  testautur.  Ideo  dicit:  Q 
bu  lieber  §err,  boS  lanb  ift  bein,  nos  finb  f)aufgcnoffen  brinnen.  Ideo 
bilfftö  n\d)i,  <[Uod  EzeeliLJas  dicitur  Immanuel.  Ideo(j[ue  est  teria  domiui, 
quia  ita  annunciatum,  (juod  ipse  venturus,  unb  er  ijüt  in  feinem  Sonb  30 
3ofi.  I,  H  gcloonet    quam    in    lila    ut  Ioli|annes:  'Et   habitavit   iu    nobis'.     @r    ^ot  brin 

gelüonet,  geerbeit  unb  ftc^  deiude  laffen  creu^igen.  sie  David  dicit,  qui  erat 
*).39,  isRex,  et  tamen  cauit:  'Ego  adveoa  coram  te\  Tarnen  es  Rex.  Per  Moseu 
dixerat,  quod  deberent  occuparo  terram  haue  ut  gefte,  douec  veniret  verus 
hospes.  Et  propter  haue  causam  in  uulla  alia  reg|ioue  voluit  nasci  IC.  .15 
(piam  in  ludaea,  ut  promissum  erat  Abrahae.  Ideo  dicit:  l^ilff  bu,  et  er 
3ci.  37, 3c  t^ety  auc^,  ut  in  Iesa[ia  legitur  cap.  XXXVII.  Ideo  nemini  tribuitur 
nomen   Imm|auuel    ([uam    Christo,    (juia   furct    ba§    offitium,   quod   inter  nos 


4    über    iiascitnr    steht    iieperit    filium   sj)  «   §ic   Wonet    ©Ott   r  9  ps.  45.  r 

12  Alma  r         14  Immanuel  r  22123  Terra  Immauuel  r         33  ps.  XXXIX  r  34  über 

gefte  sie/ü  adveuae  sj> 


UJr.  32  [26.  Scjciiibct].  185 

I!]  lialjeuiiis,  iit  venis  deus.  Illic  fecit  perfonlid)  uiib  fid^tbarlid).  Sic  etiain 
apiid  nos  est  perjonltC^,  non  fi(|tbarlid}.  Rc\  Assyrius  i.  (.'.  Diab|oliis 
vouisset  et  [)ctte  jUriffen  Ec|clesiani,  qiiod  iie(j[ue  Sauff  niausisset  ut  in 
Tiircia.      Sed  (|uia    adinic    vcTuiii    usiiin    bap|tismi    iiiteiligimus   jc.    qui    sub 

5   papatu   fiiit    obscuratus,    sed    iit   Petrus,    qui    fautlt    Ciltvuneit  Umven  :c.     In  a. iH-ui-^,  i» 
bap|tismü  induiimis  Cliristuni,  unb  '^eifft  bte  %aü\\  üevgeffcii,  unb  »uirfft  ha§ 
reine  fletb  in  ben  trecf.    Sed  diu-at  perpetuo.    Sic  scimus,  quid  Sac|rameDta, 
l'^uangelium,  cla\(>.     Isla   igiiorarcinus,  uisi  liab,eremus  nobiseuiii  Imma|nuel: 
i^  ev^elt  bie  ^aiifi,  piebigftüel,  Mar,  Sc^uiriHegiment,  oeco^iomiaiu.    äßcnn 

1»  bie  ingratitudo  ju  groB  Whb,  quod  nou  ag|uosciinus  euiu  adesse,  \o  !au§ 
uns  hjol  gef)eu  ut  ludeis  et  Tureis.  Yide,  quid  istis  15  anuis  augcricf)t  per 
sed|itiosüs  iust|icos.  Item  äßibertauffer,  papa,  Caesar,  Ferd|inandus  finb 
tott,  toridjt,  nemenS  ben  leutcn  k.  Nobiseuni  ift  er  ftarcf,  grciffen  in  im 
6uongeIio,  lauff,  Sacra[ment,  habemus  ©c^luffel,  6el)c^t,  unde?    Nou  ex 

l^  nieo  oorde,  eapite.  Nou.  Si  hoc,  fo  ^ettc  iä)  >Uo(  Oor  40  jaren  H'.  douec 
deus  excitavit  quosdaui,  toir  finb  brein  !oinen.  Tdeo  q[nicquid  est,  ift  beS 
3mman[uel.  2Bq§  (Sott  '^eijfe,  iuer  ein  gonle  prebigt  bo  bon  jnt^nn,  est 
vita  aeterua,  sap|ieutia,  fortjitudo  eterua.  Item  ift  Bei)  benen,  qui  liabent 
bapitismura,  Euaugelium,  reniis|siouem  p|ec|catorum,  liberatioDcm  a  peccatis, 

2u   luorte,  victoriam  coutra  mortem,  diabplum.     SCßonet  6el)  un§.     'Ite,  praedi-«(iuf.  le,  is 
cate  Euangeliuni  omni  creaturae.'    Ubi  ergo  Euaugelium  est,  bo  ift  reg|num 
celorum.     Ergo    abest  diab|oli    regnuni,    bo»   fi^et    man    an    ben  leuten,    qui 
luoriuutur,   qui   giengen   burd^   feur,   antequam  desererent   verani  doctirinam. 
Hoc    certum    est    siguum,    quod   Iramajnuel    uobiscuni.      S)a§    ift§    signum : 

■-'5   deus  dabit  tilium  ex  virgjinc  natura,   qui  sit  Inuua|nuel,    qui  aiferat  libe|ra- 
lioneui  a  morte.    Cogijtemus,  ut  grati  siiuus,  e^ren  bie  feligc  jeit  nnb  bcl)= 
töonung  dei.     Quacrite  dominum,   dum  inveuiri  potest.     Et  Paulus:  'In  diez.fiot.  6,2 
salutis  succurri  tibi'.     'Ne   receperitis   gratiam  dei  iu  vanum'  3C.   postea  ubi  ^.  Suid 
]>ii  fteiben  et  aniisimns,  non  acquirenuis  inetenium.    Ideo  laffe  bir  bi§  !inb= 

:ii)  lein  befolgen  fein.  @r  loil  mit  bir  fein  et  omnibus.  Non  frustra  Im|manucl 
ajjpellatur.  Si  non  verum,  tum  omnes  damnati.  Sed  verissime  habet  lumc 
titulum. 


5  2.  pet.  2.  r  .17  Deus  r  27  2  Cur  li   /•  JU  über  Jiciiuiiciiuis  sk'.hl  iiiveiiie- 

iiius  .sj)         ot  iiOar  liabet  ile/il  geiit  07; 


186  qätcbtgtcii  bcä  Saftes  1540. 

33.  ;<1.  Xfjcmbct  1540. 

^^rebigt  nm  Xngc  öor  bcm  ^cftc  bcr  Sßefrfjucibuitrt. 

K]  In  vigilia  Circumcisioiiis. 

•j)inttii.2,7ff.  L('>;;iniiis   historiam  de  innocentib[us  piieris,   licet  non  agamus  illornm 

festuii),  ba§  Inti-  fe^en,  h)ie  e§  bem  S^^nn  gangen  fei)  naä)  ber  elenbcn  gebart, 
i|iuiiii  aiigoli  laudant.  3  Magi  invenerunt  M|ariam  mati-em  in  Bethjl|elieni  3C. 
lucibcn  fic  gefunben  fjoben  gar  am  enbc  ber  fi  Iro^en.  ©ie  t)at  muffen  hatten  '• 
ha-i  gcfe^  ''JJfofi,  «inae  est,  ut  iiiulier  nato  tilio  42  tag  innen  liege  nnb  fol 
t)ciffen  unrein,  ut  nemo  cum  ea  agat,  et  i))sa.  Si  filia,  84.  Sie  ^ot  miiffcn 
ftillfc^tocigen  unb  fic^  geBen  unter  bn§  gemeine  rec^t  aller  ioeiber  nnb  ftc^  laffen 
f{f)eltcn  unrein,  So  fie  bod)  nic^t  ift  francE  loorben  noc^  fc^toad),  sed  .'^tatim 
post  partum  ire  potuisset,   et  filius  non  violavit  eius  virg|initatem,  sed  plus   '» 

0)ni.  1, 4  geftertfet.  Si  ipsa  et  filius  .sunt  immundi,  ut  P|au[lus:  'factum  sub  lege'  k. 
Erat  quideni  Ihesus  de  mul|ioi-e  natus,  sed  uou  sub  legem  3C.  Ideo  ipse  et 
mater  muffen  unrein  ^eiffen  istis  6  septimanis. 

Ser  ftern  bringt  raago?^  "^in,   et  Joseph,  fonft  tjetten  fic  nicf)t  f)inein 

burffen  laffen  iu  domum.    S)a§  ift  nu  ein  fonberIi(^§  geloeft,  ubi  isti  magi  '■'■ 

abieruut.  apparuit  angehis  domini  in  somniis.     Vide  Euang[e]ium  Matth.  2. 

inntti).  2.23 'Post  mortem  Herodis'  ftnb  6  integri  anui  usque  ad  finem  2.  cap. 'Nazarenus 

vocabitur.'     S.  Euangclipta  gibt  '^te   ij  bifputation:    1.  h)ie  ftd)  Sucai  unb 

i;ur. 2, 39 sjJJatt^Läu^  miteinanber  öergleic^cn,  i|ui  dielt:  'Revei-si  in  domum'.    Hie  scribil: 

abierunt  iu  Aeg^-ptum.    S)a§  '^at  ja  ni^t  f|onnen  gefc^e^en  für  faen  6  icod^en.  -'i' 
Db  fie  mol  ftard  föere  gelrefl  natürlicher  iDieife,  sed  lex  non  ]iermittit.    Sed 
prius  iu  templum  poitavit  iiueruni  et  iteruni  gen  9iaä|aretf)  gebogen.    Quomodo 
ergo   iu  Aegyptum  venif?     Historici   sie  solvunt:    ubi  raagos  Herodes  iussit 
redirc,  interim  ift  er  gen  9{om  geloben  öon  feinen  fönen,  unb  "^at  fxä)  üer^ogcn 
Irol  ein  gant;  jar,   antequam  occidit  inföutes.     S§  laut,    quod  Herodo  faft  " 
gecilet  nac^  bem  morb,   cum  dicit  Lucas:   abierunt  domum.     S)ie  magi  finb 
faft  !omen  in  ber  6  tooi^en.     Ipsi  d[icunt:  13  dies  Herodj^es  cog|itavit  tum, 
ubi  veneinnt,  puellus  uatus  Hör  einem  l)alben  jar  vel  iutegro  vel  ij  JC.    Ideo 
loil  balb  tracf)ten  mä)  bem  !iinb  unb  mil  ein  [)Quffen  angreiffen,  ba  mir§ 
nid^t  feilen  tan.    @§  »Dar  ein  liftiger  ratf(^lag.    Certum,  quod  .Salvator  natu«  so 
in  Betli|llelieni,    ut  praedictum.  et  deiude  fjuber  traren  untermenget.     Ideo 
cog|itavit:  puellus  hie  uatus  et  hie  manebit.   :^ft  certe  toeiflic^  gnug  angefangen, 
@t  iDor  be§  morbg  nu  loci  30  jar  getoonet,   quo  ludeos  getourget,    Fudei 


4!5  Dies  purgationis  r           11  Gal  4.  r           14  Stella,  r          16J17  loseph  r  24  über 

er  sieht  ,f)eTobel  sp           -JS  über  veuerunt  steht  magi  sp         über  ij  steld  \ax  sp  29  über 

loil  (1.)  steht  i(^  sp         30  über  quod  steht  erat  sp       nach  natus  sieht  fuerat  sp  31  nach 
piatiiictuiu  steht  per  Michani  sprh         32  nach  cog|itavit  steht  Herodes  sp 


■•Rx.  33  [31.  Jcjcmb«].  187 

K]  hjoltcn  in  nidjt  ^um  fonig  I)a6en,  cum  esset  ein  fi-em'6blin9.  'Sic  9iomev 
fjQtten  in  fjincingebrungen  unb  felii§  eingefejt.  Iileo  pontifiicos  unb  oBeijtcu 
Jetten  ficf)  bnlüiber  k.  Et  taaclem  oranes  pontificos  et  niagaates  occitlit, 
praesertim  Saiihedrim,  bie  ^H'ieftev,  Slbel,  9Jete  rottet  er  gor  au§,  deinde  nnni 

s  ba§  prteftertf)um  311  fid),  fleiber,  et  vendiderat,  eui  voIeb[at,  iDor  ein  fromidjcn 
löie  ber  ßarbinal  oon  531  ein^,  ■'öjein|;  öou  20ßoljfenbuttel  unb  ©ngelilonb.  Sic 
30  annos  seviit,  '6t§  er  ben  ganzen  *^bel  et  poiitif|ic'es  onfrottet.  Deinde 
fiatte  er  jtüeen  feine  föne  öon  ber  rechten  liebften,  rid^te  er  ba^in  matrcm 
iinb  bie  liebften  jtucen  fon  et  alio>  ij  ©one  h.    AugLustus  hoc  audiens  dixit: 

w  6§  folt  einer  lieber  ein  falo  fein  quam  Herodis  fillus.^  Ubi  sie  seviit  30  annis, 
Senno^  lie»  populus  ba§  murren  nii^t,  ipiod  non  folt  fonig  fein  alieuig|eiia, 
sed  ex  semiue  Davidis.  Ideo  richten  ij  gr03  rumor  an  etiam  contra  Ro|nia- 
nuin  praefectuni :  Nos  dei  pop[uIus,  ideo  non  feramus  alienuni  regem.  3)a§ 
!imr  bie  urfac^,  barnmb  §erob[e§  toi  unb  töricht,  quia,  ubi  tot  annis  .seviit, 

lä  tarn  erft  ha§  gef(^rel),  (juod  talis  puer  natu.s.  Pastores  neu  tacuernut  et  alii, 
qui  ex  eis  audierunt.  2)a  toirb  er  erft  toi  JC.  et  deinde  isti  3:  'Ubi  illc 
novus  Rex'  jc.  Cog|itavit:  S)o§  h)il  6o§  bing  Serben.  1.  cum  Magis:  Ite 
et  sitis  mei  inquisitores,  et  adorabo  einu.  ^a,  mit  bem  @(^1üerb  burd^§  ^er^. 
Ubi  hoc  Oerloren,   fuc^t  er  aliud  et  cogitat:  Jfd)  rtil  in  noc§  finbcn.    Tot 

20  devoravi,  BefteCt,  ba§  alle  !|inber  ij  jar  unb  brunter  folten  erftod^cn  unb 
crmorb[et  locrben,  non  solun)  in  Beth  l[eliem,  scd  etiam  umB^er.  ^sft  plo|lig 
mit  umbgangen,  Unrb  ben  tag  unb  nad^t  jutjor  gefagt  ^aben:  ^ai  luirb  gefd)cl)cu, 
i\alt  [^,  naäj  ben  •>  hjoc^en.  Ubi  omnia  facta  in  temjjlo,  ubi  iioc,  fett  ber 
befel^   brein,    ut    in  Aegy[ptum.     Hoc  dicit  Matth[aeus.     Apiiiarnit  augelus: 

25  'fuge'  .'c.  @r  ^ot  fein  räum  nid^t  m^er  «juam  bie  nad^t.  Ang|elns  non  dicit: 
jie^e,  ge^e,  sed  fliege,  5luff,  auff,  eile,  fleu()e,  ^eb  bid§  6  alb,  auff  ben  morgen 
vel  übermorgen  toirbS  angeben.  Ideo  losepli  non  expiectavit  morgen,  sccl 
cadem    noctc    fugit  secmidum   verbuin  ang,eli.     2)te  nad^t  ift  er  faft  aUu  ber 

gren^  3?et^Llet)em  fomen,  ^alt  faum,  bo§  3  uieil  grcn|  um6  fid^  gehabt  35etf)= 
so  I leidem.    3ft  eilenb  unb  geflogen,  batjon  lomeu.    Urfad§:  6r  £)at  bereit  auu= 

gefanb  armatos  suos,  omnes  infantes  JC.    Vidc,  ijuaiitus  tyrannus.    S^C  er  £)at 

lootlen  feinen  mut  brcdljen,  e^e  l)at  er  ba-S  get^an,  «luod  scieus  nocentes  ciuu 

inuocentib^us  voluit  oc|cidere.    SBolan  fte  meinen,  fie  JuoUen  Uerbergen  Regem. 

Ego  ctiani  excog|itabo  tale  con.silium  illis  occultum.     laiii  Iniegen   irc  fillbcr, 

35  geben  brelu  ju  effen  3C.  f)eint  foUen  fie  bie  le|e  jc.    ©oWjcin  blntburftigcn  rat 


5  über  ftciber  «teht  sacerdotales  sp         6  vor  ©iiflelitanb  steht  .ftonifl  »on  .'■7'         Ki  aber 
3  steht  magi  s/;  17  über  1.  steht  igitur  sj)  nach  Magis   stelU  agit,  iubet  eos  iie  in 

Bethlehem  diceus  sp  19  nach  hoc  steht  coiisiliuiii  sfi  30  nach  devoravi  xleht  Jo  Biet 

f)inri(i§t,  |o[  aber  bolici)  ni(^t  6tei6cn  sp         2J  über  ben  tog  steht  ober  be§  obeiibä  sp        nacli 
gefd^e^en  steht  {ein  sp  24  nach  ut  steht  loseph  secedat  sp  26  über  ^e6  steht  Wat^  sp 

31  vor  omnes  steht  vt  occid  sp         33  über  Uegcm  steht  recpiis  iiatum  sp 

')  Maeroh.  Saturn.  2,  4. 


188  ip«bigtcii  bc?  3at)re?  1540. 

H]!^elt  er  Ijciiittid}  iinb  ubcrfelt  fic.  Aloqui  mater  (|uaelibet  toci'c  mit  ivem  ünb 
3111  gveiili  fliiiauScielauffcit.  3ft  öemtoetfeltev,  öerr^etifdier  ratfdjlaö,  <|iii  tu>u 
pott'st  liiiHiano  (■(insilii)  pracveniii.  [deo  soeiire  doriniuiit  matres,  maiie 
veuiunt  ,'c.  3^  tin  iemevlid)  ailblicE.  Non  fuit  domus  in  Betli|leliem  et 
Omnibus  locis,  (umd  (|uaiidoq[iio  ein  Hnb,  ij,  3  gefiinben.  Wn  InciB  tan  in  ;> 
ii  jaren  ij  f|tnber  tragen.  £)a  ift  Ijeulcn,  jamer  uBer  ben  blut[)unb  tielu,cicii 
in  oinnibiis  domib[us,  nt  Eiiaugeiista  dicit  ex  Iere[mia.  2Bcnn  lüir  bafiel) 
lucveii,  lüie  ber  Surä  bic  fiinber  lum  bcr  5Rutter  firuft  nimpt  ,'c.  So  gtiet 
mifcrg  .^(Srrii  ß^rifti  leben  an,  fo  fnret  [ic  bcr  S^eufel    2ßa§  aber  er  brau 

geJoonncn,  sentit.   Pneri  finb  gen  Ijinicl  gerucft  et  parentes Si  dcdisset  m 

istis  siium  reg|uuin  unb  Tiette  inen  tuolilen  bienen,  non  tam  benc  p|otiiisset 
al§  tnit  feinem  blntburft  nnb  morben :  matribus  e.\  sinibus  eripnit  iiifant<>s  et 
in  colimi  traiis|tulit,  f)at  eitel  mertcrer  branS  geirorffen.  3r  Hut  ift  tcluer 
Inorbeit.  5lber  ben  parentibLns  ^at§  lü^c  get{)an,  non  videriint  spiritualcs 
U'MtatiiHU's.  Dominus  l}at§  l)in!oeg  gerndft,  ba  er  in  bie  Inielt  !onien  jnm  i5 
licblidjen  ot-iffer.  Sie  .Sjieintj  ''Fiorbbirenner '  lüirb  nod)  öiel  gut«  jrf;aifen. 
Ilicsus,  loscph,  Maria  neisciunt,  ba§  ber  f($al!  folc^en  onfc^lag  gefnfirt.  Ipsa 
rein  gcfprodjen,  unb  hJoEen  ftd)  laffcn  gen  5Ja5ia[retr]  tion  ^Bef^ileljeui.  An.u|elus 
fdjitft-J  auber-3.  Si  nmnes  iiic,  tum  inveniet  te  ber  S^ieuffelSfopff.  Ideo  fuge 
statin).  Ideo  etiam  noctu.  Ang|elus  potuisset  dies  3  vel  plus  ante  praedi-  ao 
care.  Sod  u[nfer  fiterr  @|ott  left§  !omen  auff  bie  gLriJfet  not  nee  dieit,  unde 
cffen,  trinken,  ut  edannis.  Ideo  ^at  er§  loffen  !omen  bis  auff  bic  letjte,  ba 
nimer  JU  l)arren.  Vade  in  ten-am  Aegypti.  Quomodo  loquitur".'  Aceipe 
1.  i)uerura,  non  tuum,  sed  pnelluni  et  matrem  eins.  Sie  supra  in  soninis. 
Quod  in  te  natuni  ex  SLpiritu  s|ancto.  2)ie  tüciS  "^clt  er  f)ic  au(f),  fclit  ha§  -a 
Ünblin  für  matrem  et  agjnoscit  eum  dominum,  ©onft  fol  man  Oatcr,  muttcr 
furfet5en,  ut  4.  praecep|tum.  Sed  hie  mon.strat  angielus,  (juod  dominus  .sit, 
et  tarnen  M|atiem  Mariam.  Katio:  (piaei-et  puerum  :c.  ipiia  audiit  de  niagis 
et  |iastoru!n  clamore  3C.  2a§  fan  er  nic^t  leiben.  9llfo  surgit  noctu,  aceipit 
filium  et  matrem  et  fugit  in  Aegypitum.  Ibi  vides,  quid  mater  misera  coacta  3u 
pati.     In  loeo  alieno  ift  in   ir  G.     Nazareth  coraraodius   puerpera  jc.     Hie 


2  nach  3ft  stekl  ein  »/)  S  nach  inatres  steht  nihil  tale  metuentes  q)  4  nach 

veuiunt  steht  satellites  sp  S  Initiuni  vitae  Cln-isti  r  10 1  .\ng  [fraglich] 

darnach  steht  istuin  sj)  11  nach  istis  steht  pueris  sp         13  über  gctoorffcn  steht  maä)i  sp 

14  nach  non  steht  viderunt  sp  17  über  gefurd^t  steht  fut  '^at  sp  18  nach  9cH)tcict)cn 

steht    in    templo    sp  20   nach    noctu    sieht    surrexit  sp  über   plus    steht   plnres   sp 

■JOj-n    über    praedicare    steht    ante    iudicaie    loseph  sp  2ö  nach  fjaxxta   steht  flcloeft  xp 

24  nach  supra  steht  cap.  1.  sp  28  nach  Mariam    steht  vocat  sp         nach  Katio  steht  cur 

debeas  i'ugere  llerodes  sp  29  nach  surgit  steht  losepli  sp  30  Crux  Ma:  virg:  ro  r 

31  über  loco  steht  Bethleliiem  -y)       nach  0  steht  Woäftn  fomcn  et  ilii  mansit  sp       nach  com- 
modius  steht  fuisset  sp      nach  Ilic  steht  mu§  fie  nu  in  sp 

')  Herzog  Heimich  von  Wol/enbiittä. 


9?t.  :i3  [31.  fcjcmb«!.  189 

1!]  in  ftemöb  (anbe.  Hie  iiocf)  crgcr  foiiipt  in  bie  fevlidjtcit,  hwk\  pucr  folt 
ermovbLet  U.ievben.  Ibi  tcniti  ])areiitos  et  mnter  piaeei)>ne,  flid^t  e\  Hein  clenb 
in  malus.  "San  soluiii  ex  ^euf[Iein  in  Naz^areth,  sed  ex  pop|ulo  siio  in 
Aeg(vptum,  (jui  non  dei  pop|iilus.    ^x  man  unb  ir  gutlin  i[t  ju  StajiQvetf), 

5  hie  nihil  proprii.  Ubi  habitabunt  et  undc  vivent?  6§  totrb  ein  avui  ef)e. 
D|icuut  niagos  aliquid  dedisse.  Sed  max|innim  elenb,  quod  ]ieiegiinantiir  in 
terra  aliena. 

@r  mag  ficf)  erneeien  suo  artifitio.   S;a§  iiat  getocrct  (i  jar.    S)a  .SjevobLeS 
aufgemorbet  nnb   i\aik  rüge  et  Iud|cos  obed|ientiam.    5)a§  ift  gefd§cf)cn  im 

in  30.  vel  31.  So  ift  ber  ögrr  7  jar  in  3lcg|t)pten  im  cicnb  gettieft.  .Sic  mu§ 
ein  gaft,  frembbling  fein  unb  genicfjcn  frcmbber  leute,  bie  er  nicj^t  tanb.  Hin 
tempore  non  hab|nerunt  eigen  fonig.  Sed  Ro[mani  (jatten  ein  lanbpfleger. 
Ibi  fompt  er  3um  crften  unter  haS-  9i|0Lmifd^  reid),  (|[u;ni([uani  ioroi-solyma 
etiam,  sed  proprium  hab|uerunt  regem  Augustum.     §att  frib,  quia   Roniiani 

IS    non  timebant,  qnod  eis  regnnm  auferendum  ]icr  alieuum  regem.    Haec  iiistoria, 

tüie  e§  G'^rifto  Balb  gangen  nod^  ben  6  tooc^en.  Uuare  i'ecit  iioc?  Cur  non 
u.sus  poteutia  et  custod|ia  ang|elornm,  qui  Herodem  oeciderent?  SLCriptura 
s|acra  vult  nobis  pingerc  hune  dominum,  quod  verus  fuit  liomo,  nt  Panjln.«: 
'exinauivit  et  repertus  ut  homo'.     Liber  de  puericia  ift  eitel  narlnerdt',  ijuasi  si*iiii.  2.  t 

ao  imer  miracula  gett)an  et  nunc.  Sed  lefft  mit  im  umbgeljen  ut  cum  aiiis. 
^Jtanc^S  ünb  feit  Dom  tiftf)  in»  fear,  ba§  man  öffentlich  fi^et,  quod  ang[elus 
hie.  ^m  Öoitlanb  ante  6  annos  emissus  pucr,  ut  qiiaereret  pecude.'i  et 
domum  jc.  ein  mel)blin,  3"  die  inveniunt  sedentem  in  sylva  ,'c.  ©aä  t^ut 
engel  non  solum  Christianis,  sed  etiam  !^eiben.     Hinc  dicitur:  §aft  ^cut  ein 

2.'.  guten  Sngel  gel^afit.  2^ut  mand^er  faE,  fol  ben  tjal?  3  mol  6rec[;en,  et 
tamen  non.  Econtra  in  via  fol  ein  bein  brechen,  qnia  angelus  nic^t  ba.  Si 
retro  respicio  vitam  meam,  hab|ui  3  augLelos  gel^abt.'  Hune  morem  loil  cr 
auc^  I)alten.  öat  nid^t  tootlen  etlnaä  fonberlic^§  esse  jc.  sed  quia  voluit  veius. 
naturalis  homo,  idcD  etiam  sie  vixit,  l)at  ftdj  laffcn  iDtnbeln,  fcugen,  ?tn  ftüelcu 

30  lernen  ge^en,  geeffen,  getrnntfen,  geberbet  ut  aliiis  adolescens,  uisi  ein  trefflief;, 
tiernunfftig,  ,5uil}tig  ünb  ])raeter  alios.    Sic  ipse  ettoaS  fonberlid^S  tuorben, 

/  nach  puer  sieht  Ihe.sus  sp  3  über  ]^euf[Icin  sieht  mansioiie  sp        iiacli  Na/^arctli 

steht  t'ugit  sp        nach  suo  steht  Israel  sp  r>  nach  vivpnt  steht  in  aegypto  sp  S  üher 

ftt  steht  S'>}(t>^  *P  ^  nach    Indieos    sieht    coegit  ad  sp  10  nach  31.  steht  anno  sp 

nach  muä  steht  in  terra  aliena  sp  IJ  nach  tempore  steht  ludei  sp  13  nach  leroiso- 

lynia  steht  et  ludea  nunc  erat  suIj  Hoin|auo  Inip[eratorc  sp  lö  nach  liistoria  steht  ergo 

indicat  sp  19  über  exinanivit  sieht  pliil.  2.  sp  nach  puericia  steht  lliesii  sp  20  nach 
imer  steht  %tHt  sp  22  über  jiecudes  steht  iunienta  sp  2H  nach  domum  sieht  aljigeret  sp 
26  über  via  steht  plana  sp  27  über  er  steht  6§tiftu§  sp  2y  nach  liomo  steht  Q.ane  s/i 

totnbeln  erg  zu  in  Winbeln  iBidteln  »71  nach  feugen  steht  vliera  mairis  ßr  fint  sji  ::i  nurh 
alios  sleju  pueros  vt  conspici  pos.set  »p 

')   Waa  mmj  Lnlher  damit  für  Erlebnisse  meinen':' 


1<iO  1>rcbi9tcii  bc?  3(aI)tc-3  1540. 

R]sed  tarnen  ut  hoino,  occultat  (liviiiitatem,  »lonee  perpetravit  reclemp|tioiieiu 
ge]neris  humani,  facit  (|uklem  inax|inia  mira[eula,  sed  statim  brauff  geftorbett. 
Xon  venerat,  ut  muncluiii  uiitcrtret  unb  fd)U^e  inid^  mit  Uia^i^cti  ,'c.  Ideo 
t^ut  iit  alius  puer.  Ul)i  etiam  ang|eliis  ])osset  il[icere:  §eB  hiä),  cras  veiiiet 
Turca.  ®o§  Ion  eim  ki|ei6,  man  hiibetfareii  in  somno.  Xobis  scriptum  in  ,s 
exemplum  et  confortationem  fidei  huius  art[iculi,  cpiod  Christus  verus  liouio, 
(|Uod  im  ganjen  ut  vero  homini.  Non  discrinieu  fecit,  sed  ut  alitis  liouio. 
^3o6.*M9 '^'''  "l>ieiinque  in  Euangelio,  ubi  intiinius  fugit  i.  e.  h)il  fic^  Belücifcn  verum 
lioininem  unb  tedt  suani  dcitatem  ju,  diabolo  juöertctgen.  Iteiu  ubi  possn- 
nnis  t'ugere,  joEen  \vh  mediis  Ins  uti.  Xon  ut  Sch\v|erMieri,  qui  tooHen  JU  lo 
tvo^  diab[olo  nicfit  Ineid^en  JC.  ut  iam  multi,  qui  non  ingredLiuntur  templnni  3C. 
Dedit  tibi  ein  gemeine  tneife.  Hos  pareutes,  heros,  principes,  pastores,  sacraj- 
mentum,  liabcs,  q[uicquid  pertinet  ad  vitani  corpnr|alem  et  spi|ritualera,  (jolt 
bitf)  lüic  ein  anber:  non  errabis.  Si  vis  aliud  incipere,  hoc  facis  sine  dei 
iussu.  Ergo  verus  puer.,  non  ut  Manicheus,  quod  toed^felbalct,  sed  verus,  is 
unb  g'^et  ut  alii  puero,  unb  lüere  umbfomen,  tno  er  ntc^t  gertavnet,  "t  vidi, 
quod  (juidam  ex  domo  abieiimt,  ubi  statim  domus  jc. 

Concordautia  historiae  superest,  8  loci  eingefuvet.    Hos  locos  befell)  iä) 
doctis.    5Jlan  gib  Math  eo  fd^ulb,  quod  bie  fpiiiid)  nidjt  icd)t  jure,  quia  locus 
jCoi.ii.i  Oseas  de  Israel.   X^azaremis.     S'aS  tuci-J   müii   nid)t,   lüo  es?  fte[)ct.     6v  t)at§  20 
nic^t  unrecht  gefurt,  sed  opt[ime,  f)Qt  nic^t  gefeilct.     'Sed  hjurbe  ju  lang  Jc. 


1  nach  hoiiKi  ste/d  gcieibct  sp        über  perijetr.nvit  steht  aiijgeric^t  sp  2  über  niii-a- 

[cul;i  steht  resuscitatio  Lanari   «/)  7iach   statiic    steht    ift  er  sp  TjS  loli  8  Luc  4  Cui' 

vcuistis  ante  tempns  nos  torqiiere  )■  IJ  nach  H<is  steht  ileiiit  sp  über  pastores  steht 

Kcclesiae  sp  1(J  nach  gtjct  sieht  im  s/>       nach  getootnet  steht  per  angeluin  sp         JT  nach 

(l.iiiius  strhl  L-onciilit  47)  /.'(  über  qnia  steht  \uqmUir  sp         20  über  Oseas  stellt  11.  cap:  s/i 


1.  1.  Soiuiat  1541. 

^^^rcbigt  am  Xagc  bcr  Söeft^ncibung,  nnrfimittag^. 

Rl  Die  Circumcisionis  ad   vesperani. 

Esaiae  9.  'populiis,  qui  sedebat  in  tenebris  vidit  luceiu  magnaiii'.  SGßir  3ci.  9.  s 
fjonnen  ben  tcft  nuff  1  prebigt  ni(^t  nuftnod^en,  f|uia  ev  ift  3u  rcid^  iinb  ,]u 
üiet.  ®a§  gefang  ift  ba^ev  genomeit  ex  isto  textu  et  prophetia  'öin  f,inbcliii 
5  fo  lobelic^'.  ^an  fit)et  tnol,  quam  fuit  illuminatus  s[piritu  s|ancto  propheta 
fiierit,  (|Uod  tarn  certo  baöon  rebet  et  mit  folc^en  Irorten.  Si  Petn-us  et  Paulus 
jolt  baöon  veben,  tourben»  iii(^t  beffer  mocf^en.  Tarn  certus  fuit  propiieta, 
quod  finblein  fol  gefiorn  tüerben,  qui  fol  fi^en  auff  bem  ©tuet  k.  ut  GabjrieK'ur  1,32 
hunc  locum  repetit.    De  fut(uris  loeutus,  ac  si  parentes  ob  oculos  cerueret  3C. 

10   Sic,  iuquit,  veniet  tempus,  quo  hoimines  sedebuut  in  teneb|i-is  et  in  buntfelm 
lanbe  hjonen.    Sic  lib|enter  loquitur  Iesa[ias.    ©a  fol  ein  lieäjt  auffge^cn, 
ut  etiain  in  die  Magornui    ex  Esa[ia  legitur.     Hoc  dictum    de  to|to  mundo.  Soii.  so.  if- 
ludei   hab|ebant    praerogativam,   quod   hab[ebant   legem,    prophetas,    ut  iaui 
intel!|igiraus  fein   10  praecepta,   imo  quisque  puer  3C.     S)q§  ÜCC^t   Rotten  fie. 

15  3loä)  ^eifta  nid(|t  haB  recf)te  liec^t.  Sed  praedicandum  de  duplicib|us  operib|us: 
de  iis,  (|uae  nos  fecimus,  ut  in  decalogo.  Si  deus  ))er  nos  non  facit,  ftnbS 
unget^an.  Sic  luieltlid;  9Jeg|iment  tjüt  auä)  fein  opera,  et  tameu  dicuntuv 
opera  a  nobis  facta  a  deo  praecepta.  Sed  ift  ber  monb  in  ber  nac^t,  bei' 
unter  ben  tUOldEen  ^erge'^et,    ut  non    videatur.     Alia  lux,   quae   praedicat  de 

ao  opieribns,  quae  nuf  non  facimus,  sed  dens  ip.se,  (juae  nobis  donat.  Haec 
vera  lux,  quae  fc^einet  super  omne.s  ludjeos,  gentes,  sive  hab|eant  praecepta 
deccm  sive  non.  Gentes  I)a6en  ein  fecr  tundEel,  fc^iuQ(5  liedit  geljabt.  3)ie 
10  praecep[ta  finb  fd^erffer,  et  tarnen  6Ieibt§  nod^  bundel,  «piia  honio  mauet 
in  peccatis.     Sed  quando  praedicatur  lux  illa:   'puer  natus'  ac.     Imo  inquit 


1  nach  Die  sieht  seqiienti  po.st  ap         14  \0  pr.'iccept.i  über  (catocliisniuni)         22  Gentes 
üljtr  (luiiei) 


192  'iWcbigteu  be§  3at)te§  1541. 

Rjpropheta  'datus',  'natus',  et  ftnb  itoc^  fd^ter  ij  taufettt  \ax  'ijin,  <iuocl  nascenclus, 
et   tarnen    dicit   in   praeterito:    'puer   natus',   'filius   flatus'.      S)q§  ift    tl'aun 
mein»  operis  nic^t,   tjuia  uoii  po.ssiini  djicere,   (juod  Christus,  dei  et  virgiuis 
liliu.s,  fei)  mein,  obedientia,  castitas,  votum.    Et  q|uidquid  fecit,  nou  ego  feci, 
sed  ex  inera   Dci  miseiicordia  factum.    Item  quod  moritur  in  cruce  et  portat    s 
nostra  peceata,  S)a§  'Mafien  tü'n  aui)  ni($t  t^an.    Haec  ergo  dei  opera,  quae 
fecit   e.\    mera   miseiicordia,   g|ratia,    eI)C   \V\x    in   brumb   gebeten.     Ideo  dicit 
prophjeta:  'Lux  ge^et  übet  bie,  «pii  im  finfterni§  fi^en',  sive  hab]eaut  rationem, 
decem  praecepta,   tanien    obsciu'a   in    nocte   sedent,    (|uia  noii    vera  lux,   sed 
passio,  mors,  resurrectio  Cliristi.     Hanc  lucem  uon  quaesivimus,  invenimus,   m 
sed  exoila  est  sine  uostro  labore  K.     Deus  mittit  filium  et  praedicat,   quod 
propter  nos  uascitur,  moritur,  ut  ordine  in  Symb]o!o,   unb  f)at  atley  geftifft, 
baptismum,  8acra[mentuai,  absolutiouem,  Euang[elium.    Prius  uon  novimus, 
sed  sedimus  in  teneb|ris,    ut  iam  Papa,   Turca  et  oranes   impii.     Et  iBoUen 
noc§  brinnen  hjonen  3C.    @§  fol  billid^  nUe  freubc  unb  loonne  bringen,  ut  et  ir. 
ipsi  cauunt:  ' SBev   un§  boS  f|inblin  nic^t  geborn\     f^ed  canunt  ut  (älftev. 
Ideo  dicit:  bQ§  lied^t,  ha^  ']o  ^eUe  leuc^t,  rid^t  ung  luif  nn,  nou  feinet  Ijalben, 
5f(.9,  ssed    hominum   malitia.     '3)u  mod^ft    bei  l^eiben    öiel.'     S)a§   ift    lounbcilicf) 
gerebt.    (5§  ift  ein  freuben  lied^t  unb  ein  loblii^  ünblein,  <-i  tarnen  mnrfjt  ber 
fvcuben  luenig,  fo  ber  leute  öiel  Ineren.     Si  uon  intel|ligi.'~  istam  prophetiam  so 
ex  tempore  Apostolorum,  Vide  nunc  in  Pap|atu.    Ubi  Apostoli  iussu  Christi 
pniedicarunt  lucem  et  uterq[uc  j^opulus   lnd|oornm  et  gentium  croverunt,  ^a 
imirbcn  bie  anberu  ^uben  toU   unb  tori(f)t,  unb  je  mt)er  ber  [}eiben   Inorben 
unb  bie  (^f)riften£)eit  groffer,   je  toller  unb  törichter,   bie  ^,üh<:n   unfinniger. 
Sic    I'apae,   Cardiiiialilms   et    Episcopis.     £ia§   licd)t    tl)nt    baä   branbte    unb   2f. 
r)ert^l|eib  an,  tjnben  nu  20  jar  gefpruet,  finb  toll,  toridjt.   äßay  ift  bie  utfod), 
quod  fo  bitter  unb  un§  nÜe  gern  ausgerottet,  ut  nc  pilus  remanerctV    Num 
(juia  in  regionem  eorum  irrupimus,    aufFerimus  uxores  JC.     SSßte  tompft,  ba§ 
ber  groffe  unluft,  jorn,  bittertfeit  brauS  ertüed^ft?    Nihil  nisi,  (|uia  praedicamus, 
(|no(l  nostra  opera  fiiib  üerloren,  si  10  praecepta  foEcn  un-j  f)clffen,  fo  faren  m 
tvir  in   abgrnnb   ber   ^cÜeu   unb  jum  5leufel.     Si  Rcx,  jirinceps  niiiil  habet 
quam,  quae  peitinent  ad  administrationem  sui  offitii.  ift§  l'crlorn.    Est  quidem 
lux,  Sed  si  vis  salvari,   ojiortet  habere  dei  opera.     Ipse  niisit  lilium  suuni, 
ut  nasceretur  nobis,  ut  moi'eretur  pro  nobis,  in  cruce  erucifigeretur  pro  uostris 
))eccatis,    ut   ca  in  corpoie   suo  erfeuffte   per  hoc  opas.   non  iiostrum.     Ideo  35 
£)oret  auff  mit  einer  SReffe,  pcreg|rinationibus.    S)q§  t!^un  loir  oüeiit :  dicimus 
veritatem,   nihil  alind.     Servent  ipsi  reditus,    census.     Nos   lüolten  gern  ba§ 
ünblin    in   ber   txippi  er!ennen.     Tantum    lucem    praedicamus,   ut    et    ipsi 
nobiscum  vid|eant,  qui  et  nos  in  eisdem  teuebris  sedimus  et  maiorib[us  quam 
ipsi.     Hanc  hicem   oderunt,   baruber  fdf;etbet  fid^§,    quod   d,icinius   puellum    10 


IU'20  niultiplicas  ^'Piites  JC, 


9h.  1  [1.  Saiiimi:].  193 

R]  Salvatorem  nostrum,  Opera  iiou  salvare  iios.  Sed  ipsi  volunt.  ut  praedicemus 
non  solum  puelluni,  sed  etiani  opcva  iiostra,  ordinem  Fi'ancisci  3C.  Si  non 
coiitentus  uiio  cucullo,  iitere  plurib[us,  indiie  jtUO,  btct).'  Si  non  satis  est 
una  Corona,  Ia§  bie  ^aut  auä)  oBf eueren ,    Modo  non  tribuas  op|erib[us  istis, 

5  qiiod  te  Salvent.  Sed  laffe  aliud  qiiiddam  [ein  puenim ,  (jiiam  tiia.  opera. 
2)a§  Begern  Itiir  aHeiu.  Qu!  gestat  cucullum,  potcst  fieri,  ut  lucem  habeat 
et  agjuoscat  puellnm.  Sed  volunt,  ut  siraus  et  praedicemus  ut  prius:  ©efit 
3iir  5)ieffc,  Älofter,  laufft  3l6Ia§.  Hoc  requinmt  a  nobis.  Diximus:  Söollen 
fie  Episcopi  et  iNIonachi  bleiben,   bene,   modo  sinaut    nos  Euangelium  prae- 

10  dicarc,   de  dei  operibus,  non  nostris.^     Si  non.     @^e  baä   finbleitt   fol    nid^t 
bleiben,  hioüen  e'^e  aUc  !:trc^en  unb  üofter  auff  einen  I)auffen  Inerffen   ut 
Hiere[inias.     6§  leit  nic^t  bie  ntad^t  in  ben  fteinen,  sed   an  bem   ünblin.  ?fr.i7,s7(?) 
lerusalem    et   tenipiuni    Inere    tüol    blieben    fteljcn,    si   recepissent    hicem    et 
ador|assent   puelluni   liunc   et  credidissent   se    non    salvari  a  peccato,   morte 

15,  per  sacrifitia,  sed  per  sang|uineni  Christi.  Sed  (jiiia  di,\|erunt:  U  nfei'  bing 
jol  fte^en,  ha§  liec^t  üerlejcfjen  unb  ha§  !|inblin  oufgerottet  luerbeti,  et  ApostoH. 
Sed  e'^e  h  bo§  licc^t  lefd^t  unb  ünblein  aufrottct,  c^e  fol  Teniplura  et  leru- 
salem in  bev  affinen  liegen,  ©o  giengs  auc^.  Si  Ijetten  ba§  opffer  k.  au§ 
freiev  iBeifc  nac^gelaffen.     Sed   quia   non   solum   crncifLixerunt   et    occid|erunt 

20  ])uelliiin.  sed  etiam  voleb^aut  penitus  extinctuni  aufvotten  3C.  ©0  iBoEcn  h)ir 
fef)en,  toev  geitiinnet.  Sic  ludei  dispersi  per  orbem  terrarum.  Postea  Romani 
gxieffen?  auä)  an  et  volebant  o.xtirpare  Christi  nonien.  Cog|itabant:  Nos 
Doiniui  orbis  terrarum.  Multi  pastores  fureten  boS  Iie(^t,  qnae  nemini 
nocebat  neqLue  Romano  Imp,erio.     Sed  fd)Ierf)t  btVS  !|inblein   fol   anfgcrottct, 

2i  omnes  pasto[res.  ^a,  fo  tüirbS  lool  ^inauSgefjen.  ©O  lag  Rjonianum  imperinm 
im  tred.  Ideo  dixit:  2ßeny  anfrotten  gilt,  fo  lieifftS:  ba§  finb  fol  tlei^en  et 
omnia  biuber  5U  fc^cittem  ge^en.  Sic  Turcis  accidet  et  toti  mundo,  qui 
oi)poiiit  sc  totis  virib[ns  contra  lianc  lucem.  ©0  tDttb  ev  fomen  nnb  §intel 
unb  evben  in  ein   fjanffen  fd[jlat)en.    ©o  ferct  ULufer  .Reifer  and)  bat)ev  auff 

30  ber  ban.  Man  fol  ha§  licdjt  piebigen.  Sed  man  foll  galten  >uic  uor  vel 
vult  occidere  3c.  ßinen  folc^en  bettler  Icifer  toirb  ULufev  f)|err  ©[ott  ni(^t 
anfel)en  k.  Ro|manus  civis  ditior  fuit  co.  Turca  est  quidem  dominus,  sed 
fol  üud)  ^er^alten.  Ista  lux  amplectenda  vel  3c.  Olid^t  biel  freube,  «luia 
pauci  accip|iunt,  tarnen  nianent  npud  te,  quia  tui  credentes  gaudent  velut  insci.  9. 3 

35  messe  ac.    Veniet,  ba§   ista    lux    fd^iex   crleff(f)en   Ifirb:    tum   futurum,  quod 


4  über  coiniia  gteht  ploltetl  »p  14  credidissent  J'oach,  Hörer  las  in  seiner  eigenen 

Handschrift  red  statt  cred  und  ergänzte  red|emi  2.5  über  pastores  steht  couciouatores  sp 

34135  ÜKac^ft  bet  jrciiben  nic^t  »iel  r 

')  Vgl.  LiUhers  Brief  an  Buchholzer  vom  4.  Dezember  753!'  (Endeis- Kaurrau 
Bd.  12,  :U7,  ■JOff'.).  ')  Vgl.  das  Bedenlen  auf  den  Tag  sii  Schmrilladden  mm  IS.  .Tumiar 
1540  („.  a.  ().  S.  Sr,lff.). 


194  5Ptebi(itcn  bei  3al)i:os  1541. 

R]©Diin,  llhnib,  fteviic  and)  ücrlcjrf}cu  iDcrbcii  unb  l)imcl  unb  erben  in  giunb 
liei"gel)en.  Tdo«  simus  intrepidi.  Si  R|(>iiiamis  Imperatoi-  loil  jurnen  et 
iiiipotUre  oaiulitim,  Kt  si  pa[)a,  ('ard[inales  tüoHen  auftcffc^eil ,  nihil  efficient. 
Roniani  finb  biel  groffer  '^ervn  gctoeft  (piaiii  nostri  pi-incipes.  Roma  ift  brct) 
mal  brufier  Derbrant.  Isti  reges  et  piriucipes,  qui  iam  sunt  mendici  er^a  f, 
illos  priRcos,  iDerben  auä)  nid)t  "ülcibeu.  "^a^  ift  uostrum  pecoatum,  qiiod 
cominiittimus.  Sed  quaernnt  nnberc  reitä  Ultb  griff.  Dicunt  nos  aufferre 
flofter  guter.  2)a§  ift  bic  fc[;iilbe,  <iuod  jn-aedicanuis  puerum  natum  et  lucem. 
Nos  sininui.s  esse  Episcopos  3C.  Tantum  rogamus,  nt  idol|atriam  ex  templis 
et  cordib[us  amovcant  utq[ue  discant  nos  nostris  (iperib[us  damnato>  nee  lu 
eontingeie  salutem  uisi  per  pnellum.  Idoo  mögen  fie  tol  unb  töricht  iDerbcn, 
sed  non  toerben§  I^inauffuren.    6ie  get)cn  niiff  ber  ftroffcn,  ba§  fie  fotten  ju 

'Üobeirt  ge'^en.  Caesar  f)ats  ange^[0Ben.  Ideo  j)raecinit  nobis  proplieta.  Nos 
im  naä).  '@in  tinb.'  SBarumb  finb  toir  \o  ftol^,  <]uod  vaticinamur  Regibns 
interitum,  ba§  fie  foHcn  ju  offenen  »Derben?  S)a§  ift  ber  tro|,  quodcaninms:  15 
'6in  tinbelein',  et  amotis  annis  nihil  faciemus,  (juani  eanemns,  unb  per  unb 
in  ben  gefnng  foKen  fie  3U  Boben  gef)en.  S)er  §@rr  ift  3U  groö,  qui  unS  ba§ 
3fi.  40, 12  tinblein  geben  liat,  bn§  er  mit  3  fingern  n'.  ©in  foIrf;er  §6rr  ift§,  bev  bog 
ünblein  ^at  Ijeiffen  fingen.  Contra  illum  ])ugnant,  (pii  est  d|ominus  coeli, 
terrae,  cni  eelura  et  terra  sunt  nt  mihi  3  tropffen  lüoffer.  J^i  sunt  potentes,  2,1 
habent  bonibardas.  Sed  ipse  tan  ein  tnctter  madjen,  ba-3  fie  balb  in  cim 
augeuBIitf  tan  fie  3nfd;eitern  jc.  Si  huuc  habemus  domimun,  puellum,  geben 
Uiir  nidjt  incl  umb  ben  Surtfen  k.    ^sd)  neme  ben  patrem  coeli  et  terrae  et 

andiam   |)r(i])b  etain.      Postea  sinani  eum  curare,  tüie  CV  but^fcn,  arma  finbcn 

fol,  ut  Tuream,  papam  ftnr|e.    6r  I)Qt  ©ngel,  ha  einer  allein  bie  gan|  tnelt  ar, 

tan  tobfc^lagen.  l^uer  non  sibi,  non  aug|elis,  non  |)atri  in  coelis,  sed  nobis 
natus,  seilicet  jn  Ijulff  unb  troft,  Sed  nn§  armen  leuten.  Ideo  lafft  mit 
frenben  fingen.  (^§  öerbrieffe  papam,  diab|oluni  et  numdum,  (juod  canimus 
Sed  iDoEenS  befte  ml)cr  fingen,  quod  noster  et  nobis  datus,  Et  auff  in  trolien, 
([uod  habet  ....  et  blij,  bouner  et  aug|elos  et  ben  ganzen  ^imel  öol  fcur.  .m 
Sie  tüoHen  ir  t£|Un  ert)altcn  contra  consilium  patris.  Nos  hab|emus  b|onam 
et  laetam  eouscientiaui,  S)a§  loir  inen  fein  leib  get£)an,  sed  ut  libeuter  Ulis 
suecurremus.  fam  sequitur,  qualis  puer.  @§  ift  ein  Hein  tjinbelein  an3ufef)en, 
ligt  matri  in  ber  fd^oS.  Sed  vide,  quam  elaros  oculos.  Est  puer  ut  alius  .'c. 
Sed  tarnen  est  Rex  et  habet  reg|num.  Ubi  ligt§?  3luff  feiner  ©d^nlber.  35 
Quid  uomeu  eins?  ©ein  '^errfd^aft  mn§  gro§  Inerben,  e§  Pcrbrieffe  Diab|olum 
\-el  Cesarem  jc.  5£)a§  Ä|inb  ift  abgemalet.  Non  iuspiee  ut  vacca  novam 
portam.    Vides  iacentem   in  praesepi  et  lactantem  ubera  JC.     Sed  inspice,  ut 


7  über  aufterre  steht  spoliare  sj>         13J14  puer  natus  est  nobis  r         16  über  per  steht 
blirr^  sj)  IS  über  fingern  stellt  Ua.  40.  1/1  -JO  nobis  r  30  .  .  .  .]  p  31  über 

bioiLliii  steht  fliljcr  sp  3!>l3tl  Cniiis  itii]i(-riiiiii   sii|)cr  biinicniiii   eins  r 


9lt.  1  [1.  Snititav].  195 

B]  proplieta  eum  pingit.  Is  est  Rex,  de  quo  oiiinos  prop|hetae  praedixerunt, 
bog  er  ft^en  fol  auff  betn  ©tuel,  ut  pax  sit  k-  S)a  toere  Inel  baöon  3U 
prebtgen.  Si  Apostoli  scripsLissent,  Si  ludei  recepisseiit  haue  lucem  et 
puerum,  Seruf  alcitt  iDCie  ntdE)t  gefd^Ietfft,  ut  et  iiostri  Reges  jc.  non  impedit 
s  Imperatorem,  Non  I)inbert  Cesarem,  quod  in  regnis  suis  sunt  pastores,  (pii 
praedicaut  Euaugeliuiu,  adjministrant  Sac|ramcnta,  l^inbcrt  nic^t§  an  bcm 
Reg|no,  Imo  fteriJt,  quia,  (pii  fide  accipiunt  puerum,  luerben  fein  UnHig, 
ge'^orfam,  geltnbe,  fc§li($te  f)ev|en,  confirmatur  unb  irirb  befvefftigt  regnum 
luuudi  per  haue  lucem,  g^ct  im  nur  JU.     @0  gieng§  Caesari  ju  35a6el,  quia 

10  est  feiig  reg|uuui.  Tantum  quaerimus,  ha^^  fie  \iä)  lüd^t  Derlaffen  auff  ir 
iniperium,  leges,  iusticias  3C.  S)a§  tDoHen  fte  nid)t  tt)Un.  Qui  faciunt,  maneut 
iu  reg[u()  unb  hicrben§  ge'6cffert  an  leib  unb  gut.  Qui  nolunt,  jo  geltiorte, 
ba»  birg  geJ)e  luie  jU  ;jerufalem.  Xos  non  edueimus  gladium,  sod  tautum 
praedicando.     Pictores  pingunt  crucem  puello  Ihesu  in  dorsuni.    ^ft  fo  t)in. 

15  @r  ift  gen  i^erufialent  tonten  in  !ontgretd§  ©abib  et  ibi  incepit  regnum 

et  fecit  novuni  populum.  Si  ipse  Caiplias  praedicasset  Euaugelium,  bap|tis- 
nium  administrasset,  fo  iüere  er  Episcopus  iu  iioc  populo  et  pop|uIus  mansisset. 
Sed  novus  pop|ulus  niausit. 

Ad  haec  serviet  liic  Rex.    6r  fot  geridjt   unb  geredfjtigleit  anridjten. 

M  S)a§  regnum  ift  Ecelesia,  bie  fol  eloig  Bleiben  per  totuiu  orb|em,  et  adlui<- 
vocatur  S.  Ecelesia  Christiaua.  2ro|i,  tuer»  itere.  Euang|elium,  Sacra|mentura, 
Ab|solutio  bleibt,  unb  jurne  brnber  Seufel,  %üxä  k.  lustitia,  erlofnng  ab 
o|mnibus  peccatis,  in  isto  regno  fol  )üeglE|omen  alle  funbe,  fol  tobfc^lagen 
loerben  per  Christum,  ut  sit  et  fiat  iustitia,  quae  aeterna,  quae  adfert  eternain 

25  pacem  iiiter  deum,  ho|niiues  et  angelos.  Iu  Ecelesia  fol  er  fc^affen  remissinnem 
pieccatorum,  ben  leuteu  Ijelffen  a  peccato,  morte  ad  libertatem  spiritus.  Et 
(|ui  suscip  iuut  eum  puerum,  sunt  iusti  et  habentes  eternani  lucem.  Sed 
avaros  usurarios  bie  ge^et  bie  prebigt  nid^t  an.  In  Ecelesia  non  est  unge= 
red^tigfeit.    2)0-3  geridjt  fol  gel)cu  nnb  toeg  tl)un  ioud^er  et  omuia  peccata,  ut 

:io  gerietet  gef)C  baruber,  ba§  an  gnlgen  ge'^engt  ic.  Sed  ut  deo,  hominibLus 
taciauuis,  (juod  deb|enuis.  Ideo  caniuuis  ^n  troft  un§  armen  leuten,  non  ben 
gei^f)elffen,  qui  quaerunt  gaudium  et  troft  in  fleifd},  blut.  Oportet  te  esse 
iuter  pauperes  spiritu,  qui  bciffen,  fd^laljen  im  gerieft  contra  iniustitiam. 
lucipe,  tüirff  gei^  et  alia  vitia  h)eg,  tum  experieris,  quod  diab|olus  te  loirb 

35  plagen  et  onuies,  qui  iustitiam  oderunt  et  nianent  in  peccatis,  non  caiuint 
istud  canticum,  sed  tantum  ore  ut  papistae  et  impii  un§  finb,  qui  gerid^t 
I)alten  contra  peccatum  k.  (SiOer,  neib,  quare  uou  dieit  misericordia,  gratia  k. 
i.  c.  @r  ift  ber  lefternng  feinb,  quod  nomen  eins  blas|)hematur  unb  fein  reitf) 
tril  auffrotten.    Sed  ipse  veli|enienter  diligit  haue  turbam,  scilicet  Ecclesiaui. 

40  ^lan  lüil  im§  aber  tobten  ic.   S)a  Ittirb  er  jornig  unb  fcfjlcti^t  baniber  ludaeos, 


22  IiiBtitia  r         SOßO  Iiiiliclmn  r         37  Zelu."!  ilmniiii.  r 

Vi* 


19()  *4>tcbi9ten  bei  ^al)«!  1541. 

R]  Roniiinus  iit  .S])onsu.s  errettet  in  neib,  fnrore,  etöer  suam  dilcctaiii  sponsam. 
©(1(6. 2, 8 'Quis  vos  tangit,  pupillain.'  ©ö  netbifd^  ift  et.  Non  apparet.  fj^^oge  post 
|)aiic(js  aniioÄ,  too  ftc  finb,  Cesar  et  äoriügc  ^suncfcr.  Gr  tft  ein  eiücrigev, 
l'an»  nt^t  leiben,  quod  sie  cum  puero  um6gcl)en.  (vv  lüirb  brciii  gveiffeii  iiiib 
jdjmciffen.  Äein  spousus  ift  ein  fold^er  eiöeter  k.  Apparet,  (piasi  sjxinsa 
fol  ju  fdjanben  gemacf}t  Incrben  |o  .-uo  zel(i. 


2  Zacli.  2.  r 

2.  5.  3onuQt  1641. 

'ijJrebicjt  am  Sngc  öor  ö^i^jljaniä. 

R]  In  vigilia  Epiplianiae. 

Tractaviiuus   jjartem    proplietiae   L«a.  9.     S)er    prop^et   rebet    trcff[lic()e 

5r(.9,6Uiort.     S;o§  !|inb,    isKiuit,    jol  Ijeiffen  'Adr,iir[abili.s  .    "Sja-j  InoUcn  luir  i^t 

futnemen.     ludei  djicunt:  icie  gc^etC'  ju,  (juod  non  vocatLs  Cliii.stuiii  isti.s  0  10 

nominibus,   sed    tantiim  Ihesus  Christus?     Tdeo    mentiinini ,   (juod   is  te.xtiis 

do  eo  intelligendus.    S)q§  tft  Balb  t)erQntUi|ortet.    @ott  bcr  aEimet^tigc,  <|iii 

indhim  iionieu  haliot,  iiabet  nniita:  dieitiir  ®ott  Doter,  todjiepffer  ^[iniely,  6axm= 
{)cr|jig,    ginebig,    gutig,    langmütig.      Nomina    eins    non   pcssunt    unmerari. 
Num  Don  deb|enuis  dicere,   quod  uua  vice  non  possem  nomina  eius  vocare,   ir, 
quae  scrip^tura  ei  trib|uit'?    Possum  d|icere  de  viro:   Est  doctus,  gut,  frOiJl, 
jud^tig.     Num  ideo  dicendum,  quod  non  appellassem  eum?     Sic  hie  facien- 
,^'^dnni.    Dominus  hie  annunciatur,  Angelus  ad  matreni:  'Ihesu.s',  et  ad  loseph 
ilidom.     Sunt  varia  noraina  ber  S^QUff,    perfon,    nonicn  §an§  @eorg,  postea 
junom,    post  alia  nomina,    quae    ei  adherent   umB  fcin§  anttit§,    tugent,  Ull=   20 
tug.ent,   ut  dicitur  ©reta  fc^neibcrin  k.    Item  est  ein  firont  man.    ©reta 
fd;uft|ertn    ift    ein    tiur,    c.'^t    nomen    öom    opere,    tugent    ober    untugent. 
Vidcannis  ben  JjerfonlicEjen  namen,    qnanquam  in  Eb|rea  liugua  bringet  pro- 
prium   nomen    operis    mit.      In  Eb[raea   liugjua    vocatur  'Ihesus'    Sal|vator, 
l)eilanb,  ^elffer,  Seligimad^er.    Hoc  nomen  '^^efus'  Christi  tauffiname.    Sic  2s 
angelus   vocavit,   autequam   circumcisus.     Post   Iriegt  et   aliud  nomen  natus 
30  annorum:    Christus   a  patre.     Hactenus  noluit  ferre.     Cum  Apostoli  et 
Diabjolus  sie  vocarunt,   iussit  tacere.     Ubi  baptisatus,   Irar  er  gefalbet  vera 
unetione  s[piritus  s|ancti,   qui  u6er  im  fd^lnegt  in  speeie  columbae  et  tüei[)et 
unb  falbet  in,    nt  non  soUim  diceretnr  Ihesus  Salvator,  sed  etiam  Christus,   so 
S)a§  finb  fein  3ttiecn  nomen,  qni  fein  ompt  betreffen  nnb  bod)  gIeid;lüoI  fein 


Sllf.  1,  31 


.9  Admirabilis   r  13   nacli  5|imel§  stellt  et   ctbcn  ap  IS  iiher   ni:itrcm  steht 

M.iil.im  sp         ]9  über  §an§  /stellt  hap:  sp         3T  iilier  annorum  steht  natus  sp         28  IHKSIIS 
ClIinSTUS  r         •J9  idilBffltl  fa^tretef   Ponch        Hl  iiher  antj)t  steht  grtlirt  sp 


Sit.  2  [5.  airtminrl.  197 

R-l  '^(mpt,  iit  |(ucr,  si  Ijapitisatur,  accipit  ein  Souffiiamcit,  post  .f)aiK'  ift  ciii 
8d;ucfter,  Sc^iieibev,  Biirgermeifter.  Td  nomen  clatui-  ex  alia  rc,  uoii  ex 
uativitate,  haptisiiio.  Vocamus  eiiiii  Iliesuin  Cliristum  ante  uativitatem. 
Deinde    ubi    geloei'^et    ift   a    patre   celesti   inet   ad  lordanera,   boc§   ba§  ampt 

5  mit  eingcfrflloffen.  Nos  servumus  nomen  Iliesus,  sed  uon  est  germaniciini, 
ticd  Eb|raicuiu.  Greee  aontjQ,  latiue  Salvator,  germanice  .^eitanb.  Sic 
Ciiristus  grecum.  Apostoli  non  vocarunt  Ihesus  Christa«,  sed  Ihesus 
Messias.  Nos  vocamus  eum  ^nI6  ©brcifdf)  iinb  grece.  Latini  f)a6cu  gav 
feinen    nee   Germani.      Si    germanice   folt    nennen,    dicendum   esset   .SjetUgei; 

lu  .S^citanb  i.  e.  Iliesus  Ciiristus,  §etlanb,  bei"  ba  t)ittf t-  Ciiristus :  unctus.  Moses 
uon  scripsit  de  unctione  regum,  nihil  de  ca  in  lege  Mosi  uisi  boil  bcv 
loei'^ung,  Olbnung  JUtn  ®0tlt(^en  bienft,  tantum  saeerdotum.  Nos  non  sumus 
pfnffen,  sed  est  genorale  nomen  onniium  pioruin.  Nos  ^irteftev,  i|nia  supra 
alios  positi,  pfarf)et,  pfaffenmeifter,  i|iii  alios  gub]ernaut,  qui  baptisati.     Sic 

15  Cin-istus  faetus  Ihesus,  ein  (^rone  unb  ber  06erfte  Jifaff  in  bev  Sanff.  3)a 
ift  er  getüci^et.  2)a§  finb  feine  peifonlii^C  nomina.  Hinc  Christiani  omnes 
i.  e.  getoei^ete,  getjeiltgtc  Pfaffen  Dei  i.  e.  qui  habent  vcrbum  et  fatentur 
corani  regibus.  5Ruffen  QÜe  ^Pfaffen  fein.  Sic  secuudnm  gernianicani 
gelüei^eter   tjetlanb.      Sed   hie    propheta    dat   supra   personalia   nomina   etiani 

20   operativa  nomina,  ttitC  er  ^av.\t  ^dt,  tt)a§  er  t^ut.    Ista  6  declarant,  toaS  fei] 
ben  gefjciligter  f)eilanb.     Patris  vox   sonat  plus  in  baptismo,   quod  Christus 
fol  ein  pfaff  fein,  ein  geh^ei^eter  priefter  quam  Rex.    Hoc  indicat  verbum: 
'Hie  est   filius    meus   dilectus,    hunc    audite'.     Hoc  verbo  giBt  im  ©Ott  ber  a.'ntU).  n, 
Unter  fein  ©d^lnerb  in  bie  §anb  ut  regi,  sed  in  os  Euangelium  et  divinum 

«  verbum  et  dicit  toti  mundo:  Ibi  habetis  Episcopum,  lerer,  cr  foI  mein  InjOrt 
füren.  (Sr  fol  pfaff  fein  totius  mundi.  Qui  eum  audit,  nie  audit.  Sic  ad 
Iord|anera  ordinatus  ju  etm  pfaffen,  '[in  Dei  v|erburu  fol  in  mundo  fnren, 
non  gladinm.  Ista  6  nomina  percurremus.  ®erfel6ige  Ijeilige  Sj  eilanb  foI 
tjeiffen  'SBnnberbar',  tounberlicf),  fel^am.     ©ein  tljnn  nnb   toefen  fol  ein 

:io  lonnberlic^  triefen  fein.  ®er  perfon  an  ir  |el6er  ift  an§  ber  muffen  tounber= 
'öiiulic^,  postea  oftitia.  Est  Dens,  homo.  S)a§  ift  fo  ein  nnanfpred}li(^ 
opus,  ba§  angeli  fic^  bran  tjerlüunbern  in  eloiglieit,  et  totus  piorum  (■horus 
angelorum  non  potest  cog|itare,  quomodo  una  persona  deus  et  homo.  Ratio 
offenditur  et  putat  multo  absurdius  esse,  si  audit  deum  et  homiuem  iu  una 

35  persona  uniri,  quam  si  homo  et  asinns.  Vide,  inspice  eius  regnum.  S)a§ 
hjcfen  totius  mundi  ift  t)erI|oren  unb  öerbampt.  Qui  vult  sah^ari,  non  con- 
fidat  sap|ientia,  ratione,  fc^on  farttjeufer  leben,  multo  minus  auff  reid^tumB : 
ift  attS  öerloren.     Imo  omnia  opera  legis  Oerloren.     Tantum  illi  salvabuntur, 

4/3  Iliesus  Christus  r  13  .Sacerdos  r  W  ß^tiften  r  lH  nach  gernianicam 

sieht  in  geiTiianicii  lingua  vocatur  ein  sp  rh         23  Hie  est  filius  meus  dilectus  Hunc  audite.  r 
29  Äduiirabilis  )• 


198  SPtcbigtcu  bca  3nt)icg  1541. 

H|<iiii  crcduiit  in  istum  piieruin.  illi.s  re  uiittiintiir  p|cccata  siuo  oninilms  nu'ritis. 
Etsi  miiriuntui'.  taiiu'n  \iveiit.  Itom  i|Uando  abiecti  et  vilis|sin)i  corani 
iiuindo,  tameii  sunt  eitel  ebel  ticinot.  Qiiaiitlo  r,az|arus  iacebat  ante  fore.s 
divitis,  et  is  piitat  se  Sanctimi  et  La.-^anmi  taiitmii  ein  iitiflat.  Sajüviiä  ift 
ein  bemaiit,  nidiii  fofttitf^  S)a§  ift  Unmbevlid)  tiiefeu.  Itom  sepnltus  vuratm-,  s 
bei"  leud^t  idjoiier  beim  snl.  .Sjovftu  luol,  fo  ift-i  enm  piis,  qni  eiuu  pessfmii.s 
in()rb|is  (•(inflictantur,  in  carceril)us  capt'ni  teiiciitiir  et  conculcantiir,  bie  filtb 
U[nfer§  '^Levr  ©lotteS  !iiftlid)ftcu  'Tfofeu,  et  angicli  _i;andent  k.  @l)  lieber, 
ba^  ift  nervifdj,  Uniiibevlic^  bing.  Gv  tjeifjt  'luunbcibiar',  fein  Reg  num  iiiad^t 
bie  Inelt  JU  9hin"U.  <iuo(l  ipse  nuindus  niagniticat,  \\»e  contra  aboniiuatur.  i" 
s.'ur.  18,  i2f.  Phajriseus  iu(|uit:  'ieiinio  bis',  alter,  publieann.< :  'Dens,  propitius  esto'.  Is 
.sanctus,  alter  feret  jitiu  üeiiffel.    S)a§  ift  jo  fel^.atii  innbgetert,  ba§  mundus 

toi  Utlb  toiidjt  brilbev  loivb.  Est  ergo  non  earnalis,  ninndanus  Saljvator, 
sed  admirab|ilis,  bn§  nnnidus  et  Satan  bniber  ju  iiavven  lV)eibeii.  In  persona 
et  regno  ift  ein  lounbcvlicfjer,  felljamev  auHitf.  ©ott  unb  ^JJenfd)  äii  fein,  is 
nnb  öon  einer  ,3nng fi-''i>'-'tn  geborn  ift  <erte  mirnm.  Et  qni  agjuosennt  so 
suis  operibius  non  >alvMri  et  begeven  fcin  gnabc  unb  '^ulffe,  foüen  geredet 
fein  K.     lt<Mn   pluirisens  fol  licrbatnpt  luerben.    Sic  snperbi  ftoffen  fii^  unb 

s.'iit.  2, 34  portieln   nnb    falten,    nt    nnminani    rcsnrgant.     '  l'ositiis    in    riiinani.'      Arius 

unterftunb  ^nbegreiffen,  sed  3nftie§  ben  fopff  brnber  nnb  ift  in  abgirunb  ber  ^u 
l)|ClIen  gefaren.  Noluit  enm  ferre,  qnod  eseet  adnnrabilis.  Non  est  lierba, 
quae  crescit  in  horto,  ista  cogitatio.  Si  vis  Ciiri.stianus  esse,  fo  fnge  Hon 
im,  qnod  adniirabiilis,  ba§  e§  gar  anber§  gel)et,  quam  luiniana  ratio,  sapientia 
mag  gebenden.  6r  fol  niort:uos  in  sepjulchro  lebenbig  fpred^en.  Et  omues 
Christian!  foÜen  nitfit  anber§  iniffcn,  quam  ipiando  sepelitur  Cliristiauus,  er  m 
merbe  in§  bette  gelegt.  Q-i  ift  umb  ein  nocf)t  ^utfiun.  Ratio  dicit:  Num 
reviviscerctV  Non  soluni  reviviseet,  iiuo  iam  vivit.  Sie  moben,  hJUrm,  quos 
inspicis,  nnb  ftond,  «piem  reudjft,  nnb  ß-rbcn.  Sed  lioc  eadaver  fol  crfur 
fpringen  nt  lneidiö:sinia  Stella.  Saö  loeic  ein  fel^am  bing.  3«  fveilidj. 
Bo  l^eifft  er.  ^^ 

Sic  in  passione.  quando  nngludf  norf)anben ,  in  carcere,  peste,  alii 
plorant,  Christiaui  rident.  In  tribulatione  gandentes,  praesertim  si  crueem 
ferunt  propter  Chri.stnm,  ut  liodjie  Cesar  et  papa  contra  uos  blasph[emant. 
Nos  dicimus:  SancE  l)abt,  lieben  l)errn,  l)eifft  nnS  fe^er.  Deo  gratias.  Papa 
fan  mir  nict)t§  lieber  tl)Un,  <|nam  (piod  mo  danmat  hereticum,  vocat  diab|olum.  36 
aiotm.j.iaGaudete,  quando  vos.  Matth.  5.  Num  isti  letarcutur,  qui  flerc  et  pati 
mortem  deberenf.'  Ideo  'mirabilis'  dieitnr,  «piod  aliter  mat^t  (piam  ratio, 
!ett§  gor  nmb,  has,  fidf;  bie  Inelt  nietet  brcin  fdjicfen  lan. 

'9{at.'    @in  ^Jleiftcr  3U1  raten,  ber  einem  bie  aEerfeinefteu  gebiancEen 


6  aber  Iciid^t  ste/it  Lazarus  s;)  nach  .sol    sieht  ipse  sji  18119  oben  am  Rande 

AKIU.S         l'J  I'ositus  in  luiiiaiii  r        32  1.  Tel'.  5.  r        36  Mattli.  5.  r         SU  Coiisiliarius  r 


■nix.  2  15.  3,11111111:].  199 

T!)  ton  Qet'CII  in  lciil|:iU(inc,  in  (jiiia  pii  afHi^iititur,  ba^  UU'Ucil  fcfjicv  liCVijngcn. 
^a]ü  ift  er  eilt  'JJiictftcv,  ba  ferct  ci  5I0,  dat  in  ()■<  iiai-üfho  verbum,  ut  tu 
cousoletur  et  det  optimnin  consiliuin,  tote  ei"  ftd^  fol  fcf)t(fen  iu  sua  passione, 
(jHod    liaec   sit    vol|Untas   et  cinisiliiini  dei,    et  ita  tit  gutcv  btng.     Fit,  (|iiod 

s  homo  interdum  übereilet  lüirb,  haö  er  im  felber  uidjt  fielffen  tan.  9Jlir  l)at§ 
üfft  gefeilet,  qnod  alios  eonsolatus,  et  t)at  etloa  ein  einfeltig  5Jfenf(f)  ein  luort 
gcrebt,  ba§  mit^  l)OU  ]^|er|en  erf reibet.  lustitult  Sacra[meutum  baptismi, 
altari.'^,  absol|iitioneru  et  cliaLritatem  ( 'hnstianam  vult  esse  inter  nos.  Sic 
crigit  tentatos  per  fratreru  proxinumi.    Si  teiretiir  iiiorte:  Ego  inoriar,  frater 

10   astans    praedicet  ei,    ut   cog|itet    iiou   mortem,    sed   somoum.     Si  ein  loenig 
bitter,  !ere  bid^  nid^t  bran.    %f)d  6'^rifto  auä)  Ite^e  in  horto  et  cruce  et 
bitterer   (luam  tibi  k.     Sic   cxigit.     In  proplieta.     'Domimis  dedit  inilii   liu- iti.  lu.  4 
guam  doctam,  eruditam,  ut  possit  sustentare  verbo  iassos.'    Sin  gelertc  jung, 
di.scipiilata,    bie   fein   unterlneifet   ift,    fo    baju,    nt  possim  erigere   eiim,    qui 

10  ntube,  ÖerjOgt  ift.  Diabolus  aggrcditur  vaiüs  tenta|tionibus,  interdum  maguis. 
Postea  !^ot  ein  fd^nÜLl^eit,  bie  ift  ber  "leufct  felbeS,  bai  er  bie  varias  et  pro- 
fiiudas  3  diraensiones  liing]itudiue  antreibet  unb  nicf;t  aufffioret.  Si  uoii 
jiütest  vincere  magnitudine,  tum  facit  lungitudine  et  assiduitate,  ut  vides, 
quod  multos  niube  ntod^t  in  Euangelio,  plures  defeceruut  et  quotidie  adhuc, 

2u  non  est  finis  cog'|itationum  malarum.  Ibi  opus  consiliario,  Iq§  fein  tenta- 
tionem,  hjie  gro§,  tiiel,  lang  fie  toil,  ^alt  nur  fefte.  Si  moram  fecerit,  expecta 
illum.  6§  buntft  bic^,  e§  tnere  lang,  e§  tnolte  nicf)t  auffboren,  ^ait,  bricf) 
nidjt  en|h)el).  '^\t  fein  tuei»,  ba§  er§  Iminberlicl)  mac^t.  Ista  nomina  decla- 
rant   eins   oftitium,    quod   dat   af'flietis    cousilium.     Si   uou   daret  et  argueret 

25  per  S[piritum  sauctum,  possemus  uec  nos  uec  alios  eonsolari.  Quere  auxi- 
lium  alibi,  consilium,  ^alt  feft,  laf§  bir§  nic^t  ju  öiel,  gro§,  lang  fein. 

Tertium  vonit  uomen:  'GJott,  frafff.  6r  l)eifft 'El' öon  feint  am\it,  ut 
'Schadai'  fan  lool  f)eiffen  3l(ferS  bruft.^  Gentes  Minervam  Mammia  mit  ben 
groffen  ji^en.    Ideo,  quod  lanb  gef^eifet,  ut  mater  puerum,  daret  {[orn,  toein, 

3u  baOon  fie  bie  leutc  neereteu,  quae  aleret  totum  mundum.  Sic  a  ludieis  dicitur 
deus  'Schadai\  Sii-  dcus  'ein  ^Prüfte  (Sott',  qui  totum  mundum  erneeret,  fpeifet, 
dat  pluviam,  ut  oinnia  trage.  Nos  vocamus  omnipotieutem.  Sic  'El'  i.  e. 
trofft  vel  Oermiigen.  (iuando  liomo  est  in  reg|uo  Christi,  tum  aguoscit  fein 
lounbiertit^  opus,  et  «juod  auxilhmi  diifert,  tum  discit,  (juod  sit  3?at.    o.  discit 

35  ag|noscere  3.  uomen  'frofft',  i.  e.  qui  sie  leiben,  benn  lang  loirb,  uou  soluiu 
dat  cousilium,  sed  frafft,  ut  bei)  inen  bleibt  !|rafft  unb  fcl)Uia($eit  lucidjct,  ^ie 
gehjonnen.  Hoc  uomeu  dat  in  consolationem,  ut  fieg  f)aben,  geloiniien. 
4.  Sßenn  homo  per  ista  3  lomen  ift,  fo  fdjmeift  er  fort.    Tuui  habet  !rafft 


4  über  Fit  steht  Accidit  «^        16  über  varias  steht  lanß  Diel        -JTßS  KL  |j  SCUAUAl ; 
32  EL  )•        34  über  9iat  steht  consiliarius  sp         37  Oibboi-  )• 

')  -rc       ')  -rd 


200  iPrcbiglcii  bei  3at)rc?  1541. 

R]  u(iu  soluin  1)1-0  se.  Seil  giutet  im  ein  itfjiucrb  an  bic  fciteu,  baS  cv  ,5iiirf)Ifi'\t, 
jufcfjmcifft  bell  Seuffet  unter  bie  fiiffe,  ut  non  snlum  firafft  habeat  pro  sua 
persona,  seil  tan  ber  aud)  aiibere  leute  angreiften.  Hi  veri  et  experti  militcs, 
(jtii  aginoscunt  dcum  in  3  piiiiiis  peisoiiis.  Isti  non  soluni  pro  se  satis  cousilii 
et  roboris  bubent,  sed  etiani  alios  iuvant.  Sunt  Gibborim,  frieger.  Sßenn  s 
er  ein  (5()viften  reci)t  geluonnen,  dcinde  [xt  illum  etiam  alios  lucrifadt.  Xon 
suni  pro  nie  natus,  bai)tisatiis,  sed  ut  alios  iuvem,  ut  salventui-.  Sag  ift 
ein  angreiffcnbe  gelDoIt,  ut  praedicciu,  fatear  Christum,  ut  Clu-istus  ad 
ifut.  24, 49  Apostolos:    'donec    induaiuini    virtute   ex   alto'.     lani  liabetis  rot  unb  !rafft, 

oportet  etiam  iuä)  einen  Ijaruifd)  anlegen  unb  ruften,  dabo  s(pirituiu  sjanc-  i« 
tum,  linguas,  ut  in  totuni  orbem  ge'^Ct,  ut  oniues  idoI|atras  niberfrfjlagt ,  ut 
2.  Äoc.  10, 4  2.  Corint.  10.  'Arma  miliciae  nostrae  oarnalia  non  sunt'  jc.  Sic  E|uaiigeliuni 
ursii)  fi(f)  reifft:  qui  prius  contra  id  pugnarunt,  iam  oeciduntur  i.  e.  vincuutur 
veritate  claris|sima.  Sic  non  sohun  nos  saucti,  sed  alios  etiam  adducinuis. 
S)a§  gefd^ii^t  für  unb  für  us(|[ue  ad  fineni.  Apud  dlos.  cum  quibLUs  fit,  i.i 
est  'pater  eteriiitatis '.  ibi  b|aptisnuis,  Sacra[meutum,  Euangelium  inier 
nuid^t  (5f)riftcn,  tcufft  3c.  Sic  Christus  nihil  facit,  quam  imer  fjinber  mac^t 
geiftlid),  qui  discunt  Catecliis|mum.   S)a§  g^et  fetu  ftin  ju  in  ber  6^f)riftenl)eit, 

non    i(^lal)en    un»    cum    inimicis,    sed    finb    in    eius    domo,    in  (jua  e.-t  ipse 

paterfjamilias.  '^riebefurft.'  Sin  teglirfier  üater  et  habet  ein  fein  SKegiment.  « 
Sein  furftentr}um  ift  eitel  frieb.  Cln-istiani,  qui  ag|iioscunt  sex  nomina, 
habent  paeem  cum  doo,  angelis  et  iiiter  sc.  ^ft  ^Eein  ftreit  unter  inen.  Sed 
cum  pap|istis.  3{otten  finb  inir  ©iBdoriui.  Sed  inter  nos  est  uua  fides,  spes, 
f)atten  fic^  .^ufameit,  meinen»  mit  ganzem  ernft  üon  grunb  be§  t)er||en§, 
^oBen  alfo  frieb  gegen  @ott  unb  leuten.  Si  etiam  advers|arii  nos  perse-  25 
tpiuntur,  tarnen  domi  sumus  pacifici.  Et  videtis,  quod  gla'dio  uon  pugnamus. 
2Bir  ^a6en  ]r.\\)a.c  nic^t  ein  ^ar  angrieffen.  Ipsi  luoGen  friegen,  Hutöergiieffen, 
ba§  lüir  ire  afigotterel}  angreiffen,  fo  gcb[en!cn  ftc^  bie  unfern  3U  Jülieren. 
Sa§  ift  ni(f;t  be-J  Suaitgctien  culpa,  pugnamus  iam  23  anuis.  Im])ressum 
Testamentum,  praedicatum,  ba  feilet  ba§  33oI(J  a  papa,  diabolo.  Tantum  au 
Wotif).  17..-1  liugna  loquuti  sunnis.  '  Hunc  audite.^  Ideo  est  in  hoc  regno  niera  jxix. 
Si  unfrieb  Irirb  brauS,  uon  est  unfer  fc^ulbe,  sed  quod  ijisi  uolunt  audire 
et  deinde  voluut  nos  oppriraere.  Ista  nomina  nou  sunt  Sauffnameu,  sed 
officii,  q[uan()uam  etiam  sint  feiner  fjerfon  uamen.  S)a§  foUen  Inir  tjon  im 
räumen.     luvocemus  eius  uomen,  ut  salvcnmr.  35 


J6'  PATER  aeteruitatis.  )■  il  PRlNceps  pacis  r  29  nach  annis  sieht  vtiiimr 

arniis  sp 


*J{r.  o  [6.  :jnmiiul.  201 

3.  »i.  aianiKu  1511. 

^rcbigt  nm  Xngc  G^ji^^mn,  nad)mittafl^\ 

R]  Ipsa  die  Epiphaniae  vesperi. 

Epistola  hoidierni  diei  legitur  Iesa[iae  GO.  Hod|ienuiiii  f'cstum  ba3C''tli'».  iff. 
nennet  man  Epipha[niani,  ein  tag  be§  Iiec^t§  vel  offenBarung,  cvfcf)einung, 
ijuod  hoc  die  lux  sit  erftf}iencn  et  facta  revelatio.  5Jlu  ftnb  ttjol  3  ftuif  anff 
5  biefem  fefte,  bie  alte  ^eiffcn  licd^t  obcv  erfc^etnung,  et  tarnen  uullum  illonun, 
quae  videntnr  corp|oralibiis  oculis.  Nara  hoc  liimeu,  (juod  dat  sol  et  ignis, 
boe  fil)et  quisq[ue  homo,  !ue  unb  ^jfexb  singulis  diebLus.  Sole  orieute  ift  ein 
liec^t.  De  hoc  uon  lo|quitur,  sed  de  iioc,  quod  ociilus  noa  videt,  sed  optima 
pars  in  nobis,  scilicet  anima,  cni  non  leuchtet  sol,  unfc^lit,  h)a(^§,  fear.     >Si 

lü  ctiam  sis  in  conclavi  tenebricoso,  tarnen  anima  et  corde  cogito  et  vatfi^lngc, 
tDie  man  fol  lanb  unb  ^ou§  regieren,  fo  fot  mnn  f rebigen,  ftnnen,  ba  barff 
man  nic^t  externa  hiee  ju.  ^a,  foI§  Uiot  t'erf)inbent.  Sic  anima  ift  ein 
eigen  creaturic^en ,  cui  etiam  sol  oritur  et  lucet,  gott  ge6,  e§  \e\)  tag  ober 
nac^t.     Nihil   cogiitat   cor   nee   die  nee  nocte.     Imo  sapjiens  ft^et  tool  Beffer 

15  clausis  ocidis  quam  apertis.  De  luce  ergo,  quam  videt  anima,  Spiritus,  cor 
hominis,  de  hac  loquitur.  Supra  iianc  naturalem  lucem,  quae  est  in  horaine, 
ubi  cor  pleunni  luce  fi'^et,  rid^tet,  urteilet,  Inie  unb  tua§  jut^lin.  Supra  hanc 
etiam  legem  finb  bie  3  liec^t,  bie  man  feiret  an  biejem  tag.  U[nfer§  f)Lcrr 
@LOtt§  erfc^einung  vel  liee^t.    Ista  fuit  prima  apparitio,  quae  facta  post  nati- 

ao  vitatem  Christi,  quod  geutibLus  cxorta  lux  im  morgentanb,  ba§  fie  einen  ftern 
f)a6en  gefe^en,  quae  nou  est  lux,  sed  hjeifet  fie  ad  lucem.  Cog|itavcruut 
istam  corporalem  stellara  non  esse  lucem.  Sed  cogjitarunt:  lux  orta  lero- 
s|olyniis.  S5a§  ^a6en  Inir  gemercft  am  ftern  in  Oriente,  quae  significat  novuni 
Regem,  qui  est  lux.    Is  Ieud)tet  in  ir  '^er|.    Ttu  ;^a6en§  agnitionem  ex  Stella 

25  gclDonnen,  quod  novus  Rex  natus.  2)a§  ift  ein  lie^t  im  "^er^en.  Et  quan- 
quam  stellam  amplius  uon  viderunt,  tarnen  eunt  Teroso|lymam,  queruut  iam 
locum,  personam  et  matrcm.  3)a§  ift  una  ratio,  quare  dicitur  DffenBaruug 
hoc  festum  vel  ein  offen6|arung  ber  liecfjt»,  quod  non  solum  appajruit  angolis, 
sed  etiam  gentibus  in  fernen  lonben   per  stellam,   quae  "^ot  angcric^t  ein 

31'  geiftlic^  tiec^t  in  cordib[us.  Carnalis  homo  non  iuteljligit.  Sunt  fnffc  unb 
pferb.  ©emeiu  Man  teft  aüein  fon  liecfjt  fein.  See!  non,  qiuaucpiam  gentes 
djicuut  rationem  lumen.  2.  lux,  quod  Christus  hac  die  baptisatus  est.  Ibi 
maxima  lux  apparuit  i.  e.  maxima  apparitio.  Ibi  stat  filius  dei  in  lordanc, 
lefft   fic§  teuffen  a  lohjanne,  et  ubi  baptisatus  et  ex  Tord|ane  asceudit,    tf|Ut 

:..')  \iä)  auff  totum  coelum  mit  eim  gtoffen  gelualtigen  tiet^t  et  s|piritus  sanctus 
descendit  in  spetie  columbae,   quam  Ioh[annes  vidit  unb  f(^)ücBet  uBer  bem 


1  DIE  EPIPHA:  r         19  I.  .•         32  2.  r 


202  '4J«bi9tcii  bcä  3atj«3  1541. 

R]t)criii.  lUicr  ba§  I)ovet  3i'ot);Ci"ne§  vocem  aiiS  bcm  aitffgctOaiicii  coelo  et 'gellen 
«f(iiiii.3,  iTglaiilj,  (jiiae  laut:  'Hie  est  lilius  inoup  clilectus\  Ibi  vide  revelalam  liicein, 
in  qua  patPi-  sc  offenbaret  per  vocem  suaiii.  Et  s[piritus  s|an(;lus  descemlit 
au§  bem  offenb[aven  !^imel  im  fjellen  liec^t,  et  filiiis  ftel^et  ba  unter  beni  felbcii 
!icd)t,  unter  ber  ftim  be§  öater§  et  s[piritu.s  s|aneti.  De  hoc  aiulicnuis  ^ 
se(nieiitib|iis  dominicis.  Istud  festuiu  med^t  lool  I^eiffen  'ein  feiertag  U|nfer§ 
IjLerrn  tauff',  pliia  quam  quod  gentes  ex  Arabia  venerunt  adoraturi  pueniin, 
<|iiia  jen§  liedjt  ift  ein  mal  gefd^eficn  cum  Stella.  Sed  quod  Christus  am 
^orban  gct^an,  unb  liec^t,  tjuod  ibi  gcfc^e'^en,  ba§  to'^eret  nocf),  quoties  bap- 
lisatur  iut'ans  jc.  Si  nou  f)ie§  'ber  tij  tonig  tag',  vellemus  vocare  'be§  Christi  lu 
tauffe  tag',  ut  oftertag.  Scd  fdjabet  beinern  glauben  nii^t,  quod  dicitur  '3  regum 
dies\  3"  Seftetigung  erj^o  bapjtismi  ista  revelatio  facta,  quae  durat  us(j[ue 
ad  finem  nuuidi.  Ut  max]ime  uon  vid|enius  lucem  et  Christum  staiitom  in 
lordane  et  patris  vocem  non  audinuis,  tarnen  fit  invisibili  modo,  ut  tum 
visibili  factum.  3.  bte  britte  fa(^e,  cur  dicatui'  lux,  est  ista,  quod  ista  die  i' 
dominus  ift  3ur  tioc^jeit  gelueft  et  l)at  beftetigt  ben  el}cliti)cn  ftanb,  ber  in 
muudo  öiel  unglud  '^at.  Sed  dominus  ffüt  in  gegiert  mit  einem  fdjonen  liccf)t. 
3oii.2.iff.ii5(ux  (Sfjeftanb  bat  er  fein  tDunber3]cic^en  angefangen  ut  loli.  2.  et  manifest|avit 
gloriam,  et  cred|iderunt  discipuli.  S^aS  ift  auc^  Marfjeit,  I)errli(i)|!eit ,  liec^t. 
Hae  tres  res  sunt,  cur  dieatur  erfcf)cinung,  offenbjarung  vel  lucis,  quac  est  m 
spiritnalis.  Cum  ergo  Esajias  niulta  hie  loquatur  de  luce,  Ijat  man  biefe 
O^Piiftcl  auff  bi§  liedfit:  '9Jlad)e  bi(^  auff,  toerLbe'' n'.  Kst  longc  et  vch|  erneuter 
gliiriosa  Epistola.  Non  ift  gerebt  Hon  jeitlidjem,  bergengliii)em  liec|t.  Si 
Dominus  nicf|t  mf)er  folt  geben,  quam  quod  huic  mortali  corpori  !^errli(i^  unb 
gut  ift.  Gentiles  baben  gut,  gelt,  gch5alt  uberfaat,  non  opus  fuisset  eins  -'i 
liotentia  k.  Sic  ludei  sunt  stulti,  si  nihil  aliud  quaerunt  in  Cliristo  quam 
Ironcn,  gulben.  2ßa§  '^elffen  mic§  omnes  thesauri  mundi?  ^Jlein  leib  ift  ein 
ftint!enbcr  Ivanft,  corpus,  quod  non  rein,  si  etiam  gefunb  ift.  3a  je  gejunbcr 
er  ift,  je  unftetigcr.  Item  fo  lang  lt>ir  leben,  fo  gefjen  tuir  ins  grab, 
bei  freffen  uns  bie  inurmc.  10t  praesens  vita  est  öol  forge,  angft,  not.  Idco  -m 
nohunus  hanc  vitam,  it)a§  fol§  un§?  2ßir  tnolten  fo  auff  ^Jleffiam  nid^t 
luorten  ut  ludaei.  Siedtjt  est  dominus  uoster  Ihesus  Christus,  ut  infra  dicit 
Isa[ias.  Nee  sol,  luna,  sed  dominus  crit  eternus  sol,  luna  et  !rafft.  Sic 
tacit  uovum  solem,  quem  non  videut  bestiae  nee  Turca,  Carol[us,  papa, 
Card|inales  nee  sap|ieutes  honiincs,  sed  ift  ein  eigen  lied^t,  quam  tantum  ss 
vident,  qui  hanc  vitani  non  Ijültcu  pro  s>io  thesauro.  Sed  ubi  unter  bie 
(Srben,  loo  benn  ^in?  .^ie  ift  not  de  hac  vita  vel  ...  salute  aud[ire, 
ut  sciant,  ubi  niancant,  ubi  solem,  lunam,  Stellas,  lr)a(f;oliecf}t  oculi  non  vident, 
ubi  tamen  solem,  (|uando  oculis  non  videut?  Hanc  indicat  propheta.  Est 
ergo  lux  ba,  toenn  biefe  oculi  jtö  finb,  tarnen  est  lux,  hie  iucipit  et  lucet  in   4u 

4  über  ofteiltilavfll  sie/i/  ailffaet^ancn  sji         16  ii.  ;■         'JH  über  tcin  steid  est  purum  xp 
37  .  .  .1  lil, 


i)tv.  3  [6.  Smiiinii.  203 

U]  cordib[us,  et  mortuis  uobis  tarnen  lucet  et  est  lux  et  sol  ctenuis,  (jiii  uiiu- 
quaai  extinguetur,  nou  occidit  ut  naturalis  sol.  Sed  is  sol  fol  Itimei"  untcv= 
g()en  semel  ortus.  Ideo  dicit:  O  Ierus|alem,  surge,  fet)  ntd;t  fnul,  fall,  ftetjC 
niiff,  laffe  biä)  erleuchten,  surge  3C.  illumiuabit  te  Chrktus.   ö  bu  liebe?  Subifd) 

5  lioW,  ber  tag  6rid)t  an,  f(f}nav(f  unb  fi^Iaffe  lui  iitdjt,  maä)  bie  ^  auff,  vigila 
et  sarge  unb  lafje  bidj  erleitdjteii  i.  e.  iiim  bau  Uedjt  an  unb  lajfe  btdi,  imo 
totam  animam  in  omnib[us  membris,  quae  auima  habet,  suos  oculos,  nianus, 
ut  cor  tuura  penitus  ilhiminetur,  qiiia  affero  ein  foftjtic^  Botfc^afft,  quia  lux 
tua  venit  et  oritur,  ut  sol  uiaue  oritur.    Es  alius  )wp[Hlus.    Nou  lotjuor  de 

10  sole,   sed  tua  lux,  per  quam  '^ell  itnb  lie(^t   JüCl'beft.     Nou  est  sol,  sed    fo 
lietfftS:  'Ciaritas  doniiui',  bcv  glan^,  flavtjieit,  bie  ^Jlorgenrot  Bridjt  an  unb ^»t  2,9 
bie  ^eniigfeit  douiini   ge'^et   auff,   v|ult  te  docere,  praedicare,   ut    crleud)tet 
lueibeft  in  jene»  lefien.    Ideo  vocat  bcn  l^errn  K.    2)ein  ©ott  \\}\l  fidj  bit 
offenbaren  et  cor  illustrare,   ut  eum  aguoscas,   ut  Christus  lohan.  17.  'Haec  3»i). ",  a 

15   est    vita   eterna'.     Ille  est  sol,   elaritas.   spleudor.    Vacca  et  unüemunfftige 
t^ier   neu   audiuut,    non   vident   haue  luceui.     Christus    venit,    coucipitur    a 
s[piritu  siancto  in  virginali  corpore.     S)a  ift  nod§  uuUa  lux,    ut  angelus   ad 
Mariaui:    'S[piritus    sanctus  iu  te  superveniet'.     (Sr  lüirb  ein  finfter  lüolcfeu  ""'•'' »5 
umb  biä)  ntac§en  et  in  ea  tuirb  er  birf)  uiuBfa^en,  ut  uec  diab[oli,  ja  luol  bie 

20  @ngel  ittd)t  fe^en  Inerben,  taceo  homines.  5Rnftu  in  ein  nebel  !omcn,  baa 
umb  bicf)  f)er  loirb  blinb  unb  finfter  jc.  Et  deus  tecum  aget,  ut  coucipiens 
deum  et  homiueui.  I)ei  patris  omnipotentia  loirb  bic^  uberf($atten,  ut  dam 
sit  Omnibus  ic.  Ubi  uatus  et  in  praesepio,  ge^et  bQ§  lied^t  an.  Augeli 
machen  ben  gjan^en  Ijimel  fehjrig  unb  Ieu(^tenb.    Et  tarnen  ille  splendor  uon 

25   erat  lux,  sed  postea  afferet  veram  luceui.    'Vobis  natus.'    Ibi  monstratur  lux,  8iit.  2,11 
euut  et  inveniuut   puerum   in   sinu   matris.     Ibi   vident  in   corde   per  fidem, 
quod  puer  in  praesepio  iacens  sit  verus  deus,  qui  creavit  celura,  et  quod  se 
velit  offerre  iu  cruce  pro  peccatis  nostris.    Ista  lux  ignota  est  mundo.    Post 
magi   veniunt  et  d|icunt  novum  regem  Iud|eorum  natum.    ®a  bricht  lux  au§ 

30  et  fit  mentio,  quod  is  natus  ex  virg|iue,  eonceptus  ex  sLpiritu  s|ancto,  item 
(juod  passus,  sedens  ad  dextram  patris  jc.  Is  Christus  est  sol.  Si  huuc 
audis:  audis,  intelligis,  de  quo  mundus  nihil.  Item  mittit  s[piritum  s|anctuui 
et  Apostolos  mit  lnunberä|eid^en,  qui  bringen  Euangelium  in  totum  muuduui, 
per  quod  homines  agnoscaut  eum    esse  deum   et  redemptoiera  numdi.     S)a§ 

■ih  ^at  nemo  gctüUft.  De  hao  luce  dicit  hie:  Orietur  non  sol,  sed  Cin-istus, 
dei  filius,  sed  eonceptus  ex  S[piritu  sancto  et  natus  3C.  Iu  te  orietur  et 
nus(|[uam  in  mundo,  et  tua  lux,  quia  til)i  promissa,  non  aliis.  Lege  omues 
libros  philosophorum,  iureconsultorum,  mcdicorum:  nihil  de  hac  luce  iu\-enies. 


S  über  cor  steht  corpus  sp  9jl0  Lux  tua  r  12  (,'Iarifas  dimiini  r  II  lüli. 

XVII  r         19120  Virtns  altissimi  obumbra[bit  tibi,  r 

')  =  dich. 


204  *4J'-'i-'i5i3'"t  ic^  Satjti-'ä  1511. 

R]Toti  nuimlo  dcculta,  seil  i|ui  liabent  scriptiirani,  xidciit  haue  lueeui ,  «jinid 
iiatus,  coiiceptus  a  .«Lpiritu  Sjaucto.  Ita  lux  liixit  patribus  ab  initio  iiuuuli 
Adae  piüiiiissa.  lila  lux  est  gloria  ciomini  i.  e.  Epipliaiiia  i.  e.  ipiod  se 
revelavit  tibi,  ha§  hü  in  magft  et!ennen  et  oculis  visibjilibus  fef)CU  et  manibus 
ludeorum  anl  creu^  gegangen,  (juomodo  per  nativitatem  je^  erfd^ieneil  JC.  '•• 
Haec  lux  i.  e.  max  inia  cognitio,  (puic  ])atribLUs  pvomissa,  (|uae  scrvit  ad 
futurain  vitam.  Sßetlil  bic  aiigen  finb  Cjcbvoi^en,  nulia  lux.  Sed  ijuando  eor 
in  ea  fidc  I)tnfcret:  Credo  in  deura  k.  ge^et  per  mortem,  mnben,  Unflat  l)iu 
bllX'lf),  rüget   in  ea  luee,  lieet  coram  mundo  sit  in  teneb  lis  sepultus.    Sed  ubi 

f)n'6c  aiijgefc^Inffen,  toirb  er  mic^  xtä)t  oiifftoac^eii,  tum  ero  Uec^t,  non  solum  lo 
au  feel,  sed  toto  corpore.     Auima  tantum  dieit:  Credo  in  Ihesum,  cor  dicit 
ut  Symbolum  habet:  credo.     Ut  anima  iam  h|anc  hicem  habet  et  videt,  sie 
tum  etiam  corpus.    2B:r  iDoKert  in  al§  benu  auä)  corp|oris  oculis  anfef)cn. 
Sic  lompt  lux.     Christus  nascitur.     Ideo  vigila.     3ft  et»  f'-'P^i'^  prcbigt  Hinn 
liec^t,   sed    jemerlid^   ift§,    quod  hojmines  ita    secure   donniuiit.     511»  folt  ic^    '^ 
eint  toUcn,   l'oüen  iiicnfrfjeu  ^jrebigen  itnb  anffh)ecfen.     3[ßenn  man  mit  bcm 
rebft  iinb  jpric^t :  ftel)c  auff,  uou  audit,  bcni  loirb  OergeWicf)  gcpre|bigct.    Xa 
luirb  nid)t  fro,  sive  sol  oriatur,  occidat  sive  in  meridie  luceat,  taiuen  porci 
gaudent  ardjore  solis  k.  fi|uanquam  fc^cbli(^C  fclD,    tarnen   nihil    ad  illos,    de 
(juib|us  hie  Esa[ias  lo(juitur:    Ihesus  Christus  fompt,  sal[vator,  sol  tuus  venit.  "'«' 
?lu§  ber  lamcr,  Bette,  Inadfje  auff.    Ista  est  (|uercla  Is|aiae,  ([uod  ista  gloria 
oritiu'  frustra.    "Sie  üoHen  feto  iDoIIen  fi(^  nid)t  laffen  aufftüecfen.     Quem- 
ad[modum  Ieros[olymis  pontifices,    senatorcs  lüüren  toltc,    Oottc  fctü,  ut  iam 
corporaliter  ebrii  lucem  uol|uerunt  audire,   sed  occid,erunt   ut  lsa[iac  cap.  0. 
5c|.  ii,9t.  aiidietis:   Ebrius  nee  vivus  nee  mortuus  est,   bie  augen    fe^en  nic§t,    fÄjtoere  ->> 
o'^ren,  bide,  jung  ift  gebunben,  ut  nee  vid|eant,  aud|iant.    Tales  sunt,  »luia  Euan- 
geliuni  audiunt.    Unde  tarn  ebrii?    0  mancherlei)  »Dein,  bet  erfte,  batjon  fic 
öol  iDoren,  \mx  iustitia  legis,  quod  heilig,  from  leut  fjatten  iren  geiftlicfjcn 
cultuui,   unb  ftunb  brauff,   quod  per  hunc  salvi  fierent.     Tu  hac    cog|itatione 
luarenC'    fo    erfoffeu,    ut    etiam    videntes   Christum    praedicantem,    facicntem   so 
mira|cula,  oculi  toaren  ^alB  auffgetf)an,  cor  oerfc^Iemmet  et  aures  bid.    SBev 
suis  cogjitatiouibus  et  praesumptione    Hol    Ullb   toU    ift,    bcr   ift    ein    ferlid^cr 
2.  zim.  2, 26  trunkener.    P,aulus:  ut  ex  laqueis  nud)tcvn  loerben.    Quidijuid  hodie  praedi- 
eatur  de  Euangelio,  Episcopis,  ift  eBeu  al§  si  eint  tioüen  SSaurn  ettnaS  fageft. 

Vide,    (|uid    Incet?    audi,    (|uid    dieatur.      Postea    ift    ein    anber    trand,    ba§   ss 

fleifc^licf)  toefcn  auff  erben,  incnn  ein  5Reuf(5  itn  gei^  erfoffen.  Si  dicis:  ^r 
folt  gleuBcn  an  S^efum  6^{)riftuni,  fo  fte'^et  fein  I)cr^  aujf  bie  gulben,  mit 
l)aI6en  angcn  filjet,  gcfjet  inen  nic^t  jn  'perlen,  ©o  fol  man  ba-3  fc^ou  licc^t 
laffen  leucf)ten   unter  bic  borieu  feUi,  <iui  erfoffen  finb  im  geit^.    Da  umnu 


1  über  oeciUta  stellt  inoogiiifa  s^y  /"  iilier  cv  steht  iä)  sp  II  über  tote/   steht 

an  meineni  sji         33  2  Tim.  2.  r 


■nx.  4  [8.  Samiatl.  205 

R]  honura  nobilem  k.  aiidiunt  E|uangoliurn,  ii(  Tudei,  finb  in  bei'  |.'l"acf)t,  Tjoffait 
crfoffen.  2ßQ§  gelb,  gut,  e()r,  Iiift,  ficiibe,  fierligfeit  .'c?  fp'-c  iumfiitm- 
propheta:  oritur  lux  et  ()evt;liif)  jd^on  Ücd;t.  Loiniitui-  de  elaiitate  CInisti, 
(lei,  tüte  totr  foHen  entlouffen  bem  maximo  fdjaben,  peccato,  morti,  de  (pio 

:<  iiuUus  liorao  liberatiir,  ut  cessantc  liac  vita  seiam,  ubi  maneam.  Si  medieus 
possit  certo  iuvare  a  niorte,  ttie  lüUfbe  man  bcn  nnBctcn.  Sed  ibi  cerlissimiis 
iaed|iciis,  qui  a  morte  iiivat,  ba§  blt  folt  diabolo  elotg  entlauffcn  ieiii,  er 
jol  fein  bein  fuffdienicl  k.  Ibi  stertis.  Interim  volo  get|en,  fc^orven,  fra|eu. 
3ft§  nid)t  juerBormen,   quod   lux  fol  auffge'^en,   et  tarnen   ibi  doriniiimf.' 

10   Xostrum    offitiuin    est   excitare   .'C.     Vigilent  ergo,   qiii   non    voliint  tierbauipt 

fein.  Siiiitn  bie  avaros  imcr  '^in  junt  Teufel  faren.  Ideo  finftcrnil  fiebedt 
ba§  lanb.  Ista  lux  !omt)t  nid)t  ii6er  aUe.  Tenebrae  sunt  in  toto  mundo, 
ibi  ignoratur,  quomodo  salveniur.  Tu  sola,  o  lerusalem,  liabes  \erbum. 
Grecia,  Persia  jc.  non  Iiabont.     Tibi  data  lux.     Ista  revelatio  tibi  offenbjart, 

IS  onines  reges,  regua  sunt  in  finfterni§.  Tu  habes  dcum  tunm,  solem.  Ideo 
vigila  et  suscita  lucem.  Oritur  siue  tuis  meritis  jc.  8ic  E|nangelium  oritur 
sine  tuis  meritis.  Sic  nostra  communis  querela,  quod  jc  ml^er  Inir  prebigcn, 
je  m'^er  ho|mines  fi^nardcn  unb  fi^Iaffcn.  Vide,  ne  nogligas.  Expcrti  in 
papa[tu.     Sa  Iteffen  ton  ad  Mariam,  losepli,  Christo|pliorum,  Georg|ium  et 

2»  ad  eos  S|anctos,  qui  non  geboren  unb  gefc^affen,  postea  lieff  papam,  Missas 
an.  Rene  mihi  accidit  in  tenebLris  pap|atus,  ut  nulla  re([uies  conscientiae 
esset.i  Si  non  magnifaeimus  li|anc  lucem,  e§  lan  iool  toiber  tion  un§  fomen, 
ut  ludeis,  Grecis  adempta,  Romanis,  papislis.  Ideo  moveat  ista  exliort|ati<): 
utere  luce,  dum  lucet.     Adhuc  raodioum  vobiscum  sum.     Ambulate  in  luco,3o(i.  12, 35 

25  antequam  tenebrae  vos  occupent.  Ubi  hoc  fit,  non  acqniris  am])Iius.  Sic 
ablata  luce  quaeres  multas  luces  k. 

7  über  iuv.it  nleht  liberat  s;;         ]2  ICjili  .')  )■ 
>■)  Zu  beachten  dieses  Selbsthehenntnis  l/iitlicrs. 


4.  8.  3anunr  IMl. 

■itJrcbigt  am  Soimakub  nari)  fö^Jt^jfjnnia. 

R|  Sab[bato  post  Epiphauiae,    (|uae   erat  8.  Ia[uuarii. 

Sßeil  iDtr  nod)  in  ben  feiertagen  bon  bcn  ttjcinnadjten  finb,  lüoUcn  Inir 
Jneiter  babon  ft^h)a|en.    ©faLiaS  ift  ein  t)ot)er,  erleudjtcr  man  et  de  isto  puuro 
.10   sie  vaticinatus    et  regno  Chri.sti,   quasi   tum   praesens    fuisset.     'S)u  ni 0 d) ft  Sr[.  9, 2 

bcr  .sjeiben.'    SHJo  btefe  frieube  l^erEome,  (piod  coram  deo  Christo  frolid)  fcl), 

describit  iam.    Istud  gaudinm,  (|Uod   innltis  offenbaret  I)aft,  !ompt  bal)cr,  bo« 
bu  ^aft  hü^  \oij  2C.     Hoc  giaudinni   tonipt  nid;t  bai)er,   undc  gaudium  nnuidi 

30\31  Isa  9  r 


206  $rebigteii  bc«  Sntjre?  1541. 

R]  oritiir,  scilioet  inm  gelb,  gilt,  d)Xi,  getüalt,  tuolliift  hb  fleif($§,  freffcn,  laiiffeit, 
'ijUXtn,  allerlei}  mutlüiHen  3C.  111  nd  transit,  mors  frifft,  ahsorbet.  Hoc 
gaudiuui  non  talciii  urfpritng  liabet,  aliani  orig|iuein ,  et  qiiae  nou  Qiiff^ovet 
nee  nobisciim  jiioritiir,  sed  in  ea  nianebinius  gaudentes  in  eteruum,  ut  [kt 
mortem,  ^eE,  teufel  bringe.  Hoc  g|audium  attulit  puellus,  quod  dat  üs,  qiii  s 
eum  suscipiunt,  Ijalteu  fic^  311  feinem  9ieic§.  @e|et  3  bestes,  bie  er  mit  einer 
fc^Iac^t  barniber  legt,  qui  o  bostes  fuernnt  unfer  Ijerlleib  iinb  trakirig!|eit. 
Ubi  illi  ;5  sunt,  non  potest  fold)  gaudium  esse.  Xon  loquor  de  gaiidio,  ut 
mundani  iio[mines  babent,  sed  venieute  bora  mortis,  ba§  be§  (Street  Bein,  fo 
g^et  bcr  frcuben  üiel   in  momento  tlinnseg.     Imi>  totius  mundi  gaudium  nibil.    10 

Mors  mai^t  aEer  frenben  ein  enbe.  9tu  folten  luir  ba^in  erBeiten,  ut  etiam 
non  araittamus  g|audium  illa  morte  veniente.  Verum  caro  non  curat  gaudium 
eternum,  sed  tantum  praesens  quaerit.  2)er  3  feinbe  leinen  nemo  occidit, 
sed  nos  omaes  occidunt.  Non  is  accedat,  de  quo  propbeta,  alias,  sive  sis 
Turca,  obnoxius  eris  istis  tribus,  seuties  ^oäj  et  habes  treifier,  ber  bic^  \<iä)t.  i^ 
@l  ift  ein  Itieitleuftig  materl),  tamen  de  ea  loquemur,  ut  intel|ligamus  v|erum 
i.fiov.  15. .Mi. gaudium  unb  ba§  lieBe  f|inbUn  JU  e^ren.  1.  Cor.  15.  sie  inquit:  'Tunc 
implebitur  sermo,  (pii  scriptus :  Victoria  vicit  mortem',  ©a  Jüirb  man  benn 
fo  reben  fonnen:  'S^ob,  ubi  aculeus?  !qcU,  h)0  ift  bein  fpie§?  Sed  aculeus 
mortis  p|eccatum  et  lex  ift  ma^t,  !rafft  pcccati'.  ©e^t  er  '?  aneinanber:  20 
pjeccatum,  mortem  et  legem.  Et  isti  '■'>  sunt  auc^  t)ie  im  propf)eten.  ©.  5|5|aulu§ 
ma(^t§  troftlid)  et  pro])b|eta[e  mQ(I;en  ein  prosopjopeiam.  ^|anlu§  malet  fie 
i)er,  ut  bionus  pictor  mortem  piugit,  cum  tamen  mors  non  sit  revera  ita 
pingenda.  Sic  bic  propbeta  et  Piaulus  machen  Üj  Bilber  an§  inen,  quod  sint 
brel)  giroffe,  mei^tige  S^ljrannen  cum  innumerabili  exercitu.  Ut  sie  d|icerem:  2r. 
Turca,  papa,  fjeifer,  ut  babercmus  istos  3  hostes  geBilbet  in  bie  3  perfon. 
.Sic  isti  nostri  liostes  3,  (][uauquaiu  non  sie  est,  sed  ideo,  ut  beftc  beffer 
gefafft  unb  öerftanben.  Ego  ^aBs  gern,  hab  fi(|  föott  auffdjelete  öon  ben  3 
liostibLUS,  quod  sit  iuimicus  istis  3.  Et  tamen  mors  cius  jom.  I.iex,  pcccatum 
feine  plage.  Et  fe^t  suum  filium  baJoiber,  qui  istos  3  bestes  unb  fpi|en  tob=  3" 
f(^le^et.  öi  ita  iuspicimus  devuii,  ut  non  im  tob,  pjeccato,  lege  videanuis. 
S)a§  ift  ein  treffl[i(^e,  l^o'^e  loeif^ieit  unb  lieBIidjer  Blict,  qui  potest  contingere. 
I.  OTotc  2,17  Quia  scrip[tura  statini  coniungit  istis  dcum,  ut  in  principio  Gene.  2.  'morto 
morieris'.  Ibi  tob  dei  jorn  unb  unginab.  Ideo  quaudo  lionio  audit  mortem, 
statim  cog|itat  3llDe.  2)a§  t^ut  ®ott.  ^JJtenget  alfo  ben  tob  Balb  cum  deo  si 
in  corde.  Si  p|eccatum,  si  recte  sentitur,  est  dei  ftraffe.  Sic  lex  terret  et 
dicit:  S)a§  I^at  ©Ott  geboten,  et  ego  non  ijobä  ge[)alten.    S)a§  Ijeifft  ministerium 

2  lugum  odieris  r  f)  über  bringe  steht  non  inipeditm-  sp  15  über  ^oä)  steht 

iuguiii  sp        über  habes  steht  tuten  sp  17  vor  1.  steht  Paii[lus  sp  18  zu  sermo  steht 

©t)tiid&  xp  rh         über  Victoria  steht  ©ieg  sp         über  mortem  steht  »etfc^tlingen  sp        I  COR 
XV  )■  ."0   Lex    est    dei   verbum    iustuni,  sanctum  r  35  SO®,  vt  bie  inopliiela  et 

I-auLliis  ,■         3(1  ©U9i3:  eSRSKSS  '• 


^Jtr.  4  [8.  Sammr).  207 

ß]  mortis,  legis,  ad  hoc  a  deo  institutiini,  iit  lioiiio  fule  i^uum  peccatuiu  et 
miseriani.  I.sta  o  ftlid  Isa[ias  6ilbct  nobis  fo  fur,  ba§  hJtr  p|ecentiiiii,  mortem, 
legem  unb  ULnfcrii  f)[cri"  ÖJ[Ott  fo  brein  inentieii,  ut  sciamus  uon  fabulam, 
tvüiini,  crtic^tet  bing,  Sed  ein  gvoffen  crn[t  iiiib  jii)ie(!lii^  bing,  qiiod  peccatum, 

5  mors,  lex,  isti  3  hostes  nos  teueant  viactos  ic.  Ipse  urget  per  legem,  p|eccatuiii. 
Si  iioii  servamus,  ift  er  iin§  feinb  :c.  S)ie  prebigt  fol  man  laffen  gef)eii,  ut 
li<>|miues  veniant  ad  cogiiitionem  iv§  jameiS,  quia  fie  ftidcit  unter  ben  3 
^evrn:  ®efe^,  fiunb,  tob. 

Post  uBer  bic  prebigt  efficax  fnit.  !ompt  alia  pracdicatio,    (piae  greifft 

III  bie  3  \tüä  anberö  an  unb  t^ut  @ott  non  solum  ah  Ins  3  fjintoeg,  sed  etiam 
je^t  in  batüiber.  Prius  ft^et  (Sott  Bet)  bem  geie|,  pjeccato,  morte,  imo  cv 
ftcf)et  contra  nos  in  praedicatioue  legis  3C.  Qu!  sie  sentit,  recte  Intel  ligit, 
•  juando  scilicet  sentit  mortem,  et  dioit:  deus  ift  mir  gvOUt.  25a§  laffe  man 
gefjeu.     (S'S  ^eifft  nic^t,  ut  Ant[inomi  docent.     Scd  ninn  fol  bic  Icute  fifjredEcu, 

15  non  ut  Autinomi,  bic  OerjlDeLifelteu,  tüoUen  ber  Icute  fd^oneu,  feuBcrUcf)  mit 
inen  reben,  '^eben  £)inben  an.  S)a§  ^eift  bie  frandijett  üerbecEt,  tum  cgrotus 
non  curat  medieum.  tSi  vis  ar|t,  ubi,  et  is  folt  bir  nic^tC'  fugen  quam  hoc: 
non  habes  periculosum  ulcus,  morbnm  k.  Tbi  treugftu  bid^  felB?'.  Hed 
diceudum  sie:  SieBer  S^octor,  lieber  Salbircr,  fuge  mir,  Ina-S  mir  feile  ift,  <■( 

•iu  postquam  dixerit:  @5  ift  ein  giroffer  fd^abe,  Q-i  luirb  bir  ben  {)al§  foften  k. 
äßo  nu  rat?  S)a  ftf)et  medicus  bir  bet).  Prins  contra  te  fuit,  imo  ^at  bir§ 
leben  abgefprod)en.  tSi  uicf)t  lefft  bir  ^elffen,  muftu  fterBen.  S)a  ftl^et  ber 
or^t  et  infirmitas  betbc  lüiber  bicE),  ut  deus  in  3  istis  contra  peccatorcm. 
Sed  postea  medicus  öerfreuc^t   fid)  öon   bem   fd^aben  et  dielt:   Sic   volumus 

2.'.  roten,  unb  legt  fic^  ftradE'5  contra  intirmitatem.  Si  autem  medicus  non  v|ult 
terrere  egrotum.  morltm-.  S)em  3lrljt  foI  man  ben  ^al§.  Sic  istis  docto[ribus 
Antinomicis  os  juftopffen  mit  cim  ftrang,  qui  nohmt  terrere  ho|mines.  S)u 
lüilt  machen,  ha§  bie  ho|mines  fidler  f)tnge^en  unb  ba§  giaudium  nidfjt  l)tn  ju 
fomen.     1.  let  l^erge'^en  legem,    «juae  offenbjoret  p;eccatuni,  bringt  auff  bid) 

30  etiam  mit  bem  morte,  bringt  bid;  in  bie  t)eEe.  Et  deus  ftcl)ct  babcl).  3d) 
i)ab^  gebeten,  ba  tuiber  ^aftu  ge^anbelt,  ergo  mortis  reus.  Postea  laffc  ba§ 
angefidjt  nnber§  leren  a  lege,  pieccato  et  morte  et  fteÜe  fid^,  ac  löolt§  ntc^t 
toiffen,  unb  ftetle  fidf)  ^u  mir.  Sunt  contra  3,  .sed  volo  ju  bir  tretten,  <]ui 
prius  ab  istis  3  steti,   et  nunc  contra    peccatum,    mortem,   legem.     Ista   est 

■Si  pi-aedieatio  catechis|mi  unb  alle§  beibe»  auff§  l)od^fte  treiben.  1.  <|uia  vulgus 
putat  sc  E|uangelium  habere  et  nihil  esse  amplius  peccatum,  securus  non 
timet  mortem,  iram  dei,  quasi  omuino  liberi  essent.  Victoria  ift  gefcl}cl)cn  et 
deus  per  Christum  trium])havit,  sed  Christus  ad  dcx|teram,  sed  tu  adhuc  In 
regno  diab|oli.     Soltu  aud^  bü'^in,  1.  est,  quod  deus,  qui  prius  sua  lege 

40  mit  ber  funbe  feinbe  toorbcn  unb  ftrafft  pieccatum  morte.    jDa§  Hagen  alle 

JT  über  otljt  -Htcld  cliirur^'O         29  Lex  r         :i'J ]  llibcrg  fraijüch 


208  i'rcbigtcu  bcd  3oI)re§  1541. 

SP!  i3ofl'^'^'^i^9^"  "^  '"  ^''"''''^"*=  SÖer   fnn,  A^förr,  fiii;  biv  fclcifam?    ^ä)  vuff   au§ 

*!■  130, 1  ticffei  not.     Den  öer§  ntufte  man  am  erften  lernen  fingen  et  totum  psaltprimu. 

*'j3'p''3^' Sic 'Miseivie  lueP  3C.  Post  tibi  'Si  iiiicjiiitatcs  obser|  vaveris.^  @0  lieibcimpt  niid) 
bein  gefeli  et  mein  peceatuin  jum  tob,  BiEid]  nnb  re(i)t.  1 .  baS  gefe|  ift  bein  nub 
Ijaft  arfjt  bvauff,  \vo  nnred^t.    SBer  luil  bcine  angcn  ablnenben?    Quid  facies?    •'. 

sei- 130, 4  A(ide:  'Qnia  apuil  te  propiciatio  est'.  Aliud  est,  deuiii  p(:ccattiiii  videre, 
aliud  rcniitteie.  Ipse  videt  p|eecatum.  ideo  mnftn  bic^  fni"  im  fnrd)ten,  unb 
ftiafft§  onc^.  Post  venit  renüs.sio  [)|eccatonim.  Sa  tedet  er  fein  angefiiiit 
3U.  Q.  <1.  Haetcim.s  per  legem  revelavi  et  osteudi  peccatuni  iis,  qiii  iion 
tniffefcrtig  finb,  et  si  tu  non  vis  videre,  poDain   ob  oculos,  ut  videas.    Ideo   lo 

Sfi- 1, 15  frigide  bid;  brein,  baö  id;  mein  nngefic^t  jubed e.  ' Avertam  oculos"  jc.  Q,uo- 
modo?  Si  gemis  et  nou  cog|itas,  quod  velis  pro  eis  satisfacere,  sed  credis 
iu  Christum,  tum  lüil  ic^  bir  pjeccatum  Vergeben,  qune  ])rius  vidi.  Aliaui 
])raedicatioii('ni  afleram,  sed  rcspcctio  peceati  fol  bergcl^en,  Reniissio  p|eccati 
fol  ^crnac§  gcljcn.  Si  inspexisti  pieccatuui  et  ^JJofeö  mit  jeim  gornigcn  angcfid)t  n 
auggepfcbigt  [jat,  fo  fomljt  bcnn  ha§  lieb  linblein,  ha§  fetien  luir  ju  un§ 
contra  [)atreni  et  iraiii  cius  et  ])|cccatum  et  mortem.  (S"§  mu§  aber  ßtjtiftug 
bcr  becEel  fein  unb  bie  larbcn,  bie  ULnfer  TiLex'r  ®[Ott  für  fein  angefid;t  fteHc 
».Wok33,20et  videat  nos  mit  eitn  netucn  angefic^t  an.  'Non  vid|ebit  mc  liomo  et  vivet.' 
.'i.!mo(f*,24Serutati'r  maiestatis  opprinietur  a  gl(iri;i,  quin  'ignis  consumens'.  frifft  bie  20 
gian^  tuclt  loeg.  Sed  lnir  freud)cn  unter  bie  bede,  unter  bie  jarte  nienfd)eit, 
(|iiae  bereinigt  ift  mit  bcr  (Mottlieit  in  einiger  perfon.  S)o  ^aben  sub  ista 
mibe  Infft,  fonft  frifft  uns  bie  f)it!e  ouff  3C.  S)cr  5prebigt  fol  feine  an^  bie 
anber  fein,  l'rior  [iraeecdat,  (|iiae  rcvelat  peccatuni,  mm  illa  tantiim,  (juam 
Aiitinonii  urgent,  ut  non  liomines  perterrefiant.  Hoc  e.-^t,  ijuod  ait  propheta:  2.^ 
Tres  babetis  contra  vos  bostes,  ^oä),  9{ut^,  ftetfen.  ®cfcf;irr,  lüie  man  ein 
^iferb  anfpannet.  Yirgam.  S)ie  i^aftu  alte  brcl)  jubrod^cn,  uos  uon.  Primus 
liostis  est  mors.  £)Qa  ift  bie  laft  unb  ba§  jod),  mors  treibet  un§  unter  bie 
erben,  alle  menfcf)|cn  muffen  brnntcr  crftiden.  Ser  Sob  Irnrbe  ung  nidjtS 
tfjun,  ber  gorn  Imirbe  nn§  nic^t  f reffen,  Si  non  iiaberet  ein  fpie§,  tooffeu,  30 
uit)er,  barau  tnir  fterbcn  muffen.  Sae  ift  bie  3{ute  ber  fd}ulber  i.  e.  fnube 
ift  fc^arff,  fpitj,  ftedjen  tob.  Abi)(jui  uiiiil,  ut  dicitur  de  .serpente:  Sßemi 
man  ber  ©d)]Iangcn  gifft  nimpt,  tanS  uid;t  frfioben  nee  est  amplius  .«erpeus, 
^ed  ut  Hgnum  vel  dcciditur  taiub-m,  fLonn  fciu  bcfd^loereu,  ift  leidet  ju  tbun. 
SBenn  bie  gifft  au§getretten ,  ftid^t  bic^  nidjt,  t[)ut  feinen,  et  tarnen  ©erlang,  35 
sed  gifft  mac^ts.  Sic  tob  toürbc  unS  >uoI  aufrieben  loffeu,  fo  er  nic^t  in 
fid)  gifft  ()ette  i.  e.  p|cccatum,  hau  man  ©lott  ungctjorfam.  ^'i  milkim  esset 
i.imojf 2, 17 pjeccatum,  tum  nee  mors.  Sed  posito  peccato  pouitur  mors,  ut  Gen.:  'Iu 
(fjfrti.  18, 4(niacunrjue  die  comederis,  raoriei'is'.     Ezech.     'Anima,  qiiae  peccaverit,   ipsa 

•2j:}  ps.  51.  130  r        23  Ksa.  4.  r         27  (Seeptrum)  exactoris  {lugum  oneris)  MOKS  r 
S2  Vii'gji  liuineri  poecitiiui  r 
')  D.  i.  ohne. 


9lr.  4  [8.  3oniint].  209 

R]  raorietur'  q.  d.  nulla  auima  moritiir  nisi  peccaus.  Absq[ue  veueuo  serpeiis 
nihil  est.  Sic  p|eccato  ablato  noii  est  mors.  Sic  in  futjura  vita  non  erit 
nioi's,  sie  aec  nunc  credentes  mortem  sentinnt,  (piia  non  peccatuni  habent. 
Sic  dicit:  vorabo  te,  Non   iuvenis    venenuiu  in  me,   bei'  fpi|  frafft  tft  nicf}t 

s  m'^ev  in  mir,  venenum  ift  bir  genomcn,  bie  fpi|  tft  gebrod^en,  !anft  nid)t 
me^l'  fte(^en,  Ijauen.  Sic  mors  nihil  posset  sine  p|eccato  iit  serpens  sine 
veneno.  @o  Itiir  ber  funben  finb  Io§,  nihil  potest  mors  et  infernus  contra 
nos.  Sed  donec  peccatuni  manet,  potens  est  mors.  j\fortem  non  effug|iomus, 
uisi   prius    sit   sublatum   peccatuni.     Si   hoc   manet,   mors   est  dominus.     Si 

10  vis  liberari  a  morte,  oportet  prius  peccatum  tolli,  quia  omnem  vim  habet 
mors  a  peccato.  Sic  lo(|uitur  propheta,  Paulus.  Ibi  t^ut  itner  ^intuecj. 
2l6ev  ha§  fold^g  geft^tcflt,  fontpt  ba^er,  quin  nobis  natus  puer.  o"  tob  habet 
omiiem  vim,  mac^t  a  p|eccato.  äBo  fompt  bie  fiinbe  '^er?  )^an  man  ber 
nid^t   ttieren?      Non.     6§   fei)   benn,    bo§   bu  a  maledictioue   legis   liberatus, 

15  quae  est  Irofft  ber  funben.  Nimi  haec  sancta  lex  es|set  potentia  peccati? 
Si  .  .  .  aiidit,  mirb  IloII  et  t[6rid^t.  Imo  ratio  dicit:  lex  est  trofft  operum 
b|onorum,  prohibens  Itieret  mala,  praecipiens  forbert  iusticiam.  Ergo  est 
potentia  iusticiae  contra  hiiiisticiam.  Sic  loquitnr  mundus  et  iurista,  et 
voinm  est  secnndum   euferlid;    Ipcfcn,   quia  lex  treifit  bie  lente  ad  iusticiam 

20  contra  iniusticiam.  Quare  invertit  P|aulus  hunc  sermonem  vocans  potentiam 
jjjeccati  et  iniusticinc'.'  Novum  nomeii,  horeticus.  blasphemus,  (juod  gibt  legi 
fo  ein  fc^enblic^en  namen  diicens:  Si  non  esset  lex,  non  peccatum  esset.  Si 
lex  non  accnsaret  nee  p|eccatum  terreret,  illo  peccato  ablato  mors  est 
mortua. 

25  Ergo  tollaraus   legem   et   faciat  quisq[ue,    (piod    vult.     Estis   lil^eri    a 

peccato,  lege,  morte.  Ergo  decem  prae|cepta  non  praedicanda.  @in  feifer 
tan  tool  legem  ttiegt^un,  ut  hoc  vel  alio  die  non  edatur.  Sed  illa  lex  de! 
non  sie  confringetiir.  Sed  puer  iste  natus  nobis  3C.  Nos  !^a6en§  Inol  unS 
unterftanben,  ut  hnpleremus  legem.     Sic  toollen  tüir  peccatum  niegtl^un  pei' 

:!o  nostra  opera,  legem  implere.  Peccatum  buffe  id),  mortem  Uni  id)  cntlcilffeu. 
SBo  ghJ  ergo  venit  f|inblin,  de  <|Uo  propiicta:  puer  natus  est  nobis".'  Tu 
coufregisti  iugum  K.  Xu  niufty  tt)un.  (Sr  ift  ber  man,  ber§  t^ut.  3Bic 
6rid)t  er§,  ha§  er§  für  un-3  erfüllet,  ba  loirS  nic^t  funben?  De  hoc  (pio- 
tannis  concionamur.     Lex  est  poteutia   pjcccati,   non   quod  iubeat  pjeccatum 

Si  t'acere  aut,  ut  (juisq[ue  faciat,  quod  velit.  Sed  hoc  tacit,  leui^tet  in  cor  unb 
offenbaret  tibi  peccata,  quae  mag|ua  et  multa,  ut  dixi  de  medico.  ©ein  rebe 
ift  beiner  !rnnc!l)eit  frafft,  imo  gifft.  Tu  cogitas  levem  infirniitatem.  @§ 
ift  ber  rcd)t  Ictbige  tob  in  bir,  dicit.  Ibi  lex  tuecEt  bie  IrancE^ieit  red;t  auff, 
ubi   prius  cog]itasti  esse  ein  Übergang.    Sed  muft  an  ber  !|rancE^eit  fterben. 


14  nach  liberatus  steht  eäu/ehlammert  ba§  t  ongreifft  lefi-em  dei         Ifi  Iugum  oiieiis.  [ 
LF.X  r         7ß  .  .  .]  g         28  über  eonfiingitur  steht  abrogatur  sj) 

üuttierS  aOetfe,    XLIX  1-1 


210  5}.'rebigteu  be§  Soljrcä  1541. 

Rllbi  liugiia   est    potcntia    tiiao    infirniitatis   et  betnc»  toblidjen  fc[)abeu.     Prius 
h)ar§  itidjt  Icknbig,  reget  fid;  nidjt.     Sc<l  quia  lingua  sim  per  ininisieriiun 
legis  brein   tompt,  erregt.     Sic  lingua  medici  ift  ein    Jirafft  betn§  i(^aben§ 
i.  e.  ostendit  tibi  tnorbiim  et  excitat  te,  ut  iam  seiitias,  quae  prius  non.    Sie 
lex    ostendit,   quäle,   quaiituiu   p|eceatuni,   qnod    deiim  non  timeo  uec  hodio    .s 
diligo.     So  boje  biftu,    ut  non  dilig|as  denm.     Inio  gront  fitft  im  furfe^t  in 
corde.     Ibi   lex   faeit  hoc   ]>|eccatum    vi^'unl.     Ideo   dicitnr   potentia  peccati, 
ubi  pieccatuni  interne  vivit,  ut  sentias  et  dicas:  suiu  darauatus,  et  d&speras. 
©0  9et)en  bic  brel)  auficinnnber.     Lex  treibt  btc  funbe,  ift  ber  ftoB  et  offen= 
B|Ort,    quod    damnntus,    ut    Vtiigel^orfam    in    ('mnib[iis  jiraeceptis.     Ibi  .sentis   lo 
peccatum,    post   i)eecatuni    ift    bcr    fpieS   mortis.      Sic    liabes   in   corde  [oä), 
rutetl  uitb  ftedcn,   luie   Iniltu  im   tfjiiii?     Ibi  nuilura   consiÜum  in  to  et  nie 
invenis.    ^ä)  lüolt  iegjcni  gerne  tücgt[)un.     Ibi  scriptum:  dilige  denni  ex  toto 
corde,  hjirÄe  bic^  ernu§.    6§  mu§  megget()an  fein.    'Jiid;t  aber  alfo,  ut  non 
])raedicetur.     Inio  man  mii§  Q5ott   Iic6  liciticn  lunt  ginn^em  'perlen  unb  im  if. 
ge^orfam  fein.    3Bie  tt)nn  Joir  im?    Idoo  ifts  ein  fd;tt)cr  laft,  nullo  opcre 
nostro  ab  ea  posse  liberari.    Lex  treibt,  p|eccatuni  beifft,  mors  oceidit.    Sic 
iuöm. 7, 26 lomen  toir  erQu§  I>co  gratia.    P|aulus  i.e.  ®ot  fei)  lob  gefagt  unb  gcbondt, 
qnod  natus  puellus.    'SBer  nn§  ba§  tinb|lein  nid^t  geborn.'    £ay  rl)umet  f)ic 
propjheta,   quod   is   tilius   natus   superavil    ista  tria.     6r  rumort  unter  inen,    20 
er   greifft   an   pjeccatum,   legem   et    dicit:   i^sä)   lüil  ha§  @efe|  erfuüen  ut 
U!i.4i',  gpsal.  40.     S)a§   '^at    nemo   nisi    ipse   gefungen.     Deindc   lex    crucifixit    nie   et 
befc^ulbigt    me    ut    blasph|cnuim,    et   tituhuu    gessi    omuium    j)eccatorum    in 
mundo,  et  mihi  fit  unrcdjt.     Ibi  fit  legis  dominus  et  dicit:  Ego  liber  a  lege, 
nihil  debeo  illi.    Ideo  (pii  nie  adoranl.  benen  fol  lex  U'Cggenomen  fein.    Xon   äi 
ut  non  nianeat,  sed  fol  bie  ftafft  berlieren.     Non   fol  mf)er  !r|afft  peccati 
fein,  .sed  manebit,    (|uia  in  celo  diligunt  d(>um  angeli  ex  toto  corde  i.  c.  lex 
?ol  un§  nic^t  mt)er  fd)reden  nee  ofBcium  suuni  üben,  quia  ibi  ber'^ang  ftc£)ct : 
qui  in  eum  c;redit,  ei  pieecatura  non  imputatur.    Sed  sie  consolatur  Christu.s 
suos  inquien.s:  Ego  implevi  legem,  peccata  tibi  re|missa.    Lex  ergo  snbstan-  30 
tialitcr  an  im  felbe§  manet.    Sed  eins  potentia  aufertur.    Sic  oportet  med|icu.s 
mutet  linguam:  Ecce  salntare  hoc  medicaraentnm,  tum  salvns  erit  aegrotus. 
Sie  frandljeit  ift  norf;  nid)t  t)inmeg,  tarnen  ista  verba  ablata:  S)u  mnft  gclniu 
fterben.      Sed   iam    laut§  fo:    Non    amplins   morieris.      Es   C(uidem    infirmus, 
sed  infirjmitas   non  est  ad  mortem.     Sic  lex  non   potest  accusnre,   piccatum    s.s 

non  auff rüden,  q|uanquam  adliuc  restat,  fo  !^eilet  er  boc^  bvün  unb  troftet 
pieceatiun  non  esse  ad  mortem,  et  lex  non  accusat  ad  mortem.  Sed  dabo 
tibi  sLpiritum  s|anctum.  Ivcx  manet.  sed  gifft  ift  ei  genomen.  Sic  peeeatinn 
non  est  anqjlius  fpie§,  ftad)el,  quia  non  dicit:  bu  muft  fterben.     In  me  i)e(;- 


;.S'  Ko.  7.  »•         JJ  |Ts.  40.  >•  2.5  über  titulum  gessi  steht  Maletlliotus  qui   pemlpt   in 

ligiio  xj>  r  J  t   iiiU'crfjt  sp  ülier  tmfd^lltb  '^4125   l,cx   nlirngnta  f|nii?  r 


9Jr.  5  [y.  Samtnt].  211 

R]  oatiini  superest,  in  Christo  noii.  Ijcx  non  amplius  est  £r|afft  peccati,  (juiu 
cvedo  iu  Chrir^tiim.  Sic  peccatiiiu  inilft  UÜr  nicf;t  mit  bcm  tob  fatelDeu,  (pii:i 
betn  fpicä  ift  jubrod^cn,  quia  credo  in  Cliiifsttim.  Mdis  post  ^at  fein  red^t, 
cum   lex    non   potest   damnare    et  peccatura   neu   habet  ftac^el.     Sie   suiuus 

5  liberi  ab  istis  tribus.  3lIIe  brel)  fcinb  ftnb  !^inlt)eg.  Lege  ablnta  tum  p|ec- 
catiiiii  est  ablatuin,  etsi  non  peiiitus  ablatum  auff  erben,  tanien  fein  fpieS  ift 
ftumpff.  Sic  etsi  mors  ift  nic^t  gar  Ijtniüeg  et  nie  vorat,  tauien  mu§  er 
loiber  geben.  S)q§  tft  bie  freube,  quod  pü  habemus  jc.  Ut  in  hello,  ubi 
fuit  raagiium  periciilura,  fit  post  niax|imuni  iiandium.    Sic  hie  fuit  ma\|iminn 

10   peii|culum,   sed  ubi  audimus  et  credimus  j)iophetiae  huic,   baä  g^et  an  alte 

3lD   fc§h)erb  fc§lac§t  JU.     l^t  Gid|eon   fccit,    ipii    uiiiil  fccit,   blie§  tantuni  ctn3!i(iit.7,istf. 
l^ornlin,    et    ipsi    fdjlugeu    firf)   felber    tob.      Mn    non    .-cluni    audiendn,    sed 
dicentl;i   aliis.    Wan  fol  bem  33albtrer  haS^   lanh  öerbietcn,  bei  ben  fc^oben 
h)il    Oer^alten,    sed    ostendit    tibi   beinen   fd^aben,    alioqui    nihil    curat    tuani 

15  niedicinani.  Sic  Moises  tnu§  Üor  ba  fein,  ut  osteudat  legem,  ])|Occatniii, 
mortem.  Ubi  hoc,  sequitur  isla  pracdicatio,  ba§  fic^  ®ott  üon  ben  brcicn 
feinben  bertreud^t,  non  ut  legem,  pieccatum  et  mortem  auferat,  sed  ut  \vx 
üon  accuset,  peccatmn  non  terreat,  non  te  voret  mors. 


■1  Mors  r         12  üher  ipsi  steht  inadiaiiitae  sp       Gideon 


5.  .  9. 3nminv  IMl. 

^rcbigt  um  1.  ©ountttfj  Hnrf)  %tV()ttnin. 

U]  Dominica   1.  |)ost  ferias  Epiphaniae.     Koni.  12.  iitömis,  ifi. 

20  (  111'  ist.i  Epjistola  hddicrna  die  legatur  unb  tüie  fie  ficf;  i'uni  Ruaugi'lio 
reime,  »noüen  Itiir  fparcn  nnb  bie  jeit  unnu^Uc^  nti^t  öerlieren.  3ft  ein 
ebler,  fc^oner  S^Cjt.  Totum  cap[ut  istud  solet  proponi  istis,  qui  Christiani 
et  assecuti  raisericordiain  per  fi|liiim  dei,  qui  nortint  nunc,  quomodo  crederc, 
vivere  debeant  et   quid  exjiectandum  post  haue  vitam.    Et  tarnen  hie  viveii- 

21  dum  in  mundo  sub  diabolo  et  in  pec|catrice  carne.  Istis  praedicat  et  dicit, 
ut  memores  sint  an  bie  harml^  crfetgfeit,  qunm  erlongt  ex  mera  gratia  sine 
ineritis,  et  quod  liberati  ])cr  (,'iiristum  ex  p|eccato,  inorte.  Ideo  foüen  fid) 
laffen  ertnanen.  Ibi  non  praecepto  opus,  .sed  adhorjtationem  facit,  iit  ipiis- 
que  cogjitet,  quid  ei  acciderit,  ma§  föott  Oll  ftdt)  ^  gelDatlb  t)a'6c,   foI  gnitiaiii 

30  et  misericordiam  ftd^  laffen  beloegett,  ut  deo  deiiiceps  get)orfam  Inere  nnb 

t{)et,  quod  placituin,  scqucrotur  dei  voi|untatem.  ( 'ertc  i|ui  nou  nioNcnliii- 
inenarrabili  misericordia,  ut  loiHiglid)  get)orfam  fein,  bie  mag  mnii  sul»  lege 
imer  t)in  laffen  ftcrfen  bleiben,  fareii  borfj  jum  lenffel  ,]n. 

in  liora.  12.  r         J'J  üher  ficf)  steht  in 
')  =  s?e. 

U* 


212  ^Ivebigten  bc?  Sfo^reg  1541. 

R]  Cniii  ita  sit,  (jiunl  fcligifcit  erlanget  iiabt  uiib  feib  eilojet,  et  in  regno 

gratiae,  niiserioordiae,  obsecro  vos,  ir  Jüolt  bl'Qn  gebenden,  et  propter  illain 
Irolt  fo  f^un,    iit  folget  ®0ttC§  iuiücn,  ut  sitis  gmti  liuir  gratiae  et  niiscri- 
cordiae,  ne  sit  iiiefKcax.    TeiTil)ilc,  si  istani  aniitteremiis,  melius,  si  nunqiiam 
I)etten  erlangt.     Ideo  admoneo  vos  projiter  doi  misericordiam,  ut  jc.  1.  |ol§    s 
ba§  fein,     ^i  folt    einer  lei(^nam,    flieifc^  nnb  6|lnt,    et  (|«icqnid    hahetis 
secundum  vet[ereiii  lic>iinineiii,  jii  eint  opfjer  machen  et  talciii  liostiam,  c|iiae 
sit  Viva,  beneplacens.     S)a§  fei)  l^infort  einer  ©üttelbienft  i.  <■.  6{)riftUc^er 
C^ott|bienft,  ehjr  me^,  mctten,  7  Imrae,  clur  faften,  betten,  et  q|uid(|iiid  fo(  dei 
p(>|)iihis  t^un.     ®Q    folt    ir   pfaffen   fein   et  deo  serviie.     Sepe  andistis:  Ö)ot   m 
unb  UoW  geljort  jufameii  nt  9J{nn  uiib  InietB.    Non  est  6^eman,  nisi  habeat 
coniugeni.     Nemo  ])ater  .sine  fiiio,  econtra.     Sic  uou  ^etfjt  ®ott,  nisi  habeat 
populum.      Aliocpii  Adonai,    nisi    relative,    nisi    liab|eat    popiuhmi.      Omnes 
popiuli    siios    habent    deos.      Israel    habet    verum,    et    econtra.     Cum    ergo 
popjulus  non  sit  sine  deo,  et  \os  iam  dei  pop|ulus  estis  et  deus  vester  dcus,  i.s 
fo  gebendt,  baS  ir  auc^  ein  cultum  '^abt,  imb  er  InirbS  mä)  lo'^nen.    Qx  Icfft 

im  nmbfonit  nid;t  bienen.    t^r  l)ot  ^nimr  fid)  erzeigt,  i\ 1  sitis  popiulus  suus, 

(|Mia  vobis  gnobe,  b|arnxl)ertiglcit ,  redemptionem  a  ])|eccato,  morte,  lege 
diinavit,  etiani  lianc  leben,  letitiam.  Hoc  focit  nKS  ein  froniev,  b;arin{iert^[igcr, 
gncbiger  @|ott.  -Jhi  bienet  im  loieber,  non,  quod  ei  nb  folt  feuffcu  nt  Monadii  20 
in  cenobiis.  Est  gratia,  quam  dedit  gratis,  et  dicit:  cum  tibi  servivi,  bienc 
mir  nuf^,  cmn  omnia  prinius  ex  niera  gratia  tibi  dedi,  ideo  fol  iä)  im  Ifibcr 
bienen  unb  mic^  l)alltcn  nls  subditus  dci,  <|ni  me  obruit  omni  gcnere  bcnc- 
ficiorum.  Ideo  muffen  loir  aÜe  Pfaffen  tuerbeii.  6f)riftu§  tft  ein  groffer 
loeil^e  bifd^off,  loeiljet  t|otinn  nnmdum  jln  pfaffen.  Omnes  Christiani,  qui  05 
acceperunt  i.stani  gjratiani.  fol|len  gcbienrfen,  <|niHl  sini  pfaffen  et  in  sacer- 
d  otali  statu.  Sed  non  foUcn  folt^e  platten,  läppen  tragen  nt  illi  in  papatu. 
®r  fd)eret  inen  ein  anber  plaitten  unb  pflegt  iuen  ein  anber  (Jappen  an3U= 
jiefien,  nt  in  siMpuMitibius  cernere  est,  ()ette  einer  ein  gantj  jar  bran  ju 
prcbigen.      Prinnnu   sit  ante  omnia:   ^r   muft  pfaffen  fein,     in   vctcri  Test|a-   30 

mento  lüarenS  fleifd)er  non  öom  l)anblnerd,  sed  in  ber  t^at,  tnenn  fie  foltcn 
opffern  in  sab|bato,  mnften  fertig  fein,  ha^  fie  ba§  lianbloerrf  luol  Iitnben, 
fd^inben  unb  ,')iuteilen,  bie  Sd;epa  anlegen,  bocfe,  felbcr,  Qd^fcn  jd;lac^ten,  l'er= 
goffen  blut  unb  brauten  in  altari  deo  unb  opfferten.  Hoc  illorum  oflfitium. 
2)a§  folt  ir  nn  iiidjt  tf)UU.  Xon  volo  vos  sacerdotes  tales  esse,  qui  creditis,  35 
lafft§  ge^en.  Ncc  fo  fd)lad}t§  ut  gentiles  et  papa,  qui  5Jleffe  mac^t.  Sed 
indicalio,  quales  odjfen,  fd)ep§  folt  fd)lad)ten.  6§  ift  nur  ein  falbe,  bocE, 
jieg,  ben  ir  fdjladjten  folt:  Q\mx  eigen  leib,  '^iä)  loil  eud^  nidjt  fern  £)eiffen 
gefjen,  nt  fern  ijoM  hostiam  unb  unloft  brauff  loenbet  unb  telnr  leuffet,  sed 
auff  nctf)ft  finbeftU'j  ,'C.  habes  corpus,   habes  aiu'es,   oenlos,   menibra,  fljCifdj   4u 


8  Ciiltiis   pinnini  r  lOjIJ  Pens   pnpuli  (lo)is  r 


9ir.  5  [9.  aaiiuar].  213 

lf|  uiib  Mut,  hm   leidjuam  foltu   frfjlai^ten.     S)a§  fol  beiit  o\)\\a  jciu,  barulicr 
foltit  pncfter  fein,   ut  loerbcft  ein  pvicftev,   pf'iÜ  u^^'-"  '^i'f)  fcl6§.    'SegciBct 
\cstra  Corpora  u,niei-m  s^\txxn  @ott.'    Kt  ba»  fol  fein  eUicr  (S()riftlidjei-  gott 
bienft,  lafft  ludaeis  corporalem  cultum,  gentibus  unöevftcnblic^  3C.     Ibi  fillb 

s  loii;  omnes  pfaffen  gcluei^et.  Non  solum,  qui  praedicamiis,  sed  vos,  <]ni 
auditores  et  discipuli  estis,  uisi  quod  nos  inceptores.  Quomodo  possiim 
sacrificare  corpus?  Niiin  ita  ut  heretici,  qni  seipsos  praecipjitaruut  e  rupib[us, 
in  mare  demerserunt.i  Tarnen  certa  hostia  mactanda?  Bene,  e§  |oI  ein 
Uernutlffttg  Op^n  fein.     Xoii  occidendum  corpus.    Idem  est  offerre  et  iiiae- 

10  tare.  Quomodo  ergo  fol  treffen?  foI  in  nic§t  tobten  et  tarnen  louvgen  K. 
Postea  expouit  se  apostolus  per  totura  ca])ut.  Vos  debetis  vivani  ofierrc 
liostiam.  Ita  offerte  corpus,  ut  vivuni  sinatis.  Kon  vjult,  ut  cor])us  occi- 
damiis,  nt  nos  Mouachi  fccimus  et  ego  praeeipue,  qui  pntab|amns,  man  inuftc 
fo  frietn,  ^ungern,  butften,  donec  confectum  corpus^,  nt  legitur  de  S.  Ber- 

15  n|ardo^  bQ§  er  ftc^  fogar  cnt()ilt  ab  esn,  potu,  ha^  er  fo  fc^toereu  ?lbeni 
getnan,  bai^  er  non  lunb  ftcl)eu  cum  fratrib^us  nee  legere  psahno.-^.  Sed  loar 
in  cim  eigen  gemac^,  sie  corpus  rtolt  er  angreiffen,  ba§  er§  toolt  jlüiugcn 
nnb  3emen,  ba§  er  fein  6ofe  Infi  folt  fulen.  Sic  non  geringer  liefet  mon  de 
Hieronymo  *   et   de  Hilarione  ^  k.  et   de  me.     ©o  tobtet  man  corpus  untier= 

■.'ü  ftcnbiglic^.  Sed  hoc  opffer,  ba  idj  lion  fagc,  ba§  ijat  ein  öerftnnb.  @§  folt 
ein  Dernunfftiger  ferftanb  brinn  gefudjt  toetben,  quando  dico:  ^x  folt  eucf; 
l'erbrennen  JC.  Lo(|uor  vobiscvnn,  o  Cliristiaui,  sacrificare  debetis,  et  tanien 
Corpora  foEen  vivn  Bleiben.  S)a§  ift  ein».  Sic  ergo  folt  ir  nu  corpus  opffern 
unb  3h)ingen,  ha^  er  ®ot  biene.     Non  ut  Monachi,  qui  non  vere  intei|liguTit, 

•-•6  baS  man  fid^  f)at  geeuffert  oon  oEem,  hci^  ni(^t  göttlich  ift,  sed  tantum,  luaS 
©Ott  jufte^et.  ©Ott  loil  ben  corpus  ^oBcu,  ut  omnibus  membris  et  frefften 
corporis  et  animae  ei  servias  et  mundo  moriaris.  SBeiter  beutet  er  \iä).  Sic 
mutato  corpus,  ut  sit  sanctum.  Ibi  audis  discrinien.  Unöernnnfftig  tobten 
ift,  ut  si  vaeca  mactetur.     Sed  öemuufftiglic^  tobten  ift,    ut  mactes  corpus, 

30  ut  tiat  sauetum.  Hoc  non  fit  uno  die  et  una  liora,  Sed  dies,  noctes  semper, 
sive  vigiles,  dormias,  coquas,  ut  semper  iucedas  in  ornatu  sacerdotaii,  ut 
corpus  sit  hostia  i.  c.  opere,  in  quo  servis  deo,  qni  .  .  .  deo  jlttieb,  bienft. 
Sa»  t^eift  aber  heilig,  quod  non  unl)eilig.  Sic  debet  corpus  mactari:  loenn 
er  lüil  unfeufd^ieit  treiben,  foltu  unficufifieit  tobten.    Sic  debes  corpus  occi- 

35  dcre,  ut  non  sit  ]ib|idint)suni.  gei|ig  fei)  3C.  Sed  f(f)la^e  ben  gei|,  unjUC^t  3C. 
tob,  ut  ordiue  in  textu  recenscbit.  Indicabil,  (|Uod  sanctum,  cjuod  |)ropliauum, 
et  induet  Paulus  sanctas  vestes  et  albam.    ®in  unfc^ulbig  coriius  folt  t)aben 

14IJ5  S.  Bernarilus  r  /.S'  über  aevingct  ale/ä  coiitiiieiitia  sp  PJ  Hiero:  ||  Hilarion.  »• 
27128  Hostia  sancta  r        32  .  ,  ,]  ein  korrigiertes  Wort  unleshar 

')  Vgl.  Schäfer,  Luther  als  Kirclienhistoriker  S.  273  f.  ^)  Beachte  Luthers  Selbst- 
zeiigiiis.  ')  A.  a.  0.  S.  414.  ♦)  Vfil.  Unsrn  Aus;/,  ßd.  12,296.  »)  Vgl.  Scimfer, 
a.  a.  0.  S.  427. 


214  4*rcbigtcii  bc*  ^atjvcä  1511. 

R]uiib  lüei^  albcii,  bic  roten  tofel,  nuac  lib|cnter  sen-it.  Item  ut  !ciu  (jinbeniiä 
fei)  ;i(l  orandinii  ju  @ott.  £)aä  ift  bie  fd^one  blatten,  !nv^  ^qv.  Sic  inc-odis 
dies,  uoetes  in  saeerd|Otali  ve>te,  si  lolireft  bcinen  lüften,  quae  in  corpore; 
tiitj  fttdfen.  Sic  viviim  manet  corpus  ot  taiueii  mactatiir.  Non  vult  deiis 
snain  creat|urani  tob  ^obcn,  "t  est  corpus  et  anima,  quibus  servitur  deo  ot  s 
lioniiniltus.  mortui  ttiiing  nid}t.  Sed  ba§  man  corpus  {)et%  mac^e  luib  h.ief)re 
vitiis  in  eo,  \o  ift'3  ein  fein  üpffev,  quae  vivit  non  soluiii  uaturaliter,  sed 
etiani  in  deo  et  enttjelt  ftc^  Uon  vitiis,  lüi(  nid^t  in  avaricia,  scortatione  2C. 
leben,  sed  entfjelt  ftd^§  nnb  tobtet.  Ideo  sauctum  corpus  et  hostia  saucta. 
'Jiiaudo  rusticus  venit  et  Ijat  ciev  feil,  eog|itet:  Ego  sum  Christian us,  iä)  gebende  lu 
an  mein  2auffe,  bie  mihi  contigit.  3iC^  teil  corpus  offerre,  non  prox|inio 
riiiuis  magno  pretio  mercejn   meam   veiidam.     Sic  crucifigam  te,  carnein.    So 

foHen  tt)un  äße  ^anbiüievöglente.    (Sebiende  an  bie  Siauff,  (piae  tibi  contigit, 

iliu  admouct,    iit  me  mactem  k.   per  lianc  oft'ero  sanctam  hostiam.      Jft  bo» 

nicf)t  ein  leid;ter  opffern  nnb  giütige  Dermanung?  foftet  itn§  nic^t,  bürffen  n 
nicf)t  fevn  lauffen,    mod"    ut  simus  memores  uiisericordiae  dei  et  dceidamus 
propter  eam   \itia.     Si  sie  mahis  eoucupiscentias  et  unljetlig  loefen  in  carne 
tobfc^laget,    tum    non  soliuu   vivilis,   sed   etiam  sancte  vivitis.     Hie  (iuisq[ue 
vid|eat,    (juid    pertineat    ad    suum    statuni.    bOa    CV    nicfjt    Unredtit    tl)Ue,    Sed 
cogitet:    Ego   sum    (.'hristiauus,    iam    admonet    me    misericordia    dei,    prius   au 
niinatus  Mose  dei  iram  et  niiiil  effeeit,  iam  propter  misericordiaui  dei  t'aciam. 
Si  ilhi   non   l)ilfft,    fo    fjelffc  bei  tob  nnb  aeufel.     Quo  longius  praedicamus 
ista,  je  in^er  lüivb  bei;  biete,  @I)ebrccf)er  :c.     Sic  lemsailem  audivit  verbuui 
virtute  uuilta  40  jai',  sed  lourbeit  je  lengei',  je  erger,  donec  vastatio  seque- 
i'etur.     Sic  accidet  Germauiae.     Non  solum  audimus  Mosen  miDantem,   sed   25 
dei  misericordiam  lactantcm.  (|uae  fo  f)er|li(f)  lodEet  unb  rettet.    Nos  excusati, 
<|ui  praed|icamus.     Qui  uoii  audit,   exjjerietur.     Satis    eis  et  diviter  dictum. 
Non    opus,    nt    liomam   eatis,    fachet   aHa-j   Briet)e   JC.      lu    corpore    proprio 
habetis   eultum    verum.     Tili    potestis  esse  urnatisjsimi  sacerdotes  mit  feiben, 
(5bel  fteinen  k.    2Ba§  loott  iljr  ml)er?     Nihil  (juaevit  a  vobis  deus,  nisi  ut  30 
vivi  et  saucti  Ijetlige  sitis. 

'■>.  ut  sit  deo  jilacens  hostia,   piinuun  ut  viva,   saucta   et  deo  placens. 

Hacc  etiam  viva,  saucta  liostia,  loenn  ber  5}{ic^ter  einen  beim  fopff  ergreifft. 
(h'  mn§  tool  laffen,  est  sauctus,  ber  earcer  nnb  ftoc!  rttjeren  im,  bQ§  er  ntcfjt 
fnnbigen  mu§.  Sic  IRirfjtcr  macfjt  andj  Ijeilig.  @r  tf)nts  aber  ^er^lid)  iin=  35 
gern,  quod  a  malo  abstiuet.  <Bo  treffUc^  gern  loie  ber  b|aur  in  tl)urnt 
ftciget  JC.  postea  t^utS  umb  feine-3  genie§  loiHen,  ({uod  niliil  mali  designat. 
^ä)  mu§  mtclj  Ijntten,  bo§  icf)  lebenbig  bleibe.  Sn§  ift  nid;t  beneplacens  deo 
hostia,  nisi  gcl}e  öon  £)cr|ien  nnb  gankni  Unllcn  ex  gratiarum  actione  iucsti- 

2  übe-  \)ax  strhl  caiiinns  .s;)  75  über  gjitigc  sffhi  fvcimMiff)C  ■■.71         27  über  diviter 

steht  eopiose  s/> 


5Rt.  5  [9.  Saimor].  215 

R]  lUiibilis  bonitatis  dei.  Si  Um  StocEinciftev  et  Iiulfx  \vnt  et  scirein  iion  esse 
iiifenium  et  posseni  nuferre  oinnia,  quac  prox|imus  habet,  tarnen  nolleiii,  bll 
corpus  tnuft  fterBen.  ^xä)t  ideo.  quod  timeo  ftraffe  aut  nt  deus  det  lUU, 
etsi  facit.    Sed  ideo  deus  per  f|ilium  siuim  liberavit  nie  a  peccato  et  morte 

5  et  obruit  sua  misei-icordia,  propter  hanc  luisericordiaiii,  ef)e  tc^  tüolt  im 
f(i)aben  t^un,  hjolt  im  ef)c  onmia  mea  geben.  S)a§  fc^mccft  ©ott  et  bonc- 
j.laeet  tale  cor,  c!)e  e§  iciuanb  unre(i)t  tljet,  ef)c  gebä  ätüijad)  l)inQd)  bem  biiu-m= 
IjCV^igeu  öater  Jlo  et)ren  unb  bände,  qui  ol)riiit  nie  onmibus  bonis  spiritualibus 
et  corporalibus ,    tantuni    in    gratiarurn  actionem  unb  erfentni§  istius  gratiae, 

10  per  gratiam,  quae  data  est  mihi,  (]|uid(|uid  t'acio,  propter  eam  facio.  ^d) 
tan  nichts  ttjun,  >ed  f^u  leibev  ju  ttjenig,  sed  qinidquid  facio,  in  gratiarnm 
actioneni  facio,  qnod  me  per  liliuni  fo  gncbtglic^  Ijeimgef UC^t ,  ut  deiis  an= 
ncme  qI§  jto  eim  band  o.  S)a§  opffer  jcf^mcdt  im,  unb  ift  ein  opffer,  ha-j 
für  im  iDoI  reuest  nt  in  Lcvit[ico.    3d§  mbä)[^  nid^t  riechen,  mihi  non  esset 

1.')  gratus  oder,  quando  conibnritur  hostia.  Sed  hoc  meinet  er  esse  beueplacitani 
hostiam.  Et  ibi  ^at  (g.  ^pauIuS  allen  geru(^  gebeutet,  qui  est  in  Levitico. 
Externnm  odorem  l^ettc  er  nic^t  angefet)en  nee  Abelis  sacrifitium.  ßaiu  opffer 
rod^  e6eu  fo  Oiel  al§  Abelis.  Sed  quia  ideo  tantum  ofterebat,  ba§  ©Ott  fein 
opus  anfe^e  3C.    Sicut  uos  fecimus  in  papatu,  l^etten  U[nfern  ^[crr  ©lott  gern 

•-'0  f}inbrad^t,  ha^  er  uostra  respexisset  opera.  Non  solum  pro  nobis  fecimus, 
sed  aliis  communicavimus.  <Bol  baS  nic^t  ftinden,  ba§  man  fo  Inil  opffern, 
bo§  er§  fol  Belol^nen?    S)a§  reucE)t  mä)U.     Sed  tum  reud^tS  IüdI,  (juando 

gratias  agimus  pro  inisericordia,  in  Christo  exhibita.    5tu  lüil  id)  aucf)  leibcil 

tob,   |eE,   modo  ut  tibi  placeat.     Tale  cor  purum  est,   quod  deo  gratimi  et 

25  occidit  corpus  jc.  Bofe  tufteu  3c.    .^d)  htit  aliaiii  nxorem,  e^r  uid^t  legeren, 

nic^t  ein  ^ar  breit  bofe§  t^un,  tantum  iilco,  quod  dei  misericordia  groö  in 
nie  est.  Tales  sacerdiotes  habet  deus.  S)a§  fol  unfer  Äafel,  stola,  manipel 
fein,  ut  omuia  mala  vitemns  K.  Et  hoc  ift  ben  ein  lüoIgefeHigen  bienft 
tl)un.    £a  tjabt  tr  etürn  meif|c6if(i)off,  übe  bcin  priefterampt,  occide  corpus, 

3«  >Den§  töil  ben  I)oI^toege,  si  occidis,  liabes  ein  I)eilig  unb  lebenbig  opffer. 
Et  ex  tali  corde,  «[uod  tamen  deo  gratus  per  fidem  in  Christum,  et  quod 
sis  digiius  etlt)a§  juf^un  ex  mera  brunft,  tum  etiam  beueplacens  hostia. 
S)a§  reuctjt  beffer  (jnam  d;refem  ^JJtamre  unb  aUe»  reu(|lrierg  3C.  blo§  in 
gratiarnm  actione.    £)a  !unb  mau  totum  M|oscn  mit  feiuent  tel'itifrfjen  sac|cr- 

35  dotio  l^erjie'^en  k.    S)a§  Itedjt  in  Paulo  erleud)tet  totum  Mosen  unb  beutet 

in.     2)a§ suam,   ut   mactemus   corporis  vitia  unerjhJUUgeu  ex  mera 

misericordia  et  iuefiabiili  bonitate  dei  erga  nos.  S)a§  fei)  etor  pricfterlidjer, 
ßf)rifttic^er   @0tt|e§bienft.      Tudei    externe    sacrifi|cabant    pecora    in    vestibiis 


3  corpus  c  in  lei^nam  gp  über  Jet  100  ateltl  rodilat  tentuplum  sji  15  über  hustiii 
steht  victimu  sp  IT  Odor  sacrificiorum  )•  2/  u4er  comiiiuiiic.ivinuis  .s(c7«(  applicauimus  kj> 
36 ]  gt  suam  fraglich      Leuilicum  sacerdotium  r 


21G  5|}vcbiglen  bcä  SaWi  1541. 

Rjloftlid).  XaS  ift  ein  ll^Del•^lmiftic^el•,  grober,  mfjifcfjcr  @ott|e?'bieii[t,  «jum 
laffcii  fticEcii  bell  ftind'eiiben  ioä,  tren  eigen  leib,  externe  culti  et  oniaü 
veste,  aui-o,  intus  impii  hypocritiic,  a\ari  ac.  et  deindc  »|uaerunt  irett  eigen 
nu^,  ut  deus  eis  lemnnoret.  S)a§  ift,  al§  .joge  id)  ein  fatu  an  mit 
loftlic^em  Heib  nnb  fleinoten.  Sed  vos  folt  rec^t  prieftcr  fein,  qui  baB  rcdjte 
fdjUieinen  fleifif;  aiigrciffen  i.  e.  corpus  vestrum  hoc  gebnnden,  ut  uiliil  ijuae- 
ratis,  ijuam  ut  deo  grati. 

Ö  Iroc  gebandEett  t  in  Iiac  upinioue  sj) 


6.  l(i.  Siliuuu  löll. 

^rcbigt  nm  2.  Sünnlag  iiadj  (i^i^Ijonin. 

R]  De  baptisnio  I)o[minica  2.  post  Epipha[niae. 

Sicut  nu[)('r  audistis,  incip|iamus  etiam  coneionari  de  S|ancto  baptisnio. 
Senn  e§  ift  biHic^,  ]o  toir  6f)riftcu  toollen  fein,  ba§  loir  »üiffen  unb  t)erftet)en,  >o 
\vk  \v\x  (S^riften  finb,  ut  possinms  baüon  reben  unb  ftefcnnen  etiam  coram 
diab|ol(),  Xe  curranuis  ad  Saeraineiituiii  lüic  ein  jalt)  3nm  troge,  sed  loiffen 
mit  oller  fiirrfjt  nnb  cf)r  baOon  jn  reben  nnb  ju^anbeln.  Legam  3.  eaput 
wottii.;i,  aMatth:  3^)  bin   ein   ftim  be§  rnifenben  k.     3Bn§  bie  nnbern  (Sunngieliften 

m{)er  bajn  lagen,  luutlen  luir  iuier  intcrpretandnni  mit  einfnren.     Sic  dieit:   n 
iiiiun). 3, It.  ju  ber  seit,  ha  ,3io^|Qn[ne§  28  vel  29  jnr  gelueicu  ift,  venit  et  praedieavit 
in   deserto:    ®a§  f)iinetr|eit^  ift    fjart   fnr   bcr  tl)nr  Ijerbel)    fomen.     Omnes 
(juideni  propliietne  de  bis  duobus  ftucE  l)at)en  gcloei)f|aget,  de  (piib^u.s  lüb[auDes. 
Nam  omnes  i)|rophetae  per  re|missioiiem  |)|ee[catonim  propter  Christum  vene- 
runt  ad  reg|uun\  celorum.    Sic  parentes  primi,  Adam,  Heva  jc.    Sed  hoc  est   3o 
discrimen,  qjuanquam  eadeni  ])raedieatio  est  omnium,  quia  onuies  |)rop|hetac 
praed|ixerunt  futurum,    sed   ba§   Don   ferne   et  in  hac  Hoffnung  i.  e.  futni'um 
Christum  mortui  sunt  et  salvi   et   resurg|ent  nobiscum  in  ext|remo  die.     An 
t^t  bereit  finb  nnffcrftanben,  non  est  locus  dicere  jc.     3of|[anne§  füret  faft 
ber    erft    bie    luort,    quod    missns    sit   ad   poenitentiam    prae|dicaiidani,    ijuae   25 
ba^in  biene,  ut  pussint  venire  ad  reg|nuin  celorum.     Is  primus  est,   (|ui  sie 
nennet,    i[Uod    praedieat    de    r|egno    celorum,    facit    t'ortem    differentiani  inter 
reg|uuni    terrenum   et  eocleste.     Terrenum    hoc   etiam  regnavit  deus  et  dedit 

in  hoc  po|)|ul<)  suo  rechte  unb  loeife.  Sed  fonft  l)Qt  er§  befolf)en  rationi  et 
i.>j)iüici,28tradidit  ei  (Jene:  1.  'Doniinamini',  sivo  eä  fei)  @,o(b,  filber,  ha  benn  haS  30 
lti|eltli(i)  reicf)  mit  umbget)et.  Ideo  1)01  ba§  Kuangelium  vel  praed|icatio 
lohjaunis  bomit  hinter  xnä)U  jntl)nn.  Non  docet,  cum  intelligatur  a 
3olner  ,'c.,  t^fd  loeifet  fie  in  ir  ampt,  loie  e§  ber  feljfer  georbnet  nnb  gefegt 
siit.  .1,  H^at,  fo  {joltä.     Sic  bie    fricgshicc^te  Lue.  ;J.  q.  d.  Ideo  feib  ir  triegaleute, 

JH  Mattli.  :!.  r         00  über  äotlicr  ii.>  in  älchl  publieaimis  de  suo  ui'ficiu  eo.s  sp 


*Jir.  (3  [IC.  3nmiar].  217 

R]  ut  fd^u^et  unb  fvieb  "galtet  unb  bic  armen  lüibluen  öcvtcibigeu  iiiib  bie  Iijofeii 
ftroftctt-  ©iur  ampt  lernet  cnc^s  felBer.  9Umpt  ftd)  nid)t§  an  be«  ioeltilirfjcu 
rcg|tment§  bafjelb  ju  regieren.  Im-iinu  lihjros  [jot  nidjt  ratio  gemod^t,  sed 
optima  ratio,  tarnen   ein§  teil§  finb  fehjen  ent)Ii(^cr.     Ratio  potest  dicere: 

5  6l)  man  fot  nidjt  nnredjt  tl)un,  obedieiulum  parentibns,  non  furandum,  sed 
ex  trem  beften  !emerlin  et  satis  est  ad  ineltilidf)  reid).  S)a§  entfc^Ie'^et  fi(^ 
Sio^ionne»,  sed  tameu  contirniat.  Sed  boriVber  prebiget  er  ein  anber».  C'iini 
terrenum  regnum  cessat,  oportet  nos  aliud  habere  et  iam,  ouin  semper  in 
bem  tob  ftetfen,  uon  solum  im  unter  bcn  ^encn,  sed  int  Bauet).    Tdeo  quod 

10  Iohan[iies  praedicat  regiumi  eoruiii,  (|iii  bctn  tob  im  ract)eil  ftedeu.  Si  oiniies 
!|onig,  leijer  jh)  jamen  t!^etten  contra  moi-tem  mit  irem  ^auffen,  mac^t  ju= 
famen,  nou  !unben  raten  ein  momentum.  S^q  gel^ort  aliud  reg[num,  quod 
poteutius  quam  mors,  qjuaiKjuam  habet  t)unbert  toufeuteiiel)  contra  vitam. 
Gentes  !^a6en  fic^  mube  gejelet  \o  manäjcxktj  fieter,  pestes,  unb  lunnenS  nicf)t 

15  alle  erjelen.  Ideo  tob  maximn.s  dominus,  nimpt  ba§  ünb  im  muterleiB  f)in= 
toeg,  postea  v;iveutes  plagt  per  totam  vitam,  unb  tüir  Ijelffen  iDol  ba3U. 
Ideo  tft§  ein  jemerlic^  bing  um6§  regiuum  mundanum,  quod  ita  subiectum 
luorti  et  malis  inorbis,  gladiis,  bu(|fen,  feur,  morti.  ^]loä)  ^at  u^njer  'i)\eu 
®|Ott  fo  öiel  geben  bem  armen  leben,  ut  hab|eat  omnia,  quae  .sunt  in  mundo, 

SU  ut  habeat  aufreden,  fauffen.  Et  hinc  finb  toir  fo  ftol|,  quasi  hjurbcn  ctoig 
leben,  et  tarnen  tft  eitel  iDurgen.  De  Turca  dicitur,  loenn  er  ju  felb  ift, 
fc^euft  er,  al§  tüen§  regent,  fi^loffet  fo  unter  bie  leute,  ba§  fic  nid^t  feigen  ,'i'. 
Sic  diab|olus  in  suo  regno.  So  öiel  üubcr  fomeu  umb.  (S^e  einer  ju  40  jar 
!ompt,  finb  tool  iij,  4  hjelt  aufgeftorben.    Q|uan(|uaiu  ergo  deus  ornavit  auro, 

•25  argento  et  omnibus  creatjuris,  tamen  e.st  miseiTima  vita,  ftef)en  bem  Seufcl  K. 
Sa§  reic^  loffen  Irir  magistratui,  iuristis,  parcutibus.  Deus  lefft  morti  suam 
potestatem  et  reg|num  in  liac  vita,  ut  non  vivamus  ut  gei|ige  luanft  unb 
trud^erer,  sed  fotten  anfcf)en  ha-s  jemerU($  fd)ieffen,  lourgen,  quod  iucipit  a 

materno  utero  usq[ue  ad  tineni  vitae,  ut  sciainus  V|itam  uustram  nou  durare. 

ao  Ideo  dicit  textus,  quod  Ioh[annes  prae|dicavit,  ut  omues  fe'^en  noc§  eim  anbern 
leben.  Hoc  non  pot|Uerunt  gentes  crfennen.  Nos  habjeraus  haue  gratiam  et 
misericordiam,  et!entni§  unb  loeifl)eit,  (|Uod  scimus  viitam  e|teruam,  mortem 
auff^oren  unb  nac^  biefem  leben  aliam.  Gentes,  Cicero,  Plato  ^afien§  ein 
wenig  gerochen,  sed  non  geh)i§,  uescierunt,  hjie.    Nos  vero  possumus  d[icere: 

■ii  @§  ift  nac^  biefem  leben,  jo  in  hac  Vjita  est  alia,  quae  vocatur  regLunm  cel[o- 
rnm  vel  eterna.  Post  docet  ben  lueg  unb  ftraffe,  per  quam  venitur.  Et  uon 
solum  ftraffe,  sed  etiam  lucem,  quae  lenctjtet  auff  bm  loeg,  leret  aEe  fdjnii 
unb  lr)f)ere  contra  diab[olum,  ()ui  utriu(|[uc  nie  viilt  irapedirc,  bat)on  lüLf'ltlicf) 
xdä)  gar  nidjtä.     Non  e.st  ba  ju  felb  Satian  mit  leiblichem  murgen,   seil 


lö  Übel-   tob  stellt  mors   est  s/>  33    über    .iliani    slelä    meliorein    et    eteniam    sp 

37138  ben  gevuft  r 


218  *45vcbiatcii  bc-5  Sfnljrc?  1541. 

K]  gciftlid)  leit  er  311  fctb  ^lüifcficn  itiiS  et  r('g[no  c(.'li)[niin  et  occun-U  uiitci: 
aitgcn  umltis  t'alsis  buntfei,  glauben.  S)a  ftnb  :nl)er  ^feil  et  anna,  (juil)ii.'< 
dinb[oliis  haue  viaiii  '^inbert.  S)a  fd^loffet  er  erft  rec^t  mit  Pfeilen,  <iiii>t 
idolatrias  item  in  corde?  Sed  Christianus  potest  dicere,  quoniodo  peiriimpendiiin 
(s»)i). c, lotf.  et  brechen  per  omnia  eins  tela,  arma,  6Qrt|]^auncn,  fdllaugen,  ut  PaiiLlns:  giu  ■■> 
pan|er  angejogen  unb  par  ftiffel,  in  bie  pfut^en  3U  trctten,  unb  f)elm  3c.   Sed 

alia  arma  quam  gladiatoium  earnaliuni.  3ft  puppenlücrtf,  l)cr  isla  Ciiristianus 
perrumpit,  ut  diab[ohis  euiii  uoii  possit  inipedLire.  Christian!  ergo  deb[ent 
seire,  loipii,  sed  etiani  defendere,  quoniodo  ad  vitaui  eter[nam  veniamus,  ut 
sinius  cives  non  in  hae  vita  tantuui,  ul)i  mit  leib  unb  gut,  sed  in  eelo  bereit,  i" 
iioc  scienduni.  Euangelium  ergo  praedicat  non  de  usuris  vel  regeuda  polilia, 
sed  de  hae  pracdieatione:  'Sl^ut  buffe,  bo§'  3C.  ut  sciatis,  quare  \eneriin. 
Ego  sum  C(>neio[nator,  quid  praedicandum  ?  quod  regnuni,  de  quo  prophetae 
in  longnin  JC.  fei)  nu  nid^t  ferne,  sed  für  äugen.  Ne  cog[itetis  in  longum. 
Sed  ber  jürmardit  für  bcr  tliur.  Ego  veni,  ut  significem  propUetas  loeutos  i5 
usqLue  in  haue  horam.  Et  sie  Intel]  ligeudi,  ut  ego  interprctor.  Ego  augehis 
niissus,  ut  vobis  omnes  prophetias  prophetarum  de  Christo  et  eins  regno. 
Onnies  ])rüphetae  iaui  eessant  et  ftimen  auff  bicfc  jeit.  Si  vultis  recte  in- 
telligere,  oportet  ita  accip[ere,  qnod  QÜe  ftimen  üuff  biefe  jeit.  Si  left  ilhid 
tem]ius  furuber,  loerb  ir  aller  propl)eten  feilen.     Sicut  ludjcis  aceidit,  (pii  -jo 

loli|annem  runi  onupbus  propli[otis  tjaficu  laffeu  uberraufcfjen,  dieiuit  Christum 
non  venisse  nee  Kegnum  celoruni  3C.  Ideo  iaiii  150[0  non  habent  ein  Hein 
SCidlltein  als  ftro^[alm  de  deo,  (|Uod  Clu-istus  veuiet,  fiuut  geutiles  3C.  (piia 
mollen  loii|annis  vocem  et  propbeten  beuten  ut  ipsi,  ut  dLieant  de  Messia, 
mie  fie  e§  malen.  Et  perpetuo  e.\-pectant  unb  .^ielien  prop[hetias  !^in:  er  tnirb  25 
tomen.  Sed  ift  alleS  Oerlorcn,-  Oerfe^^en,  öcrfeumbt.  Haetenus  eircuierunt 
propLhetae:  veuiet  et  incip[iet  uovuni  reg[uum.  Ioh[annes  dicit:  vox  proj)h[e- 
tarnm  finis.  Ego  finis  omniuui  p[rophetarum  ftim.  Haetenus  expeetandum, 
iani  amplius  non.  äßer  nu  Inil  ßl^riftum  annemen  et  di^icere  Hosiaua  jc. 
tempus  adest  et  g|ratis  a|gite.  Expeetet,  donee  alius,  sed  tuuiquam.  S)a§  so 
ift  bie  madlt,  quare  Ioh[annes  l)at  muffen  prebigen  huie  populo,  ut  apc[riat 
oculos,  aures  nee  haue  suaju  vocem  et  Messiani  für  über  rauffdieu,  sed 
voee,  digito  monstravit  eum  adesse.  'Jtlfo  gel)et  UU  ba§  regiuum  eelo[ruiu 
an,  quia  rex  eins  ift  felb§  ba.  Misit  proph[etas,  ut  vocarent,  sed 
oecisi.  Tempus  iam  adest,  qui  incepLit  r[eguum  celLonun  et  ex  mortal[ibus,  a 
nunidanis  civibLUs  fa^cit  immortales,  Celestes  et  eripit  nos  ex  morbis.  Ideo 
nee  sitis  eeci,  surdi.  Videbitis:  est  inter  vos  in  Iud[aea,  ade.st  cum  sno 
regno.  ©onberlid^  dicit  hoc  tüort:  'R^egnum  c[oelorum'  ad  differentiam  |)ro- 
pli[etarum,  qui  omnes  fureu  ba§  hjort:  £)arr  ein  loentg,  veniens  :c.  ^eiffen 
ba§  ÖLOld  ^arren,  öerjeugt,  cerlo  veniet.  Is  uou  sie  h>qnitur.  Xou  dicit:  m 
vcniet,  sed:  Eece  adest.  l'roplietae  ^aim  oufgercbt  öom  liarrcu.  Ego  prae- 
cedo  eins  pcdes,  et  videbitis  eimi,  audietis  concionauteui  et  facieutem  mira- 


*JJt.  (1  [1(5.  3iiiutiu].  219 

Ii]  [ciila.  Ideo  i-Leguuiu  cel[()niin  iion  aiuplius  expectauclura,  sed  in  iiiedio  vcslri, 
i(uia  düioiuus  adest,  <|ui  affcrt.  Sed  hoc  no][iiei-uut  credere  IiiLdaoi,  i.  c. 
baran  geftoffcn,  q"ia  gemeinet,  quod  sie  ventums  M[essias  leroLSolvma  et 
ibi  Rex  iu  aÜer   pvncfjt   «t  R[eges   muudani.     Sed  sie  uon  scriptiim.     Sed 

5  sie:  deus  rtitb  ein  neloeg  iinb  aiibevn  Sunb,  nic^t  ben  Sunb.  6r  Initb  nidjt 
templum  ju  ^ei^Uifalem  iinb  (Jnipt)a§  5Bimb  I)alteii.  S)aä  tft  elnrisLsiuie 
gciiebt.  6i  fol  ein  anberS  nnb  nctneä  fein.  Er^io  ni($t  bei'  avt  ut  5eitlid§  jc. 
Ideo  I)an9en  an  bem  alten  et  per  hoe  iieg\ant  Christum  et  voeem  lohLaunis 
et  ileinde  ftoffen  ftc^  baian,  iiuod  Ioh|auiies  non  incipit  suain  praedicatiouem 

10  in  Regia  eivitate  Ieio[solyrais  nee  per  (■aiph[ani,  Hanuas,  qui  pvebigftiul)! 
tnne  l^afien,  qui  sunt  S9ifc^[oi  unb  pfa[rr^err.  Sed  uou  accipit  ![i3nigtnm, 
prebigftLU'^I  nee  nimpt  uvlaub  Dom  pricfterttjuin  jit  ^erLiifatem,  sed  a  seipso 
al§  seditiosus  unb  'Motten  in  deserto  unb  ^engt  totum  popuUmi  an  ftcf). 
Certe    folt  gefugt   ijobm:    Oportet   iuterrogare    pha[nsaeos,    an    mihi    liceat 

15  bapLtisare  et  docere,  ut  d[ieuut:  'Cur  baptizas?'  aBatumli  nimpt§  nicfjt  ur= 
lauB  a  pontif[icibus  et  deiudc  tenffeft  unb  praedieas?  Postea  fd^ilt  fif)Iangen  K. 
unb  bietoet  ^[öttiff^  ff"i'-  Esa^ias:  tempus  veuiet.  @§  lüirb  ein  prebigei 
aufffte^en  in  ber  luuften  i.  e.  audietis  praedicationem  praedicatoris  iu  deserto. 
S)a  foUen  fie  bie  ov{)en  '^erf)alten  et  cog[itave:  Hoc  signum  sit  praeseutis 

20  Messiae,   uon  respicit  in  temphim,    sed  auff  ein  Inuften  ^att  ai^t,    ut  uulla 
3?etd§,    Caip[hae    saeerdotium.     Ibi   veuiet   coucionator   et   significabo   vobis 
eins  praedicationem,  beucEt  unb  fc^iöt  curf).    ®ev  §evr  ift  Dor^anben.    OmuisSciw.if. 
vallis   implebitur.     Et  omnis  earo,  toelt,   boä  int  lanb,    videbLit  ben  §[en'U 
felber.    S)a§  ift  ein  Hater,    Itürder   ©Pivud^.     Quando  veuit  Messias,   sie 

■>i  veuiet,   ut  tota  caro  im  lanb    vid^ebit  cum  aperte.     Sßenn  hai^  ftunblin  ba 
ift,  iüil  eucf}  signum  geten,  ba§  nid^t  feilen,  fo  \vixh  einer  aufftretten  unb 
laut  piebigen,  scilicet:  '^Ridjtet  dei'  i.  e.  bentft,  t()ut  6uffe,  aguoscite  vos  pec- 
[catoi-es,  tum   veuiet  JC.     3S>cn  ir  t^ut   buffe  et  ag[iioscitis   ])[eccata,  dicit:5cf.4o,3 
Sil^e,  ha^  ift  bei;  .Ö.err.    Sic  lesi^aias  j)niedixit,  ita  gangen  in  aller  ma§,  ut 

30  si  djieerem:  Sanbfurft  toirb  !omen,  reumfit  au§  bem  hjeg,  lert  tucf^en  unb 
Mer.  5llle§,  loa»  mag  t)inbern  ben  l)crrn,  tljut  aug  bem  loeg.  Et  quando 
ilkim  auditLs  praedieare  in  deserto,  dicite:  (Sei]  mir  h)ilf[Omen.  Sed  fueruut 
ebrii  in  suis  earualib[us  opLinionibus,  min  legLerunt  Biblia  ut  papistae, 
postea  adoraveruut  suas  devo[tiones.     Qui   autem  legeruul,   f)afien  (5t)riftum 

35   erlanget,  totus  popfuhis  in  hae  regLione  mad)t  fid)  jjU  ^^ol)[anne  et  exp^eetat. 

'Ego  uou',  'sed  iu  medio'.     Nou  exp|ectate  aiuplius,  sitis  ergo  grati.     Haec Soij. i,  so. 2g 
est  praedicatio   uovi   re[gni    uem]je   de   rLegno   celo|rum   i.  e.  ba§    un§   l)ilfft 
Öom  fterSli^eu  reid)  huius   vitae  et  moustrat,  (]Uod  Vera  vita,  et  scinuis,  (piae 

via,  laffen  unä  tauffen  auff  ben  lieben  Sal|vatorem   unb  ergreiffen  mit  bem 

10  glauben  unb  tjengen  feft  an  im  unb  taffcn   un§  diabLolutn  nic^t  umlilnerffen, 

Sed  gladio  et  oratione  treiben   unb  bel)alten  bie   ftraffe    rein.     Seimus    dei 

gratia,   luie  Inir  morbos  corporis  et  tehi  iguita  JC.     Si  etiani  oe('idit,   tarnen, 


220  '45ttt>i9lfll  bc?  3flI)tcÄ  1541. 

|{]  si  crediimis,  jxisiti  sunuis  conlo  et  aiiimn  in  reguo  ccluniiii,  et  in  ilic  illa 
seijuetiir  corpus  3C.  Est  crtio,  inquit.  :ili;i  praedicatio  de  rejiLiio  c[oeloriim. 
Sed  oportet  vos  agere  poenitentiam.  !S)a§  ift  Bofc  tüort.  Oninia ,  ([uae 
facitis  in  tcnipioralihns,  vestra  sauctitas,  oratio,  liostia,  ciiltus  mit  reuc^evn, 

ift  nichts.    S9ef jert  eud^,  ag-DOseite  vos  omnes ut  iam  dicimiis  pap[istis :    s 

Xon  est,  (jnod  ingred|imini  raonast[erium  K.  @§  ift  berloril,  [)0V  (lllff, 
gcb|cn!  unb  deffcr  bidj  et  omnes  :c.  vel  lüerb  ferbampt.  S)as  anber  ftiicf  I)Drt 
man  bennod)  3iiitli(f)  flcrii,  boS  tüir  füllen  fclig  luevben,  gen  §|imel  !omen. 
Sed  t^ut  Suffe.  Nun)  nos  faceremus  ])Leccata,  qui  3  vota  3C.  tüofur  foüen 
Inir  Buffc  tt)un?  £aiiimti,  quod  ista  vovisti.  ©inb  eitel  tuatfen,  ).iful^cn,  i' 
(jiii  d[oniinn  im  lueg  ligen.  Tu,  diabLole,  vis  ])rolnbere  lion.i  ojura  et 
iiiiuiii.s.Bpeccata  brau§  matten?  Sed  oportet  dicas  ut  isti.  'Et  fatebantur  eornni.' 
Tntcr  lios  niuiti  pha[risaei,  lionesti  cives  et  raatronae.  virg[ines.  Onnics 
acccdunt  ad  loliLannem:  dicis  lue  deb[ero  esse  pLeccatorem.  fatcor.  Opus 
liabes  rLcmissione  p[eccatornm  et  SalLvatore.  ^a,  fo  bilde  bid^  '^er,  Iq§  btdf^  i-'' 
teilffcn.  Qui  sie  appreliendmnt  Christum  et  salvi.  Sic  nostro  tempore 
•iüiii.  3,  s  multi,  qui  ir  5Re§'^aIten  abge'^cn  et  dic|unt,  e§  fet}  mit  fd^aben.  Ut  PauLlns. 
Et  die,  <)uod  omnia,  quae  ex  meo  ca])[ite  sunt  peccata  et  putavi  iusticiam. 
3cf)  Begcr  gnab  unb  baijiii^ei'jigleit.  Sic  uergcblicf)  ex  gLratia  veuis  ad 
gratiam.  Sie  per  I(>li|anneni  et  nod)  ]>ra<'dicanuis  viaiu  ad  reg[uum  celo[rnni.  5» 
S)a§  ift  bog  toort,  bad.  fic  am  meiften  ftoft:  '2;f)Ut  ^[ufee'.  Xum  bona  opera 
uon  facienda?  Ergo  totus  numdus  damnatus?  Si  divites  multa  dedernnt 
3U  fird^,  ©eelemcffeil ,  ag|iioscunt  se  pecasse,  aedifiLcare  non  peceatum,  sed 
tiducia  ;c.  quae  si  non.  niliil  k.  Tam  ne  pauperi  darent  f(i)efel  !|Orn,  quia 
bcv  3ufa^  ift  atigeriffen:  meritum  v[itac  ac|ternae.  3BeiI§  btan  l^ieng:  ba§  -^^ 
opus  öerbienet  r[eguuni  ceiormn.  gab  feberman.  Sic  pap|a  in  numdum 
gctrie'üen.  Sed  nos  3ie!^en  bie  foppen  ahe  unb  tretten,  fc^eltn  mit  fuffcu. 
Hoc  est  p[eccatuni,  quod  tidis  tc  per  opera  jc.  Ideo  tf)ue  tniffc,  non  solum 
d(!  groben,  sed  otiam  spiritualibus  JC.  Et  si  facis  |)oenitentiam,  crede  cum 
adessc,  ut  te  sanctif[icet.  Qui  accep|erunt,  salvati.  Qui  non,  accidit  ut  so 
Turcis,  pap[ae.  2ßir  hJoCen  fo  lang  g^ute  opera  t^un,  donec  mereaniur 
rjcmissionem  p[eecatoruni.  Sic  2  docent  papjistae:  ieinnate,  orate,  lt)ol  auff 
ein  anber  ircifc.  Sic  T|udaei:  too  fie  auögebuffet  beben  für  ir  et  patrum 
peccatis,  fo  lüirb  6bl^iftu§  fomen.  Iden  omuis,  «pii  alia  via  incedit,  errat. 
Nos  accipit  biamibevjigfeit  an  all   öerbicnft.     ^ä)  empfal)c  biariiibcr^igteit  35 

non,  quia  dignus,   sed    (|uia  indignns.     Ideo  fpel)  aä  mein  Hcrbicuft  an  cnm 

PLaulo.    £ieber,  red)ne  mir  fic  mir  nic^t  ]\i  vel  sum  diunnatns.    Sed  ag[nosco 

me  ])eccatorem   et  meritum   eontrarium    Perbienet.     Ideo  beger  3U  Iraffcbcn ' 

iinb  getanfft  lucrben  a  peccatis,  nl  praecursor    (uns   praedicat.»  S)a§  ift  ben 

peccatis  gram  loerben  et  in  illa  innoceutia  coufirmari.  -lo 

., "  • 

ö ]  ztre.i  Warte  iinle-^lutr 

'j   I).  I.  wiuicheii. 


9lt.  7  [26.3mül.  221 

7.  2(1.  ,3iini  1541, 

^^rciiigt  am  2.  Sonntnfl  imdj  Sriuitativ. 

R]  Dominir;!   II.  [Mist  Trinitatis. 

Scimiis,  (|iu)d  feinft  uttb  l^ol^eftc  ©ottsbienft,  bcn  \vh  \ä)u\\V\C[  finb, 
(SjOtt  3utt)un,  ut  piaecUcemus  et  aiidLi;\niu8,  unb  löeit  ubei"  bo»  gebet  <i 
(iinnia  opora,  quae  faciraus,  (|uia  i[>se  lo(|uitiir.     Iden  aud[imu,s,  ut  !()(|uatiii' 

5     lll)llisCUUl. 

Hoc  loqnitiir  nohiscuiii  deiis  mit  UU'3  anUjen  {^reaturn.    Vocat  mai;Liiaiiis;iif.  n,  isft 
ociiain  unb  fpjricfjt,  6»  fei)  ein  ioubettjd)  mm']d)  9elU[efeu.    ^sd)  Pflege  tö  bic 
giroffc  .^iftotien  juneuncn.    Aliac  liistoriao,  AlexLaudri  magLiii  finb  fiiiberfpiel 
(■ri;a  illain.  quae  est:  credo  in  Je.siuu  Clu'istum  3C.     2)Q§  ift  bic  SL^^offc,   ^eilige, 

10  nil^lidje,  le6enb|ige  I)iftOLrie,  ad  quam  omnes  hijstoriac  aliao  inoituae,  iteni 
inoi'tuorum.  Ideo  vocatiir  magna  hist.oria.  Et  illa,  quae  legitur  a  pueris.  Credo 
ift  gLtoffer  unb  l)0^er  i|uani  oinues  historiae  etiaiii  in  seiiptura.  t^i  tantuni 
dicitur:  ("ouceptus  de  s[piiitu  s[aucto  .  .  .  loie  6alb  ift  boy  gelevnet,  <|U<id 
aliquis  inortuus  et  resur[re.xit.    Sic  o|)us  in  se  mac^t  bie  leute  balb  ubeibinffig 

15  ft  lit  ein  flein  fjiftorigcn  et  gering  btng.  3Da  Hierben  qu§  bie  frueling,  bie 
6alb  abfaEen.  Sed  quando  accedit  bie  peifon.  Quidam  liomu,  qui  sit  is, 
(|ui  inortiius,  conccptus,  fo  tüirb§  groä.  Et  mag  tuol  quidam  l^eiffen  et 
tanien  homo  prae  aliis  omuibus  hominib[us,  ad  quem  omnium  S[anctoiuui 
historiae  fot,    Bleibt  al§  liomo,    non  quidam.     Cum  ergo  audio  natura,  con- 

20  eeptum,  nou  in  exitum  et  piaeterituin,  et  quod  sit  dei  fiiius.  3)a»  trutft 
nacf).  Ibi  ct)r  mu§  ftc^  entfe|en,  nou  potest  satis  capere  jc.  quod  ]>vo  nie 
uatus,  mortuus  jc.  Et  (piideni  venis  homo,  sed  talis  quidam,  cpii  omiiia 
ereavit.  Si  hoc  vere  credo,  non  est  flosculus  2C.  qui  non  praedicet  Christum, 
sie  scriptae  in  omnib[us  creaturis,  in  umnib[us  sylvis,  quo  verto  visum,  sive 

Ü5  Video  mortuos,  sive  vivos,  video  deum,  Christum,  creatorem.  Ibi  fit  fo  gvo§, 
ut  vidoatur  in  omDib[us  crcatLuris,  auä)  in  minimo  blat,  pisciculis  vel 
q[uicquid  in  meinen  ftn  feit.  Implens  omnia.  Et  tarnen  homo.  S)o§  mnd)t 
ein  gleic^  stnpidum,  ut  aliquis  cogLitet:  omuia  fiunt  propter  me.  Ideov|ult, 
nt  aud[iamus  liic  ein  %[_X0%  VXdl,  et  maior,  qui  facit.    Qui  hcc  recte  res[picit, 

30  huic  vilescunt  omnes  histo[riae  S[anctorum  pulcherrimae  et  lieblid^  obser- 
vandae.  Sed  bie  redeten,  gLtoffen  geriet  ift  dei  fiiius,  illi  bie  falfen.  Ideo 
dLico  fein  historiani  Et  illain  inax|inKun  liisto[riara  tarn  coinmunein  fecit,  ut 
pueri  ad  meusam,  et  ut  !ein  bing  fo  gemein  ut  nulla  creatnr,  pauis,  potns, 
quia,  quocunque  video,  fet)C  unb  ^ore  ic^  in.     Haec  pro  principio.     Eeontia 

35   indicat  honibile  bitig,  ubi  dicit:  'Et  exciisare  eepLerunt'.     S)a§  foW)  ^2lbcnb=  s.'ii(- u,  i8 
mal  fo  fot  angeritzt  unb  gepie[biget,   et  tamen  lio|miiies,  (jui  nidjt  fveUien 


'»■  Luc.  14.   r         H  Magna  liistoria  r         Vi  .  ,  .]  ap 


222  ^prcbigteit  bei  3lQt)TeÄ  ir.ll. 

KJnocf)  nitiiemen  iiiib  Dmicfitcn  iiiib  fo,  nt,  ipsi  gümpff  bctjaltcii.  %üi  bev 
giroffen,  fcf)recEli(^cn  iinbnn(fl)av[Mt  jol  fid)  Billid)  entfel^en  k.  Non  solum 
voliiiit  non  venire,  sed  se  excusarc,  burffen  lüd^t  ein  ^LCße»;  geben,  datin-  ol« 
oculos  jc.  et  tarnen  contomnimf,  pk  niera  gratia  offertnr  et  donatnr,  et  ipsi 
Hut.  i4,ai  nolnnt.  et  dein<U-  luollcn  redjt  ()atien.  Quid  daretnr  vohis?  nt  seqnitni-:  'bev  s 
{jaufüater  luar  äornig'.     Ibi  mag  man  fiä)  mit  ben   fujfen  feguen,   «inale 

dannunn  orinjinalc  p[eccalin}i.  (?^§  i[t  ein  gettrec^en,  feil.  Ilii  vides,  o6§  ein 
feil  fei)  an  ob  fei)  nid}t  \vol  fct)en,  t)ureu  k.  Sic  induiati,  öevboft  jc.  baS  fie 
bem  iiviidarn  cnni  cena,  dei  filiuni,  ipii  nLostrum  o[mniuni  ercuLtor,  entgegen 
gel)en,  claudiuins  .seii.sus  et  cor  et  nolnnms  vidcre.  3ft  mt^ev  ben  Ij^oIIifd)  lo 
fLeuev,  tob,  XeufLcl,  jn  lool  ein  gebreft.  Sa^u  noc^,  ipiod  claudunt  oculos. 
anres,  etiam  entf(^ulbigen.  dx  mu§  unrcdjt  ^aben,  !e|ev  fein,  ipsi  rccdt.  3cf) 
fjab  urfad),  tuoüen  fid)  rein  mad^en,  i|uod  non  crcdunt,  ut  liodie:  ^ä)  mu§ 
bei)  bei-  ()|eiligen  Atiird)c  bleiben.    3d)  muft  5  jod)  od)fcn,  oder,  3<^  t)ab  ein 

iueib.    2)a§  tan  id)  nid)t  tf)nn,  unfer  ()Lerr  ©[ott Idco  F4nangclium  i.-. 

non  dicit  ein  gebrechen,  sed  ein  tierborben  bing,  non  ut  pestis,  sed  ein  eloiger 
tob,  funb,  30rn,  quae  dnrat  in  liac  et  futLura  vita.  S)a§  ift  ein  fd)i-edLlid) 
gebl"ed)[en.  Videmu-s  pL''!'^'"  piin<'ii)cni  conteuuiere,  nihil  curant  et  vohuit 
ap[ostolicani  Ecclesiam  .s|anctani.  An  non  diab[olu.s  poten.s,  quod  sie  cxcecat 
et  cap[tivat,  ut  etcfLnani  vitani,  cenani  contcnniant  UUtb  ein»  tellerS  b[l"otl  20 
loitten,  ba§  Ijie  f)eift  ein  lUoUllft.  Ideo  inaguitudinem  ceiiac  et  contemptns 
videmus.  Econtra  quanta  gratia  et  ingratitudo,  <|iiod  nos  ju  effen,  tl"[inden 
elüig  an  bem,  bev  ®ott  ift  nnb  eloig.  Sic  inspiciens  folinm,  flosculum,  video 
deuni  Creat|o)cni.  Sic  per  omucs  creat[uras  inveuio  eins  blut  unb  fterben, 
fo  mag»  ^eiffen  cena,  qnando  ex  omnib[n.s  creat[uris  tan  faugen  redemptorem.  a.s 
Ibi  loeift.  Deinde  diab[olns  econtra  depictns  non  iu  creatnris,  ut  Christus, 
sed  iu  cordib^us  hominuni,  lingna,  jnngen.  ^n  •  ■  •  ^^l^l  f"'^*  foi'ft  et  oninib[us, 
qui  ei  adhaerent.  ^äj  mu§  fi^rcieii  .letter  unb  morb  nbci;  origLinale  p[ec- 
catuni.  Totus  mundus  plenus  Christo,  et  tarnen  non  vident  eura,  sed  econtra 
perscq[unutnr  et  blaspliemant.  3.  bomit  lt)il  id)§  fc^lieffen.  S)a  ber  §Quf=  3u 
s!ut. H.äiDatev  jornig.  'Vade  in  vieos.'  Sn  fomptS  6|Uangelinnt  a  Iud|aeis  ad  nos 
i>iir.  1.1,22 geutes.  'Adhuc  locus.'  SBir  foüen  .  .  .  aut)Qlten  mit  ))vebigen,  nnangcfcl)cn, 
(|Uod  pieccatuni  i>rig[inale  et  ingra|titudo  fo  gro§  fc^obcn  it  mundus  fo  bQ= 
loiber  tobet,  tamen  t'acienduni  off|itiuni  et  irc  Quff  bie  ftioffcn  et  praedieare 
nniltis,  paucis.  Et  umb  ber  meng  luiEen  malomm  unb  f(^nben  p[eccati  :t.s 
orig|inalis  non  cessanduni.  Sed  imcf  geloben.  &ii}e  iinff  bie  ftinffe  unter 
jeune  usq|ne  ad  ext[renium  d|ieni,  quia  cena  ista  fo  gro0  gc()alten  loorbeu, 
ut  ext[remum  dieni.  '(§§  ift  nO(^  räum.'  Servus  obsequitnr  non  obstaTite, 
quod  contrarium  tit.  Sie  nos  praedicamus,  scribiinus  idem  decies  et  iucul- 
camiis.     Econtra  niiiil  morantes,  rpiod  ipsi  ornant  suas  inipietates.     S^nB  ift    lu 


3  non  fehlt         V  ciitflrljcn  ;.» ]  (•()(  JFoW  unlesliar         -JT  .  .  .]  S<. 


Tit.  8.  223 

R|  hüv  ^od^ftc  ampt,  ut  iuitio  ilixi,  pracdicaic  verlmm,  <[iio(l  [)oI)CV  ift  ijimm 
5RlO)i§  et  Aaronis,  (|[ii;in(|uaiii  externe  oniati,  seil  nos  luibemn.s  dei  filii 
iiffitiuiii.  Ifleo  veri  pontif[iees  el  filii  jxtutificum.  Ideo  non  foul,  sod  ba§ 
lieb  Q6enb[ma^I  imei  tret6en  uub  lotrb  on  frud;t  nic^t  ofigel^en.    (S§  luirb 

s  ctltiQ»  in  liac  terra  tüirifen,  8ed  iit  hie:  'Vade  unter  bie  jeune'.  Dens  dct 
nolns  siium  S|^piritiiin  »[anctiiin,  ut  ita  serveiims  et  ei  gLratias  a[garans. 


8.  S^i'  imbi'flinimt. 

^rcbiflt  über  bcn  1.  '')^'\aUn. 

U]  Psaliiiiis   1. 

5lllo  tftv  umO  bie  f)|eilige  jcC;rifft  getrau:  lueti  mau  meinet,  mau  l)a0-3 
Qufgeteruet,  fo  utu§  man  er[t  aufüt)en,  quia,  nl  her!  dixi,   non  rospicicndum 

10  opus,  sed  quanta  et  quam  nobilis  persona,  ciiius  verbuni  est.  Sic  iiUueiida 
singula  verba  in  S|^oriptura  s|ancta,  quia  uou  homiuis,  sed  dei  K.  Et  nbi 
mandat,  ut  disceruamus  eins  verbum  ab  ouinibus  doctrinis,  qnia  ev  iuil  iüa§ 
fonbeiiic^§  fein  et  omnia  aüein,  quia  non  creatus.  Ipsi  snnuis  creati  et 
aioitales.     Sed   piaga   inuiidi   est,   quod   dei   verbiuu   gleic^   aäjt  hominis    et 

15  ecoutra.  Et  illa  distinctio  non  potest  servari,  ut  dei  verbum  in  siia  digni- 
tate  3C.  Satis  houoris  habet  verbum  humanuni,  subiecit  totura  homini,  dedit 
niedicoB,  iurisperitos  et  omnes  artes,  ba§  fie  reid^  gnug  loeten  utq[iie  donii- 
narcmur,  cssenius  docti,  rectores  poiitiae,  iieco[nomiae,  niodo  iiitegro  \erbt) 
dei.     Sed  mengenS  untereinonber  et  non  simuis  dial|ectici,   ut  seg|regaremus 

20  verbum  a  vcrbo.  äßQ§  bev  !eifcr  fetjt  et  iniisp|oritis  gefeit,  fol  für  @ott 
gelten,  nemen  "^ie  auff  erben  usus.  Sed  ;^ilfft  ni(i)t.  Sed  tuoUcn  verbum 
nostrum  in  celuni  fe|eu.  Aliud  verlmm  dei,  aliud  hominmii.  Subieeit  bein 
lu  eltlid^en  recC;t  et  homiui  omnes  eieaturas,  dedit  parentes,  fLÖnige,  !eifer  et 
subditos,    solum    per   verbum    ho|miuis.       Ille   max|imus    honor    bringt   un§ 

25  bal^tn,  ut,  qiuidquid  homiues  loquantur,  cog|itent,  simile  esse  verbo.  Dialecticus 
bonus  est,  qui  seit  artem  dividendi,  is  facilc  invenit  artem  definiendi.  SBenn 
man  ein  bing  Itiol  unterfdiieibet  unb  fe|t  ein  iglicf)§  in  fein  orbnung,  fo  finbü 
ficf)§  fel5§  fein,  quando  servi  ordinati  ad  sumii  ofHtium ,  fo  tüirb  bcr  !nerf)t 
t^un,  h)a§  er  fol.   Sed  quando  servus  lt)il  !^err  fein,  fo  mengt  fiäyi  imerbar. 

30  Idco  dicitur  diabolns  Uex  et  dominus  eouriisionis,  ber  aüeS  mengt  unb  luirfft 


u 


8  luxta   illud  Homo    cum    cousumeret  r  72  nach  quia  steht  vt  experientia  luiiic 

saepe  Uoctus  soleo  dicere  sp  13  über  omnia  «Icht  atleS  sp         Verbum  dei  discernendum 

ah  Iiumano  »•  J4  Mandus  iudicat   verbum  Dei  simile  humano  r  15  aber  sua  «lebt 

toetb  et  sp  16  über  humanura  bis  homini  steht  Subiecit  bent  lt)ctt|(icf)Cii  rcd^l  muinlutn  -yi 

Honor  verbi  humani  r  18  über  integro  steht  saluo  sfi  19  Dedit  liomiiii  potustateiii 

iudieandi  de  rebus  terrcnis  r  25126  Bonus  dialccticus  r  'JO  Diuidero  r  'J8  über 

ordinati  slihl  gefcijt  sp         SO  Oonfnsio  |I  Rex  conl'nsioiiis  r 


224  !J5rcbiflteit  be§  3nt)rc?  1541. 

Rhtntcreiiiaubei;,  bo»  nenid  ltiei§,  toci  !od)  ober  !ellcv  ift.  Sic  p;ii);i  gemengt 
Kuuni  verbuiii  cum  divino  verbo  et  siuira  ins  cum  divino.  Et  sie  ista  con- 
fusio  nianebit.  Istam  dialeeticam  mundus  uoii  discet.  !^ä)  i)ah§  bie  20  jar 
offt  gef($ric6cn ,  nt  benc  distingiuatm-  tt)cltl[id}  iinb  geiftilid^  regiimcnt  iiiib 
mnrtj  ni(^t  S^obel  bvQU?  k. 

(iui  v|ult  esse  praedieator,  \ml  ciiiäj  lucltilid)  regiern.  ®n  perfon  fan 
lüol  ^Uieievlcli  ampt  fiircn.  Sie  regiimcnt  ntcv  muffen  ja  ouinino  unter= 
fi'fjciben  fein.  6-5  imi§  ein  anbcr  verbum  fein,  ba§  Ee|dosiaiii  regir,  et  aliud,  ba§ 
ba§  rQtf)aufe  k.  Episcopns  Wirtzbiirgeosis  liabet  duplex  regiuieu.  @o  ei:§ 
menget  untcreinnnber,  fo  luivb  ein  linift,  nnorbig  Inefcn  brnu§.  .öerjog  ©eorg  i« 
licä  and;  malen,  man  folt  ber  o6crt;eit  gct)Offam  fein  unb  jod}»  in§  gciftlid) 
rcgiiment:  man  fol  leren  unb  gleuöen,  tnaS  magistratus  luolt.  Sed  .sie:  Ego 
Episeopus  ^\'il•tzbLul•gensis,,  mir  gefciht  nod^  bem  iDelt  rec^t,  ut  non  fteleft, 
vel  snspendcris.  Tantum  praedicatori  niaudo,  ut  non  doceas  fe|erel),  sed 
pie  JC.  Sic  una  persona  potest  ij  offitia  habere,  ut  ego  in  domo  dieo  ad  i^ 
servura:  hoc  fae.  Hoc  niando  ut  paterfarailias.  Sed  ut  concionator:  Crede 
in  deum,  si  vis  mens  ser\us  esse,  debes  credere,  orare,  discere  pietatem. 
Sic  divisio  tuetc  unterfc^ieben,  unb  femeu  divisio  activa,  ditferentiae  fel6§. 
Sed  diabiolus  odit  grammaticam,  dialecticam  et  onnies  artes.  ^u  toir  mögen 
crBeiten  unb  got  bitten,  nt  nuterf(^iCtb  Tialte  inter  verbum  snum  et  humanuni.  20 
Sed  ut  totus  nnmdus  aceipiat,  non  tit.  Ojiortet  relicjuos  pugnare,  fechten 
non  fd^narden.  Cogiitemus,  quod  stemus  in  acie.  äBenn  luir  fc^gn  "^eut  ein 
[)abm  ober  2  meg  reiimen,  veuiunt  4  an  bie  ftat,  quia  diaboius  est  Rex  con- 
t'usionis,  (jui  conCundit  verbum  humanuni  et  divinum  unb  ift  fo  fallax  3C. 
2Gßie  t)art  toir»  prebigcn,  ut  ista  distinctio  maneat,  sed  ge'^ct»  ioä)  ben  leuten  ss 
nidjt  ein.  @§  fol  Don  etuanber  gefc^eiben  fein  coeleste,  ten-enum,  spirituale, 
corporale.  Ipse  est  creator  cell  et  terrae.  ®em  t)tmcl  ^at  er  fein  rec§t 
gegeben  et  terrae.  Celum  celi  domino  jc.  proph|etae  "^abcnS  fitnnen  unter= 
fdjeiben.  Sic  ego,  inquit  carnab"s.  Sed  in  usu  uondnm  scis,  sed  celum  et 
terram  misces.  Quando  dieo:  Celum  celi  domino,  non  iiitrelligo  celum  situ  so 
et  loco  distinctum  n  terra,  sed  id)  meine  ba§  reg|tment  tnit.  ^sft  ber  ^imel 
ein  eigen  bing  unb  regiiment,  sie  terra.  'S)a§  mengen  tunncn  luir  ntd^t  lütteren, 
fed^ten  mögen  luir  et  deo  servire,  (|Uos  posuit,  ut  luderen  diab|olo,  Regi  con- 
l'usionis,  et  vjult,  ut  sit  ordo  certus,  ut  ibi  celum,  illie  terra,  carnale,  spii-i- 
tuale,  Celeste  terrenum.  ss 


2  Papa,  r  ZO  §  ®  ||  Episcopiis  Wirtzb:  r  J.j  Viia  persona  ailininistrare  putest 

2  olfitia  »•         JS  über  nntcvidjicbcil  ■•'telit  gemacht  "j'         10  i'^'^r  odit  slrhl  feinb  sp         21  aber 
11t  bis  relii|Uos  steht  boä  fii^  bie  gaiitj  Welt  baxuodö  tic^t,   bo  »irbta  nitf)t  flu§  np  i-clifinos 

r  in  110s  sp  über  pugnare  steht  vigilare  sp  22123  über  ^eut  bis  IjaBen  steht  rcadfcii 

ber   im   njeg  ligt  sp  23  über   reumen   steht   Sc§lBei[tner  sp  über   4    steht   impii   */) 

Scöwetmcr  gcftiUet  r  24  über  fallax  steht  tiftig  sp  25  sed  c  in  jo  sp  27  über 

euip  male  strld  caninlc  .</<         21^  Ccliim  ppli  ilomiiio  r  20  unter   in    usn   steht  IneilS  ,1Hm 

litQUi^  foituit,  fo  feilctv  hjeit  sp 


5Jr.  S  225 

R]  Sie  iu  ista  sapieutia  et  theol|ogia  incipit  ps.  et  dicit:  'Beatiis',  (jni  iion 

hab|itat  in  Bab|ylone.  Duplices  doct|riuae  sunt,  inquit,  qnaedara  impioruni, 
qiii  miscent  (]oet|rinani  dei  et  hunia|nam,  alia  non.  Primi  |{nb  nuff  hit 
rechten  han.  Qui  vero  mengen,  sunt  impii,  pecjcatores  et  illusores.  Uli 
5  docent  ex  lege  iustitiam  seu  ex  charitate  et  propriis  operibLUS,  ut  monaclii 
et  papatus.  Est  tantum,  inquit,  unus  magister  in  lege  doniini,  qui  vere  et 
proprie  pxplicat.  S)a§  ift  ooelcstis  doctr|ina.  Vos  debetis  docere  in  1.  tab|ulfi. 
qnod  fides  jc.  sed  faret  ju  unb  mac^t  ein  ved^t  bvauS,  bQ§  für  @ot  fol  gelten. 
Ideo  quia  docuisti  legem,   charitatem  vel  bona  opera  monastica,  non,   quae 

10   deus  mandavit,  sed  baS  tft  commiscere  c|elum  et  terram.    Scd  docent  unus- 
quisq[ue  in  suo  ordine  et  vere   dividat  a  maximo   usq[ue  ad  minima.     S)a§ 
ijdb  iä)  geBen  ad  ventrem,   ut  agnoscatis   me  largitorem    istorum  omnium  et 
gratias  mihi  agatis.     lere.  7.     Non.     Sed  tc^  ^ab  ein  g[i-aue  fapt)en  getragen,  scr.  7,  sn  ff. 
nic^t  jleifd^  geffen,  da  reg|nuni  celorum.    ^a,  i\o'iii\ä)  feur.    Do§  rec^t  ge^et 

1.'.   ^ie  unter.     Sed  non  fit.     Sic  dicit  ad  Iere|miam:    Mactate  victimas  vestras,  3fu.  7, 21  f. 
non   praecepi   vobis   de   sacr|ificiis,    cum  edjucerem   vos  de   terra.     Sed  hoc: 
audite  verbum  meum.    ^ai  jol|Ien  toix  nid^t  t^un.    Tarnen  mandasti,  o  dcus, 
ut  ofFerremus?     Bene.     Sed  quia  \äs   ein  viam  ad  celum  brouS  machen  unb 
barfur  |a6en,  boS  xä)  btr§  {)tmelrei(^  gebe,  non.    Alind  verbum  de  ista  rc 

20  celesti.  Ista  inculcantur  satis,  sed  toix  funnenS  nic^t  er'^alten  Bet)m  '^auffen. 
Isti  finb  eitel  fd^cW,  qui  mengen  iustitiam  reg|ni  dci  et  mundi.  Duplex 
iust|icia  in  mundo:  primaria,  ut  eine  grunblic[;e  lieBe  fe^,  quae  gel)e  nuff 
proximum  allein,  proptcr  quam  nemo  meretur  vitam  eternam,  quia  cam  non 
praestat.     Deiude  ein  arm  f(i)lt)ac^  iustitia,  lex  scilicet,  et  tarnen  lafjc  mir§ 

2r.  gefallen.     Sed  barauff  toolt   ir  Bodden.     Sed  est   alia:    Crede   in  Chri.stnm 
lilium,   (|uein  misi,   ut  redimeret  uos  a  peccatis  et   liberet  a  mortc  aet[erna. 
Q,ui  miscent,  sunt  isti:  'In  consilio  impiornm'.    Qui  sie  doc|ent:  qui  saerüicat, >4j|.  i ,  1 
circumcisus  est,  servat  10  praecepta,  charitatem,  legem,  salvatur.    Sic  pharisei, 
Tnrca,    ludeus,   et  tenqiore    Pauli  psenduLpostoli    Act.  15.   et   papa   docent.  ?())(,.  ir,,  i 

30  2i>o  fte  am  Beften  finb,  finb  in  consilio  imp|iorum,  quia  mengen  iustitiam 
terrenam,  ut  sit  celestis.  Ubi  manebunt  pap|istae,  qui  miscent  cum  trad]!- 
tionib[ns  huraanis  uBer  bie  jcl^en  gepot,  quae  deus  ]iraecepit  in  alium  usum, 
veniunt  cum  prohibitis  cibis,  vcstibns  jc.  @0  er  \)oä)  mdjt  t)at  tooHen  Icibcn 
legem,  quam  praecep|it,    I)at  nid;t  ^elffcu  lunueu.     De  istis  hypoc|ntis    non 

35   loquitur  iste  in  isto  pulch|errimo  psalmo.    Sed  (piod  abiicit  bie  redeten,  l)Ol)eu 


1  über  ps.  steht  Dauid  sp  lieatus  vir  r  3  Notabene  ex  doctrina  r  4  Illu- 

sores r  8  Vims  magister  in  lege  Uomini  r  9  oben  am  Seiienrande  steht  Ego  sacri- 

ficaiii,  seruaui  legem,  ieiunaui  Esa  .58  10  C'ommixtio  celi  et  terrae  r         12  über  ad  ven- 

trem 8teht  bcn  iaui)  jucrncercn  «;>        15  über  ad  steht  per  sp        21  Sd^ctd  r         22  l)ii])lcx 
iustieia  regen  [sie]  dei  et  ninndi  r  35  über  gefaftcn  bis  ir  striü  Nns  filii  Abrnliae,  Nonne 

ic'iuuanimus  sp  Crede  in   I  C  r  26  Cousilium  impiornni  r  :SI  über  nt  sit  steht 

machen  brau§  sp      Papistae.  r 

Sut^er?  5S5etfe.   XLIX  15 


220  ^tcbifltcit  bc-5  ;\at)rc-j  1541. 

Rl^eiligen  vocans  eoriim  doctrinain  coiisilium  impionim  jc.  Nnii  dielt  UllVöt, 
insii)ientian),  stulticiani,  irtI)Ulig.  Sed  'aiubjulat  in  consilio'.  äßo  füllten  fic 
ju  ben  eijxm,  i[W>d  Iiinncn  fein  raten  jc.  ^a  ift  ein  feiner  rat  prophetae, 
]iii  coiisilio  sepe  iituiitiir  ])ni  doctriua  et  consnlerc  pro  docere.  Appellat 
consilium  s[piritiuii  sanctum,  ipiia  in  spctieni  ift  fo  ein  fein,  fc^on  lere,  ut  r. 
andiiens  dicat:  S)er  fjat  mii)  fo  geleret,  ba§  inid^  bundtt  consiJtum  esse 
a«attii.5,2iff. animae,  l^at  mir  10  prapcop[ta  fein  aufgelegt,  ut  Christus  Math.  5.  Ilri 
Sut.  in,  asdicitur:  ha§  ift  ein  Xiä)t  feine  lere,  'ßene',  'fac  hoc  et  vives'.  Sed  ipsi 
piitant  se  iam  facere,  ubi  audiunt.  3^rum6  ift  fd^on  falfd}.  SLpiritus  s|anctns 
dat  illi.s,  <|Uod  sciant  dare  honum  consilium,  et  tarnen  est  inipiorum.  Quo-  lo 
modo  reimt'3  fid^S  pfamen,  ba«  impü  fo  fein  lere  (jaBen,  et  tarnen  est 
opipositum  in  adiecto:  6iu  [)iilijcrn  fct)urcifen.  Inn>ii  dant  ein  guten  rat, 
!B(ntn.23,2quomodo?  habent  scripjturaru  sanctam  et  docent  gut  bing.  Matth.  23.  'In 
cathedra  Mosi  sed|ent.^  3l6er  Tiengcn  ben  flid  bran:  si  fncis  secundum  haue 
doctr|inam,  es  l)eatns.  I)oct|rina  vora,  sed  meiiuing  ift  falfd^  ut  is  in  Enan-  is 
ynt.  is,iis;elio:  'Non  sum  sicut  alii'.  Ser  3ufalj  gifft  unb  fc^langen  fd^tDan|,  \)a§, 
Iticn  man  and}  lum  guten  loerctcn  prcbigct  a  deo  pracceptis  unb  fc|t  ben  jnfali, 
fo  ift§  falfd)  i.  e.  (|ui  dci  legem  falso  prcbigcn,  2.  ut  non  ftel)e  feft  unb  fei) 
pertinax.  1.  haä  er  ein  p^a|rifaifc§  leBen  on.  2.  bleibt  tjalftiarrig  brinn, 
Icfft  im  nicfjt  fagen  unb  fdjtcgt  tob,  ijui  brau  ()alteu,  bie  ftef)en  fcfte.  3.  sunt  2» 
pessimi.  Lezim '  c^t  ei|uivoruiii,  fjcifft  interj)rctari  et  illudere,  quia  inter- 
pretando  !an  man  einen  Icic^tlid)  bctriegen.  Eadem  sententia:  sive  inter- 
pretari  sive  illudere  intelligas.  Sed  lezim  revera  sunt,  quos  Christus  vocat 
hvpocritas  i.  e.  (pii  non  solum  vivunt  secundum  consilium  et  falsam  inter- 
pretationcm,  l)erl)arrcn  brinn  unb  fd)la()en  tob,  sed  etiam  docent  alios  unb  s.- 
bringend  unter  fie.  Sa§  ift  ultinius  gradus  impiorum,  (jui  non  solum  se 
5ßi.  I,  I  damnant  ambnljando  et  stando,  sed  et  pestifei-  est  et  alios  inficit,  'Catli|edra 
pestilentiae':  latiiius  non  male.    '6in  ftlicl  ber  fpotter.'    Qui  habet  falfd)  rat 

unb  Ineg  unb  tompt  ins  regiimcnt,  ber  ift  ein  rcdjtc  pestis  unb  aUe,  loa§  ber 

Ian|)tued)t,  et  nulla  })estis  nocentior  (luam  talis  j)raedicator,  nt  ]>estis  ein  30 
laub  öerberbt,  ita  talis  totam  ecclesiam.  Econtra  ber  ift  nid;t  ein  gifftigcr, 
pestifer  concionator,  sed  salutaris.  Sic  pap|a  et  episcopi  sunt  pestilentes 
doetores.  Scdere,  regere,  stare,  ministrare,  qui  se  primum  Hcrterbt  et  post 
totum  mimdum,  ut  ])apa  sedet  in  cathedra  illusorum,  qui  folteu  geben  mcit,en, 
geben  ir  falfd)  tradjitiones,  ba§  ift:  gifft  für  gudcr,  tob  pro  vita.  x', 

Ideo  David    mit   giroffem   feuff^en   composuit  hunc    psalmum:   'O  ttol 
bem\     Si  lociitus  de  sacerdotib[us  sui  temporis,  niirum.     Xon  legitur,  quod 

1  über  dicit  steht  vocat  sp  o  ilher  feiner  steht  Ironia  sp  nach  proplictae  steht 

Isa:  Tere:  sp        Consilium  ||  Consiilere  r  7  Matth  5  r  1J  ift  önb  tont  »ibcrnanber  r 

13  Vlii  p.ijiistae  JC.  r         IS  über  ftct)C  steht  stet         29  über  too§  steht  pinfle  bie  xp         30  über 
tnntjfncc^t  steht  ftud^t  sp        33  Scdcie  stare  r        36  Nntahcne  r 


?Jr.  R.  227 

R]  idolatria  fuerit  siio  tempore,  (|uia  pulclier[riine   ordinaverat  cultuiii.    Si  vero 
experientia  loquitur,  raira  res,   (jiiod   vidit  falsos   sacerdotes.     Sed  toxxb  itlt 
ntd^t  Beffer  sangen  fein,  quam  Mose  cauit  Deute.  32.  vel  Balaara.     Non  ests.aioie  32,i5fi. 
aiiima  iu  Israel.     Contrarinni  dicit  Step[hanus  Act.  7.    'Reniphan' etiani  persiv«.  ?,  43 

5  totuni  id  tempus.  S)a  l^ilfft  Synecdoche.  Eeclesia  sancta,  etsi  mixta  ista 
colluvies  iiiiquornm.  Ideo  nou  est  nobis  stertendum.  Unfet  VUge  gefpavet 
in  aliam  vitam,  doiiec  vivimus,  pugnaudum,  ne  veniamus  in  consiliiini  ini- 
piornm,  viam  peccatorura  et  cath|edrani  illusoruiu.  SBir  fliegen,  qnanqnan» 
pnnci  DOS  audiunt,  ja  ein  U3f anbei  Dom  groffen  !§auffen  i.  e.  £)  ^evv  @|ott, 

10  loie  ein  fein  bing§  i[t§  umb  ein  Ecolesiam,  ubi  distinctio  est  impiae  et  verae 
doetrinae.  Ea  autem  est,  quae  habet  veram  doct|rinam.  S)q§  ift  ber  5Ran, 
et  bie  finb§,  qui  habent  luft.  Hvp|ocritae  dicunt:  Num  non  lial)|eronHis  Iii[t 
boätP '?  Nos  magno  serio  unb  luft  docemus  jc.  ^a,  toenn  nid)t  bie  lueltUdj 
c^r  ttjet,  si  con[tra  tot  pericula,  mu'^e,  erbeit  bere  ut  e!^r,  tourben  fic  doetrinam 

IS  inipiam  m^er  anfpeien  quam  nos.  S)as  finb  bie  ©pottev,  [teilen  firf;,  al-3 
fetten  luft  ad  pietatem.  Impii  ^a6en  rat  3C.  sed  ir  t)er|  inspicit  avariciaui. 
gloriam,  et  quae  sua  sunt.  Nou  loquitur  de  trad|itionib[us,  sed  de  optimis 
ut  tempore  Greg|orii,  ba  bie  5B|epfte  no(^  fi'om  Inaren.  6§  niu?'  fo  fein,  ba§ 
bu  verbum  dei  bon  t)er^en  meineft  unb  baffelbe  allein,  ut  disccrnatur  ai)  altoro 

20  verbo  humano,  et  hoc  mit  luft  i.  e.  giantien  trefften.  6r  teil  nidjtS  töiffen 
in  coelesti  regno  quam  bie  reine  beutung  sui  verbi:  qui  facit,  is  vere  beatus. 
Et  fol  aui)  nic^t  raunt  ne!^men,  ut  aliud  doceat  in  causa  salutis,  sod  diu, 
nocte  mit  bem  umfigc^en.  Non  prorsus  excluso  altero,  quia  paterfaniilias 
iubet  oeconomica.     Sed  iu  regno  dei  fol  idC)  nic^t  coiisilio  iiiipio|rum  folgen  k., 

sr.  non  momentuni  einreumcn.  S)a  fol  continuus  et  purus  tractatns  verbi  dei 
fein,  ut  cogites  de  vera  vita  et  salute,  ue  momentuiu  co|gita  de  alio  regno. 
S)a  mu§  h)eber  fiappen  unb  ^slatten,  circumcisio,  sacrificia  fjintomen.  Si 
t|onben  mit  bem  !cifer  cin>3  luerben,  ut  discerneret  dei  verbum  a  sui>.  ©0 
t)et[ten  lüir  ein  geln.onnen  fpielc.     Ut  nos  facimus,  coufirmamus  eins  gubjcr- 

30  nationem,  item  alios  ordines  sie  instituimus,  non,  ut  nos  sequantur,  sed  verbum. 
Sed  feifer  feit  brein  unb  famergeridjt  unb  luollcn  urteilen,  qui  tc^cr  feien, 
ex  civili  iure  et  decretis.  In  lege  domini  foI§  gefdieljen.  lus  civile  fol  nidjt? 
toiffen  de  reg|no  celorum,  nisi  audiat  verbum.  Sed  itn  procedunt:  (|(uid  nos 
dicimus  Ecclesiam  unb  ie|er,  bie  finb§.    <Bo  finb  loir   uhd  bran.    Sed  c§ 

35  fol  I)eiffen  secundum  legem.  Si  ego  djico  C'esari:  Is  non  seditiosns,  (|ui  tibi 
Caput  abtjeuet,  d[ieeret:  ba§  luolt  ber  Seufcl  jc.    SBeld^er  S^eufel   füret  ciidj 

4  über  Step^hanus  steht  sidus  dei  vestri  sp  r,  JRugc  gDfliart  r  10  <llst!iict,io  r 

12  Sed  in  lege  domini  r  10  Illusores  r  17  Cdnsllinm   impiuiiun  r  IS  verc  doi 

viris  r  20  luft  r  2ö  Continus  Ins  trai^tatiis  r  hi  continna  et  jinra  Iraotatio  sp  'Jii  \"\Ao 
libritm  F  r  ;?.S  unten  am  Settenrnnrie  «le/it  ^ä)  t)offc  bcv  Uicvbe  (cUi?  jcfticr  bvciu  feTicn  bnb 
ein  urtct  ilivc^en  hti  bie  ©odö  ift  V  •'''/•^'  Wf  flwften  Ctfilitct  r  :ir,l-jS-J,  I  So  mnft  ic^ 
^oren,  ba?  rcbt  ber  S[eufet  au?  bix  r 

15* 


228  '4?rcbi(iten  be?  3a^re§  1541. 

R]inu  gjciftlid)  regiiiucnt,  ut  vocetis  hereticum,  iiuera  vultis?  Istud  diSjCrimen 
iiou  mauebit,  nisi  sit  alia  lex  douiini  et  hominuui.  Ideo  videndiim,  (juid 
deus  doceat  ad  i'eg|mim  dei,  qiiid  ad  mimdi.  V|iilt  deiis,  ut  obed|ias  pareii- 
tib[us,  niagistratus.  Sed  fturm  im  baS  I)iniclreic^  nid^t  baintt.  1.  tab|iila 
gebort  in  reginum  ce]|oriim,  2.  in  regtiuin  terrae,  et  tarnen  niiscetur.  Ideo 
vos  Cliristiani  operaui  dale,  ut  diseatis  in  sac|ri.s  literis,  (piae  sit  1.  2.  tab;nla, 
item  si  bene  diseatis  discernere  et  definire,  jo  Iril'b  [id)  benn  lex  domini  et 
niundi  lüol  finbeit. 


•>  über  alia  steht  diuersa  sp        ö  über  terrae  stellt  mundi  sp       1.  ||  2.  Tatula 


9. 
^Jfcitc  ^rebißt  üOcr  bcit  1.  ^fnli«. 

R]  2.  Concio. 

«f.  1,2  'Sonberii    t)Qt   liift.''      Ger[manica    jprodj    ift    nic^t    fo    fertig,    <|""''   "> 

Eb[raicae  !iinb  c^liiä)  lauffen.  ^a-i  ift  ein  fcliger  5J}aii  imb  tuiib  firf)  luol' 
i^uten  fuv  consilio  impiorura  iinb  iiimpt«  fo  für,  bah  er  ein  I)|ev^Iicf)  \voh 
gicfaKcu  bron  licih  itnb  f)nty  lieb  et  v;nlt  öon  {)|er|en  geliebt  babeii.  3)n» 
freutliit  aber,  ba-3  fo  geliebt  ioerbc,  Inedjft  nid}t  iii  'Jlbam-i  garten,  sed  in 
S-'i. 2- 12  ( 'hristi ,  iit  2.  psai[nuis  testatur:  'Osculamini  tilium',  ber  tüirbS  geben  per  n 
s[piritnni  s|anctuin,  Jdeo  ift  l)oä)  gercbt.  Wan  fol  ©otte?  h.iort  polten  et 
legem  domini  mit  bene|)]acito,  manu  et  ore  lefft  fid^a  ni(^t  [galten.  Quando 
cor  ein  luft  brau  fjat  iinb  bir  veritas  gefeit,  Non  hab[etm-  voluptas,  sed 
iiuluft  ad  tradiitiones  humanas.  2)i§  verbum  ift  !oftlid)  malöafier  nnb 
Ieb|cnbigcr  fafft.  Hau  sunt  gifft,  fpretü.  Ideo  quaereuda  Eudokia,  hah  einer  20 
ein  gefallen  nnb  luft,  liebe  bran  l)abe,  bem  Inirb  man  ba§  liedjt  nic^t  nemen. 
Sßenn  einer  in  Cicer|one  fo  locit  ftubirt,  ha^  er  ein  gefallen,  ber  bat  foftlid; 
,]iigenoincn,  et  in  Virg|ilio,  bem  fdjmecft  Oratius  nic^t.  Sßenn  id;  ein  redeten 
guten  Ineiii  crgrciffc,  nihil  curo  acjuaiu,  fofent.  Cum  ergo  nos  luic  veuimns 
dei  g|ratia,  ba§  lüir  ein  öorfdjmad  geluoiinen,  <('iod  sapit  verbum.  Ideo  uon  «i 
habemus  lieb  nnb  luft  jn  gandclUi|erg  papac.  Sed  unicum  hoe  ])laeet.  qnod 
Eur.  10,42  elegit  Maria  3c.  Öilcid;  lote  faul,  lo§,  iie  6ercni0[nien  ju  tjalten  für  ber  liift, 
quam  iiabemus  erga  Euangelium.  Sic  econtra  ipsi  erga  doctrinara  nostram 
nauscant.  Ut  nos  fall  gegen  ir  bing.  Sic  ip.si  contra  nostram  doctrinam. 
Sßollcn  Oergleid)en,  tiertragen,  sed  piincipalis  casus  ift  bie  Ijappen  iinb  platten.  30 
Habent  quidem  \eibum,  sed  sine  Eudokia.  Ideo  ineternum  non  hjerbeu  mit 
inen  üerglidien  jc.  vult  Ebireus  textu.«:  incr  ba  fol  ein  ried^ter,  feligcr  man 


.'(  2  f'oncio  I  in /.  b   lU  In  .51  r         -Jti  Conimeiiil.ationes  verlii  ex  psalmis  r         30  2)a§ 
ift  it  tiift,  vcben  baiion,  loie  fic  c?  cvfinitcii  ?■ 


"^x.  9.  229 

Rl  fi'tii,  bcv  mu§  verhniii  dei  mit  luft  lieb  "^aficn  unb  gefall  im  nur  lnol.  Si 
vokint  ipsi  ringen  nnb  üctcn  freffcn,  irf)  Ia§  tnol  gefdjcljcn  pi-Dptor  paccm, 
sed  nt  nicn  luft  luerbe  niäjt  '■ßlbnd^iiä) ,  feptjifd).  Sic  oi-outra,  bas  fie  gut 
Gitangelifc§  Ircrben.     Non  est  projirie  meditari,  mit  umbge'^en  i.  o.  er  rebet, 

5   finget  giern  balion.     .Significat  por  os   canere,   legere,  dooere,  declarare,  ift 
aÜ'j  boffelt  Hocobel.    Endokia  tefft  nn§  nid)t  anber§  modjen.    'Erit  sicut*i-i-3 
arbor.'      ®a§    ift    pooticum    et   prophctioum.     Historiae  et    orationes  carent 
similitudinibus.      Sed  pro])lietica  et  jioetiea   pleiia  similitudiuibiis,  ba§  mon§ 
fdjmndet  mit  einer  fdjonen  fignr,  similitudino,  alleg[oria.    Sic  hie  pulcher- 

lu  [rima  siinilitudo.  Erit  nt  ])reti(>sa  ^.inlmßaum.  Natura  eins,  nt  stet,  ubi 
aquae  fliiunt,  friffi)  unb  grünet  )ti|inter  nnb  ©omcr,  et  aliao  nrt  nnb  eigen= 
fc^afft  palmae,  i|uas  recitare  non  est  hie  luciis.'  Sic  iiistus  est.  @r  {)at 
einen  friffcfjLen  lüoffier  iaäj,  quae  crf riffelt,  erquidt  fein  radices  et  folia  dcin- 
ccps,   (|iiando   s|piritus   .s|anctns  adest  et  eins  doiia,   fo  ge'^en    bic  h)|Ort  unb 

15   tnerd  frifd)  unb  frotidj  unb   fielt  fid)  Inng  in  tentatiouibLiis.    Ro.  5. 'Olorianmr  «0111.5,  a 
in  atfliotionib[us.'     S)er  finum  fpot,tet  bcr  ©DUnen  in  summo  aestii,   fervore, 
(pio  plus  pnngit  .sol,  hoc  niagis  jieliet  er  an  fi(^  aijuam    nnb  erfriffd^t  ft(^. 
Sic  qiiando  cor  afifectnin  bene  ad  verbuni  dei,  si  t)i^  et  tentatio,  loirby  nur 
mutiger.    Et  je  mt)er  man?  tiejirt,  tcntirt,  inirb  imer  mutiger,  unb  je  mljer 

20  gctrucft  lüirb,  fjetit  fid)  cmBor  ut  natura  palmae.  Sic  in  uive,  pluvia, 
sole  pius. 

Mira  auteni  est  i)er!ernng,  quod  frud}t  el)er  nennet  <|uain  Hetter.  Sunt 
et  arbores  aliae  in  a(juis,  ©Her,  lueibcu,  sed  sine  fructu,  et  aliae  arborcs, 
quae  fructus  et  folia  habent.     Sed  biefer  baum  ift  fo  geartet,  ut  fructus  prae- 

25  ccdant  folia.  Omnes  in  contrarium  exce]ita  ficu  et  vite.  Similitudo  ift  fo 
geftelt,  ut  vid|eamus,  quod  nou  naturlid^  batum  in  hoc,  quod  fructus  ]irius 
ponit.  Etiam  ficus  folia  ante  jc.  Idee  iustum  meint  er.  ®in  pius,  er  lebt, 
bor  tt)Ut,  tt)a§  er  nai)  leren  k.  Cepit  Thesus  facere  et  docere.  @tn  Inec^ffet '', 
qui  nihil  fecit,  passns,  est  ficus  cum  foliis  sine  fructu,  non  praedicat  efficaciter. 

:io  Sed  venis  credens,  ber  gefallen  "^at  am  ttiort,  ber  fe'^et  an  et  facit,  deinde 
coninngit  exp|erientiam  cum  doctrina  et  alios  docct.  Advors|arii  finb  beffer 
gefc^icEt,  quo  ad  externam  spetiem.  J[r  cog|itationes  fomen  erftlid)  iuS  tuerd 
et  faciuut  opora,  "^eben  im  I)er|en  on,  am  Unglauben  unb  perrum]>unt  in  opus 
unb  jietjen  leutc  an  fi(^.    Si  Minorita  öiel  bon  ber  !appeu,  ftrid  fagte  unb 

35  trüge  fammatfc^auben,  rot  f)Dfen,  nihil  moveret  me.  Sed  induit  caii]iani  unb 
ift  bor  im  lüerd.     Ibi  dicitiu';  facit  et  praedicat.     Ide<>  mnltis  persuadeut  et 

III12  iiilii!  incomniodi  accipit  a  iiiue,   |iliiuia,  t,ciiiii[estate,  Irlgiire,  aestu  r  17  über 

pungit  steht  lerit  sp  27  über  !C.  steht  fcctuefcn  fid)  .5/)         fltEii^ltJol  locrbcn  bic  blettet  gto§ 

c^c  bie  fruc^t  gaiife  teiff  loirb  r        33  über  perrunipuiit  «teht  firtngcnS  sp 

')  Vf/l.  Unsre  Awtg.  Bd.  24,  742  zu  S.  626,  Ulf.,  Eil.  -jr,,  342,  I f.,  Bd.  y,  426.  37f.: 
638,  24 ff.,  Bd.  JT\  466, 16  f.        ')  =  Wäscher, 


230  ^tcbialeu  bcS  ^ai)xei  1541. 

R] (.lecipiuiit  i.'süi  .spetic  leligiouis.  Sic  fiiib  bcfjer  ftcfdjidt  JC.  Jiitur  iios  prae- 
cipiii  et  iiiulti  tantimi  docent  nunqiiam  facientes,  ut  si  Monadius  I)iu  tltt 
in  loten  {)ofcn.  Tta  nostri.  1.  faciamus  facere,  postea  dicere.  Pins  (jcl)Ct  l)in 
et  facit.  Et  folia  seriiioncs,  lefien  i.  c.  qiiia  verbuni  siuim  est  vitae  uteniae. 
Idec)  tan  haä  6l|at  ntd^t  öerloelcfen,  flvnnct  et  toiinter  et  ©ummer.  Tradiitiones  s 
muffen  auff()ovcn. 

Deiude  q|uid(juid   ordiuat  in    ot^tio    gubcrnaudi,   iiou    soluin    jiin   siia 
persona,  opus  sit  arbor  3C.  post  praedicationeui  iuitdt  verbuiu,  f(f)lerf;t  fcinbe, 
treibet  Seufel  au§,  et  fiuut  ho[mines  docti  ut  ipse. 
Uli,  4  'Non    sie    impii.'     In   coutrarium   etiam    similitudo   pulclira.     (S§    ift    i« 

iiiira  similitudo,  quod  pius  arbor  invicta  a  veris  aestu,  itngelt)  itter,  fri<;'oi-e 
nnb  ge^^et  üon  ftaten,  fert  fructus  et  folia.  Lupius  non  est  arbor,  ftranc^, 
reis,  Ijalm,  e^cv,  nta(f|t§  fo  treffilid)  unef§,  ut  nid^t  uneffiger  fein,  maä)t  etltia§ 
unefftger.  lustnm  facit  arbjorem,  quae  est  max[ima  res  iuter  eas,  quae 
crescunt.  Ipse  liic  accipit  hciQ  oEergeringft,  et  (juod  u6er6Ieibt  Hont  gevingften  is 
l'om  gctnec^S  i.  <■.  ein  f)ü(fen  öon  eim  !orn,  ila)..f)ial)n,  arista.  bn§  nic^ty  leiben 
tau  t)om  regen,  fdjuee,  seil  mit  ein:  Dbexii  üerlüebb,  er  lunb»  nic^t  geringer 
madjen,  et  (piae  a  veuto,  et  doolarat  seijuenti  versu,  (juam  in  sno  pondcre 
nicf)t  leidjter  benn  ein  febber.  (Sr  gefjet  ouff  bn3  brcfft^cn,  frfjeuneu,  (piando 
torn  ift  getroffcfieu.  ©er  toiub  feret  ba§  fern  ni(i)t  loeg,  >ed  sicut  ber  breffcfjer  ^u 
tuirfft,  fo  fcEt».  Sed  ventus  dividit  a  palea,  quando  venit  ad  tentationcui 
et  mortem,  ba  fdieiben  fid)  !oru  unb  fpreU). 

S)o§  ift  fc^enblid^  gereb  öon  sanctis  (enten,  ap:paret  esse  meudacinm. 
In  praesenti  si^etie  sunt  arbor.    Nos  acer,  pa[)a  non  acer,  sed  max[ima  arbor. 
Toli[annes  Hus  ift  üerbranb.     Ideo  a])|paret  praesenti  spetie,  quod  nos  acer,  25 
ipsi  invicta  arbor.     Ideo  sunt  verba  sjiiritus  et  tidei,  si  uou  creduntur  intus 
in  spiritu,   d|icant  Euaugelici,   q|uidquid    vclint.  sunt  mendici.     Si  nrincipes 
praedicarent,  (piid  faceret  bie  fpretü?  h3a§  foHen  bie  betlcr,  lofeu  f)ulfeu  t()un? 
Sic  appjaret.     Sed  dominus  dicit:    Isti   magni,   sunt   grandes.     Sicut    cedrus 
iBl.37,3(ijjiba!n  fjntten  fi(^  aufgebruft  ut  ^oc^fter  arbor.    'Trausivi,  et  non"  jc.    S)a  au 
gef)oru  lüc^t  fuc,  fall)  äugen  3U,  sed  äugen  ex  Eudokia,  ba§  id^  fol  fo  f)of= 
fertig  fein,    ut  glorier    me   invictam    arb|orem  et  pap|istas  fprelo.     Item  alii 
oculi  muffen  fein.     Et  tamen  verum:  lUa  arbor  mu§  bleiben,  pap|a  mu§  bin= 
meg  ut  fprel».    Dominus  ^^at  ventil|abrum  in  bie  l)anb  genomcn  unb  Iroifelt. 
Vide,  quam  raagnac  fuerint  dei  Israel  et  pap|atus  nunc  est.    Cedros  Libani.   31 
Ilaimas,  Caiplias  loar  ein  fdjouer  loalb,  post  fpreto.    6^riftu§  toar  ber  baucr, 
iiHotii).3,i3<]ui  segregavit  iiordeum  a  tritico  Mat.  3.    Quomodo?    ^erufaleui  ^erftort,  et 


5  Matth.  15.  r         l'J  vor  Ui^tn  steht  Ideu  iiou  eo  consistent  impii  in  iudicio  utEl  sp 

■24  über  praesenti  sieht  aduersarü  sp       über  arbor  (2.)  sieht  puleherritna  sp       Inspice  Kcclesiam 

oinnium  etiitmii  r         27  über  jirincipes  steht  vt  ille  sp         29  über  magni  sunt  grandes  steht 

potentes  palea  ps.  :!7  s/i  :i2j3:j  Turca  jjotentatis  r  35  über  Israel   steht  po])nUis  sp 

aber  Libani  steht  esse  certuni  erat  sp         SO  populns  ludaicus  r 


9Jr.  y.  231 

R]  clifipfi'.^i  i)er  totiini  orbeni  Apostoli.     Nou  cretlidenint.     Wdx  tOCl'S  ,^liglcu6eil 
Uiumiglid)    gehJefcu,    quod   ludei   fpvch)    et  Apostoli   ;irbor.     Paulus    crcdidit 
et  vidit  Korn.  9.  bQ§  im  toolt  ba§  Ijcrl)  Bvedf^en.     Qui  vident,    (juorum  hodie  sHüm.  9,  a 
multi,  sunt    certis|simi ,    (juod  papjatus    cum    suis   sunt  fprelü-     In  praeseuti 

5  spetie  cedri  excelsae,  erectae  et  regunt  {  eifet  et  totum  miuiduui,  conculcareut 
lib[euter  uos  pedibns.  Ideo  istae  siniilitudines  finb  au§  bei'  maffctl  fd)on, 
sed  suut  spirituales  et  lidelos  i.  e.  fide  nj^proliendcndne.  lam  exponit  istam 
similitudinem. 

'Ideo  nou  perniauont.'    (Sie  fa^en  felkl  nil  fid)  3U  öcrlol^en,  ut  noniil-i.s 

10  maneant.  äÖenn  man  v|erbum  dei  pvi'bigt,  fc^eibct§  fic^§,  pha|risei  et  Sadjucei, 
baB  ^o'ije  baöon,  h)olt  nic^t  brau,  fd)elct  fidj  nii§,  persequebatur  et  occidebat 
Christum  et  apostoios.  S5a6ft,  luieo  t^lin  \\ä)  baüon,  donec  veuiat  seutentia 
finalis.  Videnuis,  bn§  [lä)  aE§  \dhiV  fdfjeibet.  Nou  mauet  in  distinctione 
verbi  dei  et  honiitu's.     ^{xB  'f)ei'|cn   Illft    tft   bovt   "^in   unb  Inffeit  verbum  dei 

15  t)ie.  Non  permanent  in  cathedra  sahitis,  autidoti,  sakitiferae  doct|rinae,  sed 
fe^en  fic§  iu  pestilenticam  sedem,  cogunt  alios,  ut  et  ipsi  maneant  in  inipie- 
tate.  Nos  neminem  OevJQgcn  ex  nostris  ecclesiis,  cupinnis  omnes  mauere  in 
nostra  doct|rina.  Ipsi  uon  habcnt  S[piritum  s|auctuni  soli,  'ijtbt  etU'a§  neh3e§ 
an,   1.  toe'^et   in   ben   luinb  i.  e.   diab[ohis  ![)inh)eg   1.  per  culpam,  postca 

20  eiiciuntur  per  penara.  Non  sunt  in  consortio  S|anctorum,  non  in  ministerio, 
jiapa  se  ab  Ecc]|esia  seg|regavit  per  doctrinam  impiam.  lam  nos  persecjuitur. 
Ideo  deus  segregavit  eum  in  gciieunnm.  Ideo  nou  manent  in  consortio. 
Ideo  ut  Christus  uialovolos  perdet  et  viueam  suam  locabit.  6r  mu§  priefter 
fiaticn,  fie  foltcu  prebigen  itnb  teuffen  ut  patres.    Tu  repulisti  scicutiam,  fo 

25  )oiI   ic^  üerlauffen  5)hinc^   iicmen    K.     Sic  nou   manent  in  iuditio.     S)a§  ift 
unfer   finalis   consolatio.      'Quoniam    novit    dominus    iustorum.'     Ipsi *(.  1,6 
nou  curant,  sed  nos,  ba^  bcv  g|an|e  grutib  auff  bem  HcrS  fteliet.    SBenn  man 
fein  itiort  rein  unb  aücin  prcbigt  unb  l^at  fein  luft  bort  f)in,  <Bo  fol§  im 
toolgefaüen  unb  bort  ufcelgcfaüen.    Et  fol  er'^aljen  toerben  unb  gelüi§,  jenes 

30  jol  unterge'^en.  Neutrum  videtur,  ideo  suut  verba  fidei.  Papa  cum  §|ein|, 
5Rciu|  in  extrema  indig|natione  dei,  qui  deseruut  verbum  et  ministerium. 
Imo  persecpumtur  et  blaspheLUiant.  Et  quod  nos  sumus  in  summa  gratia. 
Hoc  etiam  udii  apiparct.  SSapft  Ijat  gluc!  gefjabt,  quod  !|eifcr,  !onig  mit 
fufjcn  getretten.    Dixit  Cauouicus  (piidam  Erphurdiae:  2Ba§  iDoIt  ir  fagen? 

35  papa  in  uno  digito  ift  o])uk'utior  quam  omnes  p|rincipes  Gerniani.  Quis 
possct  dicere,  quod  deus  bem  groffeu  tmum  feinb  fein  folt  unb  bie  lie6  t)abcn, 
qui  bem  Teufel  feinb  finb?   Sic  Turcae  dat  successum,  Victorias.   6r  meinet, 


1  Paulus  credi<lit  »•  12  zu  Sofift  steht  am  liande  loolt  n\i)i  broii,  jc^elct  (irf)  aui, 

persequebatur   Christum   apostoios   occi(lebatq[ue  sp  r  IS   über   Ipsi   steht  Jjutlierani  sp 

über  habent  steht  dicunt  sp        über  i)tbl  steht  bicfcr  icner  sp  24  über  patres  steht  Oot= 

fotn  sp  über  scientiam  steht  propheta  sp  31  über  extrema  indiginatione  steht  hoc 

minime  creduut  sp        37  über  Scufet  steht  papae  s^> 


232  4-*i:ebigtcii  bti  Sat)rci  1541. 

K]ct  leÄt  [lä)  mit  llLnferm  ^[iXt  ©[Ott,  et  tarnen  nou  videt  diiferoiitiain ,  nun 
iut.  10, -13  consistcR!  in  fortnua,  sapientia,  potcutia,  sed  in  eo,  quod  Maria  ck'gil  i.  o. 
vcrho.  Qui  iiabet  veAuni  et  benepjlacituiu  in  verbo  dei,  bQ§  tft  bil»  l'cdjt 
linb  gelDlS  iudicium.  Deus  novit  viam  piorum.  Si  applicas  ad  res  gestas 
et  cxperientiam,  maxiima  verba,  quod  deus  Ijcng  mir  umb  ben  tjal»  3C.  cum  s 
prorsus  contrarium  appareat.  S.  loli[aniies  i>leftitur  cap[ite,  filius  dei  cruci- 
figitur,  et  tarnen  vernni.  Econtra  caro  sentit,  quod  deus  fpet)  mi(f|  an  itiib 
tücvff  mid^  ioeg.  Econtra  adversarii,  (piod  deo  im  fc^oS.  Xoii  possuiu 
credere  uec  ipsi  credere  possunt,  quod  deus  fie  anfpel)  unb  lüerffe  fic  in  bic 
TjeUe.  Si  non  perfeete  credere  possumus,  tarnen  incipiamus  credere,  ut  tantuni  lo 
Antecedens    ijait,    si    cousequeus  non  jcf)lieffe.      Habemus    dei   g|ratia    hunc 

!j}i.  1. 2  versum.  'In  lege  doniini':  praedicaraus  unb  toogen  bran  aCe§,  et  multi 
occiduutur  brumb.    Ideo  antecedens  est  verissimura.    Quare  ergo  dubitas  de 

!15|. i,6Consequente?   cum   tarnen  dicat:   'Novit  deus    viam   iustorum'  et  odit   viam 
inq)iiirura  adversariorum.    ^cre  Uä)  an  ben  SSabft,  S^urden  nid^t,  tfiuc  bic  n 
iiugeu  auff  unb  fif)e  barnac^,  an  habeant  legem  dei?   ^a,  f]iUi\ä)  fear  Ijabcn 
fie,  scilicet  traditiones  humanas,   Alcoranum.     Quare  ergo  dubitas?     Habes 

$1.1,2  antecedens.     'In  lege  domini  vol[untas  eins.'     ^Rad^e  nu  consequen.-;   certis- 
s[inuim:  Omnis,  qui  liabet  vol[untatem  in  lege  domini,  illius  via  placet  deo. 
Nos  parvulus  grex,   dei  gratia,  sumus    ciusmodi.     Ergo   placemus    domino.  au 
Deinde  sentimus,  ba§  tvh  hin  luft  f)a6en  3U  item  toefen,  ja  trecE.    Si  hoc, 
debeo    certo    statuere    et   consequentiam    lacere,    quod  dominus   novit   viam 

*i.  i.eiustorum.  Econtra  qui  non  habeut  vol[uutatem  in  lege  Jc,  eorum  'via  peribit'. 
Sed  caro,  sauguis  et  diabolus,  ber  un§  fo  tieff  öergifft  "^at,  impediunt,  ut 
lioc  certo  affirmare  et  hanc  conse<juentiam  facere  non  possimus.  3ößenn  id^§  25 
aha  faffete  unb  gleuBte,  gieng  iä)  ftet§  in  fprüngen  unb  laä)ek.  Scriptura 
!)Si.  34,  u;  non  mentitur  hie,  ut  et  alibi  saepe  ad  euudem  modum  loquitur.  'Ocuii 
IM.  34,  n  domini  super  iustos.'  Econtra  'vultus  autem  domini  super  facientcs  mala' JC. 
Si  crcderem,  hoc  ob  oculos  viderem  et  confirmarer  ad  laudandum  deuni  .'c. 
Ideo  praedicandum  verbum,  ut  deus  det,  (juo  vohmtatem  iUam   erga  legem   30 

SJi.  i,2dei  iiabeannis  utiiLue  meditemur  in  ea  die  ac  nocte,  deinde  certo  scntiannis 
(luiuinum  nossc  viam  nostram.  Et  quod  nobiscum  rideat  unb  ba^  h)ir  im 
im  id)o§  ligcn,  loic  ©.  3o%anne§  im  ?l6enbmal,  et  osculetur  nos,  h)ie  Jüol 
eä  uns  Blut  fator  aufompt.  Ideo  da  operam,  (juod  posito  autecedente  adda-s 
etiam  conse([Ucns.     Qui  est  in  voluntate  dei,    est  etiam    in  beueplacito  eins,   35 

3J|.i,G(iui  ait:  'Novit  dominus'  ac.  Econtra.  Ideo  hortatur  nos  j)salmus,  ha§  löiv 
uu§  bleiffigen,  ha§  tnir  legem  dei  lieb  gelrinnen,  fo  Iril  ex  un§  ouc^  lieb 
[)aben.  Si  non  firmiter  credere  possumus  ,  tarnen  praedicemus,  urgeanni.s  et 
subindc  melius  discannis.  Adversarii  nou  habent  beueplacituni ,  sed  con- 
trarium. Ideo  iter  ipsorum  peribil.  T:>a  {)elffe  ®ott  ju,  ha§  halb  gejc^e'^e.  3lmcn.  40 
3n  3)cffa»D. 

12  über  In  lege  sieht  des  meditatiir  5;*       JT/i'Ä  [Ts.  :i4.  r       35  über  est  iu  steht  luct  luft  l)Ot 


!)ir.  10  [25.  Xcitnibct].  233 

10.  25.  ®e3cm6cr  lf.41. 

^^rebigt  um  Xngc  bcv  ©cBitit  KI)vi|U 

R]  Die  Nativitatis  Christi.     42.  aiini. 

loliau.  1. 

Sepe  aiid|i.stis,  boa  ha§  liebe  ünbletn  ift  ^iigleii^  ®ott  iiiib  mcnjrfj  in 

Ulla  persona.     Hoc  docet  hie  EiiaugelLsta.     Ratio  prudciis  Hetteit  rl    v[iih 

5   soire,  i|uid  sit  deus,  quid  cot^itet,  faciat  in  uelo.     Toh|ainu',s  diuit:  '3)aö  lutl 

idj  bir  6nlb  fagen,   «i   modo  velis   credere,   dicani   tibi   bell  allevt)cinilid)ftcti 

iatjcf)lag,  beti  er  I)at  im  grunb  fein»  f)er|en.    £)q3  i[t  ®ott,  si  vis  scire:  'In3ot».i,i 


2 — 4  Huc  pertinent  3  Conciones  in  Tomo  39  amii  ([uarum  prima  incipit  luI  8  r ' 
')   Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  46,  531  ff'.,  Bd.  47,  62Sfl'.,  634 ff: 

SJ  Sermo  Lutiieri   in  festis   Nataliciis 

loaii.  1.  'In  principio  erat  verbuni."  3of).  i,i 

lu  1542. 

Audistis  saepe,  ba§  ba§  liebe  ünblin  fei)  gott  unnb  ntciijd)  iiiii  ciiicv 
^cvioii.  Tic  duge  licrnufft  luil  immer  dcttcrii  iiiiiib  fet)cii,  luae  gott  fci) 
luiiib  madjt.  Darnitff  fagt  3oanne§:  '^ä)  loil  bir§  h)ol  fagcn  allen  ()eimlic^cii 
rabtfdjlag,  beii  i&x.  Ijat  im  grunb  feine§  l^er|cn,  toenn  bu  es  nur  glcubeu  luilt. 

Dr]  15  €iiii:  aiibiT  Prebigt  IH.  =CV5artiiii  ICutljcr^  über  bicfc  Watt:  '^m  aiifaiiij 
Uiar  ba!^  Watt  etc.  gctöau  am  (^Tage  ^Sataliö  T>aiiiini  uad)  Jlßittagc, 

2CnnD  1542. 

^'St  l)abt  offt  gebin-t,  ba§  ba§  liebe  ßinblin  Cslicfug  ,]u  glcic^  ®ott  unb 
5J}cnfd)  ift  in  einer  -Perfon,  ba§  Icret  ber  ©unugelift  in  biefem  ©uangelio. 
■io  2)ic  blinbe,  toEe  (folt  fagen)  Ituge  oernunfft  flettert  binauff  Ö^»  ^'"'^'^  ""'' 
lüil  rtiffen,  loaS  (^ott  fcl),  \va§  er  gebende,  fnrljabc  nnb  tbne.  TiaS  luil  id) 
bir  balbe  fagen,  fpridit  ©.Joannes,  luenn  bu  e§  nur  glcubeu  luolteft,  uub 
teil  bir  !unb  t^un  ben  at(crt)eimli(^ften  Sfatfi^lng,  ben  ©ott  T)at  im  grunb 
feine§  ,fmten§,  ba§  iftö  ober,  fo  bu  c§  lüiffcn  railt:  'W^  im^imm  mm^'»''.^ 
1:?16  äBÖ9{2;',  ba  bnft  bu  e§.  3a,  fagft  bu,  Iter  berftetict  bicfc  uncrl)6rtc 
unb  ungeloönlidje  rebe?  Sieber,  bu  fragcft  aud^  ein  ^od^  unb  unbegrcifflidj 
bing,  bift  bu  fo  einf eltig  unb  unöcrftcnbig,  fo  tl)uc  jm  alfo:  lüo  bu  Ijoreft 
boa  lüörtlin:  '2BD5H3;',  fo  ücrftctje:  '©on',  luenn  bu  boyloeift,  baS ber (Suangclift 
haä  äöort  ben  Son  f)eiffet,  fo  lie§  ben  2;ej:t  alfo:   ':,^ym  anfang  luar  bcr 


3' 


33  ^cimti^et  »iotjc^Iag  ®otte§. 


234  >45«i)i8tcu  bc^  3qI)vc^  1541. 

R]  priiicipio  erat  veihiim'  3t.  jDo  TjaftuS.  Secl  ratio:  Qiii?^  iii(i!l|ligit  lias  (am 
niirab  ile«  voccs?  ^a,  ha  fragftu  anä)  ein  \)oäj  unb  felljam  bing.  Si  u«  atleo 
siniplex,  tljuc  im  fo.  Ubi  aiidis  Noceui  lianc:  'äßovt',  intcllige:  '©011'.  Ubi 
hoc  tcnes,  quod  tiliiis  vocetur  verbiim,  Sic:  In  priiicipio  erat  filiu.s.  Oniiiia 
per  filium  facta.  Intelligis  hoc  meliu.s?  SHmbS  \o,  jo  fcileftll  lüd^t,  (piia  in 
3oii.  1,14  tinc  mac^t  er§  fel6§  fo:  'Verbum  caro  factum'.  Fihus  dei  i[t  ein  inetlfcf)= 
lid^ci;  fou  iroibcn,  patris  aeternius  filius  ein  3eitHd^cr,  ber  uuaufenglii^er  fou 
ift  ein  nilfeiiglic^cr  ©on  luoibett.  Sed  sie  intcHigas  hoc,  nt  non  fticias  duos 
tilio.s:  ex  deo  et  Maria.  Xon  sunt  duo  fiiii,  eternus  et  luiniifciiglic^ei"  et 
temporalis,  sed  idem.  Ne  faciamus  duos  Christos,  dominos,  filios,  sed  iituä 
cinev  fein.   @v  ^at  hjol  ^lücicilel)  geburt:  1.  in  clüig!eit  a  patre  unb  2.  jcitUd; 


4  zu  Sic  steht  legito  textuni  gp  r 

5ofi.ia''"  1'1'iucipio'  3c.  5Dn  !^a[tu§.  3fn,  ba§  finbt  fel^ame  rebe,  loer  Ion§ 
ücifter)n?  3a  i""  froQft  Qurf)  ein  fcitiam  fjocfjcS  bing.  i'ot^  tuiltn§  ja  nnfeenn, 
fo  tt)U  alfo:  -Jieun  'ba§  lüorf  auff  bein  S^cntfi^:  '©on\  '^m  anfang  Icav  bei 
©on  unnb  ber  @on  toav  fiet)  gott'  et  sie  consequenter,  ubi  'verbum',  ibi  tu  is 
poiias  'tiliuin',  Sevfte^cftu»  alfo,  fo  nim  nfieval  hm  fon  nnb  fptitf^  bcv  ©on 
fei)  fleifc^  lüorben,  ®er  göttliche  fon  ift  ein  menfd^Udjer  fon  beä  öater§,  ein-j 
loetjBS,  ber  etüige,  ein  jcittliffjer  fon.  3Ufo  fanftnS  üevftefjn,  'Sod^  ba-:5  bu 
nid^t  meineft,  @§  feien  ,^lüccn  fonc,  ©er  einige  unnb  3citnd)e,  Ter  unnnfcnglidjc 
nunb  anfenglic^e  fon,  fonbcrn  e§  ift  ein  ©on.    (^r  Ijatt  lool  3U10  geburt,  aber  20 

J^riSon,  unb  ber  ©on  Inar  bei)  ®ott,  unb  ber  ©on  loar  @ott,  ber 
felb  löar  im  anfang  bei)  Sott,  alle  bieng  finb  burc^  jn  fben  ©on) 
gemacht,  unb  on  jn  ift  ni(^t§  9emacf)t'. 

3L*erfteI)eft  bn  nu,  »oaS  ber  (äuangelift  ha^j  Sßort  r}eiffe?  nim  e§  fo  unb 
3of>.  1, 14  merrfe  c§,  fo  fetleft  bu  nid^t,  benn  om  enbc  mad)t  cr&  fclbs  alfo:  '2)a§  loort  25 
loarb  (}Ieif($\  baä  ift:  ber  ©on  Sottcä  ift  ein  Menft^licf)cr  ©on  luorbcn,  bcy 
a3ater§  einiger  ©on  ift  ein  3eitlid^er,  ber  unanfenglid)  ein  anfenglid^cr  ©on 
luorben.     3)icfe§  folt  bn  aber  alfo  tierftc()en,  ba§  bu  uic^t  3luen  ©one  auä 
©otteS  unb  Marien  ©on  moc^cft,  e>3  finb  nid)t  jlncen  ©one,  ber  einig,  unan= 
fengltd^,  unb  ber  jeitlid^  nnb  anfenglicf),  fouberu  einer  mn§  fein,  er  Ijat  lool  30 
^Incierlcl)  geburt,  eine  in  eliiig!eit  liom  33ater,  bie  anber  jcitlid)  öou  ber  ;^snng= 
fraluen,  unb  ift  bod)  nur  ber  einige  ©on,  ber  Dom  Später  in  elnigfeit  nnb  Don 
■JJfaria  jeitlicf)  geboren  ift,  fie  Ijat  nirf)t  ein  anbern  Sou  in  bie  Sßclt  gebraut, 
benn  ben  ber  58oter  in  eloigfeit  gebracfit  \)a\.    ^\mkx[i\)  geburt  finb§  lool, 
ein  anber  au§  bem  Sater,  ein  anbere  auS  ber  -Jltutter,  nnb  ift  bod)  ein  einiger  35 
©on,  ben  5Jlaria  jren  loaren,  naturiidjen  ©on  Ijeiffet,  ben  I)eifft  andj  ber 


il  ©ottei  ©on  ift  ein  ÜJlenfc^cnfon  lootben.  r      31  Bon]  ttox      3ö  Sic  anber  geüurt  E^rifti.  r 


1h-.  10  [25.  Scjemlcr],  235 

R]  bon  bei  vii-giue.  Et  laiuen  is  iiuicus  est  filiii.s,  i|ui  a  \ntiiv  cl  iiiatre  genitus 
ac  iderii  est.  Ipsa  non  tulit  aliiim  tilium  in  imuuluni,  (|iiam  pater  ab  oteino 
gc6l'a(^t  [)at.  Alia  (luiileiu  nativitas  ex  Matrc  et  jiatre,  et  tarnen  uuicu.s  filiii.'>. 
Quem  M|aria  vooat  verum  naturalem  filium,  eundem  etiam  pater.    Mirabiles 

5   sermones  isti.     ^a  freilid^. 

Non  vooat  simpliciter  ©on,  sed  verbuni,  q|uan<juam  red^t  lücrc  Sed 
er  l^at  fo  muffen  xeben,  quia  illo  tempore  orti  liere|tici,  qiii  negabant  ]\I|ariae 
filium  dei  filium  esse.  Ideo  usus  voce  'verbum',  qnod  fuit,  anteqiiain  omnes 
creaturae  conditae.  'In  principio'  i.  c.  ha  oreaturae!  anfteiigcu  iv  U'cfeil, 
ba  tvax.  boS  tüort  Bereit  unb  fjutte  fein  »oefcn,  non  creatum.  S)a  Ijiiiu'l  uiib 
erben  anfiengen,  ba  tior  ni(f)t§  geloefen,   ha  \vax  n  bereit.    Extra  creaturam 


10 


4  filium  sp  c  aus  deura  i>  Cur  vocet  Ioli|auiies  filium  verbum  r  7  über  urli 

sieht  ouffBcftanben  sp 

■  S)  c§  ftnbt  nic^t  2  fon,  fonbern  ber  einige  fou,  fo  Oom  üotcr  geboru,  ift  aud) 
ht^  h3el)Be§  fon.  (S§  ift  Juol  eine  aubere  lueife  ber  gcBurt,  aber  c§  ift  ein 
Ünbt  unnb  ein  fon.    Senn  beu  ^aria  nennet  il^ren  redjten,  natuilicf)cn  fou, 

li  beuc  nennet  gott  auif)  fein  rediten,  natürlichen  fon,  ^t^eierlel)  geburt,  ein  fon, 
3a  baä  ftnbt  fel^ant  toorbt  ?  frel)Iic^.  Cur  appellat  autem  /Myov'i  Necessaria 
fuit  liaec  phrasis  contra  liaereticos  illo  tempore,  ut  eis  os  obturaret,  2)n3 
ber  ©on,  ben  6r  toort  nennet,  geloefen  fei)  öor  ber  ßreatur  aufang.  Iicnn 
bo  bie  Greatur  anfieng  t^r  loefeun,  ba  l)ub  er  uicf}t  a\\  feine  fonljeit,  fouberu 

2u  6r  loar  @on,  boc^  auf§er  ber  luelt,  (Sreatur  unnb  gefd^epf,  Senn  bo  f treibet 

P']35atcr  feineu  loareu,  natürlichen  ©ou,  ha^  ftnb  loünberlic^e  rebe,  \a  freilief) 
lüünberlic^. 

2)er  ßuaugelift  aber  fpricljt  nidf^t  fcl)leil)t:  'ber  Sou',  fouberu:  'ba§  a[ß09i1', 
loietüol  e§  rec^t  toere,   er  ^ai  aber  fo  muffen  veben,    beun  ^u  berfelbigeu  ,^eit 

-'5  ftuubeu  Äe|er  anff,  bie  leugneten,  baö  ^JJtarien  Sou  ®otte§  ©on  locrc,  barunib 
ueuuct  er  ben  5ou  baS  Sßort,  ba-ä  im  aufang  loar,  el)e  alle  Kreaturen  gefiijaffcu 
loorbcu,  unb  faget:  '^m  aufang  loar  ba§  Sßort',  ba»  ift:  ha  alle  (Sreatuvcu, 
.§imel  unb  (Srbeu,  unb  Ittaä  bariunen  ift,  aufiugen  ,]n  luerben,  bie  tior  nidjtsj 
ruaren  geloefen.    ^.Jluffer  ber  ßreatnr  aber  !an  nicl)t§  fein  beun  ber  ©djopffer, 

30  beun  alte»,  ba§  ba  ift,  ift  cuHocber  ber  ©d}6pffer  ober  feine  l^reatur,  alfo 
unterfd)eibct  f)ie  ber  %txi  gelnaltiglidj  ba»  luort  Oou  ber  i^rcatur,  ba§  äB0Si5E 
ift  nid^t  unter  bem  ^auffen  bereu,  bie  angefangen  l)aben,  fonbern  ift  bereit  in 
feinem  »oefeu  getneft.  Sarumb  fc^lcuft  ber  (Jnangelift  loiber  t^berintnm  unb 
anbere,  bie  a\\  jme  f)iugen,   basi  jre  l'ere  falfd)  unb  ein  lefterlid)er  3irrtl)um 

35  unb  lügen  rtcre  luiber  ben  ©on  @otte§,  lion  bem  fie  fagtcn,  er  loere  ui(^t 

241-25  flehet  loiber  ef)iifti  ©ottljeit  (icf)  auffttjcncnb.  /■        33'ßi  (if)etinti  itvtOume.  j- 


236  $rebigteii  bcä  ;j'nt)tc?  1541. 

K]a6cr  tau  uit^tö  jcill  ijuam  crcator,  <]uia  valet  ista  distiuctio:  aut  croa(or  aut 
creatura.  Sic  distiuguit  hie  textus  potenter  verbura  a  creatura.  Verljum  ikmi 
est  unter  bem  f)ouffen,  qni  ^abm  angefangen.  Sed  ift  Bereit  in  feinem  lucfeii 
getueft.  Ideo  fdjleufft  3o^lfJnue§  contra  heret|icos,  (jiiod  nihil  sit  heresis,  (juac 
dicit  Christum  tantum  purum  hominem  JC.  'Verbum'  i.  e.  filius.  S)a§  Inerc  ^ 
iDoI  ein  prebigt  baöon  jutl^un.  lam  breviter  dieemus,  Quare  vocetur  verbimi. 
Vos  sim|)lices  observatc,  cum  auditis:  'In  p|rincipio  erat  verbum'  i.  e.  dci 
filius  inar  Bei)  bent  öater,  et  is  filius  itiar  auc^  fel6§  @ott  et  fuit  ab  initio 
apud  deum  is  filius.  'Sic  verbum  caro  f|actuni'  i.  e.  filius  eteruus  ift  ein  3Cit= 
iut.  3,  iilid^er  fon  trorben,  non  duo,  sed  ab  angelo  vocatur  dominus  et  adoratur.  lu 
Duplex  nativitas  tarnen.  Contra  herot|icos  sciendnm,  (juod  Ioh[annes  vocet 
verbum  propter  Mosen,  bo  noc^  fein  liecf^t  Inar,  sed  merae  tenebrae  et  nulla 


l'ä  Creator  jj  Creatura.  r         7  In  priucipio  erat  verbura  r         10  aber  vocatur  dominus 
slc/ä  Luc.  2.  filius  virginis  sv       Verbum  caro  factum  »•         12  Verbum  r 

S]  fid^y,  6§  ift  entttieber  gott  ober  gcfd)e)jf,  Xo  fpric^t  bie  ©c^rifft,  Taä  bev  eoii 
nid^t  ßreatur,  fonbcrn  bie  elinglcit  geljafit  '^oBe.  3)araus  fdjienft  nn  Joannes, 
ba§  Cl)riftu§  ber  5Jtarien  fon  nid^t  eine  ßreatur  fet),  fonbern  bon  etnigfcit  is 
gelncfcnii.  Cur  verbum  dicitur?  :^m  nitfang  Inar  ber  Son  nnnb  ber  eoii 
lonr  gott,  ift  anc^  Hon  anfang  gott  gelocfcnn.  Ser  Sou  ift  fon  loorbcu, 
Ter  elüige  ein  3cittlii$er  fon  inorben.  ^tber  nid^t  jloen  föne,  fonbcrn  e§  ift 
bo§  einige  ^efufc^cn,  ba§  inn  ber  toigen  nnnb  an  ber  inntter  Brnften  ligt. 
Contra  haereticos  sie  eum  loqui  opovtnit,  ut  divinilatem  probaret  ex  scriptura.    m 

?r]  O)otte§  ©on,  fonbern  ein  .5nr  lauter  TOcnfcf).  (?§  loere  h.ioT  eine  gan|e  ^nebigt 
baoon  ,5u  t^nn,  loarumB  ber  ßuangelift  bcn  5on  @otte§  'ba§  SBort'  I)eiffe, 
Ca  ift  aBer  anff  bismal  311  lang,   fo  ift  ber  S^cjt  Oor  offt  gefjnnbelt  tnorben. 

3r  einf eiligen  f)aBt  ad^t  barauff,  loenn  jr  "^öret:  '3m  nnfang  toar 
ba§  SBort',  ba§  jr  loiffet,  ba§  c§  fo  Oiel  gefagct  ift:  v»m  anfang  toar  ber  25 
Son,  unb  ber  Son  »rar  bei)  Sott,  unb  ber  6on  loar  and)  felB§  @ott,  nnb 
toar  im  anfang  Bei)  ®ott.  3Ufo  anäj:  'S)a§  2Bort  Inarb  ?5leifd^'  ift 
foHicI:  ber  einige  @on  ift  ein  ^citlic^cr  Son  loorbcn,  nirf)t  ^loecnc  (unb  finb 
hoä),  luie  gefagt,  jlueierlel)  ©cBiirt),  2at)er  Sucac  _.  Unvb  ber  Ciit"9i'-'fl^"cii 
s;iif.2,ti©on,  ber  in  ber  frippen  lag,  Oom  6ngcl  genont  'ber  §69{5R\  ba  er  ju  ben  30 
.§irtcn  fVric^t:  'Qua)  ift  {)eutc  ber  .'peilaiib  gcBoren,  Uicl(^er  ift  (5f)riftu§, 
ber  .'p@^K9i',  unfer,  nid)t  ber  Ginget  f)eilanb  ift  er,  bie  ßngel  aBcr  Be!enneu 
jngleic^  mit  un§,  ba§  er  auc^  jr  .§69{Di  unb  @ott  fe^,  Beten  fn  and^  an. 

SlBer    furlj   folt  jr  ioiffcn,   haa  ber  (Suangelift  ben   @on   Ciotteä   bo§ 
'SßCüiS;'  fieiffct  luibcr  bie  ^e|er,  t[)ut  er  um  Wo\t  luiüen,  bem  8.  3oI)anne§  35 

25126  ©ott^eit  Bub  «Dlcnfd^eit  S^rifli.  r        34  Sriadö  wotum6  bev  @on  ba§  SBort  ^Eijje.  r 


^h.  10  [25.  S)ejem6etl.  237 

R]  creatjura,  dicit  Mo|se:  'Dens  dixit'.     @r  lieg  ein  lüort  aU'3,gef|Cll,  luar  ein  t)ot=i.wofei,3 
fomeil  loort  et  ilkul  verbum,  per  qiiod  omuia  creata,  '\x)ax  Bei)  ®ott'.    Coiitra- 
cludit  ergo  contra  heret|icos,   qiiod  verhuii]  fei)  üor  im  anfoiig  geiuefeii.     Et 
tarnen  uon  erat  persona,  quae  dicebat.     S)ay  lüoit  miifte  ja  bei)  beut  jpied}er 

s  fein.  Non  erat  apud  creaturani,  quac  nouduin  condita,  sed  auffei",  über,  Uor 
bev  6veatur,  scilicet  apud  deum.  Er^o  sunt  duo  dii?  Non,  est  apud  deiini 
et  tanien  distiucta  persona.  Sic  ^O^lQ»»^^  fterdt  fi|dem  iiostrani,  quod 
sciamus,  quod  pater,  filius,  s[pii'itus  S|anctus  sint  tres  personae,  sed  non 
distincti  tres  dii.     Adoramus  tantum  ununi  deum.     Habeinus   ba§    Itbev  nlle 

10   f)eiben,  ÜurdEen,  quod  deum  ^ot}er  ertennen  quam  ipsi.    Ipsi  inspiciunt  deum 
relative  ad  creaturas.     Tantum  vident  ba§  gefrfjepffe  unb  hm  SDtetfter.     Hinc 


1  Gen.  1.  r         5/6  ©tircc^er  ||  Inort  r  9  Nos  Christiaiii  r         lOjll  Cognitio  genti- 

liuni  de  deo  r 

S]  Cum  enim  nondum  essent  Creaturae,  'Dixit  Dens',     ©pretfjen  ift,  tüeitll  ^li) '•"■''''''''• 
ein  lüorbt  mac^e,  S)q§  Jodü,  boburc^  alleS  gemacht,  boS  loar  gott,  ba§  Inoit 
ift  üor  inn  imnb  ....  anfang  getoefen.    ßr  \vax  inn  elüigem  Uiefenii,  6v 

ih  toax  abex  nii^t  bie  perfott,  bie  ba  fpiad),  fonbevnn  bo»  lüort,  't>a§  Uioit  luav 
bei)  gotf  i.  e.  nidfit  inn  ber  (sreatitr,  fonbeni  inn  etoigMt  bei)  gott,  nniib  ifl 
bod)  nic^t  ein  anber  gott,  fonbern  einer,  bev  ^l)niel  unnb  erben  gefd)affen, 
l'Ufo  fd^lenft  unfern  (Jf)rift(i(fjcn  glauben  SoQnneS  de  Tiinitate,  loir  beten  nur 
einen  gott  an,  5lber  inn  beut  finbt  )uir  gelerter  benn  t)eiben,  <iui  tantmn 

sn  Deum  respicinnt  Deum  relative  ad  Creaturas,  ©ie  fet)en   nur   bie   Kreatur 


14  .  .  .  .]  kleine  Lüche  im  Manuskript 

Dt] folget,  ber  eben  aucf)  alfo  rebet  Inte  ©.  3i0^anne»,  ha  er  fpric^t:   S)a  tein 
8ie(^t  loar,  fonbern  eitel  ginfterniS,  and)  fonft  fein  anberc  Crcatnr, 
fprad)  ®£)%%:  'e§  Inerbe  liedjf,  ba§  ift:  ®ott  lie§  ein  luort  ge{)en ,  ba>^  i.woioi.s 
lüar  ein  Polfomen  hjort,  unb  ha^  Inort,  burc^  tüe(c§§  nlle  bieng  gefd)affen 

■i-.  finb.  'itifo  fc^lenft  er  toiber  bie  Aftijer,  ba§  ha^i  SBort  Oor  int  niifang 
lüar  unb  boc^  bie  perfon  nid)t  Inar,  bie  ba  fprad),  barnmb  mnfte  bn-?  luovl 
ja  bei)  bem  ©pred;er  ein,  ni^t  bei)  ber  Kreatur,  bie  noc^  nic^t  gefdjaffen  lonr, 
fonbern  loar  anffer,  über  unb  öor  ber  Kreatur  bei)  65ott. 

Sem  nad;,  m6d)ft  bu  jagen,  finb  jluen  Kiottcr?  nein,  ba§  SBort  ift  bei) 

30  föott,  aber  eine  unterfd)iebene  5perfon,  alfo  fterdet  unb  befrefftigt  ©.  3o()anne§ 
unfern  glouben,  ba§  Intr  geloiS  finb,  ba§  ber  Satev,  Son  nnb  .Sj.  Kieift  bvel) 
unterfd;icblid)e  5|3erfonen  finb,  aber  nid)t  brel)  unterfd)ieblid)e  öiotter,  fonbern 
ein  ©Ott  ift.   2)arnmb  beten  loir  K£)riften  nur  einen  einigen  Wolt  an,  l)aben 


3ll32  Dn?  liiovt  ift  eine  imtovjcfiicbenc  l'ev(on  imm  9!ntev. 


238  !l?rebigten  be?  So^rea  1541. 

R]  iactat  Tjurca,  quod  sanctus  sit,  et  tautum  ununi  denm  arlorat  et  blasphomat 
nos,  quocl  tres  deos  adoremns.  Non  est  verum.  (Sie  rcbeit  unS  ajftei"  in 
bcn  Xüäen  ie\)  iien  fd^ulern,  qui  non  intelligunt  rem.  Gerte  dicimus  non  nisi 
imum  denm,  qui  o|mnia  cre|avit,  non  plures.  ©egen  bei  (Jreatuv  311  red)etl 
tantiuu  est  uuus  deus,  postea  dieimns:  Nos  Cliristiani  non  Ijabcti  gnug  barnil,  ;• 
toie  ein  Creator  ]eXj  311  ted^en  gegen  bet  6teat|ur.  Sed  docemus  postea  ex 
scriptura,  toaS  @ot  in  ^iä)  felBer  ift,  fatemur  fefter  nnum  deum  esse  quam 
wentiles.  Tiirci  vocant  nos  idola|tras  et  damnnnt  at»  blinbe  5Rarx'en  3C.  ubiX 
haS  interrogo:  quid  est  deus  in  seipso?  quando  Creator  est,  soio  tantiim 
nnum  nnb  fjoit  unb  redjne  in  gegen  ber  toelt  et  Ci'eat  nras  omnes.  Sod  quid  u> 
ift  ev  bei)  fidf)  felber,  ha  er  fein  @ottli(^  luefen  bei)  fic^  jelb§  ^ot?  ll)i 
Christiani:    Is   uniens    dominus,  rex   et    creator,   per  filiura    sie   depinxit  se, 

s]  unnb  ben  meifter  ober  ©c^cpfer.  Hiuc  Turca  nos  appeilat  Haereticos,  qui 
(res  Deos  adoremus.  Sed  nobis  facinnt  iniuriam.  Non  enim  tres  Deos 
adoraraus,  sed  unum,  sed  multo  foelicius  quam  ipsi.  Nam  credimus  non  in  u 
mnltos,  sed  in  nnum  Deum.  Credimus  esse  unun)  Creatorera  Creaturarum. 
Addimus  etiam  praeterca.  tttQ§  ber  einige  gott  inn  fic^  jclber  fei),  non  tantuni 
Ilelatione  oonsideranuis,  nnus  est  tautum  Creator.  Sed  quid  est  Dens,  quando 
secum  est  non  Creator.  iiiQ§  i[t  (fr,  tocnn  Gr  fclbft  bei)  ftd)  i)'t,  \va?-  ift  fein 
tnefenn,  Vpo  er  nid)t  fd^nffet,  fonbern  fein  gottlicf)  Inefcn  bei)  fttf)  felbft  l)at?  m 
tarnen  illa  lo(jinuitur  Christiani.  ?ln§en  ift  @r  Creator,  Sed  intus  est  pater 
diecus  vcrbuni  diftum.     Spiritus  sanctus  tDilligct  bretn,    To  ift  ein  gcbrittS, 

Sri  ben  Oorteit  über  alle  ^^i^C"/  .Reiben,  bürden,  bn§  Inir  aHein  ©ott  red)t  nnb 
lünrf)nfftig  crtcimcn.  ©ie  fcf)en  nüein  ba§  gefd^opffc  nnb  nic[)t  ben  5Jieiftcr 
nn,  Xat)cr  r[)innen  ^snbcn  nnb  SurdEen,  boS  fic  ba5  rcd)tc  üold  föottev  finb,  2:. 
Incil  fic  nnr  einen  ©ott  anbeten,  leftcrn  unb  fc^inef)cn  nn§  CvL)riften  al-J  (>i6^cn= 
biencr  nnb  nnfinnigc  narren,  bie  brel)  @6ttcr  anbeten,  e§  ift  nic^t  Inar,  fie 
rcbcn  uns  folt^cs  in  bcn  rucfcn  ju  bei)  iren  ©d[)nlern,  Iniffcn  nid^t,  ftio?  fie 
fagen,  finb  blinbe  unb  SBIinbcnleitcr. 

Sßir  fagen  unb  betennen  bcffer  benn  fie,  has  nicCjt  nicbr  benn  ein  (Sott  m 
fcl),  ber  gegen  ber  Preatur  3nredf)nen  allc-S  gcfdf)nffen  bnt,  locitcr  fagen  luiv, 
hc['<i  lüir  Gbviftcn  nirf)t  genug  baran  l)abcn,  Inie  ber  Stfiöpffer  ju  red)ucn  unb 
3U  l)QUen  fei)  gegen  ber  Greatnr,  fonbern  Inir  loiffcn  unb  leren  au§  ber  @df)rifft, 
loaü  ©Ott  in  fic^  fclbcr  ift,  ja,  ba§  er  fein  ©ottlidt)  luefen  bei)  ficf)  felbcr  bat. 
2)a  belennen  loir,  ba>3  ber  einige  .S^drr,  .ftonig,  ©ott  unb  @d)ül)ffcr  burd^  feinen  3-, 
Son  fidf)  alfo  abgentalet  unb  3uerlenncn  gegeben  I)at,  ba?  e§  in  ber  ©ottbeil 
alfo  ftebet,  ba§  ba§  äBort  Ivirb  gefpriic()cn  burcf)  ben  Spater,  unb  ber  heilige  ©cift 
(tute  man  faget)  barein  Inilligct,  bao  ein  gcbritte-S  ift  unb  bod)  in  firf)  felbe? 

26  Suben  Dnb  Junten  teftpvimti.  r 


9lr.  10  [25.  fjqemliet].  239 

R]  (jiiocl  in  deitate  fo  ^td]e.  Verbum  h)ivb  gcfprod^ieu,  .s[piiifiis  .s|anctiis  lüitttgt 
bvein,  ba§  ein  gebrtttä  ift  et  tarnen  in  fic^  felb§  ein»,  quundo  unura  est 
Creator  coeli,  terrae.  Augustinus  et  alii  veteres  dix^erunt:  Opera  trinitatis 
ab  extra  sunt  iudivisa  S  ]iater,  filius,  s[piritus  s|anctus  est  fdjCpffer  unieus, 
5  uon  tres  gegen  ber  ßreatur.  ©o  toeit  fernen  S^iurcfen  unb  3'uben,  Reiben. 
Non  soluni  inspicieiidus  deus  ab  extra  in  operib[us.  Sed  dcus  v|uU  ctiain, 
ut  ag|noscamus  eum  etiam  ab  intra.  SBa§  ift  er  in)t)erb§?  ®0  ift  ]:iater, 
filius,  s[piritus  s|anctus.  S)Q§  ift  nid;t  tres  deos  adorare.  Snh^En'^ifl  ift  '''" 
einig  trefen  unb  tres  pcvfon.    SBic  g()e§  ju?   3ift  unnufprcc^Iiif).  Ang]eli  tonnen 

i'i  fid;  ntc^t  gnugfam  beilüunbcvn  für  freuben.  Nobis  in  verbf)  inirbS  gcfafft 
nnb  furgeprebigt :  pater,  filius,  s[piritus  s|anctus.  Cum  exueraus  ben  fdjiUQvtien, 
govftigen,  unffetigcn  tnnbenfncE,  lüoKen  U)ir§  mit  ben  6ngeln  feT)en  i't  ir  iuiber 

2  über  bteitl  steht  vt  dicitur  sp  öjG  unten  am  Seitenrande  stellt  Opci'.i  'rrlnil.'itis 

!iil  extra  sunt  indiuisa         JJ  über  ir  steht  gcntilium  sp 
•)  31igne  33,  75  u.  ö. 

S]  nnb  ift  boc^  inn  ifjm  feI6ft  ein§,  nnnb  JnenS  ein§  ift,  fo  t)eift§  ein  Sdjcpfer 
ber  tuelt.     3""  itl'"   l^l^^r   aber  ift  pater,  iilius  et  Spiritus  sLanclus.    ^m 

IS  toerd  ift  er  ein§,  aber  im  loefen  est  trinus.  Ab  extra  unus  e.st.  ab  intra 
trinns.  Non  tantum  consideres  Dcuni  ab  extra,  sed  etiam  ab  intra.  ^m 
fc£)epfen  tantum  iuveuis  unum,  >iia§  ift  e§  benn  inlcertS?  pater,  filius,  Spiritus 
s[anctus.  S)o  ift  ein  gebritts  inn  einem  tuefenn.  Sßie  gel^tS  ju'?  6§  ()eift 
unanffpred)Iic^,  SaS  fic^  bie  lieben  @nget  nic^t  fonnen  gnug  fe'^en  nnnb  Uer- 

-'0  luunbern,  nn§  ober  JnirbtS  geprebigt  nnnb  inä  luort  gefa^et,  <ptod  sit  trinus 

Drl  nnt  eine§  gegen  ber  ßreatur  jn  rcd^nen.  S)a'^er  faget  ?luguftinu§  unb  anbere 
alte  i'crer:  Opera  Trinitatis  ab  extra  sunt  indivisai,  haä  ift:  bic  »uerct  ber 
t)ciligcn  Sreifaltigteit  finb  bon  anffen  unjerteilet,  ber  Spater,  Son,  t)eiliger 
föeift  ift  ein  einiger  Sd^öpffer,   nid)t  brcl)  gegen  ber  greatur,  fo  lueit  tomcn 

25  ^uben,  Reiben,  Surden. 

äßir  foUen  aber  @ott  nidjt  oUein  anfe^en  öon  auffen  in  feinen  Inerdcn, 
fonbern  er  loil  and)  erfant  fein,  Joa§  er  inlnert§  ift,  inmcnbig  ift  ein  einig 
loefen  unb  brcl)  '4>crfonen,  ber  S5atcr,  @on,  beiUger  ©eift,  nidjt  brel)  ®6ttcr, 
Seten  berCjalben  nur  ein  föott  an.    iBic  gct)et§  benn  ju?  unaugfpredjlid)  ift?-, 

30  bie  lieben  ßngel  fonnen  fic^  uic^t  gnugfaut  barüber  »erlounbern  für  freuben, 
un§  iTjirbS  in§  2Bort  gcfaffet  nnb  furgcprebiget.  2Benn  tnir  ben  fdjloarljen, 
garftigeu,  uufletigeu,  ftiudcnbeu  '•JJiabcnfad  abgefcget  ()abcn,  UioHen  loir  e»  mit 
ben  lieben  ©ngeln  feben,  nnfer  cluige  frcubc  nnb  feligfeit  boran  l^abcn  nnb  ber 
3iuben,  Reiben,  bürden  n^iberfpotten ,  bie  nn-?  ftit  für  flöljc  f)a(ten,  al«  bic 

■ja  6itt  cintgei:  ©OSS.  r 
')  Mifme  33,  75  n.  ö. 


240  5]tebi(iten  bc§  3ai)xe9  1541. 

Rlfpotten,  qui  geben  un§  t|t  fd^ulb,  quod  idolatrae  simus,  ba»  fte  nt(^t  Herfielen. 
(Sinb  trcfflid)  fpitlig.  iluna'i  iguorenius  unum  deum,  qui  creavit  cöeliira  et 
terraiu.  .S^oBenS  bod^  bie  Reiben  evfdjnappt  mit  natürlicher  uernunfft. 
Honiicrus:  Sit  unus  dominus.'  §|ijnel  unb  erben  mu§  gelriS  jeiten  f)aben, 
hJenn  man  fol  pflügen,  ernbten.  Poetae  et  genliles  intellexeruut,  et  üunen  5 
putaut  HOS  tlo|,  qui  uon  intel|iigant,  se  admirantur,  quod  tantum  uuuni  deiim 
üitoutur  et  adorant.     ^a,  fo  Iticl  !ii]|orant  all§  Teufel  in  ber  '^eUe. 

Dens  non   l^at    gnug    bran,   quod    dieitur  creator.      Christus   loliaii.  8. 
Sof).  9, 1»  Vocatis  patreiu  et  uon  aguoscitis.     Ideo  hoc  geutUe  agnoscere  tl^utS  nic^t. 

8  loh  viij.  r 
')  Ilias  2,  204. 

S]in  una  divinitate.  Sed  ubi  exuti  fuerimus  coi-pore,  tum  de  facie  liaec  tueliimur  lo 
et  vicissini  Turcas  ridebimus.  Aristoteles:  uuus  sit  Dominus,  ubi  unus 
praeest,  bene  guberuabitur  orbis,  plures,  non  foelieiter^  3C.  Hinc  rident  nos, 
quasi  Ai-istotelem  non  inteiligarans,  isque  uobis  sapientior,  qui  unum  tantum 
adorat,  nos  vero  plures.  Atqui  in  quos  nos  accnsant,  ipsi  rei  sunt.  Habeut 
enim  pluralitatem  Deorum,  dum  \'oluut  videri  se  colere  umun  Deum.  Nos  i;. 
autem   e  scriptura  edocti  scimus,    {|uem  adoremus.     Dens  verbo   revelavit 

')  Aristoteles,   Mefajih.  XII,  10.     (Er  schließt  seine   Theologie  mit  den   oben  Z.  4 
zitierten  homerischen  Worten.) 

nr|nid)t  Inijfen  nod;  Perftel)cn,  ba§  nur  ein  ©DSX  fei),    ©ic  abtx  finb  trefflid) 

fpi^ig,  öerlnnnbcrn   fid)  nkr  jrcr  f)of)en  lt)ei§t)eit  unb  öcrftnnb,   bn§  fie  nur 

einen  üiott  betennen  unb  anbeten,  ja  bcn  leibigen  Scnfel  in  ber  \icUe.    .S^übcuv 

bod)  bie  Reiben  crfd)nappet  mit  natiuiid)er  SBernunfft,   ba§  nur  ein  650S3;  ao 

fet),  gcicl)en  unb  gemerdct,  Inie  5paulu»  ^un  ;)unnern  an:  erften  t^apitel  faget: 

Mnm. i.sol'ln  bcn  SBerdeu,  bie  ©DSEJ  an  ber  ^^elt  tl)ut,  bie  er  )o  Ineielid) 

gefdjafien    tjat,    ba§    bie  ©onne  iren  lauff  ^at,    auc^  bie  6rbe  jrc 

gehjijfc  jeit,  Inenn  man  pflügen,  feen  unb  ernbten  foll  etc.    3tEein 

mir  Gl)riften  follen  fo  blinb,  grobe  -Diarren  fein,  bie  nidjt  öerftebcn,  ba§  nur  ao 

ein  ©Ott  3U  ct]reu  unb  anzubeten  fei),  ber  .'pimel  unb  terben  gcidjaffcn  Ijat. 

S)iefer  ^ui^ifä),  .t)eibnifc^,  S^ürdifd)  glaube  unb  crteutni§  tt)nt  Ca  nid^t, 

(^)ott  Ijat  nid)t  gnug  baran,  baö  er  SdjLipffer  l)tmel§  unb  ber  erben  gcbeiffcn 

mirb.    Sie  3"ben  rl)inncten  ^oi)  ben  (Sott,  ber  fie  an»  ßgljpten  in  W^  gelobte 

aori.  8,4iSanb  gefüret  ^atte,  unb  ^u  C?^rifto  fprad^eu  fie:  'SBir  Ijabcn  einen  5Batcr,  Öjott',  so 

5oii.s.42baranff  ber  .viÖ-Si'K  (Sl)riftu§  faget:   'aSere  ®ott  einer  '.^ater,  fo  liebelet 

jr  midj,  aber  jr  ertenuct  luebcr  mid;  nod)  meinen  ä^ater,  ja  jr  feib 

öon   bem  U>ater,   bem   S^eufel',  .^\ot)aunig  am  achten  ßapitel.     Unb 

3;ol)onne§  am  fed)öäcl)enben  ßapitel  fpridjt  er  ,]n  feinen  oi'iigcru; 

27  ®ic  SiiiEii  rTn'iniPii  fiocfi  imv  Uon  rincm  Plott.  /■ 


9ir.  10  [25.  Se.^emietJ.  241 

B]  Vult  agnosci  secmuliini  Eiiangeliuin,   ijiiod   deiis   niisit   filiiim   in  ('anieni  3C. 
Mundus  in  sap|ieutia  noii  coguovit  ac.     Komani  vid|ebaut  an  ben  operib[us, 
quod  uuus  deus,  sed  noljuerunt  eum  agnoscere  Rom.  1.    Non  conteutus  ergo  «öm.  1,19 
vocari  Creator  3c.     3d§  'ijob  mein  ©ottlid)  tüefeit  aufgefc^ut  et  significavi  per 

5  Euangelium  me  habere  filiuiii,  jo  toil  ic§  cr!anb,  gee^ret  toexbcn.  Satis  uotum 
per  filium,  qui  bapti.smum,  Sac|rameutum,  claves  geftifftet  et  miraculis  con- 
firmavit  doctrinam.  Ideo  houorate  me  in  filio,  quem  volo  deiim  esse,  vel 
me  non  habebitis.  Non  satis  credere  denm  creat|orem.  Sed  dLxi:  Is  filius, 
in   qiio   railii   benep[lacitum,   Illuni    aceipite   et  audite,   honorate   pro   deo  etsKottt).  n,;, 

10  domino  vel  nie  non  hab|ebitis  deum,  ut  max|ime  vocetis  p|atrem  Creatoreni. 


1  1.  Cor.  1.  r         3  Rom.  1.  r  5  über  me  steht  patrem  sp        10  über  vocetis  steht 

adoretis  sp 

S]  iiobis  snam  sapientiam.    1.  Cor:  1.    Per  stulticiam  suam  confundit  sapientiam  i.sfov.  1,21 
Mundi.    ^ä)  ifob  tnein  gottitdf)  rtefen  aufgefc^utt.    Habeo  filium  et  Spiritum 
s[nnctuni.    ©0  tDtl  ^d)  oiicf}  erlant,  geetjret  uiiub  gelobt  Inerben.    5)ag  finblin 
ligt  inn  hex  toigen,  S)a§  ift  mein  foii,  ^d)  l)ah  biin  geben,  gefjovc^e  iljnt,  3tenibt 

ift  i{)n  on  für  ein  gott,  Senn  er  tft  ein  gott,  luerbet  i^r  il)n  niif;t  onnel)mcn, 
loerbet  iljr  ntid}  auä)  nid^t  [)aben.  S)enn  inn  beni  ©on  löil  3d)  '"idj  unnb 
fonft   nirgent   finben  la^enn.     Ergo  Turcae  Deum  non  habent,  quin   iiliuni 

Iii]'©ie  luerben  enef)  in  ben  Sann  tl^un'  unb  tobten  unb  'meinen,  ficsoti.  ic.-if. 
t()un  @ott  einen  bicnft  baran',  aber  e§  gefd^ie!^et  oUeS  barumb,  "baä 

20  fie  njeber  meinen  initer  noi^  mid^  ertcnnen'.  3llfo  rl)unien  lurtfen 
unb  Reiben  öiel  bon  @otte§  rei^t  er!entni§  unb  glauben,  reben  aber  babon 
niie  ein  $8linber  Don  ber  färbe,  ja  al§  rafenbe,  nnfinnige  XJente,  bom  Seufel 
öerblenbet  unb  berftocft. 

Äur|ümb  (Sott  teil  ertant  fein  naä)  feinem  Sßort,  barin  er  fein  (JHitttiifj 

25  lucfcn   unb  toillen  geoffenbaret  ^at,  bie  Sßelt,   faget  S.  'i^auluS   1.  (Hn-.  1. 

'erlaubte  ©Ott  nid)t  in  feiner  Sßeigljeit  burd)  jre  tueiyl)eit,  baviimbi- »>>'<■.  1,21 
gefiel    e§  ®ott  Jool   binäj   törichte   prebigt    feiig  3umad;en  bie,  fo 
baran    gleuben.'     Unb    jun    3{omern    am    erftcn    Kapitel    fpridjt 
6.  ^Paulus,    Saä   bie   .Reiben    l)aben   gefe^en   an   ben   lucrcfcn    bersRöm,  i,2of 

30  ©d)6pffung,  ha'^  ein  ©ott  fei),  '^abeu  jn  aber  nid^t  gcprcifet  a\i- 
einen  ©ott  noc^  gebaucfet'. 

2)arnntb  fo  (]at  ©ott  fein  ©ottlid)  loefen  auSgefdjut  unb  auge,5eigt  bnrd) 
ba^  (yitangeliuut,  bas  er  einen  ©on  l)abe,  U'ie  er  fclbev  Dom  .öiuicl  Ijerab 
ruffet:   'S)a§  ift  mein  lieber  ©on,   an  Ineldjcm  id)  Uiolgefallcn  t)ab, WütuMT.s 

:i.^  ben  folt  jr  f)6ren',  alii  tuolt  er  fagen:  ben  uemel  011,  l)ntlet  jn  fiiv  eUueu 


^3  ®a§  ®otttid)e  hjejfii  luivb  biivi^':  Wiinngcliiiiii  nffeiidnrrt.  r        ."J,")  jii|  jv 
Sut^etä  SäJerfc.    XMX  16 


242  *Prcbigtcu  bc?  ^aijxi^  1541. 

R]  Ideo  neiiKi  fall  iHUi  (>)ott  icbcii  icd}t  iioii)  in  cdcmicil  (juam  Christiani. 

Deas  inveuiet  T|iircos  et  alios  iiifidi-lcs.  (Jr  Hurb  iiiiib  treu  loillcn  filium  et 
S[pirituin  s|anctum  nidjt  '^inlüCQ  toerffeil.  Qui  filium  coiiteiimit,  et  p|atrem 
contemnit,  quia  mein  et)r,  Ciottlid)  iDcfcn  est  in  filio.  ^^  ^üb§  offenbar  nnb 
flat  gnitg  gemeiert,  dedi  virginem  matrora  iiotam.  Item  per  s[piritimi  s|aiietiim 
OTattri.ii,;,  Tjab  id^  in  lafjen  prcbigen,  tobten  auffluccEen,  leprosos  mimdaro  jc.  Matth.  ji. 
bcr  baptis[mum.    Sociianient,   Claves  et  rc[missionem   pecjcatorum   dedit   et 


6  über  tobten  sieht  mortuos  sp 

S]  contemuuut,  spiritum  s[anctuin  re|)ndiaiit  et  Doiim  muliim  voiuiit  apprelieii- 
dere.  Sed  sua  culpa  pereunt.  2^  IjaBS  grot  gnng  gcmad^t,  (Sin  ^sungfialti 
gegeben,  £iafier  mein  fon  lafjenn  geborii  lücrben,  gegeben  ben  ()[eiligcn  gcift,  lo 
iiin  eu^erlii^en  miracfeln  betreff tigt,  3'dj  ^ab§  nidit  ^eimlid)  gemodljt,  ift 
öffentlich  nufgefdjrieben,  geprcbigt,  miraculis  Bcjeugt.  Saritmb  far  l)in:  loer 
mein«  fon§  feiet,  fot  mid]  auä)  nid}t  ()aben.     ludei  pereunt,  Tureae  peribunt, 

Pr]  .Sperren  nnb  föDS^S,  cbvet  nnb  betet  jn  an,  a^ct  jr  folt  iiiid)  jnm  @ott  nid^t 
l)abcn,  loenn  jr  nod)  eins  fo  I)od)  nnb  f)enlid)  v()imict,  ic^  fei)  clrev  (Sott,  ben  n 
301). 5, 23  jr  allein  redjt  crfciinct  nnb  anbetet.    "Denn  'luev  bcn@on  ni(^t  e^rct,  bet 
eieret  ben  ä^ater  nit^t,   ber  jn  gefant  l)at',   ^olianniS  am  fnnfften 

1.501)..'.,  i2(S:apiteI,  "iäex  ben  ©on  (Sotte-s  nidjt  ()at,  bcv  bat  baB  l'eben  nid)t\ 
j.  3)0l)anni§  5.    ^tcm  'ÜBer  in  bcr  £crc  (5^rifti   nidjt  bleibet,  ber 

2. Soll.  1,9t) at  feinen  ®ott,  Uu-r  in  bcr  ^ere  (^b^^Uti  bleibet,  bcr  l)at  beibe,  ben  20 
58atcr  nnb  ben  ©on'.    2.  ^oljanniy  1.     Tiefen  feinen  ©ottlid)en  Itiilten  Ijot 
Si)t).i,i8nn5  ber  ©on,  ber  in  be§  ä^atcrS  fd)D§  ift,  gnngfam  offenboret  ^fböimi-'  1- 
ba§  5prebigtampt,  bie  2anffe,  ba»  ©acrament  geftifftct   nnb   cingefe^t,   mit 
2ßnnbcrjcid)cn   beftctiget  nnb  bcfrefftiget.     Summa:  er  Inil  allein  im  @on 
ertaut,  gee[)rct  nnb  angebetet  fein,   luer  cä  anber»  madjct  ober  erteunet,  bcr  sr. 
el)ret  unb  betet  (^)ott  nic^t  au,   fonbern   ben  Scnfel.     Tarnmb  tan  niemanb 
(üJott  red)t  ertcnncn  nod)  non  feinem  (^Uittlid)eu  luefcu  unb  luillen  rebcn  benn 
inir  (£l)rifteu,   er  loirb  ju  feiner  ^eit  2iirrtcn,  •'öcibcn,  ^nben,  'ißapiftcn  nnb 
ttUt  Uuglcubigcn  lool  finbcn,  bie  Pl)riftuni  unb  fein  SBort  t)erad)tcn  etc.  nmb 
jrcn  lüiHen,  toenn  fr  nodj  fo  biel  luercu,  toirb  er  ben  ©ou  nnb  ^eiligen  @eift  30 
nid)t  öcrlücrffen.    SOScr  ben  ©ou  nid)t  l)at,  bcr  l)at  and)  ben  '-Bater  nid)t,  iner 
ben  ©on  t)erad)tct,   bcr  ücrad)tct  and)  bcu  i^atcr,  benn  fein  (^)öttlic^  lücfen, 
ebre  nnb  mad)t  ift  im  ©on.   ©ol(^eö  l)at  er  offenbaret  nnb  tlar  gnug  gemad^t, 
bat  jme  ^JJiaria,  bie  ^^ungfralu  Dom  gcfd)lei^t  Taüib,  3ur  -IRntter  geben,   Inie 
in  bcr  Sd)rifft  tlar  3ufel)eu,  ©0  l)at  ber  tjciligc  töeift  üon  t^ljrifto  ge^cugct  35 
nnb  jn  öertleret.    ©o  bnt  er,  ber  .§(59{5H,  felb§  geprebiget,  3Bunber3eid)eu  gctt)on, 

Sa  ß^rifti  tvnä  r 


Hh.  10  [25.  Sejember].  243 

R]  adliuc  füret  peccatores  ad  iustitiam,   ex  iiiorte  iu  vitain.     2)a§  treib   iä)  an 
UilterlaS.     Ad  Iiaec  ordiuavi  filiiim,  «|ui  Imnc  uon  adorat  dicetis  euin  Tlionia: 
"Dens  et  domiiins  mens',  is  e>it  ])crditus.    Nou  1)q6§  ^etjnlic^  in  cilll  Uundel 3»')- '-:''- 2s 
gemacht,  sed  öffentlich  gcfcEjrieben  per  Apostolos  habeutes  s[pii'itiim  sanctum 

5  et  mit  sigui.s  beftettiget.  ludei,  Romani  lüolten  filium  aufrotten.  Sed  ha 
|tet)et  nic^t  ein  fteäen,  tilius  mauet  et  nos  coll.>^el■vat.  Sic  pajia  liodie  toirb 
gefveffen  nt  ante  Indei.  lam  T|iirca  superbit.  Sed  lüirb  er  ben  ©jon  linter= 
trudten,  ut  non  sit  deus,  fol  e^e  l)imel  unb  erben  cinfoEen.  öb§  tuol  ein 
Zeitlang  loderet  unb  im  gelinget  u".     Ubi  Babel,   Ninive,   Persae,   Graeci, 

10  Romaui?     ^x  mögt  iuä)  lool  toiber  filiimi  legen,  Romani,  papa,  Turca.    Sed 


6  über  nos  sIeJU  Ecclesiam  suam  sj)         10I24S,  1     fs.  2.  r 

S]  quia  careiit  Deo,  Db§  fd^ou  eine  löc^Ie  loeret',  bie  prac^t  unnb  ntadjt,  9ioin 
tribts  aucf)  ein  jeitlang?  lüo  ift§  nu?  Quin  gott  i}aU  gefugt,  6r  tuiU  fein 
fon  unücrarfjt  Ijaben.  Sd;  Ijab  mein  fon  in§  fleifd)  gcfanbt,  boS  (S:x  gcc()vet 
unnb  für  ein  gott  angebetet  Inerbe  al§  ein  Sc^epfer  unnb  ^err.    äßirftuö  t[)nn, 

1'.  lüolan  fo  [)aftu  mid)  3um  gnebigen  gott.  SBivftu  H)n  öernd^ten,  fo  tjeifta  im 
pfalm:    Somel   cum  ipsis  etiam  loquar  in  iia  mea'.    Hoc  iuuuit  liic  Joannps. 


,5 


PriJobten   nuff crlued et ,  bie  Slinbcn  fefjenb  gemacht,  bie  ©unbe  ber  2BcIt  ouffin. 2,5 
fic^  genomen,  getragen,  ba  für  burd)  fein  leiben  unb  fterben  gnng  getban  unb 
biir^  feinen  ^cvrlic^en  fieg  unb  auffcrftetjnng  aüc,  bie  an  jn  gicnbcn,  Uoii  be§ 

20  Seufela  getoalt  erlofet,  gerecht  unb  feiig  gemacht.  §at  aud}  fein  2Bort,  Sanffe, 
©acrament,  fc^luffel  I)inter  fic^  gelaffen,  feiner  6t)riftenl)eit  311  troft  unb  l)eil, 
füret  nod)  on  unterlaß  burd;  biefclbigcn  bie  ©nnber  jur  @crcd;tigfeit,  ouv  beut 
%oh  in  ha^  Seben.  Qu  foldiem  am^Jt  ijat  [n  ber  SSater  berorbnet,  loer  ber- 
balbeu  ben  ®on  nic^t  e^ret  nod}  anbetet  unb  jn  mit  beut  ?lpoftcl  1[)onta  fnv 

2'.  feinen  '.SpßStiH  unb  (Sott'  uid;t  ertcnnet,  ber  ift  üerloren  unb  eUng  oerbanu't.>i|.  20, as 

3)iefe§  aüii  ift  nic^t  beimlif^  in  einem  lointfel  ober  allein  im  ,^\ubifd)en 

Sanbe  gefd^eben,  fonbern  ba§  (Suangelium  non  Gbvifto,  ha^  er  ber  eingcbornc 

Sou  ©ottcs  unb  ber  äßelt  ipeilanb  fei),  ift  crfc^oücn  burd;  fold;c  Jjrcbigt  ber 

?tfofteln  unb  jrer  9la(^!omen  in  alter  äßclt.    'S)ain  burd)  fie,  Don  beut  bciligen 

30  Seift  getrieben,  in  ©c^rifften  licrfaffct  (toic  Giott  lob  für  augcu),  auA)  mit 
,5cid;en  unb  Umuber  beftetigct,  barumb  luirb  er  luol  bleiben  für  ben  ^nben, 
.Reiben,  lurden  unb  ^4-^at)ifteii. 

®er  9{6mifd;en  Äeifcr  öiel,  ba  fie  no(^  med;tig  toaren,  loolten  t^briftum, 
fein  2Bort  unb  ,Wrd;cn  3U  grunb  ausrotten,  fingen  e§  awA)  mit  grofem  ernft 

3i  an,  rumorten  grclolid;  unter  jnen,  baä  auff  einen  tag  int  iliöuiifdjen  llieid)  biet 
taufent  C^briften  nmbbrod)t  Uiorbeu.    dt  ift  aber  für  jncn  allen  blieben,  fein 

2G  Offentli^e  (ivcbißt  »011  t^ljvifto.  r        -Vi  3)ev  iRuniifc^cn  iTrijcv  uevfotgimo.  r 

16* 


24"^  *Prcbioten  be?  SatjtcS  1541. 

^  ^^Isiio  tcinpiiie  in  im  mca  lüil  mit  cud}  icbcit  JC.  Scun  xä)  t)ab  fi|lio  meo  ba§ 
reg|miin  übergeben ,  nt  ddiiiimis  sit  et  adoretur  ac  colalur  eo  honore,  quo 
ego,  volü,  ut  cl|icas  deiiiii  tuuai  et  ereat]orem.  Si  facis,  liabes  propicinm 
patrein,  tu  filius  es  et  liaeres  meus,  et  dabo  filiuni,  qui  te  defendat.  Si  non, 
dedi  filio  sceptrum  ferreum.  Et  sedet  ad  dext|eram  meaui  et  hie  sessurus,  6 
'^f.  110, 1  donec  ponat  inimicos  suos  scabelluin  pediini  suorum.  Sic  fecit  maxLiniis 
rcgib|ns,  monarchi,«,  ita  etiaiii  Tui-cis  faciet  3c.  S)a§  iftS,  Irie  er  inttetb»  ift 
in  ber  ©ott^eit.  Ibi  habet  filium,  qui  est  Mariae  filius.  Ergo  etiam  naturalis 
et  verus   hoiuo   et   tamei)    unus    tilius,    dei    et   virgiuis.     Si   vis  disputare  et 

S]  quod  filius  Dei  aeternus  natus  sit  ex  nuiliere  homo.    ®a§  füllen  inir  gleubcii,    lo 
obS  un§  )d;on  nerrifd^  ift.   ^a  luie  lüen§  falfd^  Jüere?   öutt  bii^  für  bifputircn, 
bcineS  unglaubenc'  \)alba\  Inirb  (vr  nic^t  jum  lugencr  Inerbcn.    SurcEen,  5K*oni, 
3il'^2n    mufjcu    3U    grunb    gef)en    piopter    inciedulitntem   et   contenituni,    quo 
aftieiunt  Christum,  6r  left  fi(^  nic^t  bempfcn,  Qi  bn  fd^on  ni(^t  an  6l)riftuni 

Hiiuiort  ertjalten,  ba§  für  uiib  fiir  ctlid^e  finb,  bie  Cy  ()nlien,  leren,  on^breiten,  is 
bcfcuncn  muffen,  nnb  ift  bagegcn  jmer  ein  Jljrnn  nac^  bem  nnbcrn  ju  bobem 
gnngen  nnb  jnm  2;eufel  gefaren.     ^llfo  loirb  ber  Sapft  fljt  bnrd)  ba-ä  6uann= 
gclinm  and)  gcf reffen,   mie  ,iur  ,^cit  ber  Slpofteln  bic  3»'^'-'"  'nit  jrem  ftimicv 
reidj  nnb  '^-^i'ieftcrttjum. 

S)er  S^iird  ftol|iret  and),  f)at  nn  lange  jeit  ben  (^^riften  gro§  leib  getban,  20 
fie  licrfolgct,  crmorbct,   in  Inet  ?anbrn   nnb  ,^6nigrctd)en  bie  .ß'irc^e   l?()rifti 
^erftorct  nnb  fein  ÄJort  l'crtilgct,    glcidjluol  finb  fnr  nnb  fnr  (^briften  nnter 
jm  geioefen-nnb  nod;.    .^at  jm  and)  au§  öerf)engni§  (Sotte-S  bic  ©unbe  nnb 
nnbandbar!eit  feine»  35oId§  ;]iiftrafcn  gcinngen,   cbc  er  aber  ben  ©on  Grotte-:- 
nnterbrnrfcn  foltc,   baä   er  nidjt  .'ö(5--K'K  nnb  ©ott  fei),  cbe  nu'ifte  .Spimcl  nnb  2;« 
ßrben  einfallen.    iSarumb  mögen  bcibe,  ber  Sapft  mit  feinem  bauffen  nnb 
ber  Zuxä,  fid)  )üoU  Iniber  Gbi'iftiini  legen  nnb  nnterftelicn  fein  SBort  nnb  firdjc 
jnöerftorcn,  e-3  luirb  fn  aber  gelriälid)  bariiber  gcl)cn  luie  ben  gilben  nnb  ben 
;)i6mcrn,   luenn  baS  ftunblin  fomet,   iüirb  ber  .'g®)i9J,  ber  im  S^'imd  loonet, 
*i.  2,  .'nüt  inen  reben  in  feinem  ^orn  nnb  ttirb  fie  mit  feinem  grim  fitrecfcn,  'ipfalm  2.  3« 
Sienn  er  Ijat  ben  Son  jnm  i^miige  cingcfe^t  nnb   jme  ba§  9icid;  übergeben, 
ba§  er  .§6rr  nber  alle-j  fot  fein,   nnb  luil,  ba-3  alle  'DJ}ciifd)en  jn  cl)ren  nnb 
anbeten,  fnr  frcn  &£)%%,  ©d)6pffct'  nnb  Voeilanb  crlennen  follen,  lueldjc  eä  nn 
tbnn,  bie  bnben  an  @ott  einen  gncbigen  ilniter,  nnb  fie  foEcn  feine  Sonc  nnb 
(Wen  fein    nnb    feinen   eingcbornen  ©on    .yim  ©d;ub()ern  f)aben  tuibcr  ben  m 
lenfel  nnb  alte  feine  fd)npcn.    $Bo  aber  nic^t,  fo  bat  er  bem  ©on,  ber  .yi 
feiner  red)ten  filmet,  einen  eifern  ©ceptcr  geben,  bnmit  er  feine  ?^einbe  jnfdjlagen 
nnb  luie  ein   topff   ,5erfd)meiffcn  fol  nnb  jnm  JufSfdjcmel  feiner  5i'ffe  'egen, 

■>n  'Sc?  Surfen  »nfolgunfl.  »•        29130  e^^riftus  ein  ficrv  Ober  icinc  Sfinbc.  /• 


<Ri.  10  [25.  Sicicmbcr].  245 

II)  sapiiens  esse,  sine  vcrbo  nihil  asscqiieris,  propter  tiiaiii  iin-redulitateiu  luiib 
bcr  Süll  toeber  givoffev  no{^  Heiner.  (Sr  ift  fiiv  aüer  gehialt  '6Hc6en  onmibus 
alüs  tlelotis,  qiii  so  illi  opposuenint.  Si  Tinea  etiam  nos  umnes  occidat, 
iSi  credinms  Ciiristnm  rlominum  omniuni  croatiuranim,  dico  ad  T|iircuni:  si 

s    non  vis  Inc^Cll,    Jltriie.     Sic  ad  (1iah|(iluni  jc.     Sed  lä)    \V\l   bid)   tobfcf)lat)en, 
(jiiid    dciiideV     Dolelu)   Ciiristi   nonien.      9cCill,    bll    hiivft    in   ntd^t   bcmpffen. 
Sed  {)aft  ben  auff  bag  aug   geftofjcn,    <|iii  est  pater,   (juem  vocas  crcatorem.  änti)-.;.  s 
Ego  dominum  habeo,  qui  verus  deus  et  iioino,  hiinc  confiteor,   iiunc  adoro, 
et  niortims  reviviscani.     Xon  est  ergo  ista    lande   contcntus,    )r)ie   in  Indaei, 

10  pap|istae,  Tiircae  loBcn.     (fr  ift  nid^t  jafvieben  bamit,  qnod  sit  deus  creator 


3  illi  oposueruni   illi  7  über  geftoffcn  sip/il  (^iii  vos  tangit  3C.  sp 

ü]  glcubeft,  6r  luirb  luol  blcl)beun.  filier  oti  bir§  Uiol  toirb  '^inau§  9c()cnn, 
tutvftu  tool  jclicnn.  S)u  t)aft  bem  niiffn  fufj  getretten  unnb  tn§  angefidjt 
gegriffen,  ben  bu  mcineft,  bu  e^reft  itjn.  Sic  ergo  vult  coli  et  adorari  Deus, 
non  ut  adoratur  a  oeutib[ns  et  Turcis,  qui  contenniunt  filiuni,    Sed  ut  huuc 

15  puerulum  apprehendas,  osculeris  ut  Donni  Creatorem  et  redemtorem  tuum. 
Hie   igitnr  textus    inipiimendns   aniinis    nostris,    nt   credamns    et   videamus, 

fvUriie  er  ben  '^snhm,  dihxmxn,  6gl)pten,  '?(fiae,  ©taetiac;  jc.  nnb  anbern  ßönig= 
leidjen  unb  'DJconarcf)ien  fjat  gctt)an. 

So  ift§  nn  inluaitö  im  ©ottlidjen  luefeii  nljo  getfian,  baS  bei  ÜHitcr  ein 

■■i"  Son  I)at,  öon  jin  in  ctotgfett  gc.jenget  nnb  bocf)  ^ugleid)  5Jlaxiae  Son  ift,  ift 
nlfo  Hon  \x  in  ber  jeit  getioren,  »uarev  ©DS^S;  unb  5JJenfd)  in  einer  Spcrfon. 
SlMIt  bu  bifpntiren  nnb  !lng  fein,  fo  irirbeft  bn  baöon  on  ©otteS  tuort  nichts 
lüiffen  nod)  lierftef)en,  Ineüueniger  glentuni,  aha  mxib  beineo  nnglauben§ 
luiEen   h)irb  ber  Son  hjcbcr  groffcr  nod)  Heiner,   er  ift  fnr  aller  S^rannen 

"  gctüalt  unb  f^.nlnger  fopffe  gcbauden  luol  Idiekn,  bic  firlj  luiber  jn,  fein  SBort 

nnb  firdje  gefeljt  f^nben,  fic  aber  fiub  iimbfomen   unb  ,^nm  Seufcl  gefaren. 

3)arunib  luenn  ber  2;urd  nn§  fd;on  alle  tobfd)leget,  fo  gleuben  Uiir  bod; 

an  Pfjriftnm,  unfern  .^cilaub  nnb    nllcr  Prentureu  .sogSi^H??  unb  Sd)o).'ffcr, 

bieten  jni  benu  trolj  unb  fageu;  %hxd,  loitt  bu  uid}t  tad;en,  fo  joruc,  id)  loU 

3u  bid)  ober  tobfdjlagen,  lria§  toilt  bn  tnetjr?  id}  loil  beincS  Gtjrifti  nauien  unb 
©uangelinnt  nnärotten,  ba§  foltn   Inol  laffen,    nub  eben  bamit,  bn§  bu  bid) 
foId}e3   nuterftetjcft,  fo  Iiaft  bu  ben  auff  ba§  '.Jluge  geftoffeu,   ber  ba  f).irid)t: 
'2öcr   eud)    antaftet,    ber  taftet  meinen  ?(ngapffel  an',  lueld^en  buencii.n.s 
beiuem  @ott  unb  Sdppffer  ■'öimely  unb  ßrbcn  ueuneft  unb  r'^umeft,  nnb 

3''  fpric^ft,  bn  bcteft  jn  an,  ber  rtirb  bid)  Uiol  fiubeu.     ^d)  trofte  mid)  be§,  boö 

;y   3)0^3    inluciibifle    ©ottlii^i!    \ve\tn.    r  -'7  ß'^tiftcii    troft    luibfv    bic    a^cffotflcr    r 

30  tobfd^tafler 


246  *;>tcbigtcii  bcs  ^intjtCi-  1541. 

U]  coeli  et  tuiTae.  2)aS  ift  vetus  sapiiciitiu,  iaiii  iiova:  Muiiiii  filiuiii,  (|\ii  Mariae 
filiiis  est,  in  praesepio  iacet,  jol  man  antictcn.  Ideo  qiiisquc  piiis  }d)licffc 
5ui)  i.iilüol  liiitic  textiim  in  cor:  'Et  verhum  caro  factum  est',  'ot  vidinnis 
fein  ei)Xe\  Qualis?  ein  clietc  a  patre.  '^ft  ffeifd^  factus.'  Angeli  videiit, 
c»  ift  inen,  ut  dixii,  ein  fol^  immbcvlid)  binc;,  (jnod  dens  et  homo  unus  lilins  5 
et  talis,  (jiii  sinit  sc  occiderc  (iro  iiiiindo  et  ftuv|t  bablir^  bie  tjeHe,  JCWeift 
ücufel,   feget  suo  sang|uinc  f)imel,   eiben  nnb  frifft  ntte§  bnljtn,  quod  sc 

opjionit  ci.  SaS  ift  bein  rat  ab  aeterno  geltiefen,  ut  darcs  \niige|nituni  ti|liiHn 
in  ventreni  virginis,  ut  ex  ea  C|arneni  sumeret  et  offerrctur  in  cruce  et  totiini 
luundum  etlofete  «  peccato,  niorte,  tyrannido  diaholi  unb  eitel  l^eiligien  brauS   10 

2  Et  verbum  caro  factum,  r         9  über  ventrera  steht  vterum  sp 
>)  Oben  S.  243,  10. 

S]  fjuis  sit  liic  infan.s,  nimirum  filius  Dci,  gloria  unigeniti  filii  Dei,  i>lenns  gratia 
et  veritate,  Etianisi  totus  repugnet  niuiidus  ncc  credat,  tanien  tu  non  moveare 
il)soruni  incredulitate,  nc  siniiliter  ])ereas.  ^ia,  ^dj  fri)C  C»  nidjt?  lüil  foIIcn§ 
nod;  !onnen§  nidE)t  fcTienn.    Xatura  ift  ,]u  fd^luadj,  tan  nidjt  leiben,   bnc<  Gi 

mit  ltn§  fo  I)errlid)  fjnnbel.     Jdco  comprehendit  in  vei-bnui  et  nobiseiuu   [)er   15 

Pi)  id)  einen  .sjGvren  'ijob,  bev  Unucr  (Sott  unb  ^Dlenfd)  ift,  bcn  tt)il  id)  oniiiffcn 
nnb  Bctcnnen,  fo  tnng  ic^  bic  .yingc  reiben  tan,  ber  \mxh  niid}  luol  tuiber  Irfienbig 
niad;en,  luenn  bu  mid^  gleich  tobfd}le9eft ,  nnb  bagegen  bid)  in  abgvnnb  bei 
.gellen  ftoffen. 

SnvnmB  leffet  fid)  @ott  an  biefcr  ctirc  nid)t  gnüge"-  ift  (ind)  nidjt  ^u-  -m 
fricben  bamit,  ha§  er  fei)  @ott,  ©($6pffcr  atter  ßreatnren,  luie  jn  ^nbcn, 
•Reiben,  Wurden  nnb  'l^apiften  loten  nnb  räumen,  ha5  ift  bic  alte  SBeiöfjeit. 
■jlljcr  burc^  ba§  Gnangelinm  leffet  er  in  aller  Jßclt  anSrnffen  nnb  fagen: 
■JJteinen  ©on,  ber  and)  93larien  ©on  ift,  unb  in  ber  frippen  ligct, 
beu  nemct  anff,  gleubet  an  jn,  ertennet  nnb  belennet  jn  fnr  cluern  25 
•So(S9i'9{^l  nnb  .Cicilonb,  e'^ret  unb  Betet  jn  an  lüie  midj,  iner  jn 
uid)t  eljrct,  ber  el)ret  and)  Uiarl)afftig  niid)  nidjt.  SaS  ift  nii  bie 
nemc  SBciS()eit  unb  glauben  aller  0'[)rii"len,  babuvd)  fie  feiig  Incrben,  Hier  anber-i 
®ott  et)rct,  ber  lugenftrafct  nnb  leftcvt  jn.  boS  merdct  Inol  nnb  idjlicffctiJ 
in  elDcr  (jerlje.  su 

3oi).i,H  'Unb  ba»  Sßort  luarb  Jleifc^  unb  luonet  unter  uuy,    unb  toir 

fat)en  feine  §errlig!eit,  eine  .^errligleit  al§  be§  cingcbornen 
©on§  tiotn  ä>atcr.' 

3d}  t)aö  nu  offt  gefaget,  ba§  ber  ßnangclift  tion  ber  Öottfjeit  beS  •fjdS'Ja^te^f 
rebet,  inenn  er  jn  bo§  2BD5HS  nennet,  ba§  im  anfang  Inar,  nid)t  gemadjt,  fonbern,  sr, 
itci  äße  bing  gemad)t  finb  Irorben,  ba  hiar  er  attbercit  ba,  Unb  alfo,  ba§  burd) 

20  guonactiicOc  ef)vc  ®ottc§.  »•        31  ".ihtifcl  uon  ber  @ottf)cit  ßfjrifti.  r 


mx.  10  [25.  Sejeiiiliei-].  247 

RJmadjctc,  ijni  prius  daiuuati  et  peccatores.  Sed  nou  video?  Nee  debes  videre. 
S)u  folta  f)üreu  bitid)  mcnf($nd^  ftimmc  iinb  fc^iifft  Icfcii  k.  Et  mihi  ipöi 
saepe  succenseo,  qiiod  bei'  mabenfacE  nie  iiiipedit,  iic  fo  f)er|lic^  credain,  ut 
deb|erem.     Si   ita   cred|eremiis,    certe  Cliristianus    Joere   Oll   Ulltei'Ia«   gav   jii 

5  ftoI|  fuv  eitel  fveube  et  gratias  ag[eret.  Si  euim  perfecte  crederet,  quod 
'verbum  caro  factum'.  Xon  diabolis,  angelis,  iion  sibiipsi,  sed  uobis  factus 
homo.  Quare?  propter  tiiam  salutem,  ut  sis  intrepidus,  ut  gratias  agas  deo 
inaeternum,  quod  datus  tibi  iu  salutem,  ut  ab  omnibus  malis  red|imereris  et 
domiuus  fieres  super  p|eccatum,   mortem  unb  bem  SJnpft,  Suvdeu  bie  feigen 

'"   lucifeft.     Sic  quidam  fecerunt,  ctiani  puellae  (bictac  in  oarcerem:  (äs  geiltanet 

S]  verbum  agit  id,  ut  credamus,  requiii'us,  nou  posseinus  alio(|ui  eins  ferre  radios. 
Sed  haec  difficulter  creduntur,  unb  ^t^  ttn  tlltfjr  auifj  fcl6ft  borumfi  feinbt, 
S)a§  3c§§  öon  I)cr|en  nic^t  fo  ooHigltc^  gleuBcn  tan,  Quia  ratio  sempcr  vult 

disputare.     Sed  contra  intellectuni  rationis  adliaercnibuu  est  verbo,  S)q§  tüir 
15  gteuBen,  had  Hnblin  fet)  gott  imiib  fdjcpffer  nücr  Prcotiircit  iinnb  itnfer  Ijetjlaubt. 

SfJju  al§  ben  Sc^o^ffei:  ■'pimel,  Grbcii,  iinb  Uia§  bavinncii  ift,  gcmadjt  finb  etc. 
betiieifet  bamit,  ba§  unlcr  ^terv  6f)viftu§  luavt)afftigei-  Oott  mit  bem  SBatci 
ift  iu  ch.ng!eit,  !ciii  giiaugeltft  treibet  biefcit  ?(rtiM,  ba§  C^{)i:i)"tii§  liiavev  ®otl 
unb  5J}enf($  ift,  fo  gcUuiltig  ol§  e6eu  ©anct  3of)nnneä,  beun  er  ^ot  am  (eugfteu 

^«  gelc6t,  unb  nod)  h(\}  feiner  jeit  cntftuubcn  bie  tefterlic^e  ficlierel),  ba  furgefccu 
lüurbc,  bag  6^riftu§  nic^t  @ott  luere,  »oclrije  ju  ©anct  5|>ctri  unh  5panli  3eiten 
uoc^  nic^t  lüoren.  3llfo  ^at  ©.  3o()anne§  ben  erften  ^cljier  6l)erintum  erlebet 
unb  Uiarb  Oevurfncfjct  luiber  jn  jufdjvctlu'n ,  ()at  bertjoHicn  liielnie()r  erlibbeu 
benn  bie  anbcrn  '.Jlpoftetn,  nu  fpri^t  er  t)ic,  haii  eben  baffelbige  äßort,  baUou 

=5  er  broben  gefagt  t)at:  '3m  aufang  \vax  ba§  3Bort,  unb  ba§  loort  löar^oo. 
belj  ®ott\  fei)  audf)  fteifrf;,  ha?^  ift:   Wicniä)  loorben,  M)  f|cib  eurf;  offt  l)er= 
manet,  baä  jr  biefcu  ^Irtifel   rcdjt  foüet  lernen  ocrfteljcn,  benn  er  ift  1doI= 
gehje^et  burd)  bie  .ßc^er,  unb  anc^  eud^  Hermanet,  baS  jr  nidjt  treumen  laffct 
bie  ,51110  ^JJaturen  in  (^(jrifto,  Senn  alfo  luit  l)ie  bcr  fjciligc  ßuaugetift  fagcu: 

3u  bai  SBDSiX  ift  ein  rcdjter,  uatnrlidjcr  53lenfd;  loorben,  Ijat  8eib  unb  Secl,  luie 
id)  unb  bu  t)a&en,  an  fid;  geuonien,  loeit  er  aber  luarer  föott  audj  ift,  fo  mu§ 
unb  tan  bie  ^^erfon,  fo  .in  gleid)  and)  ^}Jceufd)  ift,  feine  ©ünbe  an  jr  f)aben, 
barnmb  loffet  eud)  bie  'jliio  'Jhitur,  OxOI^S;  unb  mcnfd^,  nid^t  tu  Gfjrifto 
trennen,  fonbern  beifamen  bleiben,  lüie  bcr  Scrt  !(ar  lautet:  'Saä  SßD'JJX 

35  lüarb  iJleifd)',  fpric^t  nid^t:  bie  ©otttjctt  linub  ein  anberc  5pcrfou,  unb  ein 
aubere  perfon  bie  Wcnfdjeit. 

So  ift  nu  (Sottcä  nub  Filarien  Son  ein  ©on,  nidjt  jlDcene,  (S^riftuö  ift 
@ott  unb  Menfdj,  unb  ift  nur  ein  &'p;)i3i©XU@,  uid;t  jloeeue,  eine  jperfou. 


■22  fleSetel)  jo  S.  3oaiincä  bct  Ci-uangctift  evtctit  ()ot.  /■        :ju  ÜJIcnjcfjcit  ßfjtifti. 


248  "ihcbigtcii  bei  SqI)«!  1641. 

RJmid^,  ac  ad  choreani.'  Ita  risit  Christus  iu  infiimo  siio  vasculo  pot^^nliara 
et  s;ij>iciitiaiu  lioinaiioruiii.  Quid  potest  i)lu5  facere  Turca  (|iiain  IJornaiii? 
gl-  ift  nid^t  tricficv  ut  Romani,  sed  ein  5JJovbcr,  58Iiitr)unb.  Quid  facit?  @r 
ftojft  Kott  in  bic  nugeii  mib  tritt  im  auff  bic  3cf)cn  k.  3)0^  Tjakii  icblic^c 
Iviegcr  nie  get^iin  ut  ipse  ju  Ofen -,  nbi  50  puen>s  ju  nfft^en  Ocvbrnnb.  öofjcr  5 
lan  n  un§  ni(^t  c^ten.  Beatus,  cui  contingit  talis  mors.  Sie  a\\^m  jol 
Sofi.  16,  V  im  nntcr  bic  ongcn  fticBen.  Hoc  facit,  ut  arbitratur,  in  obsecpiium  dei,,  cpiod 
(Christum  atloremus  pro  deo  cum  p|atre  et  S[piritu  s|ancto.  Qui  uuiic  est 
adversarius  dei?  Qui  Christum  adorat?  Au  Tjurca,  qui  occidit  eos,  qui 
adorant?    lactat  se  unum  deum  adorare.     Deus  dicit  cum  adorare  Satanani   lo 


4  über  auff  bis  fallen  steht  b.j  fie  bic  uaicii  nim^jfft  sp  öjtj  Nel'aiulum  tacinus  Turui 
Biidiie  commissuni  r 

')  Agatha,  vgl.  Schäfer  u.  a.  0.  S.  -233.        ^)  1541. 

S]Qui  hoc  credit,  potest  etiam  contemiiere  mortem,  ut  illa  ])iielhi,  qnae  iudicavit 
sc  duci  ad  Chorcas,  cum  rapcretur  ad  supplicium.  3Ba§  lau  bcv  Xui'Ö  nif()r 
t()Un  benn  bcn  h\]h  Jünrgen,  quandoquidem  habcmus  iiic  Dcuui  in  tarn  humili 
spccic?  Turca  ideo  iios  odit  et  vocat  hostes  Dei,  quia  Christum  adorauuis, 
idco  iuterficit  nos.  ^Ber  Incr  f)at  gott  getfißer,  ber,  qui  Christum  blasplicmat  is 
et  Spiritum  s[auctum  explodit,  sed  solum  Creatorera  coeli  et  terrae  adorare 

Ziiinicfjt  jiüo,  (Sott  ift  5Jienfdj,  5}Ienfc^  ift  ®ott  in  einer  pcrfon,  unjertrennet, 
öüttcS  ünb  nnb  ^Jicnfd}en!inb  ift  ein  ünb,  nnb  ligt  groffe  ninrfjt  nn  bicfem 
'.)(rtitel,  benn  fo  bicfc  iperfon  jevtrennet  tnirb,  \o  finb  tüir  Derloven  etc. 

3n  bem  er  \\>x[S)i:  'S)a§  SCort  nmrb  ??Ieif(^',  fd^Ieuft  er  benannter  2u 
unb  tieiligeii  Weift  an§  unb  tc^elt  allein  ben  Son,  fpriifit:  ba»  SCort,  fo  im 
aiifniig  Umr,  ift  5Ieifii)  loorben,  ni(i)t  ber  Später  nod;  sj-  Ü)ctft,  ber  JBatcr 
ift  nid)t  -J-IJariac  ©on,  ber  I]eilige  Weift  oncf)  nirfjt,  biefe  Irort  t)abcn  h)ir  nid^t 
gefeijt  norf}  in  bnö  ©unngctinm  getragen,  fonbcrn  fie  finb  a(fo  geblieben  Hon 
aiibegiu  ber  .ftird^en  Pt)rifti.  »yrageft  bn  nu  bie  3)ernunfft,  timrnmb  ber  ©ou  m 
nub  nic()t  ber  --l^ater  fei)  5}Jenfc^  ioorben,  bie  Inirb  bi(I)§  freilid)  nid}t  beridjtcn 
tonnen,  ja  luirb  3ur  9Jerrin  barnber,  barnmb  bore,  traö  bir  ber  l^eilige  Weift 
bnrd;  S.  3oI)annem  faget,  ha^^  SBort  fei)  ■JJienfc^  toorben  nnb  {)üht  gelibbcn, 
nub  nid)t  ber  5ßater  etc.  luie  ba-5  oHG'^f)'-'t,  folt  bu  glenben  unb  nidjt  loiffcn  nod; 
tierftet)en,  fonbern  f^jaren  bi§  on  jenen  feiigen  tag  unfer  erlofung.  -i» 

Sie  Sßernuiifft  ftoffet  fid^  an  biefem  ''.^(rtifel,  ttienn  fie  jn  meffcn  unb 
faffen  Inil  mit  jrcr  tlugtjeit,  gebendt,  in  ber  Wottbeit  ift  ein  einig,  unjertrenitdj 
hjcfcn,  luie  !an  benn  bie  5l{itte(perfon  nltein  5]lenfc5  loerbcn  nnb  nid)t  alle 


IT  äiereiniguiig  Ijcibct  naiiivi'it  in  ^^l)ritto.  /•  tJ  Sic  lliittcItJcrjoit  in  bcv  föott()cit  ift 

'JDtenjd^  reorbcn.  »■ 


*Jit.  10  [25.  S!i'jcmber].  249 

H|in  btX  f)ellc.  I«  nieu>  impiulu^:,  i|iii  nie  lionoiat,  (|ui  Ijiliimi  ImiKiral,  i|iii 
liiiiic  aiulit,  nie;  aiidit.  Qni  iioii  3C.  idco  habeimis  ein  g|Vo[jeil  troft,  si  vcdjt 
fllcilticn.  Itlco  diJigciiter  inciilccnuis  bicfc  lietilicfjC  liunt  in  cur,  (|iio(l  dous 
est  t'actiis  hoino.    'Et  linb|itavit'  JC.     Imo  adlmc  iiiter  iios.    Intcr  Jiid|eo.s  a»')- M« 

5  hiibitans  a§  er,  txanä,  gieng  in  bie  "genfer,  \vax,  ioo  anbete  leute  JC  Et  ad- 
lmc inter  nos  habitat.     ©ein  loonung  ift  Christiana  Ecclesia,  in  liis  habitat, 


3  über  toort  stellt  In  iirincipiu  sp 

SJ.sibi  videtur,  an  nos,  (|ni  credimns  et  aniploctiniur  Clu'istnni,  (jucni  vult  l^ciis 
adorari  et  coli?  ®eft)al6en  l)a6cn  init  (5i)fiftcn  tinber  bcn  tljianncn  ein  gvofecu 
troft,  Siqnidem  Deuni  patrem,  filium  et  Spiritum  s[anctum  habemui5  |)ropiciiini, 

10  credimus  eins  verbo,  ntimur  Sacramentis,  clavibus,  vivimus  ad  eins  mandalnin. 
Habitat  etiam  nunc  nobiscmn,  tüif  '^oren  \[)X\  rebcn,  teuffcn,  fpcifcii,  illicillt 
altar  oBfolöiren,  tnir  finbt  feine  "^utten,  6r  Vüonet  Bei)  un§,  @r  ift  I)auft)cittcr, 

Bvlbrel)?  ,^scf)  tnolt  Inol  fo  Hug  fein  al§  itgcnl  ein  .ft'cljcr,  lucnn  id)  bicfc  Imnt: 
'Wj  SJßOfRS  Irarb  fV^eifcf)'  meines  gcfaUcnS  toolt  ntciftern,  c3  I)ciffct  gcgtriiBct, 

i-'  nid^t  gefcTjen,  gcnicffen  ober  gegriffen,  in  ber  @ottI)cit  fiiib  brel)  'iperfoucn,  bev 
6oii  ift  bn§  5Bort,  ba§  im  anfang  Hmr,   baffelt'igc  älNort  ober  Sprud),   iiid)t 
ber  i5})rct^cr  ift  -JJienfd;  tüorbcn,  barumb  loffen  luir  bie  anbcrn  jluo  5|>cvfonen 
nid)t  in  bie  5[Renfc§eit  mengen. 
'Unb  )nonet  unter  un§.' 

=0  !DiefeI6tge  *perfon,  nemlid)  ®otte§  Spruci^  ober  ®otte§  Son,  ba  er  9J}cnfd) 

toorben,  ift  nic^t  Balb  gen  §imcl  gefaren  ober  fid^  in  eine  ©inobc  t)er!rod)cii, 
foiibern   f}at  unter  un§  geUiouet,   haii  f)eifft   nic^t  eine  (Mciftlid)c  Inlilvpiinug, 
luic  (5§3i^v©2:n©  3o^onni§  am  üieri^etienbcn  (.'»apitcl  fprid}t:  'SBir  tticrbcn  .suu.u.m 
3U  jm  fomen  unb  hjonung  5el)  jm  madjen',   fonbern  ein  5iod)'6nrIid)e, 

2j  3Bnrgcrlid)  beiUnmung,  lnil  fagen:  er  tjat  ein  Inoniing  gcl)a()t  nnc  ein  anbcr 
Wenfdj,  ift  ein  unb  au§  gangen,  ba§  man  jn  anff  bcn  gaffen  unb  ftraffeii  ()at 
gefcf)en  gel)cn,  fi|en,  mit  ben  Senten  reben,  auff  bem  SBaffer  foren,  nidit 
()einilid)cr,  Weiftlidjer  »oeife,  foubern  fic^tbarlid)  unter  uu§  gemcfen.  Wleidj 
aU  iuenu  id)  im  öauä  Bin,  fo  fiab  id)  etlnaS  für,  lefe,  fc^reiBc,  6cte,  cffc,  trind, 

^«  toadjc,  fd^Iaffc,  gel)e  au§  unb  ein  loie  mein  9iiad;t6ar,  eben  alfo  l)at  er  and) 
gebaret,  ift  gu  9Jaäaret^  erjogen  unter  3iofet5f)  unb  9JJaria,  £)at  bem  Söatcr 
r)ctffen  arbeiten,  ba  er  er)üafT)fcn  ift,  uad)mal§  im  brciffigftcu  jare  fcincS  alters 
{)at  er  angefangen  ^uprcbigen  unb  2öunber,]eid)cn  get()an,  iloolff  ''.Jt).)oftcl  unb 
anbere  fieben^ig  .junger  crluelet   unb  \\\  prebigcn  anSgefaut,   baS  meinet  ber 

35  ©uangelift,  ba  er  fprid)t:  'lliib  lüonet  unter  nn§.' 

1311-1   Ärgernis   ber  ucriumjjt    an   bifjcm   *arlifcl.  r  Jt)  ß^tifti  luoiuing  uiitcv  bcn 

5Dlcnfd^cn  r        :iJ  im]  in 


250  ^IJtcbigti'ii  bcä  ^aljxei  1541. 

K]  (jui  liapti^ati,  qiii  adoiaiit,  atlscribuutiir.  Nobiscum  luijuitiir.  ^ifet  aiRliuius 
eimi  loqiii,  videmus  baptisare,  peccata  reiiiitterc  per  totuin  iiuiik1iiii\.  Cuiu 
a])ud  Iud|eoK  habitabat,  tantum  pauci  videbant  in  luda.  Nos  eins  tiid^en, 
l)utcn,  tüonung.  Sie  factus  homo,  ut  apiid  nos  lüone,  er  t)elt  fein  !amcv  luib 
lirdjcii  Qitff  erben,  liuiuitur  nobisoum  unb  tt)ut§  getonltiger  tiuam  tunc  intt-r  5 
ludeos.     lam    plures   convertit,    cum    est    geiftttc^    apiid    nos    per   s[piritum 

S]t)elt  feine  fnt^en  nnnb  famer  ()ie  auff  erben.  Miiabiliter  etiam  nunc  conservat 
Ecclesiaru  et  nitiito  plures  per  Spiritum  s[anctum  convertit  horaines,  qnam 
cum  coi'poraliter  hie  in  terris  ageret.  Xon  eniin  tantum  est  cxcitare  mortuos 
ac  sanare  aegrotos  quam  couvertere  tot  honiines.  Item  hostes  coiiterit,  con-  lu 
fundit,  perdit,  conservat  Ecclesiam.  SJom,  ^uben,  Wurden,  SSapft  ftoft  Sr 
jU  tioben  et  sie  etiam  nunc  nobiscum  habitat,  mac^t  im§  ein  g[näbigen  Dotter, 

Ttt]  ^cib  lool  aä)t  auff  be§  ßuongeliften  Iriort,  er  luil  bie  naturen  in  ber 

^4-*erfon,  fo  lüarer  &Q%%  unb  yjtenfc^  ift,  nic^t  laffen  trennen,  imn  locld)cr 
3oii.i,icr  gefagt  ijat:  '^m  anfang  lüar  ba§  Sßort'  unb  1.  ^oan.  1.  'S)a5  loort  be»  15 
1.30I).  1,  lüiebeiiS,  bau  Don  anfang  Innr',  unb  balb  fjernac^  fprid)!  er:  'l^a«  äßD^liS 
loarb  ^eifd)',  baffelbige  2ßort,  fpridjt  er,  f)aben  loir  nidjt  allein  gcfc()en,  fonbern 
mit  unfern  leiblichen  äugen  im  fopffc  nur  feer  ttiol  Befdjalnet,  and)  mit  unfern 
Ijcnbcn  bctaftct,  ift  bod;  bnffclbige  Sßort  gemefcn,  luie  bu  fogeft,  e(}e  fein  aug 
gcfdjnffen  ift,  luic  fprid;ft  bu  benn,  bu  Ijobft  jn  gefe()en'?  .öoreft  bu  nid;t,  er  -m 
luil  bie  ^.pcrfon  uuäertrennet  fiaben,  alfo  ba§  *3Jtaria  nid;t  allein  ein  pur  lautem 
■JÜJcnfi^cn,  fonbern  am^  ju  glcid)  ben  Hmrcn,  naturlidjcu  Son  ®ottc§  geboren  bab. 

Sßcnu  fic  jren  lciblid)en  Son  gefef)cn,  fo  [)at  fie  ben  limrcn  6ou  ©ottc-o, 
ben  .s369{9{9J  über  alles  aud^  gefe^en,  ob  Itol  jre  äugen  nic^t  reichen  on  bie 
6ottf)eit,  fo  rct(^en  fie  bod;  an  bie  ''l'crfon,  in  lüeld)cr  ,]1üo  naturen,  öiottlid)  25 
unb  'JJicnfdjlid),  nnjertreulid)  uereiniget  finb,  'Mi  Uieun  id)  einen  9JIenfd)eu 
fc'^e  mit  einem  fleibc  Derbedet  ober  Der'^ultet,  ba  fet)e  id)  nirijts  benn  ba§  fleib, 
gleid^luol  ift  ber  Wenft^  loefentlid;  unb  gegenluertig  ba.  l^\hm  bu  gibeft  einem 
anberu  einen  ii'cutet  üol  gülben,  ben  beutet  fif)cft  bu  allein  unb  nid;t  bie 
gidben,  unb  finb  boc§  bie  gülben  gleidjlool  barinnen,  Dielmetjr  get)ct5  f)ic  alfo  m 
^n.  ha  ß)ott  unb  -l.Ueufc^  eine  perfon  finb. 

Origcneä  Dergleidjet  biefe  Dereinigung  Ojottlidjer  unb  -OTenfc^lidjer  natur 
einem  glüenben  eifen,  lüie  ivelnr  baö  eifeu  burd)  [)i^et  ^u  braudjen  unb  fid) 
in  bua  gan^e  eifen  mifdjet,  l'llfo  ^at  ha^j  einige  SBort  menfdjlic^c  natur  an= 
genomcn  unb  bicfelbcn  ganfj  mit  ©ötlidjem  2icd)t  unb  leben  gefiillet,  unb  35 
-l]cenfd;lid)c  natur  ift  alfo  gants  Derciniget  mit  bem  3Bort,  loie  ein  (iifen 
mit  bi^  iinb  Ijammern  hnxä)  felDcrt  löirb. 

J.3  iliaturcii  in  bcv  '4Jevion  (Sljvifti  nirf)t  jutrcuiicn.  /■        :J3  &Uiä)mi  öoii  bet  uetciiiiguiig 
icibcr  3iatiircu  in  Gljxifto.  r        -'S  JJienft^]  5D!en        HJ  OrigcniS  fllei^niä  Bon  bicjer  Bctcinigung.  /■ 


9Jt.  10  [25.  Xcjemlici:].  251 

R]  s|anctiuii,  <juaiii  dliin,  cum  eorporaliter.     Oaines  pecicatores   excitat  a  inorte 

et  siirdos  aiidirt',  miitos  loqni  3C.  facit.    Jdeo  niirnc|iila  fiiib  Hjt  l'icl  ftci'dcv  jc.  i'''"i'i- "'S 
Videiniis  ergo  eiius  gloriaiii,  quae  est  uuigeuiti,  in  ciiiiis  nomine  tiimt.    Vaslavit 
Graeciam,  Ronianum  inip|erium,  et  paji|a  nunc  mit,  postea  Tureus.    S)a§  finb 

5  jcirfjett,    hJUnber.      Et    videmus   fein    groffe   maä)t,   gloriam,    (piam   in    nobi.s 

S]  iutercedit  pro  uobis,  S)a§  bo  feine  l'unbe  fol  gcrec^nett  iuevben.     Quia  est 

'pleniis  gratia  et  veritate'.    S)o  ift  !cine  funbe.     Et  quanivis  reliqniae  adsintofiM.  h 
pcccati    in    iiohis,    tamen    non    impiitantiu-    proptei-   eins    gratiani.      ^nil    bcr 

toar^cit  nimbt  6v  bte  funbe  lüeg,  £)a§  fte  un§  nic§t  tierbantmcn,  @§  ift  cittcl 
10  gnab  ha,  toolt  gott,  ba§  tüir§  gteubten,  3I6er  ba§  toir  nid^t  gleubcnn,  auifj 

Tit\  'Unb  Ivionct  unter  un§.' 

Sa§  tft:  er  ift  unfer  3?vubcr  tüorben,  "^at  9etf)an  hne  ein  onbcv  ^JJfcufd), 
boiumb  Irer  jn  angerüret  ^at  aU  @.  ^o'^onneS  im  ?lbcnbmal,  bcr  "^at  ©ÖSS;®© 
©Oll  angernvet.     ^dfo  ift  Sanct  ^otjantieS    in   ©ottcy    armen    gelegen,    bie 

"5  3lpoftc(n  unb  anbere,  fo  jn  pvebigen  ge(}pret,  bie  tjaüen  ©ottcS  ftimc  gcI)orl. 
S)iefe  unb  anbere  Sejt  finb  jur  fterdnng  unfer§  glnu6en§  gefi^rieben,  bas  bie 
jlno  ^Joturen  in  6f)rifto  nid^t  foHen  getrennet  nierben,  ber  'DJlcufd)  ,3t)eiiiy  ift 
nid)t  ollcin,  fonbern  er  ift  auä)  ba§  föort  ober  ber  ©on  ©ottcö,  treldjer  ift 
^3J}cnfd)  Icorbcn,   unb  f)at  unter   nn§  getoonet.     2)a§  bu  olfo  redjt  unb  Wax- 

-0  Ijnfftig  fant  fagen:  ber  ©on  @otte§  ligt  in  ber  toiegen  unb  ligt  bcr  Wnttev 
im  ©e}}of§,  ligt  im  bette,  geltet  auff  ber  erben,  fjolct  bcr  ^3tutter  tonffer, 
©pcf)en,  58rot,  i^'ie\^  etc.  Tarnad^  ba  er  ertoadjfcn  ift  unb  ein  Änabc  gc= 
luefen,  f)at  er  3ofep!§  bte  3trt  nac^getrogen,  S)ay  rebc  id)  mit  fo  fiel  luortcii, 
cud)    baburd)   juermanen,  ba§  jr  ja  bicfen  3lrtiM    luot  faffet  unb  einbilbcl 

!5  umb  berer  iDiKcn,  fo  bicfc  perfon  ,5ertrcnncn,  bie  ;^inbcn  t)nbert  nid^t  aftciu 
bcn  5J(enf(^cn  G^riftum,  fonbern  ben  iunren  (3Q%%  unb  nienfc^en  gecreu^iget, 
benn  er  ift  ein  pcrfon  in  ,5Uieien  9Jaturcn. 

Xa  5pt)ilippu§  bcr  3lpoftcl  üom  .sö(S9?3J9J  bcgcrct,   er  folt  ime  unb  bcii  i"ii  n.s 
niibcrn  3tpofteln  ben  25ater  jcigen  (f)atte  OteIIeid)t  gebnnden  liom  Spater,  bnä 

30  er  ein  alter  Ü^tan  lucrc,  einen  eif§graucn  bart  bette,  ioie  Danieliu  7.),  S)a  ant=  boh.  ?,  s 
mortet  ber  .'oerr  6brtftu§  barauff  unb  fpric^t:  '©o  lange  bin  id)  bei)  cud)  Jod.  h.'j 
geloefen,  unb  bu  lenneft  mid)  nid)t,  5pf)ilippe,  Iner  mid)  fif)et,  bcr 
fi^et  bcn  SSater.'     3llfo  fprid)t   t)ie  ©.  ^oanncä:  bcr  öcrr  ()at  nidjt  allein 
unter  un§  geloonet,  fonbern  fo  notje  ift  er  un§  inorbcn,  ba§  luir  jn  gar  eben 

3h  im  angefid;t  befd^anet  l)aben,  er,  nüc  gcfdjricbcn  ftel)et,  l)nt  einen  fd^lmutjcn, 
breunlidjcn  bart,  braune  äugen  geljabt,  t)aben  jn  and)  mit  unfern  l)enbcn 
getaftet,  ift  bcrl)alben  fein  gefbcnft  gctoefcii. 


/«  ^tUB"'^  "0"  *i£i^  Oeveiiiiguiig  Beibct  yiatuteii  in  (S()ii|"to.  r         iS  2)c§  §.  ß^rifti  ant= 
loott  auff  IB^ili)).  frage  r 


252  "Ptcbigtcii  bcä  Snijtca  1541. 

Hllicliicifct,  rciffct  iiiiü  :i  inoik',  picccato.    Et  fciii  ivuiiiiiii  ift  eitel  lievgettung, 

flttnbc,  n'coiiciliat  iwtrem.  Ibi  iioii  ainplius  lüitb  9Cied)liet  lioiim  per  |»ccca- 
toic  coram  deo,  sed  tarnen  revera  adhnc  siinuis  peccalores>.  Nou  sohim  tales 
f'acit,   qui    incipiant  gratiae   f:lii,   sed   etiam    maneant    ot    veri   fiant.     ©§   ift 


11^  I'le[iius  gratia   /•         4  incipiant   älier  (maneam) 

Siunä  nid)t  frclöenn  uhn  ber  freube,  bic  bie  ßngel  öerfimbigen,  ift  eittel  faljd)    '■> 
bei)  un§,  ftnb  eittel  falfdje  Gfjriftcii,  fonft  iüuibcn  Wh  uii§  bie  gnab  lieb  fein. 
2)a'o  ift  im  bev  teyt,  barinu  6l)riftii'3  bcfdjviebeiiii  tüivbt,  Quis  sit  ab  aeterno 
et  (juid  uobis  sua  Innuauilate  attnlerit,  niniirnni  'gratiam  et  veritatem'. 

Pii  Sßcini  biefer  ^Ivtitcl  rein  unb  untiederet  bleibet,  !onnen  h)ir  feft  barauff 

baUicit  iiiib  crfeiiiien,  lim«  fiir  ein  l)critid)cn,  unau§fpi-ed)lic[)cn  fdjnti  iinS  bev  i« 
®atcv  gcjc^cncft  f)at,  jonft  [tetjeii  luiv  eben  in  bev  gcial)v,  batinuen  ift  Slniiiö, 
ber  ,^e^er,   ber  ß^rifto  bie  ®ottt)eit  eitt.pgcn,  unb  5J}anic^acu§ ,   ber  jn  ber 
^IRenfitjeit  beraiibctc.   2öo  e5  nn  bal)in  toinet,  ba  ift  biefcr  fi^nti  fdjon  Verloren, 
5c|.;i,f.ob  man  bcnu  lang  frf;reiet:  '(?iii  ,fiinb   ift  iinä  geboren,   ein  5on  ift 

3i1m."4%^5iin§  gegeben',  3tem  er  l}at  fid)  felb§  für  unfer  @ünbc  gegeben  ett.  u 
fo  finbS  bod)  leibige  Ijulfen  ober  fetalen,  baä  gelrndjte  ift  ba^in,  U)o  man  bie 
ö)ottl)eit  öerlenret  in  ber  perfoii  (i^rifti,  unb  benn  luirb   allein  eine  (Kreatur 
für  unfer  ©nube  gegeben,  unb  al§  benn  fo  ift  ber  Seufel  unfer  med)tig,  unb 
h)ir  uinffcn  in  unfern  Sunben  fterben  nnb  cloiglid)  ucrberbeu.    iBenn  aber  bic 
l)iilfe  Hol  ift  unb  biefer  fern  in  ber  fd}alni  nod)  ift,  bao  ©CS^IG©  @on  fid)  20 
fclber  für  unfer  ©iinbe  gegeben  l)at,  item  fein  leben  ^ur  bc^nluug  für  uu§ 
gelaffen  unb  fein  58lut,  ha^  ®otte§_  blut  ift,  für  un§  Uergoffen,  fo  ift  ba§ 
fletoid)t  fo  ftord,  ba§  e§  ber  ©djlangcn  ben  fopff  ,^utrit  unb  jertnirfdiet ,  bic 
©imbc  Pertilget,  ben  lob  erUiiirget,  bie  söeEe  auffreiffet  nnb  ^nbrid^t.    ^Bleibet 
aber  nEein  bie  t)ülfen,    fo  ftnb  >uir    tneber  feineä  JobcS  nod)  üuffevftel)ung  as 
gcbeffert,  ja  )iienn  alte  (Sngel  für  nn§  fturben,  fo  Inerc  uu-3  bod)  nid)tv  bamit 
gel)olffcn.    S)a§  Sß09i'2  (baS  ift:  ber  luarc  Son  ©otteä),  ba6  im  anfang  Uuir, 
muö  c§  felb§  tl^un,  ber  ift  ba§  gelrid)t,  ha§  Sünbe  unb  3Eob  ntbcrtrit  unb 
licrfd)liuget  ettjiglidj,  beut  Senfel  unb  'öelle  ein  gifft  unb  5}.H'ftilen^  ift. 

S)arumb  ift  er   alfo  ^Jlcnfd)  Inorben,   ba§  er  nid^t  bolb  üerfd^lounben  30 
ober  in  ben  .&imel  geflogen  ift,  fonberu  l)at  unter  un§  loie  ein  anber  menfd; 
geU'onet,  l)at  .s>enbe,  fingcr  unb  allerlei)  f^)licbma§  loie  id)  nnb  bu  gel)abt.    Cwi 

a)i(ivt.8,23bey  SBlinbcu  äugen  fpu^ct  er,  legte  feine  l)anb  auff  jn,  and)  auff  feine  äugen 
unb  mad)t  jn  fel)enb  Dlaxd  am  ad)tcn  (Kapitel,  i.'stem  ool)'Tini»  i'"  nennben 
5oi).  9, 6  gapitcl   fpnttet  er  auff    bie  Srben,    mad)t  einen   tot   au§  bcm  fpeidjel  unb  »s 


9  9iufe  biefeS  'Jlrlitctö.  /■  ;■/  d^jai.  9.  r         J?  lumcj  luotcr,  (iIkt  im  Kusluilen  lunvE 

.30  e^riftuS  Wjotcr  ^hn]ä)  r 


<tjv.  10  [25.  SejemBet].  2.*>3 

R]  lailtei'  loai'tjeit,  quod  de  ip-so  dico,  sed  veritas  contni  eiT(i|res,  idolatrias, 
abiicit  peccata,  redeiiiit  a  nioite.  lu  hoc  reg|no  siimus,  utiuain  credaimis  et 
g|ratias  ag|amiis.  Si  crederemiis,  etiani  g|ratias  a|gereinus.  Sed  quod  noii 
laeti  nee  g|ratias  ag|imus,  est  signum,  quod  non  credimus.    Ideo  in  falsitalo 

5   Christiani   et  in   ira.     Adest   quidem   gratia,   sed  non   adest    veritas.     Hunc 

S]  (i5  ift  eilt  geringe  ^cit    l)ie,  Was  6iii  ^ä)   für   TU  ^nreu  getneft,  tim§ 

luerb  ^ä)  über  ein  ober  2  ^ar  fein,  loie  gott  lüil,  lua§  ift  ber  XiircE?  (Sr 
iiui-3  and)  ba'£)iii,  3I6cr  ber  troft  ift  elüig,  ba§  mir  bnS  fiiibliu  iiiii  bcr 
frippeii  ()a6cnn,  ob  tuir  fdjoii  ben  tobt  mufjeu  fre^eim  uiiiib  bie  ßreotiir  ims 

lü  mufjeu  uinbBriiigeii,  fcfjlocrt,  fear,  mä)  ^abeii  toir  gott  311111  freuiibc  luiiib 
aEe  ßreatur  nieineuS  mit  uiiS  giitt.    2)er  Xeuffel  unnb  feine  gottlofen  fiiibt 

Pi]fcf)miret  ben  tot  auff  be»  ^Jlngcn,  ber  btinb  geboren  loar.  '^(Ifo  bn§  er  ein 
loarer  nienfct}  gelneft,  ber  aücrlei)  mittel  ju  ertjoltung  biefe»  Ubtm  getnaudjt 
t)at    lote  ein  oitber  ^JJienfd),  attein   haä  er  on  Sitnbe  luar,  benn  bie  'lu-rfon 

■■^  ift  31t  gleitf)  luarer  ®ott  nitb  'JJknfd),  ba§  ift  nnfer  ßtiriftlirfjer  glaube,  ()6t)efter 
troft  unb  fd}alj. 

'llnb  luir  fa()cn  feine  .'öerrligteit.' 

ei^e,  loie  gelmittig  er  bifeit  'ilrtifel  un§  fürmalet  unb  einbilbet,   lotr 
t)o6en,  fpric^t  er,  nirfjt  allein  gefel)cn,  ba§  er  ein  toarer  Wenfd)  ift,  ber  unter 

20  iin§  geUionet  t)at,  fonbcrn  luir  tjalieu  and)  gehjiS  gcmerdt,  ba5  er  luarer  6)01^ 
ift,  benn  er  l)at  Soben  aufferluedet,  '.Jlnifeljigen  rein  gemacht,  fd)ledjt  mit  einem 
Sßort.  S)a§  alfo  feine  tljaten  ©ottlic^  lüaren  unb  feine  .t)errlig!eit ,  bie  er 
erzeiget  burd)  foldje  SBunbcrlnerd,  ein  l)errltg!eit  Inar  be§  eiugeliorneu  ©on§ 
Dom  äJater,  'ä>oller  gitnbe  unb  S6arl)ett'. 

25  £)a5  ift  nu  bie  grinst,  bie  tüir  ©leubigen  bacon  liaben,   ba§  ber  Son 

©otteS  ift  5Jccttfd)  ioorben,  er  ift  nidjt  ein  ©imbcr  loie  luir,  fo  in  Siniben 
empfangen,  geboren  unb  ünbcr  be§  3orn§  öoii  9tatur  finb.  Derl)alben  lauter 
liigcit  unb  falfdjeit  in  un§  ift,  bi§  in  K()rifto  aber  foubte  ni^t  gef(^et)en,  ba5 
er  ein  einige  ©itnbe  ^ette  ge()abt,  benn  er  »oar  ber  eingeborne  ©on  &€%%^'B, 

30  gnn^  rein,    nufc^iilbig,   [)eilig.     llnb   ob   er   luol  TOenfc^lic^e   natnr  on   fid) 
genomeu,  ift  er  bod)  im  felbigen  X'lugenblid  rein  gelnefen,  burd)  ben  t)eiligen 
(Seift  Don  ber  ^nngfiouen  empfangen,  ha$  nennet  ber  t)eittge  ßnangelift,  ba 
er  faget:  'ä^otler  ©nabe  unb  Sßnrlieit'  unb  [)ernad^:  "mir  alle  liabcnt^nni.ro 
üon  feiner  fitlte  genomeu'.    2)ay  ift:  bie  gnabe  unb  loarljeit  gel)et  fo 

:i.',  über  in  feiner  5Perfon,  ha§  aüe  (Sleubige  feiner  gnabe  unb  lüarljeit  genieffen 
iinb  teill)afftig  Inerbeu. 

Xarumb  laffet  uu§  luol  3nfel)cn,   bav  loir  bcibe,  bcu  lern  nnb  l)t'ilfen, 
ba§  ift:   feine  @ottf)eit  unb  'JJIeufdjeit  bel)alten,  beim  ift   er  oUein  ein  pur 


1.1  «Dlcrifmnt  bcv  Wottficit  >■        .'•"<  ^JJiili  inib  fviirf)t  »oii  ber  Wonjcfifirit  (?()vifli. 


254  'iHcbigten  bc?  Sa^tc?  1541. 

R]ei'go  textuiu  iu  c(jr  iuculcato:  'Caro  verbiiua  taclum',  proj)tcr  uüs  tilius  einiger 
dei  tft  ^eitlid)  hjovben,  ut  inter  iios  hab|itaret  et  hxtä)i  g|ratiam  et  loarl^eit 
et  operaretur  tales  virtutes  in  nobis,  quae  diviiiae  et  potentes. 

Sjuni  nur   feinbt,   2J6cr  gleidjlnol  ift  ba'ö  finblin  ftaid:  gmig,   Sc§  tinblin» 
foUcnn  tüir  un§  fretren  unnb  fein  nitt  fott  nocf)  uBerbru»  Uievben.     S)ol    r. 
Vxibf  finblin   foücn  Inir  fleißig  cl)ren  unnb  lieBen,  S)enn  e§  ift  iinfci  c{)V, 
unjer  frieb  unb  fieub  inn  eloigleit,  amen. 

Prl  lauter  5Jtcnfcf;,  fo  finb  toir  ber  Oftern  unb  ^^vfi^gften  nirfjtg  gebeffcrt,  ba^  ift: 
er  ijüt  un§  burd)  fein  auffcrftcf)ung  iüif;t  geredet  unb  feiig  gemacfit  noct)  ben 
t)eiligen  ©eift  gcfant,  bcr  bie  t)cr^cn  rein  mac^t,  bo-S  fic  aud)  gnabenrcid)  unb  lo 
Uiarl)afftig  Incvbcn.  ®arum6  muffen  >uir  bo»  geft  ber  @e6urt  6t)rifti  jnm 
grunb  legen,  baS  tvh  xcd)\  erlennen,  Inas  für  ein  perfon  3l]efn§  (Jl)riftU'5  fei), 
uemlicf),  ba-S  er  biiä  ift,  fo  im  nnfang  Umr,  bnrdj  lüclcfjeS  alle  bieng  genuitf^t 
finb,  unb  6alb  9lbnm  Dcii)eiffen,  ba§  beg  ^eibegfnmen  ber  ©d^longen  ben 
fopff  ptrcten  folt,  bornml)  Ijat  er  jeitlte^  muffen  gcBoren  luerben  tioii  einem  is 
äßeibec'bilb  nu§  bem  Slam  unb  gebliit  '-Jlbac,  X'lbraljao  unb  SaHib«. 

6B  finb  3lDar  brel)  ^Perfonen  be§  clüigen  ©ötlid^en  IrefenS,  allein  aber 
bie  53]ittelperfon,  ber  Son,  ift  ein  menfd)  loorben,  glenbeft  bu  nu  ha5,  fo  Inirft 
bu  üerftel)cn,  loaS  für  eine  perfon  am  Äarfreitag  fei)  am  Prent;  gel)ongen,  bie 
nmb  uufer  ©unbe  lütßen  in  tob  bal)in  gegeben  unb  umb  unfer  ©erecfjtigfeit  20 
tniUen  luiber  anffcrUiectct  Uiurben,  bie  in  ber  Üauffe  unb  ©ocrament  uu'-? 
feiig  macfje. 

(viibe  bicfcr  '4-'rebigt,  ''Knnii  1542. 


^rcbiatcu  bcsi  ^nl)rc^  1542. 

1.  "Jiad)  30.  «pTil  ]r,42. 

^lebiflt  in  bcr  SÜJorijc  uorlj  bcm  Sonntag  vfwl'i^rttc. 

R|  Dominica  lubilato. 

Hoc  est  Euangelium  dominicae  praeteritae.  Inculcat  ba§  tvefiflicfj  ojms, 
quod  dens  op[eratus  proptor  nos,  (juod  Cliristiis  mortuiip,  resiir[rexit.  Mulla 
dicenda.    Sod  je  lenger  id)  broit  ftubir,  je  tüeuiger  tan  xäj.    Sod  (luin  doo 

5   placet  et  v[ult  eins  memoria  in  et  opera,  gratiam  preifeil  et  pro  banden,  Ideo 


11 


?f]4i^me  pretiigt  %u^'  büt^  diiingclium  bes  ^nnt.iijfi  3|uliilnrc. 

jFui-  bcm  Cljucfurflcn  311  ^adjiTen  jt.     Hub  bcni  jCanbgi-aliiMi 
511  i^Effeii  getrau. 

|58I.  9tij]  EVANGELIVM  lOHAN.  XVI. 

Sjcr  ein  !Ietne§,  fo  lüevbet  jr  mic§  nicf)t  fe'^cn,   unb  afiev  u'üer^v^iii.is.ififf- 

ein  fleinca,  \o  lüevbet  jr  mid)  feljen,  benn  icfi  gefjc  jnm  iUitcv. 

2)a    fpracEjen    etliche     nntcr    feinen    3ii'i«9fi;'i    untcvnanbcv: 

Sßoy  ift  ha§,  i>a§  er  füget  31:  unl:  Über  ein  !Ieine§,  fo  Werbet  jr 

niirf)  uid^t  feTien,  unb  aber  über  ein  !Ieine§,  fo  luerbet  jr  nitdf)  fel)en, 

if.  unb  baä  id)  jumSßater  geC)e?    3)q  fprac^en  fte:  3Ba§  ift  ba§,  büi}  er 

faget:  über  ein  !Ieine§?    SBir  tüiffen  nic^t,  lDa§  er  rebet. 

S)q  mercfet  3Jf)ef»§/  ba§  fie  jn  fragen  toolten,  unb  fprad)  311 
jnen:  S)abon  fraget  jr  unternanber,  ba§  lä)  gefagt  ^abe:  Über  ein 
ftcineg,  fo  lüerbet  jr  mid^  nic^t  fct)cn,  unb  aber  über  ein  flcincy 
20  loerbet  jr  tnid)  fc^en.  SBnrlid;,  luarlid^,  id)  fage  eui^,  jr  hJcrbet 
meinen  unb  I)eulen,  aber  bie  SBelt  Unrb  fic^  frelnen,  jr  aber  loerbet 
tratorig  fein,  S)ocf)  eluer  tratnrigfeit  fot  jur  freuben  Uierben. 

Sin  hjeib,  toenn  fie  gebirt,  fo  l^at  fie  tratorigteit,  benn  jre 

ftunbe  ift  fomen,  Sßenn  fie  aber  ba§  ftnb  geboren    bat,  bcnrtel  fie 

25  nidjt  niefjr  an  bie  augft  nmb  bcr  frenbe  toiUcn,  baS  bcr  inenfd)  jur 


256  ^^rcbigten  bcS  ^atixc^  1542. 

Rlbilli(|,  iit  loiiuaiiiui'.  Lo^uitur  mit  bLlliileln,  bliubcii  verbis,  quae  non  intel- 
ligiiut.  Et  idco  praecipue,  ut  h)il  evmanct  l)abctt  ot  inenlcet  verba  obsciira 
et  feltsam  gerebt,  M)dt  man  cI)C.  Sic  liic  •p\isilliiin'  JC.  et  discipuli  repetuut 
bis  et  ipse  ctiam  ;<eiuol,  btly  bievmal,  et  tameu  luaueut  obscura  apud  disci- 
p|iilos.  Sed  iaiii  manifestum,  quid  sit  post  resur[rectionein,  et  discip|idi 
(iptLime  intel[lcxerunt  et  iios,  fo  ferne,  ut  audiatur.  Sed  jn  grunb  gav  QU§, 
ba  lüivb  md)t  au§.  Sed  je  m^er  man  bran  levet,  je  m^ev.  Quia  dei  verbum 
aliiiil  quam  hdmiuum  et  liber  dei  aliud  ijuam  bomiuum.  Greg[orins  dieit: 
est  aqua,  in  qua  ein  clepl^ant^  bxin  fc^Unmmen  mu§.^    Dat  stultis,  ut  iutel- 


8  aliud  (1.)  fehlt  (von  Foach  ergänzt) 
')  Vijl.  Unsre  Ausg.  Bd.  37,  366,  3S. 

iirlhiett  geboren   ift.     Unb  Jr  '^oBt  and;  nn   trnUirig!eit,   atcv  irf;  luil  lo 
end)  loibcv  je()cn,  unb  einer  Ijcr^  fol  ficfj  jreluen,  iinb  eUire  jvenbe 
fol  uiemnnb  üon  cnc^  nemen,  Unb  an  bem  fertigen  tage  Uierbet  jr 
mic^  niä)tB  fragen.' 

-i^l.  "ü  iij|'j)iv3  (Snangelinm  ()elt  unb  bilbet  un§  für  bo§  ^olje,  trefflid^e  Inerc!,  bn§ 

"^^  0)ott  gelinrdtt  f)at,  ba  (Stjriftuio,  fein  einiger  Son,  für  nnsi  geftorben  iinb  i:. 
luiber  t)ont  tobe  anfferftanben  ift.  S^abon  biet  3n  fagen  toere,  aber  für  mein 
perfon  befinbe  id),  ba§,  je  lenget  id^  Ijiebon  (Stnbiere,  je  toeniger  id|  !an,  SBeil 
fv  aber  ÖJott  alfo  t)abcn  \v\l,  bo§  man  fein  gebende,  fein  toerd  nnb  gnab 
pifife  nnb  bafi'ir  bände,  ift§  biüid),  bais  man  babon  rcbe  unb  f)ore,  fobiel 
mir  iiermögen.  20 

Ter  .^(vrr  rebct  alfiic  ,^u  feinen  .^uuigeru  mit  tundeln  unb  uerbedten 
lüortcn,  bie  fie  nid)t  berftcfjen,  £)n  jlueiuel  allermcift  banimb,  ha?-  er  fie  bamit 
bcrmane  nnb  fol($e  luort  Inol  einbitbe,  tueil  fie  fo  feI|om  lauten,  bamit  fie 
jr  nic^t  bergeffen,  Teun  man  bettelt  inel  haB  ein  tnort,  ba§  etloov  fel^am 
gerebt  loirb,  benn  Unc  ber  gemeine  brauch  ift  ju  reben.  2?. 

3)ariimb  Inibertjolen  fie  e§  auc^  jluei  mal,  unb  fraget  einer  beu  anbcrn 
InaS  e§  bod;  fein  muffe,  fo  Uiiber()oIet  er  e§  aut^  jum  uierben  mal  felb«,  Unb 
bleiben  bod)  tundel,  unbcrftcnblidjc  U'ort  bei)  inen,  33iä  baS  er  t)crimd)  offen- 
baret, loa?  er  bamit  gemeinet,  ba  er  bom  tob  anfferftanben  nnb  beu  (jeiligen 
(^kift  inen  gegeben,  ba§  fie  ei  rtol  berftauben  ^aben,  äBie  toir  e§  jl^t  a\iä)  m 
licrftet)en,  ja,  fo  fern  man  e§  f)oret  unb  liefet,  ?tber  ba§  e§  3U  grnnb  an?  folt 
ncrftanbeu  loerben,  ba  loirb  nid)t»  auj  in  biefcm  IiJeben,  ©onbcrn,  U'ie  id; 
gcfagt,  je  lenger  unb  met)r  man  baran  lernet,  je  locuiger  man  tan  unb  je 
mcljr  mau  lernen  mu«. 

5:cnn  ®otte§  loort  ift  ein  anber  ;Kebe,  unb  bie  tjeilige  ©djrifft  ein  anbcr  as 
58ud)  benn  menf(!§en  rebe  unb  ©djrifft,  ba§  töol  S.  ©regoriuS  gefagt  (mie  er 
audj  jn  bem  guten  fprnd)  fomen  ift),  bie  Sd)rifft  fei)  ein  fold)  »naffer,  barin 


•Jlx.  1  [^aä)  30.  Srprtll.  257 

R]  ligLant,   et   sapLientibus,   ut    noii   possiut   cvlongcn,    nee  P[aiilus,   Pet[nis    et 

1.  Pet[ri:   talia  in   eo   scribuntiir,   de  qiiibus   ang[eli    et   tjobm  elüig   f [Veube  t  'J^f"  i,  12 
baöon,  nempe,  quod  dei  filius  factus  homo,   mortuus  et  sedet  ad  dexLterain. 
Aiidiiiius  verbuni,   scd  angeli  nondiuu  intellig[uut,  iiisi  quod  gaudeut,   quod 

5  p[eccata  omnium  iu  se  traustulit  et  dominus  etiain  secundum  humanitatem 
super  oniues  creat[uras,  augelos.  ^\t  Ulicvgvunblic^,  iüexp[ressibile  verbum, 
et  tarnen  nunc  facile.  Obtecfa  cognitio,  ut  videamus,  lote  e§  bte  engel.  Sed 
ba§  tnS  hieid  fome,  JJracttcfen.  Ibi  non  tautum  audiendum  \eibuni  'pusil- 
him'  3c.     Et  quod  dcboat  f)ciffcit  tLtaurig  iinb  frolid^  jcin.     ©cI|om  \pxaä), 

10  lautet  nic^t,  traurig  fein,  quando  lue  videtis.  Ecoutra  secundum  liisto[riani 
facile   inteli[igimus,  quia   dicinuis   cum   pueris:    sepultus  JC.     S)Cl   fielen   bic 

Urlein  grofjet  6lepf)aiit  fd^löimmen  mii§  unb  citx  ßemWin  mit  fuffcit  babiird^ 
geljcn  tan.  £emi  fie  rebct  \nx  bie  ciiiicltigcu  !Iav  unb  IjeÜe  gnng,  '^(bcv 
lüibeiumb  auc^  ben  fingen  unb  l)ocl;tierftenbigen  fo  l)oc^,  bo»  fie  eä  nic^t  erlan= 

15  fiPl.  9l4]gen  fonnen,  Sßie  6.  *|Hinln3  auä)  öon  jm  feit?  Bcfennet  5pf)ili}.i.  3.      spuii.  3, 12 
llnb  S.  ^etvn§  fogt  j.  ^^ctrt  j.,   tv  Wxht  foli^  bing  bovin  fnr  gegeben  1.  spmi  1, 12 
unb  gefd^riekn,  haB  anä)  bie  (?ngel  fatt  unb  gnng  boran  ju  fel)en  !^aben,  an 
bcm  groffen  tnnä,  ba?  (5()riftny,  GJottey  @on,   mcnfd)  Inoibcn,   ben  tob  am 
6ven|  gelibben,  abtx  luiber  Stufierftanbcn  unb  nu  juv  vcdjten  ()anb  bc§  S^aterS 

20  fi|et,  ein  .&en;  über  aßeä,  aniJ;  nacf;  ber  menfdjlic^en  9iatur,  unb  feine  .ßirdjc 
vegivet  unb  erljelt  tuiber  be«  Seuffelg  jorn  unb  aüev  Sßclt  geinalt,  S)a  t>on 
inir  Uiol  bie  Inort  f)oven,  'Sie  aber  (bie  Gngel)  feljen  unb  tievftcl)en§  unb  f)aben 
ji-  eltiige  frcub  baran,  llnb  toie  fie  e?  in  etüigfeit  nid;t  gnng  fcf)en  tonnen, 
9llfo  Icmnen  Inir  e§  üiel  tuenigev  gnng  lierftel)en,  5)enn  e§  tft  ein  unlicigenglid), 

25  unausfpred^lii^,  unermefSlii^  unb  uncvfd^epflic^  \vex£. 

£i»  ift  noc^  gefagt  De  coguitione  obiectiva,  Sn§  ift:  fo  nians  anfil)et 
mit  einem  Slid,  iBte  eS  bte  Gngel  anfef)en  unb  Unr  in  jenem  Seben  fel)en 
Uievben,  Slber  in  biefem  Seticn  muffen  \mx  Ijielion  einen  onbern  ncvftaiib  l)aben, 
h)eW;e§  I)eifft  Coguitio  prartica,  ba»  lüiv  cvlcnnen  lernen,  loay  bie  trofft  biefe» 

3u  tueiäS  ift,  unb  lüa§  e§  bermag,  2Belc^§  gefi^irfjt  buvc^  ben  ©louBen,  ber  in 
jenem  leben  ouff  Ijorcn  luirb,  bo  InirS  ant^  luerben  in  öoEigem  oufdjaUieu 
crfennen. 

SD  floBen  tnir  nu  ol^ie  ju  lernen,  tua§  ba  fei),  ba§  ber  .'pSrr  iu  biefem 
Sejt  fogt:  'llber  ein  lleineg,  fu  Iperbet  jr  mid}  nic[}t  fcljen,  unb  ober 
35  u6er  ein  Heine»  Inerbet  jr  mir^  fetten'  etc.    Unb  haS  bt§  fol  fobiel  f)ciffen:  jr 
merbet  troUirig  fein,  unb  bie  SBett  iuirb  firi;  frcloen  etc.    Slber  elucr  tvotorigfeit 
fol  gur  freube  loerbcn.    (Sin  fcd^onte  fpradj:  Über  ein  fleine-i  nirfjt  feljen  unb 
tratorig  fein,  unb  boc§  über  ein  !lcine§  tniber  fel)en  unb  frolic^  fein. 

S)em  Suc^ftoben  unb  ber  .öiftorieu  naclj  finb  jtoar  biefe  Inort  (fouberlid^ 
*o  nu  me^r)  leidet  ]u  öerfteljcn,  Uio§  fie  l)ciffen,  ®enn  in  bcm  23e!cntui§  unferS 

Eutfjetä  SBettc.    XLIX  17 


258  ^rcbigten  bf?  3n()veg  1542. 

Rljtoel)  '!(ein'.  Seil  (|iiaiKlo  venit  ad  gustmii  ftuiiblin  iinb  foIIen§  in§  leBen 
briiificit,  ba  lüilS  fdjluccr  Inerben.  Ibi  ftel^et,  (jiukI  homo  crodens,  qnod  dci 
(iliiis  natus  2c.  unb  fol  in  in  mir  öcvlieren  unb  ftcrten.  S)q  gliet  ein  jemeiii(^ 
crucifige,  ijuaiido  Christus  in  lue  nioritnr  et  ego  Uli.  'Non  videbitis'  i.  e. 
iiioriar.  Ista  tristitia  est  mors  et  eterua.  Ideo  quaudo  amissus  est,  mihi  s 
mortuus,  üerlorn  mihi,  et  ego  vicissim.  S)a§  i[t  ein  fonbevlLtt^  tristitia,  multi- 
plex, (iuando  infirmus  gefc^mec^t,  gef(^enbet,  aniittit  res,  est  tristitia.  Item 
tristitia,  quando  sentit  diabolum  in  corde.  Scd  vera  t[ristitia  et  sublimis, 
quando  Christus  non  videtur,  ba§  ei"  au§  bem  gefielt  !om)3t,  et  cor  hJei§ 
nicf;t  babon.  De  hac  praedicatione  paiici,  Barth|olomaeus,  Thomas,  sed  qui-  i» 
dam,  lohLannes,  Philip[pns,  Pet^rns,  Andreas  fd^Iec^tcr  iuerben,  bie  fonberlitf) 
gelueft,  «luos  hav  lüort  troffen,  qnod  amissuri  Christuju  unb  in  bie  f)od}  tran= 
rigfeit  fomen,    ut  non    videant  Christum.     Alii,  qui  credunt,  cum  nominatis 

Si]  fölaubcnS  auc^  bie  finber  jagen:  ^c^  gteufie  an  3it)e=  [*'■  Si|  funt  GI)riftunt  etc. 
gccreu^iget,  geftorben  unb  begraben,  am  britten  tag  Iriber  9lufferftanben  öon  '^ 
bcn  tobten.    SaS  finb  bie  3IUCI)  ftieine,  babon  er  t)ie  fagct. 

5tber  ba  c§  fombt  ,]nm  ic[}nnnbeln,  ba  nianS  auä)  bcrfnctjen  unb  fdjmedEcn 
unb  in§  Seben  ober  erfarnng  bringen  fol,  ba  ift  ber  berftanb  trefflid)  I)od^, 
Unb  inil  faft  fi^lner  luerbcn,  ba§  Inir  ben  6f)riftum,  fo  mir  glcuben  ©ottcS 
©on,  für  un§  gcftorben  unb  anfferftonbcn  etc.  ancf)  in  un§  foUen  berlteren,  20 
unb  er  un-3  and)  fterbcn  fol,  mie  ben  5lpofte(n  bie  brel)  tag  über  miberfaren 
ift.  3)a  get)et  benn  ein  jemerlii^  ßrncifige  unb  fterben,  menn  ßl^riftuS  in 
mir  fttrbet,  unb  ic^  jm  aud)  ftcrbe.  2Bie  er  benn  alf)ie  fpridjt:  ^x  loerbet 
mid)  nid)t  fel)en,  benn  ic^  gel)e  bon  eud},  £a»  ift:  Zs^  fterbe,  fo  merbet  jr 
and)  fterbcn,  meil  jr  mid)  nicE)t  fe()et,  Unb  alfo  merbe  icEi  eud^  unb  jr  mir  tob  25 
fein.    S)a§  ift  crft  ein  fonberlid^e,  Ijor^e,  fdjlncre  traittrigfeit. 

S)enn  e§  ift  ()ic  and;  mancherlei)  Xraurtgfcit  auff  erben  (Inie  bagegen 
aud)  mand)erlcl)  ^rcube).  31I§,  ba^  einer  feines  gelt»  nnb  gut§  beraubt  ober 
nnfdjulbiglid)  gefd)me(^t  nnb  gefd)enbet  mirb,  SCoter  nnb  5Rutter,  fi^tnb  unb 
feine  Ucbftc  freunb  üericnret  3C.  ^Jtcm,  fo  ber  Seuffel  einem  fein  [)erlj  betrübt  30 
unb  martert  mit  fd)inercn  gebanden  (toie  er  lool  tan),  ba§  er  nid^t  lDci§, 
Umrumb  ober  tüo  ()cr. 

-^tbcr  baä  ift  baä  rcd)te,  f)of)e  Sraluren  über  alte  tratnrigfeit,  fo  ba§  ()ertj 
6[)riftnm  berleuret,  baS  er  nid)t  mel)r  gefetjcn  mirb  unb  fein  troft  me^r  ju 
Ijoffcn  ift.  Unb  biefer  ift  »nenig,  bie  fo  t)od)  berfud)t  merben,  Unb  freilid)  35 
and)  feine  ;>\nngcr  nid)t  alle  fold)§  bcrfnd)t  fiaben,  al§  Inellei^t  ©.  Slfjoma?, 
?Inbrca5,  a3art()olomen§  3C.  fo  gute,  fd)ted)tc,  cinfeltige  2eut  gclneft,  fonbern  bie 
anbcrn  3arten  f)er|en,  ©.  5pctrug,  3(o^annc§'  '^f)ilippu§  jc.  meld)c  bi§  loort 
troffen,  fo  fic  ali}\e  gcljort,  ba^i  fie  6I)riftum  berlieren  unb  nid)t  fe()en  mürben. 


25  iiilb  jt]  jr  nnb  AJ! 


9ft.  1  [■^aä)  30.  9lptiti.  25Ö 

RJapostolis  crediint  Christum  mortuum  asceDcIis[se  et  non  erfavcn,  quid  sit 
'pusill[um'  vel  !inb(i(f;cv  löcife.  Sed  quidam  eorum  foHen  Uerlucfjen,  quod 
amissus  ex  oeuiis.  Ipsi  scuserunt  QL^-offe  tristiciani.  Nou  tantuiu  gaudiura, 
quod  cum  eo  comederuut  et  truilcEeil,  et  duleis[simani  conversatio[nem  habuit 
5  unb  mit  inen  laäd  imb  gefpictet,  ]>atcr  oum  pucro  non  \o  freunblitf)  ut 
Ciuistus  cum  discip[ulis.  dt  left  fid)  faule  }3offcn  K.  S)q§  f)Qt  tuen  lutje 
gef^on,  quod  amissus.  Sed  )x)ax  ber  vcdjt  !not.  Ipsi  cogLitaverunt  eum  fore 
regem,  qui  ab  omnibus  inimicis  liberaturus.  Is  faciet  uos  domiuos,  redimet 
Israel,  et  fe^eit  corda  Quff  in,  quod  in  eternum  sie  victurus.    Postea  amittuut 

10  utruinq[ue:  bie  fveiinblidjc  gciclLlfd;afft,  2.  quod  cum  eo  ^ixxn,  unb  foUen  in 
oBgiunb  bev  Ijellen,  quod  ludei  ipsorum  domiui  et  exp[ectabant  singulis 
nionientis  ludeos.  Ideo  etiam  ista  Ijevrtid)  ,^Ut)erfic§t  Öeviorn.  Vf»lumus  fieri 
princi[)es  orbis,  non  iam  elenber,  QVWCl  leutc  in  mann  Caipiiae.  ®a§  ift  bo§ 
red^t   l^ei'^Ietb.     Sic   quando  cor  amittit  Christum,    ha   diab[olus    ein   foubcv 

15  meiftev   2.  Cor.  11.     S)o»   ift   vera  et  ardua   tristitia,    toeit   u6er  trauvigfcit  a.sor.i 

Dr]  S)enen   ift  aud)  f]iemit  get)vebi9t  me'^v  benn  ben  onbein,  Sßeld;c  audj 

n)oI  glcu=  [S<l.  4?ij|  ten  unb  cvfaren,  baS  6f)riftu§  geftorben,  unb  tjernad)  auä), 
ba^  er  loibcr  aufferftanben  fei),  Unb  ift  fnen  auc^  ein  fleineS,  aber  fd}Ied)ter, 
geringlid^er  unb  !inblid;ev  Ineife,  unb  nuv  ein  leibliche  Sratorigtcit,  ?l6ev  biefe 

20  "Mafien  red^t  uiuffcn  fnlen  unb  berfud^cn,  lua§  ba  fei)  6f)viftum  au§  bent  geftdjt 
öerlieien,  unb  nic^t  QÜein  Sciblii^,  fonbcvn  auä)  ©ciftlid)  genonien  lucrbcn, 
unb  nlfo  Qud;  ju  glctc^  jloifeltig  BetnVOni'S  unb  tvalmigfcit  l)a'6en. 

S)enn  fic  ^oBen  aud)  nid^t  oEein  biefe  leiblid^e  i^reube  t)on  jm  gel)a'6t, 
ba§  er  fo  taug  bei)  jnen  gelneft,  für  fie  gcforgct,  mit  jnen  gcffen  unb  gctruncEen 

25  f)at,  unb  finb  bev  tieblid)en,  fuffen  gcluonlicit  unb  9emeinfd)offt  burd)  gangen, 
fonberlic^  loeil  er  fo  freunbltd^  mit  jnen  umbgangen  unb  jre  fd)liiad;eit  getragen 
unb  mit  jnen  gefpielet,  freuublic^er  unb  Iiebtid)er  benn  fein  Sßater  mit  feinem 
Äinbe,  5)aä  er  fie  aud)  offt  Icfft  grob  anlauffcn  nnb  eben  faule  i|>offcn  rciffen. 
S)arumb  e«  jnen  loet)e  geti)on  "^at,  fold;en  frcunblid)en  .§errn  ju  Oerlicren. 

30  gtbcr  ba-3  luar  öict  groffcr,  ba-S  fie  jr  t)erlj  barauff  gefegt  f)attcn,  ba-?  er 

folt  ein  med)tiger  §crr  unb  ßonig  loerbcn  unb  fold)  9Jegimcnt  anridjten,  ba= 
mit  er  fie  fampt  jm  au(^  ju  .'perrn  mad)en  luiirbc  unb  nimcrmcl)r  ftcrben 
loffcn.  Das  lüor  biS'^er  ir  ()cr^lid)  frcnbe  nnb  ^uuerfidjt,  fo  fic  l)atten  nuff 
biefen  .öeilanb. 

35  gtu  aber  Oerlicren  fie  beibe§  ganlj  unb  gar  auff  ein  mal,  nidjt  aÜein 

bic  frennblic^c  ©efelfd^afft  bcS  .^igrrn,  foubern  auc^  biefe  fd)one,  l)cn-lid}e 
juOerfid)t,  Hub  falten  plotilid)  in  abgrunb  ber  .öcften  nnb  cloige  tralurigleit, 
ba§  jnen  jr  .s>rr  auffS  fd)cnblid}ft  l)ingerid)t  ift,  nnb  fic  fclbs  muffen  un  aüe 
ftunben  toartcn,  ha^  fic  umb  feinen  iDttlen  and)  ber  maffen  angegriffen  loerbcn, 

40  Unb  muffen  j^t  bi§  Sralocr  lieb  fingen:  ?lt)  loic  ift  unfcr  jnoerfidjt  nu  fo 
gar  Pcrlorn,  älMr  t)offteu  bnrdj  biefcu  'JJian  groffe  .'perrn  3U  loerbcn  nnb  aÜc 

17* 


260  ^prcbinfen  be-3  5nl)tpl  1542. 

Rjmuncli,  qiiae  tau  crgeljcit  iiiib  crftatcii.  Scd  ibi  ift§  auy  unb  einig  t)ei|[leib, 
quia,  iibi  ablatus  Cliiistus,  ift§  qIIu  ÖClioren  nee  augeliis,  quia  iiniciis  salvator. 
Haec  est  tristitia,  de  qua  hie  loquitur.  Item  quaudo  quis  in  carcerem  con- 
iicitnr  propter  Cliristum,  est  etiam  tristitia,  sed  niiiil.  Deinde  variiini  gaudium, 
is  in  peo[catis,  robore,  potentia,  post  bcS  teufelS  freube,  de  qua  Christus:  5 
'Mundus  gaudebit',  qui  inaled[icit,  quando  einer  fid^  fretüet  be§  Qnbern  f(|abcu 
i.  e.  quod  me  crucifiixeiunt  unb  mä)  in  Itjiutfel.  TTie  diab[oli  risus  et 
gaudium.  Multi  in  mundo,  (|ui  non  possuut  gaudere  et  ridere,  nisi  videant 
fd^aben  unb  unglud  aliorum.   5teib{)ait,  Inen»  eint  oubern  wM,  unter  leutcn 

non  deteriores,  qui  non  gonncu  prox[inio,  (juod  dens,  sed  letantur  eum  male-  10 
f[icis.  Sed  niliil  ad  eam  leticiani  contra  s[pirituiii  s[auetuui,  quod  muudus 
gaudet  be§  cjiioijen  fdjabeu,  quod  Christus  erucifixus  et  Regnuni  juBobcn, 
discipLuii  üevjingt,  et  niliil  auditur  de  Chri-sto,  unb  tft  tob,  ut  unus  liomo  de 
Christo  et  regLUo  eins  letetur.  S)q§  ift  tristitia  et  letitia  contra  S|piritum 
sLanctum  et  diab|oli  letitia.    Hanc  trib|^nit  ben  Iveifen,  gelerten,  ^eiligen  i.e.  15 

luelt   i.  e.  i|ui  dial)|(ili   proprii  nüt  I[ett>   uub  feel,    non    hab^cnt   frcub,    donec 

Drifreub  ju  :^a1jcn,  bie  inii-  ftegerlcn,  5hi  ligt  er  im  Q>kah,  [ä'l.  »üij  unb  luir 
finb  in  (J^aiptiaS  unb  ber  3ubeu  .S^ciibc  gcfaKcn.  Unb  finb  nn  fein  elenbev, 
amfeligcr  Scutc  auff  erben  benn  Joir. 

©i^e,  bis  ift  bn§  recf;te  t)cvlj  leib  unb  trotnren,  batjon  6^riftn§  eigentlid)  20 
Qn)ie  rebet,  barein  ©ot  nidjt  ibermau,  mä)t  auä)  leidjtlid)  füret,  benn  ha  er 
auc^  ben  2roft  bogcgcn  gibt,  hm  er  in  biefem  6uangelio  seigct.  3)cnn  anbcr 
leifclidj  leiben  unb  not  mag  nud)  traUuigleit  l)ciffeu,  aU  fo  man  nmO  6()vifti 
luillen  berfolguug,  gcfcngui»  unb  elenb  leibet,  gut,  el)re,  ja  audj  ba§  leben 
uerlieren  niu§.  25 

5l6er  biä  ift  erft  bie  oHer  tjüdjftc,  fo  (£l)riftu§  felbS  öerloren  toirb.  £)a 
ift  aller  Sroft  l)inliieg  unb  aüer  freube  ein  enbc,  uub  l)ilfft  nu  Ineber  |)imel 
nod;  Sonn  unb  5Jloub,  Ineber  Gngel  uod;  einige  Greatur,  ja  and)  ©ott  fclBy 
nid)t.  Senn  anffcr  biefem  .§eilanb  ((il)rifto)  ift  fein  anber  in  §imel  unb 
erben,  Sßo  uu  ber  Ijinlteg  ift,  ha  ift  aEe§,  Ijeil  uub  troft,  l)inlüeg,  Unb  tjat  so 
ber  Seuffcl  räum  geUionucn,  bo§  tetrubte  l)erlj  ju  plagen  niib  cngften,  Inie  er 
fclbö  \ml,  auä)  unter  C^JotteS  namen  unb  perfou,  tnic  er  benn  für  ein 
-■JJfeifter  tau. 

äöiberuml)  ift  aud;  ba§  bie  l)6d)fte  i^rcube  über  aüe,  fo  ein  l)er^  Uon 
bcm  .'öeilanb  C5:t)vifto  Ijat,  Senn  es  tieifft  aud)  luol  fj-xmhi:,  ha  man  fic^  freltjct  :« 
tion  groffcm  glud,  gelt  unb  gut,  geUmlt,  cljrcu  jc.  ^tber  bi«  ift  nod;  alle» 
nur  ein  ßinber  uub  toEc  freube.  Sarnad)  ift  aud;  bie  fc^enblid;e  SeuffelS 
freube,  fo  fid;  freloet  einc§  anbern  fdjabcn«  unb  ungluda,  Talion  G^riftuä 
all)ie  oud)  fagt:  Sic  luclt  inirb  fid;  frelüen  unb  in  bie  fauft  ladjeu  über  eUievm 
Ijeulen  uub  toeincu,  Üöenn  fie  midj  gelobtet  unb  eud^  alte  uuglud  anlegt.        w 

27  nidjt  (l>.)  fehlt  Jl        2S  jett?]  {e6ä  A 


9tt.  1  [9Jncf)  30.  ?(t)ril].  261 

B]verbum  audLiimt  et  discipLiili.     Non   est  ju   leibett,   ut  aucl[iant  et  vi(l[eantaBciä».  2, 15 
eum.    Sap.    Est  doi  filitis.   descende  de  cnicc.     Sic  fpvingt  cor  Caiph[ae,  et  TOatto. 27, 42 
aliis  ein  gLtol  fixubenipiel,  inadjcn  pavabi»  unb  I)imclrei(f;,  quod  videiit  eum 
auff'3  "^oc^ft  gcfc^mct^t  unb  in  tob  firac^t,  et  ipsi.    ^ur  ber  freubc  6et)Ut  ©ot, 

5  et  seqiütur  tristitia.     Si  leti si  fit  contra  deum,   ift  nicf;t  iccfjt.     Sed 

haue  letitiam  spiLritualcm  habere,  sed  a  s[piritu  raalignOj  est  terribilis.  Talis 
herba  mundus,  qiii  gaudet,  h)cnn  6f)viftu§  öerloicn  luirb  et  sui  discip|uli  t)er= 
batnpt.  Tale  videmus  gLaiidiuiu  an  ben  pLapistis,  Episcopis,  Card[inalibus:  toenn 
nur  ein  lüenig  ßtjriftuy  bctfiorgcn,  tum  lib[enter  audii-ent,  (piod  uno  momcnto 

lu  in  abg[V'unb  bei'  Ijcll.     Quid  fccimus?     Non  satis,  quod  miserLrimi  mendici, 

5 ]  pot  neste  f?^ 

Dt]  Sßie  benn  aud)  in  nnbevn  iiicltlid)cn  fndjcn  ^oldjcr  niel  finb,  bic  ba  nirf)t 

lönnen  fvo  ttieibcn,  fic  ()a6cn  bcnn  fd;abcn  gcKjan  ober  feCjen,  baä  jrem  Sicfjcftcn 
übel  ge'^et,  Unb  ift  jnen  gleid^  löie  bem  gifftigen  S'^ter  ©olamanbra,  hjeMjeä 
fo  fall  ift,  ba§  c3  audj  im  gclucr  (eben  unb  fic^  entl)alten  fnn,  ?(lfo  leben  biefc 

15  unb  »erben  fett  Oon  anber  2ent  fdjaben.  Sag  [3?t.  a?4j  ift  bie  jdjone  Jenffelä 
frud;t,  ber  jorte  Ticibfjart,  bem  e§  leib  ift,  ba§  c§  einem  anbern  luol  geljet,  unb 
gerne  toolt  eincä  augeS  »ncniger  l)nbcn,  nuff  ha§  fein  9Je()efter  feine§  l]ette. 

'Jlber  ba§  ift  nod^  alleS  nidjtö  gegen  ber  frcnbe,  fo  jr  bic  SBelt  (burd) 
ben  Seuffet  getrieben)  nind}ct  loiber  6l)riftum  unb  feine  Ctjriften,  bie  fid)  ,^nm 

ao  I)6c^ften  freloet  beä  groffcn  fd)aben§,  ba§  6[)riftu§  gecreu^igt,  bie  9(püfteln  alle 
berjagt,  bie  Äird)c  gar  ,^n  boben  geftoffen,  fein  Söort  gefd)lociget  unb  fein 
5himc  gant^  unb  gar  getilgt  ift.  ®iä  ift  nu  and)  ein  ©eiftlidje  frcnbe  (gleid; 
loie  aud)  bagcgen  bic  t)of)C  tralnrigfeit  ©eiftlic^  ift),  3lber  nic^t  öom  l)ciltgen 
Oieift,  Sonbern  bcrc,  bic  be-3  Icibigcn  Seuffclä  eigen  finb  mit  2cib  nnb  ©eetc 

25  unb  ^eiffen  bodj  bie  Söcifeften,  ©clcrteften  unb  'pciligften  auff  erben.  SBie  im 
Sübifc^en  SJold  bie  Ajofjcn  prieftcr,  y^£)arifeer  unb  ©c^rifftgclcrten,  SBeldje 
f)abcn  lein  rüge  unb  luiffen  leine  frcnb,  fo  lang  fie  fjorcn  ben  namen  Gljrifti 
nennen  unb  fein  SBort  Hingen  ober  feiner  junger  noc^  einen  lebenbig  fe()cn. 

Sßie  fie  aud)   fpre^en   Sopien.  2.    ßr  ift  un§  nid)t  leiblid)  ju  l)6ren  Bäso.  2, 15 

3u  not^  3U  fel)en  etc.    Unb  ba  er  am  (5ren^  [)nnget,   (eftern  unb  fd)mef)cu  fie  jn 

mit  groffcn  freubcn:  '3ft  er'  Wotte§  ©011  unb  'ber  ftimig  i^sfracl,  fo  ftcige  er  wattr).27,42f. 
com  (Freute',  '6r  ^at  ©ott  oertraloct,  ber  erliife  jn  nn  etc.    ©il)e,  luic  fpringet 
jnen  fi  "^er^  bon  freubcn,  tocld)  ein  il.'arabi§  nnb  \-)imclrcid)  (jaben  fie  baron, 
ha§  fic  fe^en  ben  lieben  .^^rrn  am  Gfreiil^  gcfd)med)t  unb  jum  tob  gcbradjt, 

3.',  unb  i>a5  fic  fclb«  foldj-j  gctl)an  tjabcn,  Tuvi  ift  jnen  eitel  ^udcr  unb  malüafier. 

©i^e,  foldjc  frcnb  gibt  alt)ic  (it)riftu§  ber  SBelt  unb  ioibcrnmb  feineu 

Kfjriften  bie  f)ol)e  tratnriglcit,  ba§  fic  fold)c3  muffen  fcf)cn,   t)6ren  unb  leiben, 

ba5  jnen  burdjs  ^er^  unb  leib  nnb  leben  gcijct.    Unb  nuitet  fiirluar  tjiemit 


262  5Prcbiateii  bei  So'^tc?  1542. 

B]  nouiie  sntis,  qiiod  iiticrlegeit  mit  gelb,  fveub?  et  tameu  fo  gram,  ut  un§  bai 
anbn  Ie6cn  \\\ä)t  gönnen.  3ft  miHidiim  greulid)  ofigcnmlet.  Non  Hingt  in 
atirib|u.s  für  bei"  l'odjgir,  qmxl  non  possunt  gaudere,  uisi  cauant:  ben  ^ot  ber 
Scnfel  T)in,  bic  S?offilDtcf)t  finb  gebempfft,  Scuffcl  Ijot  ba§  Q^iener  "^in.  Ideo 
millum  gaudium  jdjmccft,  nisi  lioc  ac([uirant.  Multos  occiderimt  et  omues  5 
vias  qnaesierunt.  Sed  deus  eis  restitit,  tarnen  aliquot  combusserunt  iC. 
Diias  partes  habos,  TjUtct  end)  fur  tristi^tia  mnndi.  Melius,  ut  trifätes.  Ideo 
mu§  mä)  t)erjuc^cn,  mns  ftcrbcu  in  cordc  vestro,  ut  etiam  vos  bcvtoren. 
Summa:  ut  reete  mysterium  intel|^ligatis.  qui.i  loci'b  mirf)  nicf)t  QUfftubiren, 
quia  opus  tft  3U  gtVOS,  «[uod  dei  Hiius  moritur  pro  pcecatis  vestris  et  rcs[ur-  10 
rexit  et  :^e6t  eud)  gen  ^imel.    Ideo  mu§  tierlovn  lüeiben,  nc  cor  vestrum  in 

7  aber  trisÜLtia  stellt  Ictitiii 

i'iibie  Sßclt  grctolid)  unb  fd^iet!Itc^  aT§  ein  folcf)  leuffclsünb,  bie  nidfjt  groffer 
freiibe  t)nt,  benn  \o  fie  fcljcn  jolt  6{)riftum  untcvgeljen  unb  feine  ßl^riftcn 
fcfjenblicf)  nevbnmpt  unb  Herloren  tuerbcn. 

©ol(^§  fel)en  Itiiv  faft  j^nnb  and)  nn  [581.  Pi|  unfein  jaiten  ^un^c'^n  n 
SSa^jft,  ßarbineln,  33ifd)offeu,  unb  hniS  irc'5  gcfdjmeiS  ift,  Inie  fie  fid)  !u^ctn 
unb  frototfen,  incnn  fie  ried)en,  ba§  e3  nn§  ein  lücnig  ubcl  gefjet,  unb  luie 
gerne  fie  »roltcn,  ba»  e§  ja  nid)t  öevtiorgen  BlieBc,  foubern  erfdjaüen  mnfte 
6i§  in  oligrunb  ber  .^elle.  £ie6cr  Gbtt,  \va-i  f)(i6en  luir  jnen  bod}  getfjan? 
^aben  fie  bodj  gut  unb  gelt,  gclualt  unb  allcy  gnug,  bc§  Jüir  Eaume  eine  20 
^orteÄen  '^aben.  3ft'5  «ic^t  gnug,  ba§  fie  un§  uBcvlcgen  finb  mit  oEcm, 
bQ§  fie  begcven,  unb  ioir  fouft  geplaget  unb  clcnb  finb,  Sonbern  muffen  un§ 
baruber  fo  bitter  fciub  fein,  baö  fie  nn?  ©ottcS  guabe  nid^t  gönnen,  foubern 
iBolten,  ba§  iuir  breuneten  im  tieffften  .'oellifi^en  feiner? 

S)a§  ift  je  ein  fdieuälid^  SSilbe  unb  redete  fruc^t  be§  beEifdjen  @etft§,  25 
fi(^  alfo  1)0(5  freluen  tonnen  nid)t  bc§  guten  nod)  ber  Itieltlidjcn  ober  menfd;= 
liefen  freube,  3«  fein  golt  nod^  filber  liebet  jnen  fo  l)od;,  fein  feiten  fpicl 
flinget  inen  fo  iool,  !ein  trund  ft^mcdt  fncn  fo  tnol,  al§  toenn  fie  fe^cn  foEen 
fronier  (^l)riftcn  unfnl  unb  betrubni-?,  Hub  finb  fo  entbranb  für  l^af»  unb 
rad;gir,  ba§  fie  !cin  redete,  fr6lid)e  ftuube  !6nnen  Ijobcn,  bi»  baS  fie  mögen  30 
fingen:  SeS  fct)  ®ott  gelobt,  bic  Suben  finb  einmal  fiintneg,  5lu  Ijaben  tüir 
ba§  @^nangcliuni  ausgerottet,  ^u  beS  Ijabeu  fie  fein  rüge,  unb  fc^medet  jnen 
!einc  freube,  clje  fie  c§  ba,5u  brad;t  fjabcn. 

Xa»   l)oben    fie   auc^   biöljer   öerfudjt    unb  jum    teil   belneifet    mit    fo 
mand&crlcl)  gefdjUnnben  rendeu,  practiten  unb  tndcu,   llnb  mit  etlidjcn  f)at  35 
Sott  jnen  ein  iocnig  jr  frcubliu  laffen   augcljcn,  bie  fie  cinjclen  binge3cttclt 
unb  auffgercnmet  ()abcn,  ?lbcr  bamit  nod)  lang  uidjt  jr  miitlin  gcfutet  Ijaben, 
tnie  fie  gerne  tnoltcn. 

2.5  frud£|t]  \xüä)U  B 


mx.  1  ['J?nd)  30.  Slptil].  263 

R]  eitel  fprungen.  Tdco  oportet  liab[eatis  trist[itinm  iion  tantiim  cxternam,  secl 
etiaiii  inteiuaui,  iinb  fol  Ijetffcu  'ein  Hein»',  et  ideo  praedico  vobis.  Oportet 
vos  affligi  externe  et  interne  an  iLCiB  unb  fcel.  Sed  cum  venit  horula,  quod 
nihil  liabetis,  quo  iiitiuiiiii,  nie  pcrdito,  fjalt  hoä)  mein  toort  et  cog[itate,  (|Uod 

s  praedixi:  ©3  ift  umb  ein  flein»  3U  tljun.  Si  lioc,  est  gnr  ein  Hein  lüovtlin, 
sed  anbev  'flciu^  'iterum  vidcbitis  me',  ift  feev  lang.  1.  tulerabile,  ipiod 
adhuc  vident,  audiiiut  euin.  Sed  ti'anvcn  Hein  ift.  Itcruni  il)i  r)intüeg  bei;= 
loren  cum  omni  tidutia  et  l^evi'ligfeit.  Sed  ift  'modicum',  non  eternum.  (S-j 
mu§  fein  non  omnibns,  .«ed  quibusdam,  ut  nie  non  videatis,  niuftö  fd^niccfcn. 
10  Sed  est  'pusilkim'.  Coram  raeis  oculis  ein  !lein  ftnnblin,  quod  ego  niortuus 
et  vos,  sed  apud  vos  ein  ctoig  unb  eluig  g[i'o|  unb  groS  elüig,  quia  non 
potestis   aliter  cogLitare   me   ablato   omuia   ablata,  (|uia   eternum    tl'oft,   gut. 

lii]  jj?lrüm6  Itiil  nu  (?^r)riftug  al[)ie  fagcn:  3r  l)a6t  nu  bcibcS  gcf)6vt,  toa§  bic 
"^^    SBelt  für  Ji-'cnbc  unb  jv  für  Sialüvigteit  iDcrbct  f)a6en.    Saiünib  lernet 

15  unb  Behaltet  c§,  locnn  e§  cuc^  in  bie  I)enb  unb  jur  erfarung  lonipt,  ia§  jr 
lonnet  gebult  f)aben  unb  in  folcf)em  leiben  redjtcn  troft  f äffen,  ^\ä)  mu'3  eud) 
alfo  öerfucf^en  unb  fcf)mccf=  [iM.  6tj|  en  laffen,  lua§  e§  fet)  inicf]  ncrlorcn  fjabcn 
unb  in  ctnernt  fjert^cu  gcftorben  fein,  anff  bn§  jr  bi§  5}Zl)ftcrium  unb  @c= 
'^eimni§  ein  Irenig  öcrftel)en  lernet,  2)cnn  fr  loerbet  mic^  bod)  fonft  nid}t  au§ 

HO  ftubirn,  @§  Inirb  eud}  3U  ijoä)  fein  nuS  ju  lernen  ba3  i)ol)e  Ircrrf,  baS  ©otteg 

©on  3um  Spater  gc()ct,  ba§  ift:  für  eud)  ftirbet  unb  aufferftctjct,  auff  ba3  er 

euc^  mä)  gen  §imcl  Bringe,  Unb  \vo  \d)  eud)  folc^s  nidjt  ju  lucilen  licffe 

nerfud^en,  fo  lilicdct  jr  3U  unncrftcnbig  unb  iLnubct  ,5u  le^t  gnr  untüd)tig. 

Sariunb  muft  jr  (fpridjt  er)  eud)  alfo  bariii  fc^idcn   unb  ergeben,  ba§ 

as  jr  öerfudjet,  lnn§  ba  fei)  bi»  '^J3Jobicum'  ('©in  !leiue5'),  unb  bod)  nid)t  barin 
Uerjagt  unb  untergeljet,  Unb  barumB  fagc  id)  e§  cuii)  jiiöor,  baS  e§  fo  gef)en 
jnu§,  ^^r  muijet  folc^c  2^raurigfeit  (bcibe,  iuluenbig  unb  eufferlid),  ba-3  ift:  an 
SeiB  unb  Secl)  Ijaben  unb  leiben,  3l6er  li'enn  e§  gcfc^i(^t  unb  fold;  ftnnblin 
angcf)ct  unb  jr  nid)t§  ntet)r  l)n6en  tuerbct,  bamit  jr  eud)  auffl)nltet,  ©oubern 

30  beibe,  ^Jiid)  unb  ÖJott,  öcrioren  l)aben  lucrbet,  fo  l)el)altct  bod)  als  benu  mein 
SBort,  fo  id)  jl^t  eud)  fage:  Q-i  ift  nur  umb  ein  kleines  ,5utl)nn,  SBenn  jr  nur 
biefe  fprai^  tonnet  lernen  unb  bi»  toortlin  '6in  !leine§',  'unb  aber  ein  !Ieiue§' 
bet)altet,  fo  toirb  e3  nid)t  not  l]abcn. 

^^luar  bau  erfte '^JJcobicunt'  ( ein  flcine»'),  hau  jr  uiid)  jtjt  fe()et  unb  uod) 

35  bei)  cu(?§  l)abt,  bi§  id)  Don  eud)  gct)e,  baä  ift  uod)  jn  leiben  unb  ,ni  uberlninben. 
■•Jlber  baS  anbcr  Meine,  biu  jr  mid)  lüibcr  ie[)ct,  ba§  luirb  eud)  yimal  lang 
unb  )d)liicr  luerbcn,  Xenn  c»  ift  bnä  red)te  Sralner  fti'iubün,  ba  id)  inerbe  eud) 
geftorbcn  mit  aller  frenb,  troft  unb  j5ul)erfid)t ,  fo  jr  l'on  mir  geljoüt,  unb  jr 
euc^  felbs  gar  berloren  fein. 

10  2lber,  lieben  Äinblin,  gebendt  bod)  nur  boron  unb  öergeffcts  ni(^t  gor, 

ba»  id)  eudj  j^t  fage,  6§  fol  nidjt  elüig  luertjen,  @in  Ileine§  mu§  e»  mid) 


264  ^.ivcbigtoit  bfÄ  3af)tc§  1542. 

R]Ideo  eterna  mors  et  tristitia.  Sic  pracilicat  suis  Clirlstiaiiis  ju  tvoft,  quod 
si  ita  teatati  interne  et  externe,  jeitlicf),  gctftlid),  tarnen  discanuis  bie  ipxaä) 
unb  laticnblicf)  Inaffer  bc'^alten,  disit:  e§  fol  ein  f  JeineS  fein,  (i[iianquam  etiam 
amissus.  S)q3  tro^jfittn  luil  nid)t  öevlicren,  q|uanfjnam  sentire  eternum 'pusil- 
3oi».  H.islum'.  Ipse  dicit:  'xson  relinquam'.  Sed  videbo  vos  iterum.  Et  illa  visio  fol  s 
eloig  hJcrbcn,  et  letitiam  nemo  a  vobis.  Econti-a  mimdus  gandet  in  vestro 
fcfjfctfen,  pa,s[sioue  euffcrlid^,  inncvlid^,  9[ut  unb  leib,  qui  tamen  nou  leib  nod^ 
urfod)  JU  eu(^,  et  tarnen  nou  possuut  letari,  donec  ftrautfieln.  S)Q§  ift  inen 
!D!atti).27,42freube  unb  Italiens   pro  eterna  letitia,   ut  de  Christo:  deseendat  de  cruce, 

dLicunt:  impossibiie,  er  ift  ba^in.     Ideo  fe|en  T)in,  quod  eterna  letitia.    Sed   lo 

Pr]  berloven  unb  nid)t  gefefjcn  fein,  Tn§  muffet  jr  bocf)  uumolS  cvfnreu  unb  lernen. 
5t6er  Behaltet  boi)  nur  foOiel,  ba-3  id;  e§  gef)eiffen  I)abe  'ein  kleines',  Unb  in 
meinen  nugcn  ift  nur  ein  !(cin,  furlj  ftuublin,  d6  e§  tnol  eud)  in  [3?I.  Ptij] 
etterm  t)cr|cu  unb  fiifen  nii^t  ein  tleineS,  fonbern  ein  Ün-offe§,  ja  ein  etoig 
@roffe-3  unb  ein  @roffe§  eh)ig§  ift.  Senn  nad)  etocrm  fulen  Joerbet  jr  uid^t  i^ 
onberS  beuden  tcmucn,  benn  fo  ic^  (uä)  genomcn  bin,  fo  1)a.U  jr  alleS  ber= 
toren,  lueil  id)  ('in  bnä  eUnge  gut  unb  ciüigcr  troft,  Sßo  bcr  fnnlüeg  ift,  ha 
ift  bcigegcu  eitel  Gloige-S  unb  !eiu  flcine-J  uiel)r,  einige  tratorigteit  unb  S^ob. 

@ir)e,  alfo  frcbigt  er  tjiemit  feinen  i^ungern  unb  ß^riftcn  ,^u  troft, 
Inenn  fic  mit  fold^er  aufec^tung  lion  O)ott  bcrfudjt  liiurben,  c3  gcftf)ef)e  inuertirf)  20 
über  euffcvlid;,  Iciblid)  ober  geiftüd),  Dcfoubern  in  bem  ()6()eften  ftud,  bn§  bn 
t)eift  6^{)riftum  qu§  bem  t)er^en  öcrliercu,  S)q§  fie  al§  benn  biefe  fprac^  lernen, 
unb  fo  fie  nic^t  mcTjr  tonnen,  bod)  bi§  trotiftin  Sriticnbel  tnnfferS  dclinlten,  jr 
t)erij  bomit  jn  tabcu  unb  fterdcn:  -Dfein  fgQn  Gl)riftua  l)at  ja  gcfngt,  c»  fol 
ein  !leine§  fein.  25 

Üb  lä)  jn  nu  ucrlorcu  unb  gar  fein  frcube  Uici-J,  fonbern  in  eitel  2ran= 
rigleit  ligc  unb  Oerfdjmadite,  fo  loil  id)  bod)  bis  tropfliu  (n-nud)en  unb  biefe 
Sabfnl  Befjalten,  ®a§  er  mir  nid^t  fol  Oerloren  Bleiben,  llnb  fprtd)t:  (S§  fol 
nur  ein  Hein-j  ftuublin  fein,  ob  e§  mid)  Inol  gro?,  laug  unb  einig  bundet, 
5ofi.  14,  iM^r  loil  Iniber  fomcu,  tuie  er  ()ie  unb  5iof)-  l-^-  ffigt:  '3^)  h'il  end)  nidit  SBaifen  ao 
laffen,  :Jd)  tomc  Iniber  ju  eud)'  k.  Unb  olfo,  ba§  id)  für  btö  fleine  Srah)er= 
ftuublin  an  fm  fol  etoigeu  troft  unb  freube  beben. 

dagegen  (fprid)t  0't)riftus  tneiter)  muffet  jr  gefc^cbeu  laffen,  ba§  fid)  bie 
5Iöelt  Inirb  fretueu  über  fold)em  etocrm  leiben  unb  tratorcn,  ba.^u  fie  bod)  fein 
urfac^  f)at  ou  allein  au§  lauterm  2euffelifd)eu  5Jeib,  bannt  fie  fo  iioi)  öer=  35 
blenb,  liergaEet  unb  Verbittert  ift,  ba§  fie  fein  freube  bilfft,  bis  baS  fie  etucr 
ftraud)eln  unb  üerbcrlieu  fil)et,  SaS  ift  jr  Ijertien  freube  unb  monne,  unb 
baltens  für  bimlifd)c,  etvigc  freube,  tnie  fie  benn  fagen:  Sa§  nu  feben,  ob  jn 
©Ott  erliifcu  )oirb,  3ft  er  ©otte-3  6on,  fo  fteige  er  Oom  C^reulj  k.  ?(l§  folteu 
fie  fagen:  gt  ift  nu  babin  unb  eloiglid)  auä  mit  jm.  5lber  fil)e,  loa§  ^ierauff  « 
tveiter  folget. 


9lv.  1  [Tiaä)  30.  ?J»)til].  265 

Rlquid  f=equitiir?  Ut  non  fott  mein  cluig  BerauBt  ^etn.  Ita  eomm  letitia  fol 
furlj,  quia  resurgLam  imb  lüil§  crgcv  itnb  Bittcici;  machen  cum  ludLaeis.  Ideo 
ludei  a  terapoi-e  resur[rectioins  luillam  IiabLiieruiit  letitiam,  nisi  quod  deuni 
blaspheLraarunt  et  dos  öevfpottcii,  6^vtftt  öevrl)cter  unb  Boflüic^t.     .  .  .  hie. 

5  Non  habent  illam  letitiam,  quam  ]ib[enter  hab[ereut:  Messiam  venturum  et 
eradicaturum  ecclesiam.  Idoo  !|^6nuen  nunquam  ftolt(^  luerbetl.  Sed  quod 
resur[rexit,  non  verum,  et  "hoffen  et  expLectant,  quod  eum  Christus  cum  suis 
ältm  teufet  et  ipsi  ad  doum.  Sic  pap[a,  donec  Euang[elium  ge'^et,  tan  frolicf) 
tüetbeil  itnb  aH  ir  anfjaiicj.     Sed  nobis  extinctis,  tum  alii  post  mc.     ©o  ift§ 

•"  bettt  S9Q)3ft  iterum  tristitia  3C.  Sic  T[urca  habet  fidem,  tan  nullam  letitiam 
1)af)en.  Cor  eins,  quod  Cliristianam  f[idem  aufrotten  et  5[Ra%omet  oBetl  an= 
fe|en,  et  etiam  gevet  in,  quo  plus  gaudii  quam  ludei.  Non  credit  dei  filium, 
sed  sanctum  ho[miuem.    Sed  ci  tan  bai)\n  uic^t  !omeit,  ut  eradicet,  quia  hoc 


i«  . . .]  M 

T»r]  [S8I.  g4]  ®Ieid^  ttic  jr  (fpvii^t  er)  nici^t  folt  clrtgltd)  mettie§  onfef)en§ 

1^  BcrauBt  fein  nod^  in  elücf  Svnnrigfeit  HciBcn,  9Hfo  follen  fic  f{($  auäj  nidjt 
ettigltd)  frcVDen  eh.ier§  nngli'i(f§,  ©onbern  fot  jnen  aud)  nur  gar  ein  !ur^ 
ftunblin  unb  (>ntc  man  f^ricl)t)  ein  %an^  ^ur  .£)oc^meffe  fein,  ®enn  iä)  lüit 
fialb  tutber  ju  end)  !omcn  unb  inen  erger  unb  Bitterer  machen,  benn  eS  3nlior 
iemols  gettiefcn,  inie  foldjä  an  jncu  erfüllet  ift  nacf)  ber  oufferftcfiung  Gljriftt, 

20  ha%  bte  ^inben  !ein  Bitterer  leiben  BaBen,  benn  ha§  fte  bon  unferm  §@rru 
C^T^rifto  muffen  B^cn  mib  fef)cn,  ßn  ba§  fte  e§  ein  luenig  futielt,  haS^  fic 
ßBriftinn  unb  feine  5Ruter  5)tariant  unb  un§  6l)riften  auffs  fc^enblic^ft  leftern, 
?lBcr  fein  recfjte  freub  !ounen  fie  nimermel)r  BoBen,  inie  fie  gerne  Betten  unb 
nod)  jmcrbar  Boffcn,  haä  jr  TOeffiaS  !omen  toerbe  unb  alle  6l)riften  ausrotten. 

25  ?nfo  and)  unfcr  ßaijjBaä  i"ib  3i'^a§'  ^cr  5Bapft  mit  feiner  ganzen  9iotte, 

Jnelc^e  fic^  auc^  on  unterla§  troften  ber  Boffnung,  ba§  toir  foHen  ausgerottet 
tücrben,  ?IBer  frolid)  fonneu  fic  uic^t  lüerben,  toeil  loir  leBen  unb  ba§  @^uan= 
gelium  geBet,  Unb  Bilfft  fie  gnr  nidjtö,  \m  mit  man  einen  menfd^en  erfrclnen 
!an,  2i5te  etlid)c  fo  HerBoft  finb,  bn§  fie  uid;t  aupören  fonnen  mit  toBen  unb 

30  tonten,  Bi§  trir  alle  tob  finb.  3Bcnn  ha§  gefcf)ii^t,  fo  inerbeu  fie  ein  mal  fro 
)t»erben,  aBer  ,3U  ber  frcube  foI§  jucn  bod)  ntd}t  fomcn,  bte  fte  gerne  Betten. 
Senn  oB  luir  gleid)  tob  finb,  fo  loirb  bcuuod}  ba^  ©uangeliutn  BIctBeu,  unb 
tuerbcn  anberc  an  unfer  ftat  fomen,  ba§  totrb  jnen  oBermol  ein  nelu  \iaiy 
leib  fein. 

35  2)er  luxd  bencfet  anä)  alfo  t^t)riftutn  auö^uroten  uttb  feinen  'JJtot)Tnetf) 

auff,5urid)teu  iit  aller  SBelt  unb  frelnct  ftd),  toenn  e§  im  etVoa  ein  mal  angebet, 
^.MBer  bie  freiibe,  barnad)  er  ftrcBt,  fol  jm  nir^t  loibcrfarcn,  S)ie  fol  jm  biefer 
unfer  .'perr  (toelrfjen  er  bod)  fclB»  ()od)  IjeBt  unb  für  einen  groffen  5prot)^eten 
polten  mu§)  loefjren,  ja  cnblid;  öcrfati^en  unb  Bitter  gnug  madjen  burdj  ba§ 


266  ^'tcbintcii  bcä  3al)tCä  1542. 

R]  rnirab[ile    opus,    qnod  Christus    iiiortnus  et   resiii[rexit   iinb   tob,    fltllbe   mit 

fuffeil  tvettett  et  dare  vitaiu,   et  oiunes   pii  propliLetae   iu  liac  letitia  iiiortui. 

3oi)  8.  b6  Abrah|am   loli.  8.     Si   tum   erI)aUen,   cum   tantum    in    verbo,    multo   magis, 

.  ipctrii,  i2(jnando   iam    rosurrexLit.     Et   augeli  iu  colo  1.  Pet.  et  nos  iam  praedicamus. 

6ie  bempffcii  tool  bran,  baä  fie  juder  Biflein  l^aBen,  victoriau^  TLurca,  papa.  s 
Sed  nou  verum  gaudium.  Si  uon  leiigcr  lücret,  beim  Jüir  traloret.  Ibi 
trist[itia  in  gaudium  et  econtra  illorum  gaudium.  ©iiib  t)0{)  fvcilbc  Ullb 
traurigfeit,  man  lievftcr)ct§  nii^t,  taiuon  I)a6eii  ciit  (Srcben|Ic.  'Sed  ut  plene, 
nou  fit  K.  Advers[arii  goffcn  Ullb  t)offen,  quod  Christi  EuaugLelium.  Nos 
iubet  praedicare,  ut  annunciemus  alüs,  et  sie  temperat  Christus,  quod  ii,  qui  lo 
BiUic^  fvetnett  foHen,  econtra,  et  trouvig.  Tp*i  non  veniunt  ad  perfectum 
gLaudium   nisi  Christo  niortuo.     Sed   tan   uidjt   gefd}c!^en.     Ideo  ift  externa 

5r]'^of)c  )X)txä  feine?  ftertcn?  uiib  nnfferftcT)ung,  ha  burd)  er  bie  8unbe,  Job 
|3?t.  21]  unb  leiiffet  mit  fuffen  getretten,  äßeldje»  @ott  buvcf;  jn  gett)an  unb 
in  bev  Sc^rifft  jutior  ticr!unbigt,  unb  barauff  bie  licBen  ^Propf^eten  unb  33etci;  is 
5on.?, sein  biefer  freuben  geftovBcn  finb,  lüie  ßf)riftu§  öon  ?IbrQt)am  fngt  3io()Qn.  8. 

Senn  fint  er  ioId)§  frfjnUcn,  ha  e-S  nod^  nic^t  ge)d)ef)en,  fonbern  allein 
im  äßoit  unb  in  ber  Sevljeiffung  Uiar,  SBie  üiel  mef)i'  tan  unb  toirb  ev§  r)in= 
furber  ertinlten,  uac^  bem  e§  gefdje^en  unb  in  bie  SBelt,  ja  auc^  im  .^imel 
buvdj  bie  Pngcl  evf(^olIcn  ift.  Sa3  fol  unb  tan  Uiebcv  Stapft  nod^  Jiircf  -.'n 
bcmpffcn  unb  tilgen.  Sempffcn  mögen  fie  luol  bavan  unb  Uietjnen,  fie  fjotien 
ein  3uderBi§Iin,  lüenn  fie  ber  6t)riften^eit  ctlDo  fc^abcn  t^un,  5I6er  bie  freub, 
bie  fie  lioffcn  unb  barnad)  fie  bnrftet,  foHen  fie  nimerme^r  erlangen. 

(Vretnen  mögen  fie  firf)  ein  loeile  (fpritfjt  (i^riftuS),  aber  nirfjt  Icngcr, 
bcnn  bie  lueil  jr  traluret.  S)ay  ift  jumal  ein  !url?e  freube,  luic  einer  trah)=  25 
rigtcit  aucf;  turt;  unb  nur  ein  !leine§  ift,  Unb  fol  6alb  ]ux  freube  ncrlnanbett 
Inerben,  unb  ,^u  folcf;er  freube,  bie  nicmaub  tion  eud)  ncmen  luirb.  £>n  ^meioel 
lüirb  bngcgeu  auc^  jener  freube  juv  traurigtcit  luerben,  toeldje  auc^  nic^t  auff= 
'^orcu  tüirb. 

■Ülber  jr  luerbet  nitjie  auff  (hben  einer  freuben  audj  uidjt  gnug  noc^  30 
redjte  lioHe  ma§  unb  ben  3)urft  3U  leffdjcn  fiatien  tonnen,  Sonbern  aücin  ein 
ßreben^  unb  fd)mcdlin  ober  laBtrnndlin,  Senn  fie  ift  ju  grog  unb  tan  nimer= 
metir  ausgeft^opfft  luerben,  luie  and)  bi'3  locrd,  fo  biefe  freube  lutrdet,  Diel  jn 
gros  unb  uidjt  aus.jnlernen  ift.  Unb  ®ott  menget  unb  temperirt  c§  alfo  auff 
@rbcn,  ba§,  bie  fic^  Billic^  frelnen  follen,  bie  muffen  üiel  leiben»  unb  traloren§  35 
lintien,  Unb  loibcrumb  bie  anbcru,  bie  ha  foltcn  traUncn,  bie  fjafien  freube 
unb  gute  tage. 

?t6ev  bod)  alfo,  baä  bicfen  auc^  bie  fclOc  cufferlic^c  freube  Perfaltjen  inirb. 
S)enn  bie  reditc  innerliche  freube,  ber  fie  Begercn,  tonnen  fie  nidjt  erlangen, 


36  toibEttiml)  .1      §o6cn  (->.)]  fialicu  A 


9tr.  1  imaä)  30.  9l))iil].  267 

B]  letitia  au^  Hevfalffen,  f($mcrft  iitcit  nid)t§.  Idco  mögen  un§  tool  irer  cffiarmen, 
quod  finb  am  ubelftcii  brau,  bn§  aiic^  ir  3icitlidf|  freubc  nid^t  vcin  f[ann 
IjaBcit.  D[icaiit:  ^'i^  löil  mein  T^cuBt  litc^t  fanfft  legen  nisi  deletis  Lutli[eranis. 
Ideo  f^un  inen  ben  gLto^en  f($nbcn,  quod  freiuen  U[nfer§  unglucES  et  privantur 

5  sua  letitia  iuterua  et  externa  letitia.  Noime  satis  sese  damDariint?  Econtra 
DOS  letitia  interua  sequitur  et  externa.  Cor  gravatum,  fo  finb  QUgen 
trauitg.  Ibi  tristitia  externa  et  interna.  Sed  vide,  quam  sit  bened[icta 
tristitia:  mengt  fie  mit  jncfev  unb  Tjonig  et  dielt:  e§  fol  umB  ein  ftunblin  3n= 
t:^un,  r)nlt  unb  f>ax  Jücnig.    @§  ift  umB  ein  Kein  ftunblin  juttjun.    Audio 

10  quideni  verbiim,  sed  tristitia  [o  gvo?\  Bitter,  ut  non  sentio,  tarnen  l^elt  mic§, 
ut  neu  lefter  et  defitiü  ad  advers[ariani  partem.  Ideo  tristitia  non  bui'C§= 
bittert  ut  illnrum  letitia,  l\at  ir  gol  unb  bitter  mit  ficf).  Sed  haec  letitia 
l^ot  ir  gucfer,  I)onig.    Non  ift  Derlorn,  ut  sentis,  sed  disce  mein  Ipxaä).    ^ä) 


6  letitiam  inteinaiu 

Dr]  S)ariim'6  toirb  jnen  bie  cufferlic^e  nuc^  bcrberbt,  S)enn  e§  erfrelnet  fie  boc§  jr 

15  gut,  madjt,  ct)re,  Inft  nnb  niolleben  nidjt,  unb  !6nnen  jr  Ijeufit  nid)t  [ffit.  ©ij] 
fanfft  legen,  ef)e  benn  fie  erleben,  bn§  6l)riftu§  tob  unb  feine  ©Triften  getilget 
finb.  2)q§  finb  jfie  arme,  elenbe  Seute,  ber  man  fid§  Itiol  mag  erbarmen, 
Senn  fie  finb  am  ubclftcn  bvan,  bo§  fie  für  neib  unb  IjafS  aucfj  fr  jeitlid^e 
freub  nid)t  rein  lonnen  fjaben,  lüie  fie  gerne  loolten.    Unb  toir  ft^on  al3U 

20  ijoä)  an  inen  gerodjen  finb  burcf}  fie  fel6§,  £)enn  hJoS  tonnen  fie  me^r  für 
unglud  baben  unb  jnen  felbS  groffern  fifiaben  f^un,  benn  ba3  fie  inen  felbB 
jre  freube  Ocrbcrben  unb  jn  nic^t  madjcn? 

Sßibernmb  fjaöen  loir  auä)  \mi  trannigfeit  beibe,  eufferli(^  unb  innerlid^ 
(loenn  (5t)riftu§  fic^  un§  tierbirgt),  3(6er  boif)  nid^t  alfo  loie  jene  au§  neib 

2b  unb  l)afä  gegen  bcni  5^ebefteu,  ©onbern  baber,  ha%  toir  ba§  b6($fte  gut, 
L?[)riftum,  nid)t  f)aben.  'Mn  bagcgen  ift  albereit  in  bie  2;rah)rig!cit  ber 
gutfer  mit  eingemenget,  ba§  6l)riftuy  f priest:  Sieber,  ^arre  nur  ein  Inenig,  @§ 
fol  nic^t  etoige,  fonbern  furijc  tratorigfeit  fein  unb  balb  beffer  Serben,  6§  ift 
umb  ein  !leine§  ftunblin  jutbun. 

30  S)i§  toort  l^ore  ic^,   aber  bie  Sraurigteit  (toenn  fie  ba  ift)  ift  fo  tieff 

in§  f)cr^  gebructt,  hau  irf)  bicfen  troft  nidjt  fulc  unb  bcncte,  eS  fei)  nit^t  ntoglic^, 
ba^  fie  folt  auff  l)6ren.  Iber  bennod)  crl)clt  niidjä,  haä  xä)  ntd}t  Don  6l)rifto 
ju  jencni  bauffen  abfattc,  @ö  belt  lool  mit  fummer  unb  not,  9lber  bennod) 
^elt  e§,  bü'j  bie  tratorigfeit  nid)t  fo  gar  mu§  burdjbittert  toerbcn,  äßie  ha= 

35  gegen  auff  jener  feiten  bie  freube  nidjt  gar  burdifuffet  unb  bnrdjsudert  ift. 
Sonbern  tuie  bicfelBe  aljeit  mit  aScrmut  unb  ©alle  tierberbt  ift,  ^llfo  ^at 
biefe  tralorigteit  bennoc^  jr  ,]uder  unb  bonig  bei)  fid^. 

Sarümö  laffet  un§  bod^  Kbi-'ift"nt  i)oxm  unb  feine  fprad)  lernen  üer= 
fte^en,  ba^  loir  nidjt  ridjten  nadj  unferm  fulcu,  aU  fet)  e»  etoig  ticrloren  unb 


268  5Prcbi9tcn  bc?  3ol)rc§  1542. 

Hldico,  e§  fct)  ein 'fleinc§\  Tbi  frelob  gcjuiJert,  qtmndo  Christus  itomm  videtur, 
tum  iuterua  «t  cxtei-ua  letitia  sequitur:  Christus  ift  erftanbcn.  Sic  propouit 
istum  rirt[iculuin,  quod  Christus  liomo  pro  peccatis  raortuus,  et  ut  discamus 
DOS  per  patientiam,  ut  non  aurib[us  audire,  et  canto,  sed  in  corde  et  vita 
sentio,  ut  opus  iu  me  ge'^e,  ut  leiB  unb  fieel  babiivc^  gcenbert,  «juando  Christus  5 
nioiitur,  et  ego.  Ibi  vita  iu  morte.  Ibi  [o[  feftc  fein,  ibi  cnbenutg  non 
verborum,  sed  vitae.  Ibi  dicendmii:  S§  ift  umB  ein  iJeineS  juifjun,  tum 
ridcbitis,  et  videbitnr,  et  gaudium  non  tolletur.  Hoc  fit  vol  in  vita  vel  ubi 
niortuus  in  fide.  ©et)  ledE.  Sed  despero?  'Modicum.'  Satis  de  hoc  Euan- 
gelio,  ut  grati  deo  pro  Euang[elio  et  Ijelff  allen  "BetmiBten,  berfurten  ftertfcn,  10 
ut  nobiscum. 

Pi]  itierbe  !ein  enbe  'i^abtn,  9nfo  füleft  unb  bcnäeftu  (fprtd^t  er),  boS  tteiS  iii)  lool. 
?l()ev  I)6re  boJ},  toag  id)  bir  fage,  lutb  lerne  nur  bi§  tüort  'lltobicum',  '6in 
HeincS'.    6-3  nni§  alfo  gefulct  fein,   ^IBer  c-S  fol  bir  niifjt  fdjaben,  baju  auä) 
nid^t  |s8(.  liij]  lang  lücrbcn.    S)aniit  ift  fdjon  bic  2ralürig!cit  nBerjnrfert  nnb  i^ 
gcmiltert. 

Tavnat^,  iticnn   ba?  ftunblin  (jinnber  nnb   uBerkiunbcn  ift,  fo  crferct 
man  bcnn,  ba§  er  fagt:  (^\v(x  S^raturigteit  fot  jur  ^reube  Inerbcn.    £'a  gctjet 
an  ein  redete  tjer^Iic^e  5i-'C"^S'  ""t»  finget  ba§  !^er^  ein  ehjig  .^alclnia  nnb 
'Cfjrift  ift  crftanbcn',  2ßeld)e§  irirb  in  jenem  SeBcn  crft  gonlj  boltomen  on  ■^" 
allen  mangcl  nnb  on  enbe  fein. 

©if)e,  alfo  ift  un§  in  biefem  ©nangelio  fnrgel^alten  ber  3(rtic!el  tieibc, 
tion  bem  ftcrBcn  unb  auffcrfte()cn  Gtirifti,  Unb  Inie  berfelbc  in  unS  mnffc 
Ijrocticc  im  iDcrrf  unb  ber  crfarung  gelcrnet  nnb  geiiBet  nnb  nic^t  allein  mit 
bcn  üf)ren  get}üret  nnb  mit  bem  mnnb  gerebt  lüevbcn.  3llfc  ba§  InirS  and)  25 
alfo  fnicn  unb  fold^e  frafft  in  un§  Uiirclc,  had  Boibe,  2ci6  unb  ©ecl,  babnrc^ 
gecnbert  tnerbe. 

51emlid;,  fo  Pf)riftn§  in  mir  nnb  \ä)  anä)  [m  ftcrBe,  S)a§  ift  ein  groffe 
enberung  beS  Ie6cn§  pim  tob,  ?(5er  ba  mu§  id)  lernen  feft  'galten  mit  bem 
(Stanticn  an  bem  SBort,  baS  G'tiriftnö  fagt:  '(Sin  Heine?',  nnb  nid^t  altein  3" 
f)6rcn,  fonbcrn  aud)  in§  t)erlj  Bringen,  ®a§  es  nid;t  fol  etnig  lüeren,  fonbern 
ein  enberung  luerben  an§  bem  Sob  jum  Seten,  ba  Pf)riftu§  Jniber  in  mir  anff= 
crftetjet  nnb  tckt,  unb  id)  in  jm  tcBcnbig  tnerbc.  Unb  at?  beim  foI-3  ()ciffen: 
'^ä)  toit  mä)  mibcv  fcfjcn,  nnb  (Stücr  {)crlj  fol  fid)  gi-'c^uen,  unb  etocr  Jvrcube 
fol  niemanb  öon  eud§  nemen'  k.  Sajn  fol  ein  jcber  6t)rift  gerüftct  fein,  '■^^ 
menn  e§  lion  noten  fein  Ujirb,  S)cnn  e§  mnS  boc^  cttoaS  f)iction  crfarcn  inerben 
cnttoebcr  beim  'hieben  ober  in  ber  SobSftnnbe,  ba-3  er  als  beun  tonne  ftd)  biefeä 
©pruc^»  6[)rifti  erinnern  unb  biefen  troft  nit^t  laffe  auä  bem  l)erljen  reiffen. 

%mmi 


9h-.  2  [9.  ©cpfembet].  2G9 

2.  9.  ©cptcmber  1542. 

^rcbigt  in  S^cffau  gcl^nlten. 

R]  Ps.  XXVII.     9.  Sept.     In  Dessaw. 

Qnianquam  dei  gratia  verbiuii  dci  apiid  nos  retc^lict;  iiohis  datiim, 
quod  facile  intelligerc  possunius  psa][ii)um,  quem  prius  inspeximus  ut  siguatuui 
lib[rum.     Q[uauquani  bene  iutelligitur  veibum,  tanien  nou  potest  satis  pingi, 

5  quia  oaro,  mimdiis  jc.  adcst,  (|uia  secunduin  vet[erem  Adam  !alt  unb  faul 
dei  verbum  juBctX'ai^ten.  Si  iam  aiidiimis  et  seimus,  quasi  securi  et  certi 
in  verbo,  sed  facile  fit,  ut  amittamus.  Si  caro  nou,  Satan  facit,  ut  quotidie 
experimur,  si  Christiani.  Ita  non  semper  habemus  eum  mut,  quem  ex  verbo 
fc^epffen.    Quia  multa  obstant  3c.    Ideo  deu.s  ^at§  gut  mit  un»  gemeint  unb 

10  l)at  eingefe^t  concionatores,  parentes,  ut  loermen,  quod  caro  talt  utndfjeu  n. 
Hoc  dicit  in  hoc  psalmo,  unb  ift  fecv  reid^  Don  Itorten,  loolt  gern  fein  in 
templo,  !^elffen  lo6en,   fingen.    3ft  fcci^  toarnt,   ^i^ig.    Alibi  beöet  ev  unb 
flogt.     Ibi  jo  feft,  ftarrf,  tuil  al  tnelt  jlningcn,   ut  dicat:  'Dominus'  lux  jc. w.sm 
3a,  ^aft  gut  fagen,  ift  3ur  redjten  jeit,  get)et  i|t  in  fprungen,  boa  in  bundt, 

15  toclt,  fleifd)  fei)  nidjt».    Sed  post  dieit  sie:  ^crr,  bu  ^aft  mir  ein  feftcn  terg  jc. *$i. 27,5 
9hl  fol  mir  nuiKjuam  feilen,  loil  nicfit  tLrag,  mot,  falt  lücrben.    Sed  statim 
Avertisti  jc.     jDo  trar  iä)  erfd^LroiJen  unb  öer^agt.    äßeil§  anbl[t^  leu(f)tet>cf-27,9 
unb  un§  freunblid)  anlo(f;et,  ba  InoÜcn  luir  tobf(^lal)en  aöe  iLCufel  cum  suis 
ang[elis.    Si  cdutrasi.slat  a(l[versaiius.    3)a§  ift  bau  ftrolid)  unb  feiig  ftunbliu, 

20   ha  toil  luarm  in   verbo,  ftarcE,  fed  unb  muttig.    Ibi  caro,  diabLolus,  mundus 
niliil.     Nos   domini   supra   omnia.      Sed    U[nfer    '^[crr  ®[Dtt   left>3   un§    balJel) 
nid^t   bletBen,    sed    abscondit,   ut  verbum   uon    tam   firmiter  habemus  ...  jc. 
tum  lachen,   fingen  in  lii[eincn  unb  flagen  luorben.    'Avertisti.'    Sic  sponsa öom. 5, c 
in  Cautico  C[anticorum.    Cum  lo(]ueretur  cum  ea  sponsus,  gteng§  in  fpringen, 

25  post:  'vocavi,  et  nou  respondit  mihi'.  S)a§  ift  ein  unfLrot)lic^e  jeit:  qui  cxperti, 
norunt.  Cum  nobiscum  sie  geritur,  qui  credimus,  l)at§  bie  meinung.  3)o§ 
gt)et  tag  unb  nai^t,  fu§  unb  faur,  frolic^,  traurig,  unb  mu§  fo  fein.   Uti(][ue 

sunt,  (]ui  nos  iterum  erigant,  alioqui  soll  desperaremus.  Ergo  ordinnvit 
per  ininiste[rinm   et   parentes,    ut    cons()l[ationem    accipiamus,    ut  interdum 

30  videannis  et  aud[iamus,  hüui  er  un§  freunb[lic[j  3ufprec[;.  So§  ift  ber  djriftliitf) 
louff.  Si  non  averteret  a  nobis  (pianddqlue  faeiem,  verbum  nobis  non 
gustaret,  imo  contemneremus.  Ideo  Beljalteu  contra  nos  carnem,  diab|olum, 
mimdi  maliciam.  Quisq[iie  quidem  cavet  crueem.  Sed  fonipt  un§  gleid)lü[ol 
JU^aufe,  cum  sie  avcrsus  a  nobis,  nescimus  consilium.'    Sic  Christiani  aft'ecti 

35  et  intelligunt   iiunc    cursuin.     Qui    non    est    talis    Christiaiuis,    nihil    novit. 

Glossa  istius  psalmi  est  ista  in  ult[inio  versu:  'Credo  ine  visiirum'.    '§aite*l-2'.  isf- 


as  . . .]  h        3(1  Isla  ;ift  oujbetmojjcii  üiftifl)  in 


2?0  SPrebigten  beS  3fal)rc?  1542. 

RIbe§  .§[errn'  3C.  S)cr  lier§  inu§  loarlid^  iijun.  Et  factiis  psalmns  toie  ein 
fircnljlic^:  \vk  er§  onfefiet,  sio  jdfjleufjt.  :3(j^  {joB  !^Qrvet  aitff  ben  öervn,  et 
venit.  Süvaufi  ftcf)et§.  I^te  versus  est  9ut[ben  ps[alnuis.  Sic  si  bellum 
adversuiii.  Sed  man  mu§  ein  tceil  ftiE  f)alten,  unn  statim  adest  dominus, 
(juaudo  iuclpit  teutatio.  Sed  quando  aveilit  facieni  et  ipsa  (|uaerit  et  custodes 
fdjla'^en,  iuvenit  ^er|cnleib  i.  e.  ps[eudo  d|^octores  et  trofter,  qui  in  fc^la^en 
u6et  baä,  quod  fa[ciem  domini  amisit.  Quando  sie  fit,  quando  quaerit  con- 
solationein  et  videt  horribilia  cxempla,  ift  er  öor  Cl'fc^[VO(fen  plus.  Sic  sponsa 
onf9e30gcn.     Qui  hie  potest  expectare,  unDeväagt.     Ista  scribenda  aureis. 


'^Srcbißtcu  bcö  3öljrc§  1543. 

1.  1.  9lptil  1543. 

^rcbigt  am  Gonntag  Cluafimobogeuiti. 

W]  Concio   privata  domiiii    iloctoris   Martin]    Lutlierj 

dominica  Qual'jmodo  genitj  loau:  20  Anno  1543. 
S'tfj  fjoB  oft  uiib  öil  tjefagt,  bai-  luir  gott  bem  fjcnn  fcf^ulbig  jenbt  beii 
bicnft  jutfion,  ba§  Wh  bifcii  tag  fein  luort  leren  iinb  pvebigen,  nnb  biff  ift 

!•  ber  gröft  nnb  füvnemeft  gotteg  bienft  nnbev  allen  bienen,  bie  mir  tt)un  !t)itnben, 
h)ie  e^r  felb  fprid^t  imßuca:  'Selig  fenbt  bie,  bie  ba§  toortt  ()ijven' unb  baron  i'nf.  11,23 
gleuben,  barumb  fo  muff  cl)S  ain  groffe  fünb  fein,  inlier  gotte§  »oovtt  DevQcfjt 
iinb  ha^  nidjt  Inil  ^öven  nnb  nnfcrn  t)eiT  gott  um6  fonft  left  reben  nnb  i()n 
für  ein  unnü^en  lüefd^er  t)elt  ober  für  ain  lofen  man  nnb  gar  nichts  baran 

10  glenbt,  Sonbern  lucil  h)ir  Uiiffen,  ba§  cl)r  ben  ©ontag  barjn  gcorbnet  f)att, 
fein  loortt  julpren,  fo  fenbt  loir  jf)a  fdjnlbig  barüon  ^nrebten,  barnmb  foü 
ein  jeber  ß^rift  j{)a  fein  loortt  nit  tierad;ten  ober  fnrüter  laffen  g^cn,  fonbern 
ha^  lernen  nnb  gern  l)ören  nnb  6ctrad)tcn,  loie  ein  groffer  gotte§  bienft  ba§ 
fe^,  >ul)ery  t^nt,  unb  loibernmb  tnic  ein  fdjredElic^e  fünb  ba§  fei),   loljer  el)§ 

15  nit  ^ijret  unb  el)§  berad^tet,  lüic  el)r  felber  fagt:  tüljcr  mein  loortt  nictjt  t)öret, 
ben  Joil  ic^  loibernmb  nii^t  "^ören,  bargegen  aber  loen  i^r  mein  loortt  ^ijret, 
fo  folt  tt)r  bitten,  tDl)a§  if)r  luolt,  ba§  foü  gefdjec^en  unb  ffja  fein,  baS  gebet  3oii.  15,7 
fol  erl)ört  lucrben,  loolt  it)r  nicljt,  fo  loil  icf;  toiber  nii^t  tjiJren,  >Df)en  man 
unfern  Ijerrgott  nit  loil  ^ijren,  fo  ftop'^t  e^r  bie  o'^ren  ju  unb  ^^öret  Iniber 

20  nitt,  Sarnmb  lofjer  bo  loil  erl)i3ret  fein,  ber  l)öre  gott,  toie  mir  fet)en  nnb 
Höfen,  loie  bie  Siuben  unb  ber  SSapft  fdjrcien,  aber  bo  ift  tein  l)ören  bd)  nnferem 
!^err  gott,  el^r  ftop:^et  oEe  bcibe  ot)ren  ju  unb  t)ört  toiber  nic^t. 

TEXTUS. 
S)if  Guangelion  lifet  man  auf  bifen  funtag,  ben  bife  aett  über  jioifdjen 
25  tjfingftcn  nnb  oftern  follcn  loir  reben  Hon  ber  anfferftetinng  (^f)riftj,  loie  el)r 
auferftanben  fei)  üon  tobten,  anffgcfljaren  gfjen  l)imcl,  filjenb  juor  red;tcn 
gotteS,  be§  almed)tigen  batter§,  bon  bannen  e^r  !^omen  loirt  ridjten  bie  leben= 
bigen  unb  tobten  k.  Ten  el)ö  ift  ein  artirfl,  baran  nn§  allen  gelegen  ift,  ben 
cl)r  ift  barnmb  enipt)angen  öon  bem  Ijeitigen  geift,  barumb  geboren,  barumb 


272  iptebigten  beS  ^af)xei  1543. 

W]inenfc^  tuorben,  barumB  gclcljt,  ha§  e'^t  folt  flccveutiiget  itcrben,  ftcrBcn  unb 
Qiifeiftf)en,  unb  biff  prebigct  man  banimb,  bnS  ein  ^^rift  bo§  iool  levnc  nnb 
»riffe,  Jüie  cI)S  gejd;erf;en  fcl),  lüie  cl)§  fcl)  3U9an9cn,  baä  cl)i  oufeiftanbcn  ift, 
unb  luarumt  e^r  auferftanbcn  fei)  unb  ioorumt  ef)r  olfo  offenbart  ift  ioorbcn, 
ban  niiv  fcc^en,  lüie  bie  liekn  opoftlen  narf)  feiner  auferftefjung  mit  im  gccffen  5 
unb  gctrnntfen  unb  gcrebt  f)aben,  alfo  ba§  mir  fe(i)cn,  iuie  licblii^,  Uiie  frcunblid) 
ber  I)err  fid^  if)ncn  erjeigct  naä)  feiner  aufcrftci^ung,  ©i  Infjarcn  aEe  bon 
it)m  abgefallen  unb  üon  i'^m  gelauffen  unb  t)atten  ifjren  meiftcr  öerlcngnet, 
berl)albcn  f offen  fl)  in  groffer  tranrüljait  unb  loljren  if)n  groffer  angft  unb 
forii)ten  fl)  bor  bcn  3ubcn,  lD'()cn  fl)  nur  ein  ffein  gcreufd)  I)ortten,  fo  fagten  m 
fl),  bie  ^s^ibm  lourben  ftjomcn  unb  ft)  bet)  ben  fiipljen  nemen  unb  creu|igen 
unb  aud;  mit  i[)n  umbglicn,  Une  ft)  mit  if)rem  mcifter  )n()aren  umbgangen, 
unb  bie  grijffeft  angft  \vt\]ax,  bas  fl)  ein  büf  geluiffen  t)atten,  ba§  fl)  il)ren 
mcifter  fo  fc^enbtlic^  Oerlaffen  unb  al^ua  creu^  r)etten  laffen  fd^lagen,  filmen 
alfo  in  ber  anfecl)tung  unb  fl)umcr  bel)be,  üon  if)rcm  bofen  geloiffcn,  unb  ba§  15 
f^  el)§  nit  gar  lool  l)atten  aulgerid)t,  unb  bevfadjen  fl)  alle  augenbltd,  bie 
3uben  iDurben  ft)ümen  unb  fl)  oEe  het)  ben  l)elfen  nemen  unb  fl)  il)n  fercfer 
loerfen,  S)a§  alfo  bie  lieben  apoftln  in  groffer  traurig!l)cit  unb  bctrubnuf 
fi^cn,  I)atten  l^eincn  troft  übcral,  ben  fl)  fjielten  nic^t,  ha?^  el)r  fott  luiber  auf= 
crftl)en,  fl)  t)crfad)cn  fl)  feiner  auferftedjung  eben  fo  öil  aU  \ä),  iia§  ©.  ^eter  20 
Don  l)imel  folt  f[)omen,  31)"  fumma:  e^s  ift  nid)ty  ben  eitel  j()amcr  unb 
l)er^lcib.  Sa  et)»  nun  al^m  aller  Ijödjften  ftet,  ba  lauffcn  bie  tueiber  l)inauf, 
rid)ten  falben  ju  unb  luiffcn  Oor  groffer  tranrigtl)eit  nid)t,  loa»  fl)  madjen, 
btelöeil  ein  földjer  ftcin  barauf  lege,  ber  ücrfiglct  totere,  et)»  fl)elt  and)  tl)einer 
ein,  ba§  l)ücttcr  bei)m  grabe  fein,  bie  el)§  and)  nit  geftabtcn  lunrben,  lDt)cn  fi)  2-, 
ben  ftaiu  gleid;  t[)ünbtcn  l)erab  loeltien,  unb  lauffen  alfo  l)inauf  loie  bie  jungen 
toten  unb  triiJEen  ben  ^errn  falben,  5}un  ber  l)err  toil  ber  traurigl^eit  ein 
enbt  madjcn,  barin  fl)  lol)arcn,  unb  l)ept  frennbtlic^  at)n  nnb  fpilct  mit  il)nen 
unb  uimpt  urfad)cn  il)nen  bie  frcnbt  jn  offenbaren  burdj  il)r  maul,  mad)t, 
ba^  fl)  fedjen,  ba§  ft)  red)t  toten  fenbt,  f[)ompt  l)in  unb  erjeigt  fid),  ba§  el)r  30 
fel6g  ba  fei),  bcn  ha  fl)  i^n  nit  gfunben  l)atten,  ba  fragten  fl):  Ino  ift  el)r, 
lol)cr  lüirbt  il)n  bodj  t)abcn  l)inloeggetragen'?  meinten,  fl)  lonrbcn  it)n  nod) 
i'iit  24,M  il)m  grab  finbcn,  bo  fprad)  ber  enget:  'lvil)aa  fud)t  it)r  ben  lebenbigen  bet) 
ben  tobten?  cl)r  ift  aufgeftanben  unb  ift  nid;t  mt)er  t)ic',  aber  glcic^tool  fo 
glauben  ft)  ba§  nitt,  el)§  ift  bei)  il)nen  ein  nnmüglidj  bing,  nun  unfer  l)crr=  3:, 
gott  erzeigt  fid)  it)nen  fo  frcunbtlid)  nnb  lieblidj  alfo,  ba§  el)§  an  bifem  tag 
gefd;a^,  toolt  el)r,  ba^  el)r  [lä)  offenbaret  einem  nad^  bem  anbern,  ®o  ^ebet 
fid)  ein  fold)  geleuf  jum  grab,  lauft  immer  ctn§  nad)  bem  onbcrn  f)in  unb 
toil  fcd)en,  unb  ift  be-:^  lanffeno  !l)ain  enbe,  ^d)  muff  il)n  and)  fec^en,  \vie  \i)\n 
ift,  unb  ift  ben  felbcn  tag  ein  fold)  lauffen  5U  bem  grab  unb  toiber  bom  grab  40 


33  tetenbiflcii]  tobten        :il  tobten]  leOcnbiflcn 


9Jr.  1  [1.  Slptil].  273 

Wjunb  tüibef  ^um  gioie,  Bt§  boS  f^  aüe  fagen,  ji)  ()aOeii  itjn  aefedjeii,  Ijaitii  ifjii 
gefec^en'?  jtja,  el)  toie  ift  ba§  müglic^?  cf|§  ift  mir  ein  feI|Qni  bing,  icf)  iiuiü 
ii\a  auäj  l)Ui  unb  muff  bainntf)  fcc^cn,  dB  ii}m  alfo  fei). 

£iä  gcfc^idjt  nun  alte§  baiumb,  ba^  ficf;  unfer  f)errgot  alfo  fieunbtlitf) 

5  unb  lieblid;  erzeiget,  el)r  »nil  nnS  ntt  erfifjrccfen,  fonbern  tjnnblet  fein  licVlid) 
mit  nn§,  @I)r  I)ette  ben  jüngeren  tool  ffjünnen  Bang  machen  unb  fagcn:  i()r 
()obt  niicf)  tierloffen  toic  bic  nieincibigen,  Oerjtueifilctcn  büfundjt  unb  l)ülit  nüdj 
bor  ju  nerleugnet,  nun  id)  Iril  euc^  tüiber  tierloffen,  id;  teil  auä)  tüiberumb 
ofjn  oud)  3n  f)imcl  it)arcn,  Slber  ber  liebe  I)err  gebentft  el)§  nid)t  mit  oincm 

M  Uiörttlin  unb  fpilt  olfo  mit  i^nen  tuie  mit  ben  tolcn,  tefft  ben  enget  üon  erft 
fagen,  e'^r  fei)  auferftanben  tion  tobten,  mie  e'^r  fic^  nun  ben  erftcn  tag  offen^ 
6arct  t)at,  f)clt  er  barnad)  ad)t  tag  inne,  baB  ii\x  ft)  bamit  loil  trel)l)cn,  baS 
fl)  fid)  bamit  gcBcn  uub  bifen  avtidl  tion  ber  anferftedjung  jtja  gar  tuol  treiben, 
I)aftn  el)§  gefcd)cn'?  jlja  id)  f)ab  el)§  gefcdjen,  SpetruS  l)att  il)n  geicd)en  unb  batt 

i:,  mit  if)m  geeffen  unb  trunden,  meld;  ein  fagen  ert)ept  fid;,  ba  ber  fprid)t: 
gtau&ftn  eo?  j^a  id)  gleub^,  \i)  glenbs  nit,  3llfo  Icft  ber  ^exx  bife  tag  beii 
fanrteig  fl)  lool  buri^bel)ffen ,  ben  fteifd)  unb  blutt  tbünbenj  nit  f äffen  unb 
ein  fold)  l)od)  toerd  begrel)ffen,  barumb  left  el^r§  fo  gelualtig  unber  ibnen  ben 
12  apoftlcn  erf chatten,   bn«  auc^  bie  Ineibcr  muffen  jeugeu  fein  feiner  anf= 

20  erftetjung,  unb  loie  fl)  nur  fd)ier  alle  gleuben,  ben  beS  fagen«  Inirt  fo  tiil,  6o 
fl)umpt  aüer  erft  S^oma§,  ber  ipext  \\ä)  allein  unb  f|3rid§t:  gleubt,  lüaS  ibr 
molt,  id)  gleubs  nitt,  et)§  fei)  ben,  ba§  id)  meine  finger  in  feine  lininben  lege  r^ofi.  20. 1-5 
unb  meine  gantic  fauft  in  feine  feilte  tt)U,  gefd)id)t  ba§  nit,  fo  gleub  id)§  nit, 
ba  ftc^t  man,  toie  fc^Jrer  unb  l)nrtt  f^  el)§  anü^ommen  ift  guglauben.    @|§ 

25  Ir^ar  fo  ein  tieffer  j^amer,  fo  ein  groffer  jloeiffel,  ba§  fl)  nit  lf)uubten  bie 
frenbe  begreifen,  bie  frcube  itil)ar  oil  ju  groff,  baS  ber  l)err  luiber  folt  auf^ 
erft[)auben  fein,  ha^  bie  i^n  tf)r  !^er|  nit  fl)unbtc  lf)omeu,  Sarumb  tt)ut  ebr 
t)ic  aud)  alfo  al5  inie  mit  ben  loeibern,  laft  fl)e  ifjre  narr^eit  braud)en  w\h 
batjin  tolen  uub  lauffeu,  bas  bie  anffcrftcc^nng  offenbar  lonrbe,  alfo  tt)ut  el)r 

:iu  aud)  ()ie  bei)  S^^oma,  e()r  left  il)n  aud)  alfo  narren  gleid)  Inie  bie  loeibcr  unb 
braud)t  feine  narrl)cit  bar^u,  auf  bo»  e()r  urfad)  fiabi  noc§  ein  mal  3uerfd)einen, 
haS  el)r  fid)  fed)en  left,  auf  ba§  el)r  jl}a  beftcr  ftcrder  Inerbe,  Sarumb  muftu 
fl)  fid)  unber  ainanber  alfo  loeljen  unb  lool  ba  mit  reiben,  loie  el)r  nun  fl)ompt, 
fpridjt  e^r:  re^d;  t)ör  beine  finger  in  meine  feilten  unb  fei)  nitt  mber  ber  nn=3oiiao,a7 

M  gleubig  t^oma§,  6I)  toie  ift  bod)  ba§  fo  ein  tierniifftiger,  frommer  man,  toie 
freunbtlid)  rebet  el)r,  toie  freunbtlid;  lebt  ct)r,  toie  gt)et  el)r  bod;  fo  fenfft= 
müetttg  mitt  un§  umb,  umb  eine§  apoftlen  toiKen  erzeiget  er  fid;  ben  anbern 
nod)  ein  mal  ju  troft,  toen  toir  nun  toodcn  bi-3  loort  nerad)ten,  tobe  iiii§, 
toie  fd)redlid)  ift»  bod),  ben  umb  ein»  apoftlen  toillen  erfd)einet  er  ^ie  uod) 

lu  ein  mal,  6()r  t)ette  tool  fönuen  fagen:  tl)oma,  bu  toereft  locrbt,  ba§  id)  bid) 
au§  ber  apofteleu  ^al  ftieffe,  bu  ()attcft§  tool  tierbientt,  ha'5  \ä)  bid)  nid)t  ml)er 
jn  einem  junger  l)ielte,  bu   l)aft   allein  nit   tobllcu  glauben  uub  bie  oiiberu 
üulljcr?  mntt.   XI, IX  Is 


274  ^Prcbigten  bc*  3al)tE§  1543. 

W]:§a6en  bod)  aljiimal  geglaubt  (nun  muft  i'^i;  lüiffen,  ha§  ber  npoftclen  tool 
iel)  150  )citbt  flcluclcnl,  jl)a,  jagt  el)V,  bte  alle  l)a6eu§  gegleubt,  auigeuonimen 
bu,  bu  Ijaft  birf;  bailüibcv  geipcitt,  luevftu  bodj  tucrbt,  ba§  man  bid)  auf)= 
tüuiflc  lüie  ein  faulen  apfel,  pfu  bid)  an,  bu  folt  nit  mt)er  mein  apoftl  jcin, 
id)  unl  bic^  nit  ni()er  ^u  einem  jünger  liaticu.  & 

5lber  ber  l)crr  £)att  gcbnlt  mit  it)m,  gf)et  fein  m^elid},  ba-i  bing  ift  ^u 
gvoff,  bie  traurigfl)ait  lül)ar  ^u  l)oif),  bau  et)i;  Uil)ar  alfo  bcftur^t  nnb  I)in= 
gerid;t,  bn§  e»  nidjt  in  i^n  luolt,  ba-3  6f)iift^u§  folt  crftanben  fein  öon  tobten, 
barumb  fo  muff  el)v  fo  toten  nnb  narren,  XaS  l)att  ef)r  nn  (fag  idj)  oft 
gettjau,  ber  liebe  l)cr  Gljriftuu,  in  bcii  4()  tagen  nad;  feiner  auf erftel)ung ,  ift  m 
i^neu  erfd}ineu  unb  l)att  fid)  fed^en  laffen,  t)att  in  ber  jeit  oft  mit  iljuen 
freuubtUd)  gercbt,  mit  iljneu  geeffen  nnb  trunden,  l)att  nid)t  alfo  pUiffüdj 
lüoUen  Ijinauf  gen  Ijimct  fljaren  nugegrnefft,  Ijatt  fid)  laijcn  fedjcn  unb  ben 
onbern  bcfolcn  fold}§  ju  fagen,  auf  hav  mir  jlia  foHen  gcloiff  fein,  ba§  et)r 
fei)  auferftauben,  luie  S.  5JJaulu-j  jun  (Sorintl):  fagt:  ^^ft  alfo  ^um  crftcn  i:. 
i.jfov.is,5i. erfd)inen  ben  locibern,  barnad)  5petro  ul  beu  anberii  brüebern,  ber  bo  lool  bei) 
500  lüt)aren,  ba§  cl)r  il)n  ben  artidel  genugfam  unb  freuntli(^  f)at  loöHen 
belneifen,  haä  fi)  eu  glenbteu,  nnb  and)  baneben  Oerjeid)en  all  it)r  narren  unb 
tolcn,  ha§  eljr  bod)  ein  mal  bette  gefagt:  o  ir  fdjelmen,  it)r  fdjeld,  ba§  eud; 
ein  gntu  ftjar  anfl)em,  Inie  \]apt  il)r  mid;  lierlengnet,  Inic  fcibt  if)r  öon  mir  20 
abgefallen,  j^a,  el)r  fdjlueiget  üon  bem  allen  ftiEe,  el)ä  ift  allcS  öergeffen,  el)5 
loirbt  fein  nit  gebadjt  mit  eim  einigem  Inorttlin. 

£ay  ift  nun  bie  biftoria,  biefe  gefdjid^t  fol  ein  ßl^rift  lüol  Unffen,  nemlid) 
§um  erften,  bas  3l)cfu§  6t)riftul,  gotteS  fon,  fol  erftanben  fein  oon  tobten,  nnb 
bas  bie  gcf(^id)t  bie  40  tage  über  ift  offenbar  loorbcu,  3""'  erften  burd)  ben  »'■■ 
enget  im  grabe,  barnad)  burd)  bte  fraluen  unb  loiber  barnad;  burd)  fi)  felb§, 
auf  ba§  mir  jo  bie  gef(?§id}t  loiffen,  bie  inol  lernen  faffen  unb  nid^t  üerloerffeu, 
S;a§  ift  (jag  idj)  baä  crfte,  ha-i  mir  loiffcn  folleu.  3ii"i  anbern  follen  mir 
and}  miffcn,  loorumb  fold;ey  alle-S  gefdjedjen  fei),  luorumb  ber  liebe  l)err  fei) 
auferftauben,  loaS  iftä  bod)  unferem  Ijerr  gott  Hon  nötten  gcloeft?  ben  c§  ift  30 
nit  genug,  ba§  luir  bie  Ijiftorien  allein  loiffen,  baä  cl)r  fei)  anfcrftanben ,  ben 
ben  glauben  l)aben  anä)  bie  tenffel  unb  ber  bapft,  bie  loiffena  fer  lool  unb 
gleubeua  and),  luie  luol  beunod)t  beu  ber  papft  nit  fonberlid)  ftard  t)at,  bau 
e^ä  ift  mt)er  ein  lül)on  unb  ein  buncM,  ba»  fl)  )iäß  laffen  bnnden,  ben  ein 
rcd)ter  glaube,  aber  gleid)  luol  fo  loiffent  fl)  el)y  bannod)t,  aber  ba§  ift  nit  :)s 
gniig,  baS  man  aEeine  hivi  loiffe,  et)»  muff  aud)  bar,5u  fl)ontcu  ber  glaube,  bac- 
man  Iniffe,  luorumb  el)r  gelitten  l)aic,  loarunib  ef)r  fei)  auferftauben,  luic 
!HBm. 4,25©.  i^iauluä  fagt  v'»  ^"oriutl)cru:  &]x  ift  gcftorben  umb  nnfer  fünb  loilleu 
unb  auferftauben  umb  unfer  gered)tigtl)ait  luillen,  lul)cr  bao  ftiide  nit  bar.ju 
gleubet,  ber  gleubet  nid)ts.     !^ä)  muff  mir,  meiner  perfon,  bie  auferftel)ung  4o 


1  über  nVoftetcn  stelä  iunßcv         2  üher  150  sieht  500 


9Jr.  1  [1.  9lpril].  275 

w]nu|  macf^en,  tollen  ic^  ba§  ntt  f^u,  ben  fo  loljere  baä  anbevc  umfifonft,  3itfj 
fol  alfo  l'agen:  unfer  l)«^  ^^efu§  6^riftit§  ift  utiib  meinet  luiUeit  geftorten, 
um£)  meinet  loiEcn  Begraben  unb  ift  luibev  umb  meinet  luiücn  nnfcrftanben 
üün  tobten,   bos  gilt  mir  nnb  aEe  bie  jenigcn,  \o  ^nr  jelkn  gnabe  Üjomen, 

i  ia§  fl)  bie  ^iftorien  ^ören  unb  er!t)enncn,  joUen  fi(^§  onnemen  unb  fagen :  \ä) 
Uiei§,  hai-  e^§  lutiar  ift,  ba§  eT)r  auferftanben  ift,  nnb  gleuB  and),  ba§  er)r 
nmb  meinet  toillen  aufeiftaiiben  ift,  haS'  il]an  ber  6apft  nit  tf)un,  ba§  ffjan 
ber  tcuffel  nit  t^on,  allein  ein  (L?.^riftenlid^  ^ertj  tt)ut-i,  ha§  gleubt»,  ba§  Ineig 
il)in  nut;  ^n  madjcn,  &^x  borft  feinet  tjalb  gar  nit,  ba§  et)r  fid)  crculngen 

10  lieffe  unb  anjerftunbe  Don  ben  tobten,  6£)r  totjar  ijm  u6er  t)imel  unb  erben, 
e()e  e^r  geboren  Inarb,  bo  e'^r  empl)angen  lüt)arb,  el^r  lu^ar  ^err  über  tjimet 
unb  crbreic^,  bo  etjr  am  crcn^  ^ienge,  nmb  feinet  lüiEen  J)att  efjrö  freilief) 
nit  getf)on,  et)r  ^ats  nirgenbt  ju  beborft,  ben  e()r  Infjar  {)err  über  aEeS,  fon^ 
bern  bo  mir  gefangen  lagen  unber  bem  teuffei,  tobt  nnb  :^elle,  nnb  uu5  nie 

!.■,  manbt  tl)unbt  f)elfen,  bo  fljam  gotte»  fon  unb  f)jra(^:  id)  luil  Ijelffen,  id)  mil 
cnd;  erlöfen,  ef)r  t)attc  mol  f()ünben  fagen  jum  beuffel  unb  gnm  tobe:  loff  mir 
fl)  lof,  fl)  foüen  nit  mljer  bcine  gefangne  fein,  fl)  gel)Drn  mir  jn  (ben  el)r  Uil)ar 
l)crr,  U)ie  id)  gfagt  fjob,  über  ben  beuffel  uub  bie  ijeüe),  aber  folc^er  gclnnlt 
lüolt  eljr  nit  brand;en,   auf  ha^s   d)xd  if)a  lieblid)  madjte   unb  ef)§  il)m  fanr 

2«  mürbe,  auf  baä  luir  ein  gntt  Ijcrlj  uub  ein  l)erljlid)c  lieb  unb  ^nlierfidjt  ]n 
il)m  fetten,  I)att  e^r§  nid)t  mit  maä)t  tuöHen  aufrichten,  mirbt  meufd),  el)v 
leubt,  el)r  left  fid;  crenl^igen,  el)r  ftirbt,  el)r  ftt)et  miber  auf  Hon  ben  tobten, 
at»  folt  et)r  fagen:  icf)  loil  umb  beinet  milleu  t^on,  haä  bu  folt  fagen:  id) 
bin  bein  gott,  ii^  bin  bcin  erlofer,  ic^  l)aht  h'iä)  lieb,  barumb  ligt  el)§  baran, 

2f.  ba§  i^§  mir  nntj  mad)c,  ben  ber  teuffei  unb  ber  bapft  glenbenS  and),  baö  el)v 
auferftanben  fei),  el)§  ift  aber  nit  genug,  bie  feuigeu  aber,  fo  et)S  mit  t)erljeu 
faffen  unb  alfo  fagen:  id)  gleiib,  e^§  fei)  mir  ju  gntt  gefd^cd)en,  ba§  t)att  cl)r 
mir  3U  gutt  gctf)an,  nnb  ^iec^en  ba§  mit  l)inein,  baä  merd,  bav  ber  l)crr 
(vf)riftn§  gct[)an  f)att,  l)att  et)r  nit  il)m,  fonberu  mir  gct^on,  mir  armen  funber, 

30  baä  id)  mir  feine  auferfted)nug  fol  nnl^e  mad)en,  ba-i  t)eift  bie  aufcrfted)iing 
red)t  gefaft,  aber  ba§  gf)et  fc^lner  ein,  ba§  ba§  l)erlj  ba§  fol  faffen,  bo  lül)eret 
ber  teuffei  mit  aller  mad)t.  ,3if)a,  Uil)er  baS-  gleubcu  !f)onbte,  bai-  gotteö  fou 
nmb  feinet  mitlen,  i^m  ^u  gutt  auferftanben  fei),  ber  müeft  il)u  fprnengen 
g^en,  3Tt§  to^ar,  ba§  S^Jt-'fu»  6l)riftu§  für  mic^  geftorbeu  nnb  auferftanben 

31  ift?  ^\[)a.  6t)ci)  fo  fdjlage  id)  bem  teuffei  ein  Hiiilin,  liil)en  el)r  glei(^  fljoinpt 
unb  fprid)t:  bu  folt  fterben,  jl)a,  Inljaä  f rag  id)  barnad) ?  jl)a,  teuffei,  id)  gebe 
nit^t»  brauff,  m^en  bu  gleid)  jörneft,  fid)  al)n,  Jcag  id)  l)abe  af)n  (5t)rifto,  fid) 
ju,  tuaä  bu  au  im  gcluiunen  lucrbeft,  et)r  l)att  fclbä  ,]u  mir  gefagt:  bu  l)aft 
gelDolt  über  ben  teufl,  id)  bin  fein  l)err,  ©arumb,  teuffl,  beiS,  tnie  Ijortt  bn 

t«  Jpilt,  baö  gl)et  mid)  nit  al)n,  f()um,  friff  mid)  nnb  l)eb  al)ni  l)inberu  a()n,  e()r 


1  über  ben   ■<''■/''  jo 

18* 


276  ^rebigfcn  bei  Safjxei  1543. 

W]ift  umb  tneinct  iöilien  aufeiftaubcn,  bii  Iieiijeft,  ]o  f)art  iinb  fo  loiiö  bii  luöUeft, 
\o  i]ab  id)  einen  Ijerni,  ben  iiiiift  bii  nur  1üo(  iirtticCnflen  ,5iifriben  laijeu,  '^sha. 
irl)cr  bos  tl)önte  lernen,  beut  lunibc  nimmer  lülje,  aber  mir  lerucnv  nid)t, 
brnmb  foni^jt  ber  teuffel  unb  crfctjrecft  uu§  unb  tljut  un§  alleä  lufje,  loen  nn§ 
U)1)Q§  unglüdS  anftoffct,  In'^'en  einer  nur  ein  böjen  fiuger  I)att,  bcm  t()ut  cljr  ■' 
tr)ef)e,  ^\]a,  lununeu  !ompt  el)§?  iS-Xyi  lourbc  nidfjt  U)[)e  tbnu,  luen  mir  glenbcn, 
ba§  ber  artidl  uon  ber  nuficrfteifjnnfl  Ci^rifti  mar  luere,  ben  ei}-i  ift  ntt  miiglid), 
ha§  ba§  l)er^  folt  betrücbct  fein,  in  lueldjcm  bie  auffer[teii)ung  gefaft  ift,  bic 
traurig![)eit  mi'iftc  aUc  l)in  nuä  unb  licrgeffen  fein,  ben  ber  articfe(  i[t  ju  l)od), 
cl)r  leibet  ff)eiue  Iraurigttjcit,  Saruuib  tnerbeu  bic  lieben  jungem  fo  Ijerblid)  i" 
fro,  ho  fic  ben  l)erru  |ad)cn,  unb  Uiljnr  bie  ford}t  Hör  ben  3"bcn  aEc  t)inlveg 
genommen,  Inen  man  gleidj  fagt:  jetj  merbcn  bie  juben  tt)omcn  nub  end) 
gciangen  nemcu,  et)el)  fo  far  Ijerein  nücä  nngluc!,  luaö  frag  id]  barnad)? 
lü'^er  nit  Iad;cn  lüiE,  ber  jürnc,  laff  Jörnen  ^unbert  taufeut  teuffl,  bifdjof  Don 
mcntj,  beu^  morbbreuner'  nub  ben  Sapft  bar,5u,  tnaS  gl)et§  midjs  al)n?  S)ar-  '■■ 
umb  fid;t  man  and),  loic  frölid)  bie  rcdjt  gleubigen  fterbcn,  loie  frölid)  fl) 
3um  tob  gtjenbt,  ettlidje  mad^eu  nur  ciu  gefpett  auv  beut  tobe,  fterben  frölid^ 
bol^in,  morumb?  beu  bau  t)er|  fagt  iljiicit:  (5l)riftuÄ  ift  umb  meinet  loiKen 
anferftaubcu,  ebr  bfitt  umb  mid)  gelitten,  loorfür  folt  id}  mid)  fürdjten^  fein 
leben  unb  fterben  gilt  mir,  bruntb  uerfndjv,  )ut)cr  bo  toil,  bn«  3t)cfii§  61)riftn§  20 
umb  unfert  tuiEeu  l)ab  gelitten  unb  miber  auffcrftanben  lum  beu  tobten,  Ina? 
gilt»?  bein  Ijerl!  muff  frölid)  loerbeu,  luil  ber  tcufl  Jörnen,  fo  (^ürue  ebr  in 
taufeut  teufl  uljanteu  unb  glje  Hon  ber  Uninb,  fo  jcrftoft  eljr  beu  l)inberu  nid^t, 
©i  mucffen  long  jürucit,  el)c  fl)  mir  bifeu  troft  nemen  auf  meinem  r)er|en, 
baS  3Öffi'^  (-^f)riftu3  bad  aEeö  mir  3U  gutt  l)att  getrau,  barnmb  fenbt  bie  -'•'■ 
junger  l)ic  fo  fro,  bo  fi)  beu  tjervn  fitd;en,  ben  fl)  loljarcu  itnn  aller  angft  unb 
forgen  loff,  aüer  tummer  unb  aüc  anfcdjtnng,  bie  fl)  l)atteu,  bie  ift  bol)in, 
unb  ift  nun  nid)tö  beu  el)tel  freube  liort)auben:  el)  bie  aufierfted)nng  ift  unfer, 
be§  feub  mir  geloiff,  barnmb  fid)t  utan  and),  loie  fl)  at)m  ^ifiugftag  l)eretn 
g^en,  ad)ten  uicmaub,  lueber  l^aipljaö  uod;  bie  anbere  bol)e  prieftcr  allzumal,  ■■■■(' 
ft^en  auf  uitb  prebigen  ol)n  tl)i"en  battgf,  fragen  lueitig  barnad),  luie  el)y  il)ueu 
gefeit,  ba-3  ift  it)nen  bo  ein  erbeit  alö  fartten  blettcr  ein»  nad)  bem  aubren 
auffäulDcrffen,  Hör,  lv)l)en  eilt  !iicd;t  lul)erc  in  hau  Ijaui  fl)oinen,  fo  lul)er  i[)n 
ha§  gan^  l)au3  unb  bic  ganljc  ftabt  äuengc  luorbcn,  loie  fcitbt  fl)  bm  nun  fo 
fl)üeii  morbeii,  ba»  fl)  fid)  toiber  bic  gauijc  ftat  fclien''?  aber  ba  tretten  fl)  ouf  35 
ben  blalj  unb  mitten  auf  bic  gaffen  unb  loffcn  jürnen,  lot)er  bo  loil,  unb 
fpred)en  mit  urlab  auf  gutt  amf borfif d)  - :  id)  f d}cu§  euc^  il)n  euren  §orn,  S)ar= 
umb  fo  folt  bu  bidi  anä)  nit  fpcrren  roic  l)ic  fant  tboma»  nub  fagen:  el),  id) 
bin»  nit  mirbig,  fl)  li)l)areu*3  aud)  nit  merb  bie  apoftln,  ®eu  fl)e  batteii  it)ren 


11   UOt]   »Ott 

')  Heins  von  WolfenhiiUd.         *)   Vyl.  NacIUräge. 


9Jr.  1  [1.  Slptit].  277 

W]I)cnit  beitnffcii,  £a§  Tjcift  nit  berbient,  eljs  l)ei[t:  cTjS  tft  bruiiiB  bo,  bau  elji 
itiiS  l'on  iimhm  tüil  loff  machen  unb  gantj  unb  gav  mnigeii  iinb  uu§  cnt^ 
{.linbeu  l'on  bei  gelualt  bcS  tcuffclS  iinb  bcr  ließen,  Tm]ü  tft  ber  lieSc  '(]cxx 
(S[]x\\tm  ft)omen,  bti-j  iiiiv  jf)a  ba§  niicf)  lernen  nnb  luol  faffen,  Srumb  ftf)et 

5  all)ie  im  tejt:  ©oI($§  ift  'gcfdjribcn,  baS  i()i-  gleiiBt,  ba§  Stjefii»  fei)  S^riftnS,  s^jh- au,  si 
bcr  fon  gotteS,   unb  bnS  ifir  bnvtf;  ben  gtnnfien  ba§  Men  f)apt',  baruniB  fo 
bcnct'et  unb  Ucibt  and)  Bct)  bcm  felBen  glauBcn,  ben  i()r  l]apt,   )X)dä)iX  md) 
ha§  ett)tge  IcBen  gibt,  taft  cud)  jl^a  nit  fon  ben  fettigen  abtreiben,  fi(f)t  if)a 
mit  3n,  ba-J  ifjr  ibn  nit  Verlieret,  Herlieret  if)V  ben,  fo  Ucvlieret  ifjr  ba5  etrige 

10  leben,  ^lueiflet  jlja  nidjt,  ob  ifjr  end)  gleid;  fc^load;  nnb  nnlnirbig  empf)inbct, 

ber  glaub  ift»,  ber  eud)  3um  eioigen  leben  bringet.  Selig  fenbt,  bie  (fagt  e[)r), Soii- au,  w 
bie  e^§  nit  gcfetjen  l)nben  nnb  glauben  cl)§,  S)a  rafft  ef)r  ju  ^auffen  aEe  bie 
jenigen,  bie  et)»  nit  gefeljen  baben,  mir  fotten  un§  nit  brau  liieren,  ob  mirS 
glcid;  nit  mitt  ongen  felbS  l)aben  gcfcdjeu,  bo  fpric^t  el)r  felbs  ba§  urteil,  ba5, 

li  iofjer  ben  articfl  glcnbt,  ber  foLl  fic§er  fein,  ba§  it)m  ber  tobt  nnb  bie  f)eQc 
nidjt  foücu  fdjabcn,  nnb  foll  baä  einig  leben  bar^n  Ijaben,  Trnmb  loljer  tiß 
nit  glenben  tüil,  bes  fei)  ber  fd}abe,  (?l)§  foE  unS'  aber  ein  groffer  troft  fein, 
barob  mir  glcid)  tniffen,  ba§  mir  nit  tuirbig  fein  ber  groffen  gnabcn  unb  barm= 
l)er|iglt)eit,  bie  cl)r  nns  l)ie  erjeiget,  fo  baben  mir  bodj  eine  getniffe  jnlierfidjt 

20  oller  gnaben  unb  barml)cr|igleit ,  bas  id)  getniff  lueiff,  baä  ber  liebe  Ijerrc 
umb  meinet  toiüen  ift  "^erab  gcftigen  unb  mid)  erlöft  tiom  einigen  tob  unb 
l)att  geben  baS  einige  leben,  &yi  ff)omc  nun,  \vi)a§  bo  InöKe,  fo  f)ab  ii^  fdjou 
ein  gelüiffe  jufhidjt,  barauf  id)  mid)  !f)an  Herlaffen,  unb  fteüe  alfo  alt  meine 
3uoerfid)t  311  if)m  alleine,   3)rumb  left  uwi  el)§  i^a  Don  Ijerljen  glenben,  ob 

■ib  mirS  gleid)  nit  gefed)en  (jaben,  Inie  e()r  l)ie  fagt:  «Selig  finb  bie,  bie  e^»  nitguij.ao,» 
gefedjcn  l)aben  unb  boc^  glenben,  ®a§  ift  and),  has,  6.  H)oma-3  faget:  'mein 3011.20, as 
l)crr  nnb  mein  gott',  baS  el)r  fid)  erfl)ent,  cl)r  f)ab  gefünbiget,  ba§  eljr  elj-3  nit 
f)att  lüijllen  glauben,  gibt  fid)  fd)nlbig,  ef)r  l)ab  unrecht  gctljau,  bamit  luirbt 
ct)r  ein  finb  bcr  folig!l)ait  allcine  barburd),  haS  er§  feljunb  faffet  unb  gleubt 

30  cl)'5,  nun  gott  löitl  ba§  alfo  uou  nn§  Ijaben,  unb  mir  fciibt  if)m  fdjulbig  ba§ 
3U  tl)un,  unb  ift  im  ein  bienft,  ba§  mir  fold^eS  luol  lernen  unb  teglidj  treiben 
unb  et)'?  loiberf)olen,  mir  !l)itnnen§  ilja  all  unfer  tog  iiit  auflernen,  ba'i^  ift 
unC'  unmüglid),  ber  glaube  Inirb  immer  angefod)ten,  ba»  er  fd)led;t  biug  in 
bie  oernufft  nit  IniE,  Sarumb  foUcn  mirS  immer  loiber^olen  unb  un§  bormit 

35  ijeben  unb  eljo  ffja  teglid)  bitten:  id)  glenb,  baS  unfer  f)err  CvW"-'  (^f)i'iftu§ 
für  uns  geftorbcn,  begraben  unb  aufferftanben  fcl)  Hon  tobten,  laft  nun  l)i3r 
ffjarcn,  lo'^aö  bo  tnit,  fo  rteiff  id),  boy  meine  feel  öerforget  ift,  id;  l)ab  ein 
Ijcrren,  auf  bem  ftet)t§  allein,  ba  lüil  idju  loffen,  ef)§  !f)om,  lül)a§  bo  loil. 

Finis. 


278  ^lebiglen  bti  3flt)wÄ  1543. 

2.  13.  ÜJJcri  1543. 

%iiii  bcr  ^^nciiigt  am  '!|>fiiiij|"ttng. 

R]  «Dki:tiniii5  Sutf)cr. 

6§  t)at  bei'  Seiiffcl  biivcf;  imfer§  glaubenS  fonbcviidjc  fciiibc  ctlitfjc  ()iivcii 
f)tc  t)Cf  !\efd)ic!t,  bic  avmc  ouflntt  ju  öcibcrtcn. 

Sem  511  luibev  ift  mein  al§  eiii§  alten,  trctncii  ipiebtgciS  au  ciuf),  lieben 
Ünbei,  mein  tiatterlidje  bitte,  3i'  liuiLlet  ja  fjcUnjUd)  glcubcn,  ba§  bcv  bofe  r. 
i^ei[t  iolrfje  Iji'iren  t)ie  \)n  fcnbet,  bie  ba  9cnc,]icJ^t,  itf;ebicf)t,  flavftig,  ftindenb 
nnb  fran^ofidjt  finb,  toie  ftd)ä  leiber  tcglid)  in  bcr  evfaning  erfinbct,  ba§  boif) 
ein  gnt  gefct  ben  aubevn  tunruc,  S^enn  joldje  eine  fran|oiicfitc  {)ure  X.  XX. 
XXX.  C  guter  Seute  tinber  ticrgifftcn  tan,  unb  ift  ber  fjalb  jn  ved)nen  alu 
eine  5)^6vberin ,  öicl  ergev  bcun  eine  nevgiffterin,  f)elffe  hoä)  in  foldjein  giff=  lu 
tigen  gejdjmeio  einer  bem  anbern  mit  treloen  rat  nnb  Inarnen,  tuie  bn  Uuillcft 
bir  get^an  ^aben. 

SBcrbct  ir  aber  folc^e  öattertidjc  tiermannng  Von  mir  feraditen,  fo  fiakn 
mir  ((Sott  lob)  einen  foldjen  loHidjen  ^..'anbSfnrften ,  bcr  ,5nd;ttg  unb  cl)rlid;, 
aller  un,^nc^t  nnb  nnbngent  fcinb  ift,  baju  eine  fc^lnere  Tjanb,  mit  bem  SdjUiert  is 
geUiapuet,  \>a^  er  feinen  @pcd'  unb  fifdjercl)^  baju  bie  gaulje  Stab  tuol  linrb 
tniffcu  ju  reinigen,  3I11  etiren  bem  luort  @otte§,  ba§  fein  .fi'  f  g  mit  eruft  an-^ 
genonicn,  6i§  anfier  mit  groffer  fa'^r  nnb  uu!oft  bei)  blieben  ift. 

Sarnmb  rate  iä)  niä)  8perfftubenten ',  ba§  ir  eud)  bei)  jeit  trollet,  ct)e 
cä  bcr  L'anbyfnrft  erfare,  InaS  ir  mit  I)urn  treibet,  3?cnu  fein  Si.  f.  g.  fjabenS  -'o 
uid;t  UuiUeu  leiben  im  lager  ]\vi  Söoffcnbuttel,   öiel  loeniger  loirb   cr^  leiben 
in  feinem  l)ol|!,  ftab  unb  lanb,  SroKet  mä),  ba§  rate  iä)  eud;,  je  et)e  je  bcffer. 

2Ber  nic^t  an^  bureu  leben  Joil,  ber  mag  T)eim3iel)en,  nnb  Ino  er  l^iu  Uiil, 
Ijie  ift  ein  Gl)riftlidje  «Qirdjc  unb  ©djule,   bo   man  fol  lernen  öotteS  liunt, 
tugenb  unb  3U(^t,    SCßer  ein    'Rumtreiber  fein   tnil,   ber  ian§  tuol  aubcrfluo  « 
tbun,  unfer  Ginabigfter  'öl^rr  bat  biefe  Uniuerfitet  nidjt  geftifftet  für  l)urenieger 
über  l)nrnl)eufer,  ha  Iniffet  end)  nad)  ^nrid^ten. 

Unb  \ä)  mu§  tt)orli(^  reben,  locnn  iä)  9{id)ter  toere,  fo  inolte  iä)  eine 
fold)c  frautjofid)tc,  gifftige  l)ure  rebern  nnb  ebebern  laffen.    Tenn  e§  ift  nid^t 
anf]ured)ncn,  luaö  fdjaben  eine  foli^e  nnfletige  l)üre  t{)ut  bei)  bem  jungen  iölnt,  m 
ba-j  fid)  an  ir  fo  jemeiiid)  tierbcrbet,  efje  er  ein  red}t  lltenfd)  ift  morbeii,  nnb 
in  ber  blnet  fid)  Oerbcrbet. 

Die  jungen  5Jarreu  meinen,  fie  muffen  nid)t»  leiben,  fo  balb  fie  ein 
brnnft  fulcn,  jol  ein  f)nr  ba  fein,  bie  alten  i'eter  nennenS  inipationtiam 
libidinis,  ^eimlidR  leiben  ?c.    6§  niu§  ja  uid^t  alle§  fo  bolb  gebuffet  fein,  lim§  35 


2  über  buttf)   l/is    fcinbe    8lc/ä    In    lib|iu    albo   curio  obducto    idem   Scriptum    lialietar 

Xxme  Warnung  S)  Uli  S  ru  r        10  »iet  über  (bie)        IS  über  anljet  slelu  to 

')    Vgl.  Umre  Aksij.   Ikl.  JT,  -jS-tf.  zu  S.  534,  6.  *)   Stadtteil  von  Wittcnberff. 
')  =  ohne. 


5Jr.  3  [25.  l'ciciiilK.'tl.  279 

B]  einen  ijcluftct.    6'§r)eifft:  tüfjevc  bid),  Eccle.  18.    Tost  conc-upisceiitiiis  Inas  ne  eu.  is,  30 
ras  et  ;i  voluiitatü  tua  avcitcre'.    ßan§  boif)  im  ctielilfjCll  ftonb  llidjt  \o  i\lcicf) 
aitgefjcii. 

©umnm:  Ijuttc  bii^  für  l)iacii  uiib  Ibittc  ©ott,  bei  bic^  gefdjoffcn  l)at, 

5  haä  er  bir  ein  front  Xinh  snfiige,  e§  luirb  bocfj  bcnu  mä)  nuitjc  gnng  f)nt)en, 

Dixi,  lüie  bu  )V)iU,  'Stat  sontonlia   dei.    '  Xei|[iie  l'ürniceimir,  siiuil   ijiiidaui  ex 

ipsis    forDieati   sunt  et  cecitlpnint  iina  die  23000.'     1.  Cor.  10.     Numeri  25.  lism'oicaM.'B 

Viteuibergae  die  pcntecostes  MDXLIII. 


3.  25.  Scacinüei:  1543. 

^rcbigt  nm  2öcif)itnrf)t^'tagc,  nkitb§. 

R]  DIE   NATALIS    DOMINI    Anno    1544. 

10  llodie  audistis  btc  troftUdje,   IieHic()c  gefd)idjt,    Inie  Max'xa   ein  6üu 

geüoru,   qui   est   primogenitns,    quae    sit    niater   et  qui   fiiiiis.     lain    veniuiit 
onincs   Augeli   e   coelo,    Bleibt  feiner    broben,    Sed   an3umal   tonten    ernB 
cum    Domino    suo,    puello,    et    ennunt    ben    ormen    f)irten.     'Et    AngelusS-'ut- a,9 
astitit   et  Ciaritas   Domiiii'.     Ista  contio   bene   expendenda,   et  quilibet 

15  Christiauus  fol  e§  mit  groffeiit  ljlei§  in  fein  tjcrl^  fc^reifien,  ja  maxä  unb  6cin, 

(piod  oranes  Augeli  cum  co  et  dicunt:  'Nolite  timere.    Aununcio  vobis'8"'-2.  w 
nullam  moestitiam,    sed  'magnuui  gaudium',    quod  non  solum  vobis,    sed 
'oniui    populo^  futurum    est.     Nihil    vos    terrcat    lux,    ipiae  lucet,    quasi 
sit  blij,  bonner  K.    Nou  timeatis  a  nobis,  nihil  incomniodi  vobis  a  nobis  erit. 

20  Qui  vellet  vobis  nocere,  jnufte  eruitter  Ut  Ijucifer  cum  suis  Augelis.    Si  nos 
vobis  nihil  mali,  tum  nemo  vestrum  timeat.    Imo  quid  timeatis?    Hie  habetis 


14  Attentio  r         lli  Nolite  timere  r         IS  vos  terrcat  vos 

S|  D.  M.  Lutherus  Ipso  die  Nataliciormu  vesperi.     1544. 

3f)r  'i]aU  T)ent  gefiort  bie  frolige  gefdjidjt,  lüie  bic  Snngfrnln  -Wlaria 
iCjren  crftgebornen  fon  geborn.    3)ie  loelt  aber  ^nt  itic^t  gelimft,  luie  ber  ©011 

25  ober  ntutter  fei),  britmb  tonten  bic  (vngel  bom  Ijimel  uniib  blel)bt  tciiier 
brobcnn,  unnb  ,]eigcn  an,  loer  ber  fon  fei).  Si«  prcbigt  bcr  lieben  (fngel 
(benn  e§  ift  nidjt  einer  attein,  foitbern  alle)  foll  jcbcr  Kt)rift  annehmen,  nitnb 
lücitn  (5rä  fontte,  bnrd)  ntar!  nnnb  bein  fdjrel)bcnn  unnb  grniib  ber  8celen 
nnnb  alteä  in§  f)crlj  fafjcnn,  baö  fic  fo  prebigen:  'fnrdjt  cnd)  nic^t',  Sjenn  cloer 

30  l)el)lanbt  k.  S)nrfft  cinf)  nid)tu  fnrd)tcn  für  nitfcrin  liedjt,  loir  tonnen  nid;t 
anbcrft  toinen,  l)aben  nid)t  aitbcrc  tleiber,  für  loem  fnrd)t  Zsi)^  cid),  lieben 
leutte'?  löir  lüoUcit  eitd^  nid^t  tt)iin,  unnb  feiner  iiiitev  iiu§,  inurbS  aber  eiiter 

28  Si§  (tft  bie) 


280  *Prebialcii  bcs  SqIjxcS  1543. 

R]  Dominum  ipsmii,  er  (jciiijt  ciiicr  ,,\itn9fiatüeu  niii  t)aly,  tute  folten  toir  euc^ 
gvam  fciii?  '^sa,  c§  tiuid^tc  bcv  lenffel  imä  ein  fc^abcn  tf)uii,  inK)  Tiura, 
pcslis?  ^'a§  fie  fomcu.  ;3tcm  iTrotcn,  Sdilaugcu'^  l'n§  fie  alle  tomcii.  Vcmm, 
(|uid  possunt  omnos,  (|ni  in  inforin  et  terra?  Nos  dicimus  vobi.s:  'A'olile 
linici'o'.  Si  nos  vobi.s  non  iuiun'ci,  qui  liabemiis  coelum,  torram  in  mann  et  s 
gnbernamus  omnia,  qiiae  supra  et  infra.  ([uisquis  is  sit  et  licet  doterins  (juid, 
non  potest  incoinniodare.  Nos  fte{)en  bei)  cuc^,  <|[nanqnam  fein  ein  gering 
Ijenfflin.  Imo  maiina  res,  si  unus  Angelus  assistat  vobis,  Viderem,  quid 
pestis,  mors,  ()efUfc^  fetoer,  Turca  possent.  Sed  non  uuiis  Angelus  adi'st, 
sed  bic  gau^c  Sitttcrfc^afft  nnb  t)imlifd)  !^eer.  Hoc  adhuc  gering.  Ipse  lu 
Doniiinis  Immanuel  adest  et  iacet  in  greniio  matris,  puellum  habetis.  Si 
ijuid  accidit  mali,  quid  tum?  habetis  Dominum,  (jui  nos  et  vos  creavit.  Tbl 
iacet.  Cum  is  adsit,  debet  abesse  omnis  danmatio.  Diabolus  quidem  rilljt 
tüel  nnglüä  an.  Sed  quid  est  gegen  bem  @(^q^,  quod  habetis  Dominum 
Salvatorcm  in  praescpi?  Caro  lefft  un§  bo  nidjt  I)in  !omcn,  ut  hoc  ita  cerlo  15 
crcdamus,  ut  verum,  et  ut  Angeli  credimt.  Ideo  taiitam  laetitiam  pracdicant. 
6§  muffen  feine  Srenturn  fein,  quod  laudant  i)uelluni,  qui  assumit  uaturani 
humanam,  gttit  fid)  virgini  in  bie  fd)ü§,  lefft  fid)  Icgcn  u(  ünblin  Hiib  f|irid)t: 
5!JJarta,  mctit  liebe  ^JJltttter.  Tn-3  fingen  »uir:  'Gin  ßinbclin  fo  loblid)  ift 
un§  geboren  l^cute'.    3ft  aii9e,]09C"  mit  nnfcrm  armen  fteifi^,  et  maier  habet  üo 


4  Angeli   pru  uobis  Krgo  uoii  timenduni  r         Kljll  Dominus  ipse  est  pro  iiobis  Ergu 
11011  timendum  r         19J20  Vobis  natus  )• 

*^]tt)un,  mnft  @r  I)ernb  luie  bie  2;enffel,  linia  bnrfft  ^t)r  eud)  fnrd)tten?  3)o  ift 
bcr  ()crr,  nnfer  I)crr,  eiuer  t)el)lanbt,  r)cngt  'OJtariam  an  bruften,  luie  !ontten 
luir  t\\^)  gram  fein?  ,3a  itjr  modjt  unä  bo§  t()nn,  Turca,  alle  !vündl)cit 
Eonncn  nn§  fdjabcn?  3".  I'i^  fic  fomcn,  loa§  !onnen  fie  euc^  fd}abcn  ?  lueun 
lüir  cud)  nidjts  t[)nn,  Sie  lütr  I)imel  unnb  ßrben  an  ber  bmibt  Ijabcn  an§  -a 
gotteS  geluattt,  fo  tnirb  @udj  nichts  tljun  tonnen,  ßjhjar  inenn  3(§  nur  ein 
(Sngct  ()abc,  fo  loil  '^sd)  gern  feben,  loas  miljr  peftiten^  tl)un  !an.  ?tber  bic 
ift  ntd)t  ein  (ängel  allein,  fonberu  bie  gan|e  9iitterfd)afft,  ®a§  ift  oicl  grofjer, 
unnb  bod^  ift  "i^al  alle§  nod)  nid)t§  für  bem,  ba§  ber  .§crr  felber  fompt.  DaS 
tinbt  fan  noc^  fo  Diel  ßngcl  mad)en,  aU  mir  ftnbt.  Ten  bcrrn  f)abt  31)r,  bcr  au 
nnö  gefcbaffen  bcit.  ''JJtan  fan  eud)  nid;t§  tbnn,  lufl)l  ibr  ben  ()errn  ^cAi,  fo 
tan  cnc'E)  nid)t§  fd;abcnn.  ®cnn  ob  nnglud  fd)on  gefd^id^t,  \oal  ift§  alleä 
gegen  bem  Sc^alj,  gnab  unnb  fegen,  2)a§  if)r  ba  eloern  bdilanbt  I)abt  inn  ber 
trippenn?  !?a§  fd)entlid)  fleifd)  left  un§  nid)t  ba^ju  fomcn,  Wa  lüir-5  fo  ^er|lid) 
folttcii  glcubcnn,  al§  mar  ift.  6§  mn^en  fromme  freaturcn  fein,  S)a§  fie  fo  -a 
frolic^  brnber  fejn,  "SaS  gott,  ©c^epfer  aller  Gngcl,  fic^  legt  einer  ^"nsfi^ahjcnn 
inn  St^oS  nnb  fpridjt:  Warta,  mein  liebe  mnttcr,  Inir  f)abcn  frenb  über  bcr 
geburbt,  2;cr  inn  bcr  frippen,  fdjüs.  unb  loinbcln,  bruften  5Jtariae  ligt,  es  ift 


*Kt.  a  [25.  Sejemb«].  281 

R]  in  sinn,  qui  creavit  ('oehiiii,  (crrnin,  omnia.  Videmu.s  (|iiidt'iii,  (iiun1  ipsa  habet 
Salvatorciii  velut  mater.  Ndii  ipsi  soli  gilt,  scd  cudj,  <jiii  fid)  bca  Äiubliu§ 
aiincmen  et  dicunt:  S)a§  ßinblin  ift  mein.  Idco  caueus  vide,  ut  rede  in- 
telligas.     Nobis  nou  natus,   dicit  Angelas,  Sed  Vobis'.     Ideo  dicitur  noster 

5  puer,  ut  cogites  de  auro  et  florenis  tuis,  imo  de  vita  tua,  noc^  niel)l'  ift  puer 
iiiifcv,  qnia  sie  dicit  Angelut^:  ^t  folt  eud^  be§  @on§  aunemen  et  dn-cw. 
mein  6f)riftu§,  mein  '^ZXX.  Ubique  canitui'.  Sed  qiiot,  (]ni  ex  cordis  gvitllb 
fingen,  mit  fdjuarrfcn  maul  nnb  f(f}lummern  äugen.  Si  ex  animo  d[icerein: 
Tioö  ünb  ift  mein,  Si  ex  toto  corde  fünbe  beuten  illam  nntivitatciu  in  Both- 

1»  leiiem  factnni  auff  mid),  vcre  essem  bcatu8.  Angel!  blirffcnS  Ut(^t.  Ideo 
eogitate,  ut  sit  vester,  neuipt  euc^  feiner  an.  Ex  mera  dilectionc  et  niiserii- 
cordia  dat  filium.  Avaris,  usurariis  dat  gulben,  taler,  Turcae  et  impiis  dat 
legna.  S)a§  ftub  eitel  Söcttelftüd.  2^)  nemc  für  ha^i  alle»  bcn  geriugfteu 
6ngel.     Sed   haec  vera   dilcctio,   quod    donat  unicum   filium,   ])ractei'   quem 

15  miUum  aliuni  habet  iu  diviuitate,  S)er  fol  etoer  fein.  Sed  infirma  fides.  Si 
eniin  credeienuis,  gauderenms  ex  auimo,  diceremus:  Si  Dens  sie  nie  dilexil, 
ut  daret  filium,  certe  liabemus  thesaurum  in  filio  nobis  dato  (juam  divites. 
3ft  mir  lieber  quam  omnes  Angeli,  taceo  omne  aurum.  lüde  sequi  debebat 
letitia.     Cum  in  futura  vita  vidcbinius,    erit  purum  gaudium.     Quicquid  est 

20  avarorum,  superborum,  nihil  noverunt  de  hoc  gaudio.     Iracundus,  tumidus, 


J/.5  Puer  natus  certius  est  uoster  (luam  aurum  quod  a  nobis  possicietur,  nostrum  est /• 
12113    Puer    natus    superat   omnes    tliesauros.  r  17  iiher    t.liesanrum    steht    maiorem   .i/i 

19  Thesaurus  iste  rantat  cor.  r 


s|  ber  mutter  freub  nid}t  allein,  foubcrn  aller  bercr,  bte  fid)  fein  anneljmcu, 
Srunib  fil)e,  ba3  bu  im  lieb  'Iner  un3  baS  finblein  nic§t  gcBorn',  S)n§  'lücr 
funä)'  red}t  fingeft.  Tl^^)x  benu  bcin  fon,  bein  \V(\)b,  bcin  gulben  bcin  ift,  ift 
Cl)riftu§  mel)r  benu  ■'pcljlanbt.    Darumb  fil]e,  ba«  bnä  rcdjt  mit  t)crljcn  fingeft: 

25  TOcin  linbt,  mein  l)el)lanbt,  -.Jlber  ber  mer)rcr  tel)l  fingt§  mit  fdjlnnimcrnbcm 
maul  unb  t)ertjen,  nemcn  un§  beS  !inb§  nidjt  an.  SBcnn  tuir  un§  be§  Innlti'u 
anne()men  unub  gebenden,  bci§  un§  gilt,  mic  bie  (Sngcl  fingen,  Imirbcn  luir 
frolid)  fein.  5lemet§  finbt  an,  ber  üater  gilitS  an§  l)ert3lid)cr  gnetc  gern,  l)at 
aud)  m(^t§  grofjer»,  S^enn  i>a§  @r  gelt  unnb  gut  gibt,  ift  ein  bettcl  ftud,  ift 

30  bem  ntd)t  yilierglcidjcn,  Denn  baS  ift  ein  fdjalj,  baS  fir  fid)  an§  fd^ntt  unnb 
Dctneifct  feljnc  liebe,  fd)cndt  fein  einigen  @on,  ber  er  nidit  met)r  t)at.  ©oldjö 
glcuben  ttir  nid^t,  fonft  mürben  tnir  frolid)  fein  unnb  fagcu:  ÖJott  ^ot  mid) 
fo  lieb,  bau  fir  mif)r  fein  ©on  yi  eigen  fd)eiidt,  lueld)  ein  ^)ieid)er  l)err  bin 
^c^,  3)en  Bon  mit  ^(^  lieber  l)aben  benn  alle  ßngel.    3)0  Imirb  iinfer  berh 

35  }u  fptingen  inn  taufent  ftud  für  frenbenn.  *.J(ber  im  funfftigen  lebcnn,  menn 
mir  baf)in  fonu-n,  merben  »uirö  erft  rcdjt  cvleuneu,  ma§  aber  nu  ift  Hon 
gciljigen,  mudjerern,  bofeu,  ftol|cnn,  jornigen,  rulljen,  bie  ncmeu  baä  tinbün 


282  ^vcbigti'ii  bcä  3nT)vc-5  1543. 

R]avaiii,'<  o(i;un  iiiüTcditur  toinplum,  audit  Euaugeliuin  et  Caiitilunain.  Sed 
est  surdiis.  Si  ei  pracdico,  tantiim  est,  ac  si  dicerem  coliiniiiae,  (juia  cor 
eins  ift  Dcvfdjlcmmct  et  sedet  im  !aften  Öol  %aUx.  Quia  euni  is  piier  iu 
cor  vcnit,  )o  lllltö  cor  loetdf)  loerbcil,  <|ui  est  missus  ex  Dei  patris  cliantafe. 
5lßo  niä)t  mutatio  seqiiitui'  k.      Idco  fe^ct  Cllrf)  lüol  fuv.     Si  non  liabes  luft     ^ 

uiib  frcub  att  bent  ünbliii,  magftu  ba§  fingen  iinb  r'^umen  tool  loffen.  Carte 
tliesaiinis  istc  enbert  eor,  si  iiitelliiiitur  et  fide  aedpitur.  'Nolite  timere', 
iiKpiit.  Habetis  nos  Aiigelos  ju  fveunben,  quia  Dominus  adest,  qui  est  uostcr 
et  vester  Dominus.  Gerte  maguuni  gaudium  Angeli  libenter  sua  Augelica 
voce  testantur.  Sed  tüir  tonnen  bo  ni(f)t  ntel)!  xeben  cum  Angelis.  ^r  I^Ji^acf)  '" 
ift  ein  eloigc  fprad^.  Si  nobiseum  loquerentur  Angeli  seeundum  suam  Gram- 
niatieani,  legen  lüir  l)ic  tob.  Sed  libenter  vellent,  ut  sie  acciperenius  et 
ainplectereiuur  ut  ipsi.  Jdeo  filius  Dei  descendit  et  loquitur  no.stra  lingua. 
Angelorum  lingua  longe  superat  omnium  oratorum  linguas.  S)ei  f(f)(l^  ift 
JU  gvo§,  ideo  non  pote.«t  tacere.  Et  loquitur  humane  more:  'Nolite  15 
timere'.  Neu  annuncio  mortem,  inferos  et  qiiiequid  potest  terrerc,  Sed 
'magnum  gandium',  quod  libenter  velim  elo(|ui,  sed  non  possum,  nee 
Angelica  voce,  quod  Dens  et  liomo  oereinigct  unb  fol  ^eiffen  unb  fein  ein 
Son.  Sic  Angeli  habent  gaudium  in  aeternum.  Cum  illuc  venerimus,  tum 
i.'isetvi  1.12  nos  laetabimur  inaeternum.  Pet[rns:  Vobis  praedicatur  talis  res,  be§  fid)  bic  ^i> 
Gngcl  ninicr  tonnen  fat  fe'^en.  Tamen  statim  dictum,  auditum.  Sed  im 
grunbe  ved^t  üerftctjen.     £!n§  t)eifft  aeternum  gaudimu.     Qui  habet  in  corde, 

SJnic^t  an,  Qh  (yv  fd)on  bnS  lieb  fingt,  Hevftetit  ev§  nic^t,  fein  Iier^  ift  lKt= 
fdjietmbt,  tievftoctt,  tierfjevt  inn  tnicrn,  Sßenn  aiex  ba§  tinblin  in§  Ijevti  tonipt, 
tan§  nic^t  feien,  e§  mu§  Uscicf)  toerbcnn.  ©olt  hai  feuer  ntd^t  ba^  l)eri^  lueic^  -'^ 
niacl)cnn  nnnb  fe^ntclljenn?  Umlnn  bu  fingft  'un§',  filje,  bn§  anrf)  re($t  fingeft, 
bai  aud)  nnnemcft  nnnb  bac-  tinblin  in§  l)ev|  fa^eft  nnnb  fiolic^  »iierbeft, 
Tarnmb  fagen  bie  ß^ngel:  \mx  finb  nidjt  chjre  feinbc,  fonbern  etoxe  freunbe. 
Senn  ^ll)r  l)abt  unfern  l)en-n,  bo  mir  im  f)imel  tcinen  anbern  hnfeen. 

äuUi.i«  'S)ic  allem  öold  Iniberfaren  fol.'  au 

Sßenn  luivS  mitt  ber  8prad^e  tuntten  vcbenn,  bo  6ngel  mit  (?-ngcl 
rcbcnn,  bo  finb  cittel  fenev  flammen,  eittel  glutt,  tnenn  Ch-  alfo  mit  nn§  reben 
mücl;t,  Umrbcn  loiv  tobt  l)tel)lienn.  Xrumli  U-ft  er  fid)  Ijerati  unb  lifbclt  mit 
unfer  fprac^,  unfer  fprad)  ift  gegen  ßngel  fprad;,  toie  bie  genfe  mit  un§ 
rcbeim.  '^Iber  gleid}lt)ol  loil  (.h-  nid)t  lUfaieftctifd)  rebcnn  unb  tan  bot^  nid)t  »^ 
idjUieigcnn,  2)enn  bie  frenbe  ift  ju  groc-,  Ter  fdjali  ift  aüäultitdjtig,  'M  'on-- 
tunbige  (s;ndj  gro^e  frenbe,  bic  tein  menfd),  and)  (fngel  nit^t  tan  anfrcbenn, 
Taä  gott  fol  mcnfc^  fein.  £a§  toire  nid)t  Herftetjen,  mac^t  unfer  blinbljcit. 
2Bcnu  mx  bort  Ijin  tomen,  iüollen  \v\x  and)  mit  il)ucn  baroü  reben  unub  unä 
clüig  uid)t  gnugfam  Uninbernn.   e§  ift  lialb  gefogt:  gin  tinb  ift  un§  gebovn,  4u 


yk-,  3  [25.  'Sfjcmkr].  283 

R]  habet  Öorfd)ma(J   ad   vitaiii   acleriuuii    ut   lohan:  17.     Si   iioiidiim   inU-lliguutCSDii  ir,  13 
Anjjeli    neu   puiisiint   elofjui,    ma\    (jiiod  gaudiiim   luaguuni,    Von  iiuiltoininiis 
iritelligetis.     Sed   audite   mvn  verba  et   jauget   baran.     Contra  fudöeit,    quod 
Ulla  fdfjendet  mortem.     Postea  disputamus,  Cur  Dens  pcrniittat  tantam  liccii- 

5  liam  Tiireae,  cur  mittat  tot  piagas,  ^a  verum,  si  vis  cum  eo  locjiii  et 
spectare  in  Maiestate,  S)a  loirftu  in  idjCn  in  ber  f)elle.  Nou  habes  occasioncm 
luic  ijucreudi,  luic  converte  oculos  et  audi,  quid  dicam:  'Nolite  tiniere'. 
Hub  oh  gleich  mors  eiitf)  h.icf)e  tf}ut  k.  ncinet  cud^S  mi$t  an.  ^t  bnrfft  citcf)  füi: 
föüt  uub  6ngeln  uidjt  iiadjtcu  ut  Creator,  ©eljet  ^in  in  bie  Grippen,  in- 

Ki  venietis  jc.  et  tum  videritis,  (|uid  sit  noster  Dominus  et  vester  Salvator. 
SBoIt  ir  euc^  für  bem  fnrd)tcn?  Est  in  sinu  matris.  Est  eins  tilius  quidem, 
.sed  vobis  uatus.  S)en  fpiegel  laft  eud)  ntc^t  amovere  ex  oculis.  Ibi  maiiet<i. 
Est  mcus  Salvator,  post  pro  me  mortuus.  Si  fifieft  S^euffel  iu  bcn  l)inbcrn, 
nihil  nisi  tristitiam.    Sed  atteiide  verba  Angeli.    Quando  hoc,  non  crfdjVcrtLMt 

15  für  Scuffet  unb  Zob,  quia  dicit:  '^et§  boB  Hnblitt  öor,  qui  est  Sal[vator.  Si 
is  uoii  nocet,  imo  vult  esse  Salvator,  Angeli  lüolteil  mit  eudj  flClinb  fciu 
unb  fingen  et  melius  quam  vos.  Ipse  Deus  et  Creator  noster  ut  vcster. 
2)a3  fol  trir  un§  in§  I)cr|  fc^rciben  3C.  Ang[eli:  nos  non  l)abtn  ein  folcf) 
avni  ftcifd),  tlnt  am  IjnlS  jc.    Sed  in  ber  tjeufitfat^  :^n6t  ir  ckii  biiv,   quod 

2u  nos.    Imo  me^er  quam  nos,  ipn'a  non  eingeüetbet  et  etngeBilbet  in  nnjcr  natur 


20  eingctteibcti  cingeBteibct  dariihcr  forte  eingctleibet 

S]  akr  toen§  in§  fjer^  !ompt,  ift§  ein  eUngc  frcnbe  unnb  bc§  etuigcu  IcbcnS  m\= 
fang.  2)ic  fac^  ift  ju  gro§,  ^i^  f""?  "t<^t  anfrebenn,  aber  c§  ift  eine  trcff= 
lid)c  frcnbe,  Icrnt§  boc§,  ucrfud^tS  bocf),  Ijovt  bod)  branff,  grcljfft  niib  fcljct 
botf)  an  ba§  linbltn  inn  ber  mutier  fdf;o§  unnb  fc^recft  nidjt,  2}enti  lüir  licr= 

■^'■>  funbigen  cu($  nicf)t  fdjrectcn,  fonbcrn  frcnbe.  Saft  cnd)  nichts  fi^rccfcn,  Inft 
anbcrc  gebancEen  farcn.  äöarnmb  gott  bcm  lurtfcnn,  Stapft  nirfjt  ftenret,  bay 
füllen  n)ir  nic^t  inn  bie  angcn  bilben,  ba§  cuc^  fc^redt.  S^ai^  fein  Befel, 
[)orett,  luaö  3^  eud§  prcbtge,  Saft  cncf)  niemanbt  ba§  ficr^  nemen,  otfj  cud) 
fd)on  loe£)c  t^utt.    ^rf)  ^fi^^  ^i"^  "u  nnber  gemelb  fnr  ßitben,   'Sareiu  il)r 

30  feljeu  folt,  3^r  burfft  eudf)  für  (Sott  nocf)  @ngcl  noc^  (5^reatur  nid)t  furchten, 
fnrfjt  bie  frippen,  finbt  bafelbft  ein  ünbtcin,  baS  ift  nnfer  unnb  c>ocr  f)err 
unnb  eluer  k^llnn^t,  luenn  ,3f)r  cnrf)  fnr  bcm  Ijctjlanbt  fnrrfjtcn  Inolt,  luerbct 
3('^r  end)  Inel  mc[)r  für  bem  leuffcl  furd^tcn,  5l&er  ben  Spiegel  laft  eud)  nidjt 
an§  bem  gefid)t  nemen,  2)a  ligt  elocr  (jeljlonbt,  3)er  (jat  fid}  geclcibet  inn  all 

35  lüunbcn  unnb  Ijcrl^leibt,  lüa«  ift  bcnn  trand[)cit,  clenbt,  luenn  mir  bcn  l)el)lanb 
^abenn'^  äöcnn  bu  bem  2euffel  inn  l)inbern  fi()eft,  fiubeftu  nichts,  beim  "^a^ 
faur  ift,  *2lOer  luenb  bein  angefid)t  lucg  ,^n  bem  fiublin,  bas  ber  ^JJhitter  an 
bruften  ligt,  leuffcl,  frif;  ba-i  finblin,  lafj  fe[)en,  aber  toet)l  (h  il)m  nidjt 
t^nn  tau,  maä  foll  (ir  mil)r  tl)uu?  bcnn  ber  .sjerr  ift  mein.   2)a§  foltcu  lüir 


284  ^rebigtcn  bc«  3nl)ic«  154:i. 

R]  iit  vos,  (|uid[f]ui(l  potcstis,  nostrani  natiiraiii  adsuinpsit  Dei  filius.  Qui  posset 
dvdere  Angelo,  quocl  verum,  <licc>ret:  lafft  jOVllifl  fcill  2[Cllfct,  "-Papftltm, 
tum  liahetif^  Dominum,  iios  Aiige][os  in  coelo  jc.  Gratias  agite  Pen  pm  liac 
dilectione,  ipiod  dedit  filium  pro  Sal[vatore.  Quod  Angehis  brevib[ns,  nemo 
vcrbis  asse(jui  potest.  'SlIIeiTt  ÖoIcE.'  Sed  non  omnes  accipiunt  i.  e.  om-  s 
iiibus  offertur  et  ostouditur,  ut  gaudeaut  et  siut  similes  Augeloruni.  Sed 
(|Uot  inter  vos,  (jui  non  crcdunt  et  accipiunt.  Qui  accipiunt,  non  tocrbcn 
iieibifd),  fioffertig  3C.  per  lapsum  Adae  omnes  damnati,  nunc  habetis  Dominum, 
per  (jUPin  fere  magis  beati  quam  nos.  AmbLrosiuf?  fere  optat:  ^ä)  hJOlt  frf)icv 
ItUllbfd^en  {iä)  Sngel),  quod  etiam  peccassem ,  ut  et  Dei  filius  moam  i" 
naturam'  K.  V[ult  d[icere:  folc^  ein  gros  btng.  ^IBer  tnnii  inu§  red^t  öcr= 
ftcT)cn.  Ya  tarnen  finb  ebin  fo  fro,  nl§  tuer§  un§  felBs  tüiberfaren.  Si 
Deiun  liabetis  propitiuni  et  proprium,  nihil  est,  (piod  timeatis,  (pii  vobis  ad- 
versatur,  nobis  etiam,  ])atieiitiam  ad  niodicum  tempus,  experientur,  si  cpiiil 
mali  fäciunt  vobis,  cui  feeerint,  Domino  ipsi  et  nobis.  Ideo  gaudete  nobisciim,  15 
qiiia  nos  vobiscmn.     Bene  istis,  qui  hoc  amplectuntur.     2)a»  lUllilCll  ja  fcillC 


•5  Omni  populo.  r 

')   Vgf.  die  liturgische  Sentenz:  Felis  culpa,  quae  taiitum  et  taloni  meruit  hubcri; 
rcil(!mptorem.     Vgl.  Uxsrc  Aung.  Bd.  45,  T.H4  zu  S.  349,  4. 

S)  fiiv  niigen  (jolttcu,  inS  t)ev^  'bilbcu  uiiitb  fpicgelii,  lDa§  itii§  gott  T)ic  gcirfjciictt 
t)Qtt,  fo  tüurbcii  Uiif  iinS  nidjt  f(f)rccfen  lafjcit,  od  f(f)on  ber  Scuffcl  iiod)  alllucg 
Heft  bofe  lufft  iinnb  gebanc!eii,  ob  boS  id)on  ift,  nod^  i)aU  ^.'vfiv  g(cid)  ju 
gi-nf-jc  frcube  nlö  \mx,  3a.  unfcr  \)txt  ift  clücr  ffcifcf)  uniib  blubt,  Irtiv  l)iibcii  ™ 
iiid)t  glcitfjc  natm  mit  if)m.  äßciin  loir  im  ba?  tunttcii  glciibcitii:  'fiiid;t 
cud)  uic^t'  3C.  S)etn  fontt  nidjt  fdjabcn  alle§  ungliitf.  ©olc^S  tuil  uits  ber 
C^ngcl  lercnn,  ^Jctnct  bcit  Ijervii  an  uniib  freUict  ciitf)  fein. 

'Adlern  Dolrf.' 
Sföratjamy  tiolc!  fjats  nicf;t  al(cs  angenommen,  Ser  T)nlbenu   ficiftS,  c-3  .'s 
h)iib   offentUd)  Seberman  gcprcbtgt   nnnb  mitgcteljU,  SaS  ber  Ijeljlanbt  ^^fjt 
fei),  ?{6cr  tüte  üiel   finb  \i)X,  bie  e§  anneljmen?  totr  prebtgen  e§  eud^  aucf), 
aber  h)ic  biet  nemen§  nn?    G'3  Itiirb  gleidjUuiI  gepvcbigt  nnnb  gefnngen:  '©ucf) 
ift  ber  t)et)tanbt  gebornn',   3'I)r  feib  fdjier  feligcv  benn  iuir,   Inie  .'gievonijmua 
inn  feim  lieb  finget,  !j>d^  tvoU  fdjicr  tunnfdjcn,  ba§  bie  (Sngel  gefallen  Uicrenn,  30 
3)a§  gott  anc^  ein  @ngel  modjt  fein  loorben,  @o  ticniicl)  gvoö  bing  ift§,  TaB 
gottcl  fon  fief)  fo  genibrigt  I)att,  ih  ift  elrcr,   ber  t)el)Ianbt,   nnnb  Unr  ftnbt 
fvoltc^  mit  cnrf),   finbt  eture  frcnnbe,  luoüenn  bei)  cnc^  ftet)cnn  nnb  luer  cud^ 
fd)abct,  bie  foÜen§  bemalen  unb  erfaren,  ba«  fie  e§  endo  "if^t,  fonbern  unferm 
()errn  nnb  nnS  nnnb  allen  bcl)ligen  get[)an.    ?lHe  üoltfer  IjorenS,    aber  Ipot,  35 
bie  es  onneljmen. 


mt.  3  [23.  ®Cäcmber].  285 

R]  ßngel  fein,  qui  sie  sc  luimiliant,  öcrbreufft  fie  nxäjt,  quam  ^er^Iidj  lieB  {jaben 
fte  un»,  quod  praedicat  2  vol  3  pastorib[iis.  Non  uiiiis,  sed  omnes  descen- 
dunt  et  tani  iiicnarrabili  inaono  sraudio.  'Vobis  uatus  est,  qui  est 
Messias."     SBie  xebet  fo  retcf)ttc§  bte  fdjrifft  de  Messia.     Is,  inquit,  Messias, 

5  de  quo  omues  prophetae,  annuuciamus  vobis,  facti  omnes  Coiicioiiatores 
propter  duos  pastorcs,  machen  I)imel  unb  Srben  Ool  freub.  Sic  ostenduiit 
se  ut  amici  nostri  et  ut  gaudium  hoc  personet  jc.  Ista  Angeli  verba  prae- 
dicantur  per  totum  orbcm.  TTsurarii  audiunt,  sed  mauent,  ut  fuerc,  iiuii(|u;un 
liunt  calidi.     Gerte  Christiani  debent  abenbS  unb  moi:genb§  froltd)  oufffteljeii 

"'  unb  nibeiiegen:  mihi  natus  non  solum  Dominus  mens,  sed  Salvator,  in  eins 
nomine  omuia  facio.  Hoc  libeuter  inculcarent  Angeli  in  cor,  quod  is  Salvator 
noster.  Si  bte  iDort  UTt©63{  tn§  ^n^  Bringen,  diceremus:  Dial)[oI(',  fanft 
mir  fo  Wl  fd^abeu  nidjt  tl)un,  habeo  verum  gaudium.  ^ä)  luil  mein  frcnb 
rein  Ijolten,    non    debes   eam    mihi   turbarc   et   öerlJittern ,   sed  maudiif   mihi 

'^   inaeteruum  füfg  ut  Angeli. 


314  Christus  r        6  pastores]  Aiigelos 

S|  'SBelc^cr  ift  6:^riftnS  ber  .Sjerr.'  i-ut  j,  n 

2)Q§  mußcn  fromme  ßiigelc^en  fein,  2)ie  fid)  fo  bemntigen,  fdjenu'ii  fid) 
nid)t,  finbt  freunbKidj,  gutter  bing  mit  nn§,  |)rebigen  jlDeien  l)ivtten  nnffm 
felbe  ntit  grofgcm  [)anffen  nunb  fdjnll,  3)n§  ()imel  unb  erben  bnUon  crfdjiiUett. 

20  Sic  loolttens  gern  icbermon  prebigen:  (5[)riftuc',  ^JJce^iov  ift  eudj  gcbüriin,  bo 
nUe  S|>ro|)^eten  üon  fngen,  bo  bie  Suben  branff  Uiarten,  ben  Oerfnnbigen  Unr 
eud;  ,5>üeien  Ijirtten.  fingen,  dingen,  machen  I)imel  unnb  erben  Hol  frenben, 
Sold)  f)ert  gefang,  teer  ^ort»,  flingt  braun  nod),  ^d;  prebigg,  unnb  Sucaö  l)at-? 
Oefdjriebenn,   ba§  buvd;  bie  Jnelt  fol  gcprebigt  loerben.    S)cr  Icuffel  f)at  bic 

25  ()erl',en  lierftodt,  borenS  a&cr  fdjlefferig  unnb  la^eng  aüe  ^iaxe  für  uBer  gct)enn, 
folttenn  tnir  uns  nitt  mit  bem  6ngel  lieb  ouff  unnb  niber  gcfjenn?  '^sä)  Uieis, 
ba§  ^c^  ein  finblin  i)ai,  bnS  mir  Don  gott  gcfdjendt,  tua-j  eis  getljon,  gelitten 
t)ntt,  ha5  ift  mein,  Inenn  foxx  ba§  tuort  (unfer)  fontten  in§  [)erl5  fajjeini,  foU 
uns  !ein  fdjaben  ber  ^eiiffel  fo  gro-S  madjcun,  ba«  un§  bie  frcube  uid)t  Umrbe 

30  hjiber  genomnicn  luerben. 


286  !Ptcbtgten  be8  So'^te?  1548. 


4.  26.  3:e,iemlitr  1543. 

^^lebigt  nm  Ste^^nnctngc,  nndjmittngv. 

l{|  DIE  STEPHANI 

A  pr audio. 

Ilcii  nudistis  coiitioiiem  S.  Aiigelonmi,  liiic  fic  ba§  tinbliit  i)ahm  gcpreifet 
auf. -i!,  10 f. bcu   avuicn   .S^irteii  imb  gefagt:    Seib   frolid),    'magimm  gandium   animncio 

vobis,  qiiiii  vobis  natii.s'.  Nou  .satis  nobis  luiseri.s  lioniii]ib[iis  pracdicatiim,  & 
non  possnimis  intelligore,  r|uid  Angohis  gemetnet,  magis  bic  tvopffeit,  «jnia  ift 
311  ()Off)  llllb  gtoS.  Satis  abuude  habetis  contioiiatorum,  nisi  qiiod  ego  etiam 
iDoIt  gern  mit  fingen  unb  ;)iebigcn,  et  tales  habeti.s  concionatores.  Si  nieo 
tempore  liaboii  potuisseiit ,  iDcrc  jcbennan  gugelnuffen,  non  gegangen.  Ip^^i 
oxciisati,  ^d)  \ml  \o  long  pxxbigen,  \o  lang  id;  lebe.  lam  vobinms  laclari,  ,0 
nemo  debet  uobi.s  interturbare  gaudium  unb  Jnit  Sßermut  tievbittcrn.  Aniuiii- 
cianiiit  nobis  niaguum  gaudium,  ijoben  ein  foftlid^  pvebigt  gettjan,  «iiiae 
(jiiotamiis  vobis  praedicatiir,  et  onines  Cliiistiaiii  fcilIcnS  f){nen  et  bl)entei- 
aiiiliie.  'l'urci,  ludaei,  papi.stae  non  audinnt.  Lotjuniitur  Aiigeli  ihiik^  ])er 
OS  nostniiii.     Post  eontionem    ineipimit    tf)nn    ein  'iV  I>eiim   laudnmiis,   flii|f    u 

bie  frfjünc  pvebigt  fingen  ein  ßngltfdjen  gefang.  3luff  ein  gute  prebigt  fol 
man  ein  ftavd'  getet  tl)nn  vel  ein  gnt  i^iobgejang.  Iia  ipsi  nbi  anegcpicbigt, 
(|iiod  esset  Salvator,   <|iiod  Dominus  Messias,    et  signum  dcderimt   diecnte.s: 


]S  Signa  r 

S]  Seeuudns  Sermo  die  Stephani. 

D.  M.  L.  a„ 

Audistis  C'oucionem  Augelorum,  quomodo  iaudarint  piienini  niiseris 
Siit.  2, 11  pastoril>|us:  'vobis  hodie  natus  est  Salvator',  un§  avmen  mcnjdjen  ift  gnng= 
fam  gepvebigt,  fonncn§  nicf)t  anfreben,  mögen  bic  brotifen  balmn  nenien,  S^a-S 
loivy  Qn-:i  menig  laiHcn  Deiftelien.  M)  luolt  akv  ancf;  gern  mit  fingen  nnnb 
mit  loBenn,  oh  it)i-  fdjon  meinet  nirf;t  beboxfft,  S)enn  3()r  foldje  bnd)er  i)aU,  2.', 
luo  S'd)  bie  moct)t  gcfjort  \)abm,  bo  ^\ä)  5:octür  luarb,  {)ett  ^vcl)  looüen  onff 
bcn  fnieu  boinad)  tiied^en.  ;^\t^t  luuHen  tuiv  loben  nnnb  gott  banden,  fotiiel 
^d)  üevmag.  !Jieje  prebigt  l)oven  33apft,  ^4-'faffenn,  lurden  nitt,  Sie  if)v  l)oret, 
fcib  bandbav,  l)abt  il)r§  befte  be^cr.  ^lad)  bcv  prebig  Uierffen  bie  (vngel  bie 
()enb  onff  k.  "ilüä}  einer  ftarden  pvebigt  fotl  man  ein  ftard  Den  uratlas  30 
bianff  fingen,  S^aranff  beben  fie  an  ]n  fingen,  -JJialen  ben  beim  crnilid),  e-j 
rcnmbt  fid)  nidjt,  ®a§  mnn  ein  fol(^  jeidien  geben  fol,  @r  foll  berv  nnb 
beplanbt  beifjen  nnnb  ligt  bo  on  bei'  'Äsungen  birnen  binften,  fie  b^tt  feine 
fiom  bei)  it)i,  bie  .ol)i  bodj  eine  mnlben  ieid;t  obci  Umim  Uuifjei  mad;l,  Ijeift 


9h.  4  [26.  iJeaemBer].  287 

K] 'Inveuietis'  i.  f.  ein  Äitib,  baS  gnr  jung  ift.    @§  finb  fd)M)te  ,^ettcii,  reimen  aut. 2, 12 
ficfj  nic^t,   ha^  man  ben  tjeiiii  |o  fol  malen  iinb  \oid)  jeicfjen  geben,    ®ol 
Doniiuu.s  fein  et  Angeloruui  oonditor  et   involutiis   in  jianiiis,    bei"   im  felbev 
ni(f)t  raten,  et  ipsa   mater  15  nmios  nata,  I)at  !ein  fralr,  l^cBam  fiel)  ir  in 

5  finbe§  noten  aut  aliam,  quae  mulber  unb  loafjei:  tuaim,  fo  bod^  ein  alter  tratf;. 
3ft  bcr  ein  f)eilanb,  qtii  tarn  infimms,  et  ipsa  15  amioiuin.  ©ie  lüeifen  bic 
armen  fjirten  fd^ntelid)  ab.  Antjeli  erjcfjeinen  gloriosissime  unb  lueifen  inen 
ein  ßfelftül,  et  iuveuuint  arm  puellum  et  arm  matrem,  quae  fuit  paupeieiil.i, 
alioqiii  etiaiu  lialxii.ssct  lociim   in  divei'sorio.     Hospes  dixit:  3c§  loeije  euc^  JC. 

10  iion  jutegen,  mocfjt  in  bem  ftal  end)  6c^elffen.  Sic  Angeli,  coelestes  Spiritus 
tnetfen  pastores  in  ^neftal,  et  nihil  ibi  nisi  hippen.  Et  auff  frf)melid)  an= 
3eigen  an  ein  "^errlid)  Canticum.  ©0  jc^melid;  ber  I<hmis,  jo  l)errlit1)  Cantieum. 
Sic  aubern  lnca  Joeren  aEe  oecupata,  2luff  foW)  jd^melid)  anzeigen  ijcbm  fie 
an  unb  fingen.    'Et  multitudo  coelestis.'    llLnfer  {JLerr  @[ott  ift  ein  meifev i-uf. ?,  13 

li  man.    Ibi  iacet  puellns  in  !ri|)  unb  ift  nid^t  Inirbig,  bn§  im  ein  5[Ren}d;  ein 

iMffen    fol    lei'^en,    unb    fol    fjeiffen    emig    Salvator    et    Dominus    et   oninimu 

nostruni.  äöie  reimet  fid;  baä  jnfamcn?  Et  über  ba§  regt  unb  betregt  fid) 
totus  exercitus  Aiigelorum  eoelestinin  et  canuut  luiic  puero  3uef)ren.  Scm 
lein  fcrmagb  ^et  ein  mulber  reichen,  imic  canuut  Angeli.  Si  fuissem  inter 
20  pastores,  dixi.sseni:  211)  toie  reimet  fid)ä  bie  treppen  an'^  3ft  ''oS  Salvator, 
Messias,  Dominus,  qui  non  habet  propriam  fasciam?  est  in  praesepi,  (piis 
eum  pro  Messia?  Sed  bie  groffe  prcbigt  t^ut§.  ^^  'i)dk  \mä)  geergert.  '^ä) 
lüolt  gern  ha^  Canticum  auslegen,    sed    fo    luenig    al»  contionem.     Angeli 

!^1  benn  baS  ein  '^ctjlanbt'^  toic  ftimbt  ba§  infamen?  toa§  ift  ein  tneljb  t}ou 
"  15  jaren?  Ijerrlid;  crfc^eincn  fie  nunb  lueifen  fie  inn  ©felftall,  tocifen  fie  gar 
fdjuielid)  ab,  folt§  nidjt  eine  bapfere  matron  fein'?  9lu  toeifen  fie  fie  inn  ben 
ftaÜ,  inn  ein  fc^enbt(id)  (od),  inn  !nf)ftaE,  S)o  !eine  mulbe  uod)  inftrnment, 
ofleine  eine  trippe.  3tnff  bie  an^cigniig  Ijcben  fie  uu  an  ,]nIobenn,  3)ü  fie  fie 
l)ingemeift  ()aben  unter  bie  Dc^fjeu  nnnb  (Sfel,  bo  anbere  gemad)  OoUenbt  finbt, 
30  Sorauff,  fag  ^ä),  l^ebenn  fie  an  frolid)  gu  fingen. 

'Gloria  in  excelsis'  3C.  vuf.  2,  h 

llnfer  Ijerr  gott  fteEt  fid)  hjunberlid),  S)au  ünbt  leitt  inn  !rippcnn,  ift 
nid)t  fo  luerbt,  ba§  if)m  jemanbt  foll  ein  minbcl  ober  mulben  teifjcnn,  uod) 
foi  (&x  (jeifjenn  I)el)(anbt  unnb  I)crr,  Sar^u  fingen  bie  ßngel  ein  foldjeu  gcfnng, 

3i  S)a§  tjorcnn  bie  I)irtten  unnb  fingcn§  bem  ünbe  ju  etjren,  bem  feine  !ermngbt 
fjett  mögen  reidienu  ein  mnltter.  5i}enn  fsd)  gen  93etf)let)cm  lucre  fomen  nnnb 
ba§  gefeljen,  l)ett  ^\d)  gefagt:  loie  reimet  eS  fid;  bie  treppen  Ijinab,  folt  ba-5 
DJJe^ias  fein?  6l),  c§  ift  narren  toerl,  ;^v(i^  Ijett  mid)  uid)t  brein  tonnen 
finben,  ot)ne  bac-  bie  6ngcl  nod;  gntt  madjcn,  teplen  ben  gejnng  inn  (eifenii, 

40  'Cffjix  fei)  gott  inn  ber  f)of)e\  Tic  anber:  'friebe'  k.    3.  'luolgefaUen  fei)  ben 


288  5prcbtgten  be§  ^aljxe^  1543. 

„^,  2^]teilcn  tvcn  gefang  in  hu\j  Seifen:  1.  'Glmia  in  excelsis  Deo.'  2.  'Pax 
in  teri':i.'  3.  ' Hom iiiil)[iis  tüolgeiallcu.'  ©inb  fiirt?  tnort,  sed  fo  gro§ 
Sieb,  bas  nemo  fon  ausfingen  et  in  jeueni  leben  erft  red}t  fingen.  E-^^t  niiser 
puellus.  Sed  Angelorum  inultitudo  iiinuruerabilis,  bei"  gan|  t)auff  (Sngcl,  bal 
gnn^  f)inilifd)  "^cer.  (5§  finb  mti]X  @nget  int  tiintel  benn  Inno  nnb  graS  in  & 
allen  ioelbcu  nnb  Gierten  aufj  (irben.  Slod)  nie  fo  biel  liomiucs  gelebt  nf'<' 
vivcnt,  (|Uot  Augeli  sunt  in  coelo.  6in  igli(f)ei"  6ngel  !unb  bem  ünblin  ein 
gnlben  Iniegen,  aUc  ^^flaumfcbbcr  nnb  gnlben  ftucE,  et  unicus  pos.«et  facei-e. 
(•iiiaie  nou  serviuut?  Canunt.  ©im  toftlicijen  Ijenit  gebiirt  ein  anber  fdjmuiJ  nnb 
et)f,  et  vocant  nostriim  Dominum  et  suum,  nnb  laffcn  in  ligcn.  Imo  ir  teinei;  legt  lo 
ein  '^anb  an,  ut  ein  Inarm  !uglin  reichten,  sed  fingen,  rljnmen:  '@ot  fet)  lob 
in  bev  ^ot)e'  jc.  6§  ift  foMj  bing,  haS  \mx  md)t  Hcifteljen  fonncn.  Sed  credere 
oportet.  Ubi  resuscitati  a  mortui.«,  Videbimus,  (juid  iam  erediderimus.  Sßir 
finb  l)eif(f)  nnb  niifjt  lüol  beftinipt,  tamen  tnoEcn  toir  mit  loren,  fo  niel  \mx 
Innnen:  Tdoria'.  S)a5  ift  Angelorum  cor '^ingeridjtet,  ut  nihil  quaerant  (|uam  n 
Dci  gloriam.    S)a§  ift  ir  leben,  barin  finb  fie  alle  fclig,  nihil  faciunt.  (|uam 

Sa  fi,3(|uod  clamaut:  'Sauctus,  Sanctus,  Sanctus'.  Esai[as.  QijX,  6l^r,  unb  !onnen 
bc§  gefangcg  unb  loBeS  nimer  nief]r  fat  »rerben.  No.«  cum  audimus  haec 
verba,  cogitamus:  'g^r'  ift  ein  U)ort,  '©ot'  ein  ]d)ltä)t  iDort.  Ergo  ein  fcfjlcctjt 
bing  umb  ba§  Cantieum.  2Bie  offt  l)aben  lüir-S  get)6rt?  ®o§  toir  fo  bencEen,  w 
baS  niadjt,  ba§  lt>ir§  nidjt  Oerftel)en.  Nemo  pote.st  ex  grunb  cordis  etiam 
Angeliei  cogitare,  eloqui,  (juid  .sit  gloria.  ®§  ift  ein  unenblid)  gefaug.  ®a? 
fol   ha-j  ünblin    anridjtcn    in   ber  SBiegen.     Et   ipsi   funnene   in   eloigteit. 


1  Gloria  r 


.S|inenf{3^en',  !ur|e  leiten,  aber  ein  trefflic^  gro§  liebt,  S)a§  niemanbt  ond^  inn 
jenem  lebenn  nid)t  Qujfingen,  5io(j^  loollcn  Uiir-J  ein  locnig  anljebenii.  ?lUe  26 
(vngel  fingens.  ^s^t  leben  nirfjt  fo  üiel  menfc^en  onff  (vrben,  ob^  Giigel  finbt, 
(S§  !onb  ein  jeber  (Sngel  bem  finbe  bringen  ein  gulbeiie  lüigcn,  alle  pflaum- 
feber  bette  3c.  luarnmb  tt)un  fie  eS  ni(f}t?  fingen  bal)er,  eä  fei)  ber  l)err  nnnb 
^JJieffiaS,  ''M)  foltten  fie  iiit  tjanbt  anlegen,  Xa-j  fie  ein  tnnrm  inafeer  bredjten 
ober  innlben?  6§  ift  fold)  bing,  bn*  Unr  nid)t  öcrftel)cnn,  ^Jlber  mir  follen§  3o 
glenbcnn,  bi-i  auff  bie  anfferftefjung  luerben  li'irs  fel)enn.  Unter  be»  Inollenn 
mir'-'  mit  fingen  ober,  \vo  mir  aEgn  t)cifer  fein,  mit  lorenn. 

'Gloria.' 

S)al)in  finb  bie  Sngel  gerid^t,  S)a§  fie  gotte>3  el)r  forbbcrnn  unnb  fdjreienn: 

3fi. 6,3 'Sanctus,  Sanctus,  8auctns  Dominus',  fd;reieu  imerbor  unnb  foniienc-  nitl  fatt  35 

fingen,  mir  n(^tten§  für  ein  fd;led)ten  gefang  nnnb  Jüerben§  balb  mube,  5lber 

CS  ift  and)  3n  l)od),  oon  grnnb  bcö  ber^enS  fingen:  '(f()r  fei)  gott'  ?c.    a&nn 

Uiir  fd;on  lang  prebigcn,   merben  loiro  bod;  nid)t   gnngfam  l'erfte()nn,   Ter 


-nr.  4  [26.  teäcmbet].  289 

R]  Diab[olus  Ijat  ongerid)!,  ut  peccato  fccfcffcn,   juleftevn,   fdjcubcti.     Qui  mim 
filiuru  e^ret,  patrem. 

2.  'giieb.'    Arides,  quid  Aug[eli  in  corde:  6itel  e'^v,  freub,  liift  gegen 
©ot.    Nuuo  öom  leimet  '^evoB  faxen  fie  ju  un§.    Coelum  mail;en  bol  el)r, 

6  @rb  vcllent  gern  Hol  fiieb  innd^cn.  "i^mh  inocf;t  man  nnuKlanaui  audj  bcntcn, 
(|uac  est  partefen  unb  Sllnuifen,  <|tiam  dat  Dons  Urrac.  Si  Aiigeli  iion  fricb 
ci't)iclten,  nou  nasceictur  piicr,  non  regiment,  ürdjen,  ©djnl,  6y  gieng  aüe« 
über  ein  ^^anffcn,  Uhi  frieb,  bleibet  lanb,  leut,  etieftanb  geliet,  ünber  erlogen 
unb  judjt  crljalten.     Est  Ihn  gratia,  quam  dat  per  AugLolos   et  inagistratus. 

lu  .Scd  bie  gab  gibt  cv  etiam  gcntib[n5  et  impiis  auffä  aüer  rrid)Iiii)ft.    Videmus, 

qiialcm  paocm  canant.     Ipse  dicit:  'i^on  veiii  paceiu',   Sed  unfrieb  onvidjtet.  Wattt).  lo,  34 
Quomodo    ciiiiveiiiuiit   ista?      Angeli   canunt  paeeni  K.     ß^llfjei'Iidl    flieb    ein 
groffe  gnab,  qiiod  Dens  dat  vitam,  pacem  et  oimiinm  rcniiii  conservatiouein, 
ift  ein  !oftlid)  üeinot.     Sed  pax,   de   qua   liic   l()(]uitur,    ut   .sit   in   terra,   est 

15   louge  alia.     'In  nie  paceni',   'In  nunido  pressuraur,  'paecm  relinquo\     Iila^°j'^ '.fj '^' 
est  alia  pax,  de  qua  loquitur,  quam  muudus  dare  non  potcst,  Caesar,  Turca, 
In  summa:    nemo,  ut  inter  Daum   et  uos  armen  9Jtcnjc^en    ift   frieb  tüorben 
unb  jlinfdjcn  allen  Greaturn,  inquit  Paul[us,  omnes  Creaturae  noljiscum  Öer=fioi.  1,20 
funet,  Sol  fd)cinet  uns5crn  über  Siivd,  SSapft,  bie  6rb  tregt  ni(^t  gern.    Sed 

20   propter   eum,    (pii    vanitati.      Rf)m:  8.      Sol    non    libenter    .splendet    SSuben,  iR"'«- s,  m 
6c^clden,   @f)ebved}evn.     Sed   propter  te,   Domine.    SlUc  Grcatnr   ift   feinb 
mpüs  hominii)[us,  fein  tropffen  Itjaffer,  impius  berbienct  nid}t  ben  biffen  brobS, 


J  l'ax  r         lö  Vera  jiax  quam  Cbristus  Jaf.  /■ 

Sl  jTeuffcI  ^at  im§  babin  gcfnrt,  S)a§  loir  gott  fc^enben "  unnb  lefternn  unnb 
nidjt  c^renn.   S)ie  ß^riftcn  et)ren  ein  tnenig.   2)q§  anber  ift  ein  tuenig  leii^ter: 

25  'fticbe  aufi  erben',  tuenben  fid)  ouff  un§,  öom  bimel  Tjerab  fallen  fie  anff  bie 
erben,  luoltten  fie  gern  lioll  fricb  nuidjenn,  U'ie  beu  I)imcl  liol  cl)re,  tontten 
frteben  Ireltlid)  beuttcn,  toeldjS  aber  ein  parteö  ift,  S)od^  ift§  gotte§  gab,  @S 
tüurbe  fein  finbt  geborn,  erlogen,  !ein  fdjnel  nod;  !ird)en,  U'o  nid)t  fvicben 
toere.    Taä  nn  Wi  Üicgiment  ge()t,   tirdicn  ftcl)t,  3ud)t  erbauten  iuirbt,  foH 

30  man  gott  banden,  S)enn  eS  ift  ein  gro^e  gnabe  gotteS.    '^d}  bin  nid)t  fomen 'jjfnttii.io,; 
frieb  ju  bringen',  loie  reumen  fid;  I)icmit  bie  Cvngel?   ler  enf^eiiidjc  frieb  ift 
jtrar  ein  fdjone  gnab,   Wi  gott  gibt  brott  unnb  Icbenn,  regiment,  ein  fc^on 
fteljnobt  unnb  gäbe,  'Jlber  Don  bem  fricbe  lierftcljt  niemanbt,  baDon  bie  ®ngel 
rebenn  unnb  Kljriftuä:  '^JJeinen  frieb  geb  '^ä.)  n\6.)\   2)er  ift  nid)t  liicltlidj,oo'i- 11.27 

35  mimdns  dare  non  potest,  Surd  fan  i()n  nit  gebeun,  Inelt  and)  nidjt.    ®a§ 
ift  frieb,  ba  jloifi^cn  gott  unnb  armen  menfdjen  ift  fricbe  luorben,  au&j  alle 
ßreatnr  finbt  mit  un§  öerfu'^net  teste  Paulo.   £)ie  fonne  fd^eint  ungerue  über  soi.  i,  m 
Surden,  Sapft,  9(ber  berS  tion  if)r  \)ü\)t\\  »oit,  fprid^t:  ^ff)  >"it  gerne  fd)einen 
über  ^urn  unnb  bicb,  %hn,  lieber  ()erv,  umb  beinet  lüillcnn,  5)a§  ift  nn  tuol 

ieut^cr§  aBette.    XUIX  19 


290  5Ptebi9ten  bei  So'^te?  1543. 

Rlben  er  iffet.  Aug[iistinus.*  Sed  (jui  sorio  aceipiunt  pueniin,  ^eifftS  \o:  ®ot 
ift  mä)  gnnftifl,  .§imcl,  grben  Indjd  bid)  an,  Sol  gaudet,  Slcuffet  ift  erfd^vocfen 
für  bcr  gimb.  Huc  videmus  experieiitia  sie:  äßie  ber  S;[cufcl,  Stapft  tut  uub 
toridjt,  ju  fiEer  StBgotterel),  ^e|erel),  laäjet  nuindus  baju.  Quando  vero  venit 
Jesus  Salvator,  bo  Brennet  JHein,  ©16,  2()onalii.   ®ottc§  (Kreatur  omnes  bienen    & 

nn§  Oon  I)er^en  gern,  (juia  sciunt  Deo  se  obsequimn  ])rao.stare,  .si  uobis  ser- 

vinnt.  Sed  ccontra  Sol,  Lima,  ©ulben  im  Scutel  fil)et  faltier.  S;en  frieb 
Ijaben  gefungen  bic  id)arcn  ber  ßngel.  Cum  attribimnt  paeem  et  ipsi  inter 
se  pacifici.  Noii  venit  ]Me.ssias,  iit  Iiidaei  speraiit,  quod  9)lclftQa  Irerb  f(f)ttierb 
3ci  ii,9  3utfen.  Non  'in  monte  sanoto'  Esa:  11.  ^J"  ^cni  ftc  popiiliis  Dci  unb  ß^rtften  lo 
finb,  non  lüerben  miber  etuanber  stehen  mit  fdjlnerb,  Sed  fol  rcgnnm  !§eiffen 
pacis,  saiutis.  UM  Ciiristiani,  fd;lar)en  ficf)  nidjt  mit  ftf^lnerb,  Unfer  bing  gefiet 
md;t  mit  Spicjje,  2?udjfen,  Sed  ut  inter  nos  ftitl,  fricbfam,  gctjorfam  fei), 
3lß  an  ba§  ünb  gleuBen  unb  f ollen  laffcn  faxen  oEen  unlniHen,  tum  tanket 

So!,  liUna.  StelJae  mit  unä.    S^aS  tf)ut  ista  pax.  Et  pax  terrena  etiani  foftlid)    i.'. 

bing.  Qni  Christian!,  in  eintrecf)tiger  lere  eiufjergeljen,  Saiiff,  Sacrament, 
Sdjlüffcl,  et  (|uiec|nid  ecclesia  C'liristiana  habet,  ift  einerlei).  5Jtan  !^at  nid^t 
me^r  (|uani  Sjßeib,  indoetus  quam  dootus,  omneR  in  uno  Christo,  ,^@9{9i, 
©laut,  Hoffnung,  eitel  frieb  et  in  terra.  De  haeretici.s  non  loquimur.  Omnes 
unam  fidom,  eharitatem  habomus.  'lu  terra.'  Xoudum  euini  in  eoelo.  20 
Mundus  neu  consentiet  vobiscum  nee  curabit  vestram  paeem,  sed  vos  per- 
sequetur.    Sed   cstis  regnum  pacis,    ^aht  ein  eigen   tnefen,   ])uor  natns  est 


')    Welche  Stelle  fiemehit,  ist  nicht  ersichtlich. 

S]ein  grofj,  ein  tropfen  ma^er-3,  brobt  ift  ben  gottlofcn  fcinbt,  Inie  ^ugnftimi§ 
fagt,  3)a»  ber  gottlo§  be»  bi|en  6robt§  nid)t  Irerb  ift,  aber  ben  fromen  tjeift-S: 
©Ott  unnb  alle  G^rcaturcn  ladjcii  bid)  an,  2)u  6ift  mit  gott  ticrfur)net,  aber  25 
aüe  gottlofcn  entfetten  fidj  für  ben  (Sfjriftcn  unnb  (i()rifto,  Druubt  olle§,  3Ill'e 
ßreoturn  finbt  un§  t)olbt,  bienen  nn§  öon  tiertien  gerne  unnb  mit  freuben, 
mifjen,  baS  fie  gott  ein  bicnft  barau  tfjnn,  Sargegen  ein  pfenig  im  Bcuttel 
ben  gottlofenn  faur  anfi()et,  ben  friebcn  t)at  baä  finbün  gcbrad)t  auff  erben, 
3ft  nicfjt,  mie  bic  3»t)en  tid)ten,  £a§  ]^si)x  5J{e^ia§  lucrbe  baS  fdjlnerbt  judeu,  30 
aber  unfer  I)el)Ianbt  mirbt  nidjt  fliegen,  e§  fol  ein  fold)  iKcgiment  fein,  ©a-S 
f riebe  I)eift,  2q§,  mo  6l)rtften  finbt,  fid)  nid)t  fc^meiBen  mit  fd^mcrbt,  fpicfsen, 
Bud)fcn  jn.  ^s(^  ftreit  nidjt  mit  (Sud;,  fonbcr  prebigon,  follct  Wii  finbtin  an= 
neljmen,  @o  lad;cn  alle  ßreatur,  gott  {)elt§  mit  un3,  Sie  ßngel  tanljen  mit 
un»,  frieb  inn  einerlet)  glaubcnn,  lefjv,  fc^luf3el,  luüS  inu  GTjriftenfjeit  ift,  ift  3s 
altes  einerlei),  \>a  finbt  mir  aÜ  inu  einem  6[)rifto,  t)er  unb  l)offnung,  unnb 
ber  frieb  ift  gleid^  IdoI  i)ie  auff  erben,  ma§  rcd)t  6t)riftcn  finbt,  fpred^en:  3i<^ 
glenlj,  loa?  bie  fdjrifft  fagt,  ift  aüeS  einerlei)  gelcrt,  gele&t,  gel)offet,  ift  al[e§ 
ein  Indien,  Dq§  fingen  bic  lieben  (ängcl,  GS  mirbt  ein  fein  fonigrcid;  fein, 


9lr.  4  [26.  ^ejemberl.  291 

R]  nmniutn  vestrum,  millns  cxoeptiis  sive  vir,  miilier,  servus.  Ts  piicr  mnd^t 
pacem  in  Ecclesia,  ut  sit  populus  pacificus  uiib  nac^  feiner  ait,  jud't  fcinci; 
fc^lrcrb,  magistratus  diviuo  mandato  facit  offitium.  Princcps:  Ego  nou  te 
oceidi  nee  tu  nie,  quia  omnes  credimus  in  piiellura.  Quod  prineeps  friegt, 
5  ba§  ge'^ovt  nid^t  in  big  9{eicf).  niristianus  ntii»  ein  SJocf'  i]a'bm,  non  edit, 
donnit,  Sed  credit  in  Christum,  ©r  luivb  un§  nii^t  entlauffcn  {\vix  finb 
ungefd^eiben,  sive  vivimus  .sive  niorimnr  Rom:  14.)  unb  \mx  im  nidjt  entfaEen.  ■«»"'  »■ 

Si  morior,  ^afi  il^  bic  fjulfen  anSgcjOOien  hiiius  earnis.    Sed  ipse  vivit,  et  egn. 
o.  'Hominib[us.'    3)aS  i'efclf)  iä)  ben  ßbraiften.    ÜJtttf;  buncEt,  e§  fei; 

10  'haphotz'',  toeia  nic^t  inol  anberS  ju  ücibentfd^en.    6§  ^etfft:  qnod  (Germanice) 
@tne§  5[)iQn§  Inft  ift,  fein  n6cl,  9Iid}t  r)urcn,  fouffcii,  fpiel  luft,  t;imen  in  et)ren 
luft  5Ul'  niogb,  sed,  nt  dicitiir  psal:  1.    'Voluiitas  eins  in  le^ge  Dnmini.'    3»dÖ~4*i-'-2 
Ia§  mii)  IüdI  genügen.    Non  est  luft,  liiie  bie  jungen  Starren.    Post  dicnnt: 
^fut  bic§  an,  Sed  toeljret  4  hjodjen,  fo  !ompt  fastidinm,  odimn.    Sed  pax 

15  eiuii  Deo  et  oninib[us  lioniinibLu-s,  et  omnes  Creaturae  cmn  hominih[us.  Dens 
et  omnes  Augeli  lad^en  et  omnes  Creaturae.  S)aran  ioerben  benn  t)a6en  eitel 
luft  unb  frteb.  Libenter  verterem  'Suff.  1.  ut  dennis  Deo  gloriam,  ut 
agnoscamns  patreni  et  gratias  agamus  et  dieamus  iuaeternnm  I)te  unb  bort: 
21^  lüer  fan  bic^  elniglid;  gnug  lotjcn?     2.  'In  terra  frteb',   einig!cit  inter 

20  ("hristianos  et  cum  Deo,  ^eillbfc^afft  '■um  papa,  Turca  et  omnib[us  Diab[iilis. 


9  tvöoy.la  r 

')  T).  i.  ysn 

S]  S)ie  luclt  lüirb  bagegeu  fanr  fein,  lua§  fcfjabts?  laft  cuc§  nic^t  inen,  cö  luirb 
benno(i§  ba§  9feic^  bcftcf)enn,  e3  ()cift  gIcic[)UioI:  £)a§  ftnbltn  ift  eucfi  gcliorn, 
luaS  if)n  belangt,  ^ucfcn  Inir  !ein  fi$Hierbt,  luaä  aber  bem  furften  gu  gcf)orfam 
gcfcOid)t,  ift  ein  anbcr  bing,  %a'j  gcljort  nur  in-i  lücItUd)  rcid),  mit  bem  lel)b 

S5  mu»  3dj  ci"  t'oc!  an^i^cn,  cjicn,  erbcitcn,  aber  ber  glaub  jeud^t  nicEit  jn  felbc, 
fonbcrn  gleubt  an  baä  finblin,  unnb  >ucnn  fcfjon  ber  rod  unnb  letjb  öerfaulet, 
blel)bt  g(eid)rtol  ber  fviebcnn  ber  fcelenn  unnb  beä  gelingen». 

'11  ominib|  US    laetieia.' 

Saä  hjort  bcfel  .^d}  iUij)  .S^icbreiften,  l^ä)  l)alt,  eS  fei)  baö  Inort  Capiiatz, 

20  niol  gcfatlenn,  e§  l)eift,  ia^  Inir  'Sciitfdjen  fagcn  'luft',  tnie  imm  6;3ric^lDort:  6in§ 

man§  luft  ift  fein  l)iraelreid),  tierftel)e  aber  nidjt  bic  ^urnluft,  fonbcrn  bic  luft, 

3d)  lafs  niit)r  inol  genügen,  eS  gefeit  miljr  red}t  lool,  Latin!  et  (ji-aeei  vocant 

Vühmtatem,  ut:  'In   Lege  Domini  voluntas  eins',   ift  aber  ntd)t  cin§  Su'ig™  W- 1.2 

gefeEen  luft  jur  metjenn,  S)al)er  barnad;  odium,  irae,  diseordiae  Jörnen,  ©on= 
35  bern  e§  '^eift  ^ie  l)imcl  unnb  (hbcn  ladjen  unnb  finb  froUc^,  ift  eittel  luft 

29  "j'En   beiieplacitimi,  vulnntas,  aß'ectus  r 

19* 


292  «Ptebigtcii  bcS  3al)reä  1543. 

R]  Ita  (luaiulo  Dens  gluriani  siiaru  habet  et  omnes  Augeli  et  Creaturae  toc^eit 
mit  uns,  To  ift  ein  fein  toefen,  babel)  bleib  id}  iinb  bab  liift  hxan,  h)oI= 
gefallen,  iiuod  Deii^  fein  gotlirfj  e^r,  bicn[t  betonten,  quac  in  Mose.  Si  uon 
orc,  tarnen  forde  diro:  £)  §eri;  @ot,  öater,  quis  potcst  (e  digiie  laudarc  in 
terra?  nnlla  Creatura  potest  adversarl,  sed  onuies  frennblic^,  Sol,  Luna  finb  !- 
frolid),  qnod  Christus  iios  cum  Deo   reeonciliavit,     81  lioc  agnosco,  fo  ntll» 

iä)  fagen:  S)a§  gefeit  mir  inol,  quod  Dens  juf rieben  unb  fein  e^r  'ifat,  et 
onuie.s  Creaturae  nobiscnni  lochen  et  dicunt  'Te  Deinii  laiidanuis',  S)a§  lüer 
mein  luft.  Sed  video  Christiauos  occidi.  ;jft  eifen  ir  freunb,  ignis?  Quart! 
serviuut  Creaturae  impiis  et  nobis  311  unbicnft  nnb  Herfolgutig  unb  fC  li^eid^en  'o 
öon  un§?  Video  contrarium,  nnb  bo»  öiel  onber»  gebet.  Kgo  praedieo  de 
vita,  de  qua  numdns  nihil  seit  _^unb  foI'S  nicf)t  liuffeu.  Sie  cog[ito:  SBcil  bal 
tinb  ift  tomen  jum  troft,  ut  liabeas  frieb  unb  gimb,  oportet  sit  causa,  ut 
eins  ope  opus  liabeani.  Ergo  oportet  sis  troftlo§,  qnod  mortalis,  pesti  ob- 
no.xius.  Si  esseni  dives,  fortis  et  vivereiu,  quanidiu  veileni,  quid  opus  pueHo?  is 
nt  impii  quaerunt,  ut  tantum  vivant  sine  hoe  Sal[vatore.  ^d)  mu§  leiben 
3UtoeiIen,  boS  mir  im  leib  unb  leben  tretje  tf)ut.  Ideo  venit,  ut  me  soletur, 
alio(]ni  uon  opus.  Yeuit  ergo  in  consolationeiu  iniseris.  Si  non  es  niiser, 
iion  indiges  eins  auxilio.  2.  sie  cogita:  S)q§  elenb,  borin  idj  fted,  in  eodem 
opere  etiani  tu,  jiapa,  Tnrea,  Ijabeu  aEe  ben  %ob  am  l^alS,  et  totus  mundiis  20 
(estatur,  qnod  omnes  mortui,  qui  nnqnam  vixerunt.  Non  hab[ent  istam  eon- 
solationem,  (piani  in  Christo.  Summa  s[unimarnm :  tüte  elcnb  e§  fe^,  tarnen 
potos  dicere:  Ego  habeo  Salvatoreni,  bat  ^eifft  iia^  Sejulin  in  beä  ß;inblin, 
bcm  bienen  unjetid)  (Sngel.  Is  ideo  venit,  nt  ei  conimendeni  Auimam  meam, 
[ui  ])atest  eani  I)eilen  a  peccato,    morte,    iuferis.     (Juid  nnne  onmes  hostos,   ss 


<i 


S]  unnb  freub,  S)q§  ift  mein  t)er^,  baran  genügt  mif)r.  9ld;  lieber,  3^  f n»  !>ict) 
nid)t  gmigfam  loben,  Sarnac^  frieb  unnb  einigteit  mit  ciHcn  Kreaturen  unnb 
mit  gott,  Sargegen  Surden  unnb  Scnffel  fcinbt.  iBo  nu  gott  feine  cf)re  I)att 
unnb  friebe  be§  ^ertienS  ift,  ha  folget  bie  t)er^Iidje  freube,  2tdj,  ba§  tner  red;t, 
babel)  inollen  Uiir  bldibenn,  locnn  gott  feine  c[)re  I)at,  ja  Inir  ibn  nid;t  gnng=  30 
fant  greifen  tonnen,  unnb  barnad;  aUc3  un§  frolid)  anfibet,  alte  (ireaturen 
mit  un§  fingen  'Te  Denm  landanuis'.  !Sa§  ift  eine  feine  luft  unnb  freube. 
3a  3d;  felje  bie  C?[}riften  lierfolgt  Incrben,  ift  gott  ifjr  frennbt,  marumb  tompt 
ju  il)ncn  nid^t,  fonbern  jun  gottlofcnn^  3^;  fef)e  hah  »oiberfpiel.  3«  fwljlid;, 
\vk  leben  bie  Don  eim  lebenn,  '!S)a5  bie  luelt,  Surd,  3?apft,  ^JJicinli  unnb  feine  35 
rotten  nid)t  luiBenn,  fonbern  Don  einigen  freub,  ebr,  frieb.  S«  loirb  ja  fomen, 
hai'  bü  bebarffft  ein-J  gutten  gcJoijienu  unnb  troftä,  Ob  bn  fdjon  reid;  unb 
ftart  gnug  bift,  luKtu  fo  lebcnn,  bn§  bn  be»  finbicin-?  nid)t  bebarffft,  >uie  ber 
Ziixd  unnb  SBapft,  9J[ber  ti  unrb  unä  fomen  foldje  not,   Sarumb  ift  bo§ 


äT  lofienj  lojen 


Tlx.  4  [26.  ®e3cmbcr].  293 

R]  papa,  Turca,  ('aesaf?  fompt  '^ei"  lllib  frefft  mi(^:  habeo  Domimini.  Habet 
ergo  impius  e5cn  baS  iitifiliic!  iinb  tob  nl§  Itiir.  Sed  Jnie  fie  foHcii  cvmi3 
fönten,  non  habent.  Cliristiani  muffen  nicf)r  leiben  quam  tu,  unb  fc^hjcrb 
nnb  etfen  unb  Icfft  fic^  Brauchen  contra  te.    Quomodo  ipsi?    Ego  inspicio 

5  pueruni,  qui  in  pracsepi  et  cruce,  nos  Angeli  scrvi  vestri  jc.  Sunt  niiscri 
homines,  Caesar.  Ante  60  annos  nihil  fuit,  post  paucos  annos  niiiil.  Quot 
nianerent  in  Ecclesia,  qui  me  .  .  .  .  Turcae  nesciunt,  unde  venerint,  quo  ven- 
turi.  Ideo  nos  sicut  Doniini,  Reges,  iudices  super  Diab[olum,  ([ui  alias  (]uani 
omnes  Imper[atores,   (jui  liat  6000  jav   tegirt,   et  tarnen  dien:   ttol,    bil  ligt 

10  mein  ^err  ^^ef[u§  in  praesepi.  Ideo  sunius  niagni  Doniini  gegen  fie,  prae- 
terea  omnes  Creaturac  meine  freunbe,  et  licet  non  Creaturae  nos  occiderent 
et  Daeraones,  tarnen  iiab[eo  ha^  ÖOfteit,  quod  Dominus  mens  ift  mit  miv 
etn§  et  onuies  Crcatm-ac  exccpto  |)iah[olii  et  squnmis.  ^\i)  nemc  einen  Gngcl 
unb  fc^lug  mid)  mit  allen  Seuffeln,  et  tarnen  omnes  canunt  et  servimit   mihi, 

15  et  omnes  Creaturae  sie  canunt:  pax  hominil)[ns.  Sic  fol  bnä  ftnblill  nnfcr 
Infi  fein,  bc§  Unv  nimev  nbcvbiüffig,  ut  dixi:  3)nä  ift  mein  Inft,  loolgcfallcn, 
bn6el)  Mexb  ii).  Ideo  diiig|anius  hunc  puellum,  ijnia  nnfci:  frieb,  ftcnb,  lool= 
gefaEen. 


I  mauere 


iit]   inimM-i-t        .  .  .  .]   na<:/ii/rmalles  Wort 


S\  tinblin  ha,  bnS  un-S  l)elffcn  Uiil,  tes  luer  uit  fomen,  lucnn  ^\äii  nidjt  bcbovfftc, 
20  e§  ift  meinet  tocgcn  fomen,  bcn  avmen  jutjelffen,  Inirftn  nic^t  elcnb,  fo  dcbavffftn 
bC'j  ftnbltn§  ntd}t.  3""'  anbevn  foUu  fo  gebenden,  Sie  not,  bie  bn  {)nft  auffm 
l^ala,  bie  mn§  ber  Znxä  nnb  Snpft  nnd)  rjabcnn,  Tenn  bei'  9?apft  tnn  bn-ä 
Sfor  nidit  udeiieben.  Scr  Znxd  lüivbt-i  ond;  nidjt  emig  tvel)L)cnn,  Senn  bn 
Ijaben  \mx  fiiv  nn§  üj  taufent,  Sarinn  fo  öiel  fonigrcid^e  fuv  beut  finblcin 
25  gefnÜeu  fein,  tuo  fiafien  fie  abn  ein  tvoft^  tuiv  nbcv  f)aben  bnS  tinblcin,  bcn 
tvoft.  ®ay  unglud  t)at  Snvrfen  nnnb  [jciben  cIhmi  fo  luot  al§  nur,  »uivbt 
niemanbt  bem  tob  cntlanffen,  'ilba  fie  t)aben  bcn  tvoft  nid}t,  bai  fie  bem 
tobt  cntlauffcn,  bcn  mir  f^abcnn,  Senn  bie  (Jngel  lueljfeii  unä  nuff  b(v3  tinb= 
lein,  fo  löoUcnn  fie  nud)  alles  6clj  unä  ^nfe^cnn. 


23  Murlims  est  aiiiio   I.')4'.l.     Niuiciiih.'  r         28  über  bcn  slehl  scilicot  tvoft 
')  Paid  III.  sturh  (im   in.  November  ijt'j. 


•iprcbtgtcu  bcc^  ^a\]xc§  1544, 

L  6.  3QnuQt  1544. 

B]  Contio   D.  Mai'tiui   Luther  i   in   epiphaniis   Do  mini. 

Afi:  1544. 
mattö.as  ^^r  fjatit  gc'^ort  im  lieben  Simngelio,   boS  her  t'»-'opf)et  fpric^t:  '6§  fol 

miv  QU'3  btr  aii^gct)n  ein  fjer|Dg'  ?c.  3)a§  ift  bic  ©umma,  baB  boS  ffietteljem 
fol  finden  einen  lievn,  ber  bo  fol  getovn  iverbcn,  nnb  bcv  felfiigc  fol  ein  5 
I)cv^og  fein,  ein  {)cr  feincy  tiolcf?  ^fvncl.  Zs^  loil  cnrf)  ge&cn,  ftJvic^t  et)r, 
äu  S9etleem  ein  ^crsog,  bcr  fol  nidjt  ein  fier|og  fein  ju  5Betleem,  ©onbcrn 
fcincy  tioIcES  3ii-'ncl.  *JJun  Uinr  bie  loeljfe  untern  lioM,  ba-5  ein  r)er,]og 
non  ber  ftatt  ober  öom  lanb  genant  tnnvb,  luie  trir-5  nodj  {)alten,  nl§  ber 
6()urfurft  l'on  ©acftfen  in  bifen  lanben,  ha§  geljc  feinen  Jceg.  StBev  e()r  fpvitfit:  10 
au§  ber  ftabt  2?cttclftatt  loil  ic^  einen  f)ern  erlucicn,  ber  fo(  outf)  ein  f)er|og 
fein  nnb  ouä  Sctieent  gcborn  tncrben,  aber  er)r  fol  ein  fje^r  fein  niet)neä  öolcf-j 
3frael'3,  baS  l)Qbt  il)r  tjent  gef]ort,  boö  bie  gan|c  fndje  baranff  ftclje,  ba§  ef)r 
ber  tuelt  ^er  fei)  unb  l)ei§  ein  '^erljog  feine§  öoWy  :?ifrncl,  ber  fein  üolc! 
regiren  fol,  lüic  etjr  aber  fol  regiren,   ba§  Ia§  lä)  ft£)en,  ben  e§  inuvbe  3U  15 


2  Vide  sermonein  Dominica   1   post  Kpipb:  in  fine  r  (von  I'oach^  Hand) 

S]  Tri  um   Regum    1544   D.  M.  L. 

2)er  3i'uriftcn  @(!^lt)t|6ab. 
Mattii.a.G  2öir  ■^ahzn  !^eut  geboret  Euangelium  Mathei,  toie  ber  propbct  fagt:  6in 

fnrft  an§  3'frael  fol  mir  f)crfnr  gelin,  S^aä  ift  bie  Snnima:  S?ett)lel)em  fol 
Ijaben  einen  .^ei-'i'"/  ber  fol  geborn  iocrbcn,  ein  Ijerr  nu'inä  liolcfo  3fracl,  fagt 
@ott,  'Zsä)  teil  @ud^  geben  einen  t)crrn  ^n  Setl)lel)cm,  ber  fol  nic^t  ein  l)err 
ju  SBetblclicm  fein,  fonbern  meines  öolcfä  Ijerr.  So  h.iar&  bei  bcm  oolrf,  ba§ 
eine  ftab  ein  'Jicgenten  tjett,  loie  ber  ßljurfurft  be§  lanbe»  Ijerr  ift,  3lbcr  ^c^ 


IS  Midi,  5  r        -Jl  Juift  Qu3  SSet^lerjcm.  r 


9Jt.  1  [6.  Sanuatl.  295 

K]  h)el)tlciitftig  Itierbcii.    5Jun  ^pxxäjt  tijx:  ^^  tuil  ein  regenten  geBen,  ein  f)cr|!og, 
ein  licrn,   bas  ift  5JJpirf)et,   ber  im  f)aii§  fol  rcgircn  Itie  ein  ^austiatcr,  Itiie 
bcr  8.  pfalm  bclDon  fugt:  'Posuisti  emn  doiüimim  super  omuia,  quae  in  coclo  *(■  s,7 
et  in  terra  sunt',  \vm  mQn§  lang  beutfdjt,  fo  f)cift  c§:  ein  fiixx,  toie  iä)  ober 

5  bu  ein  '^erf  in  meinem  f)nu§  6in,  tneldjen  baS  regimcnt  niib  fjnusrjnltnng 
Befolen  ift,  SnS  I)cift  mofdjel,  ein  foldjen  ^ern  teil  icf}  cnd)  geben,  glcid)  alö 
tüolt  td^  nic^t  mef)i-  got  fein  nnb  oHe  getoalt  unb  ^evfd^nfft  öon  mir  geben 
nnb  im  übergeben,  baS  man  il)m  foU  alfo  gel)orfam  fel}n  nnb  nacl;  feljnen 
Jrillcn  leben  al^  mir  felber.     S)aei  Tjeil't  mofc^el,  ba§  ift  nnfer  fjerr,  ber  ein 

10  f)auff)er  fol  fein,  3:a§  ift  nnS  fe!)r  liblid)  nnb  troftlic^,  bcn  @otte§  fon,  Itarer 
got  mit  ©Ott  bem  öatcr  fol  unfer  tjanSOater  fein,  Inie  ic^  unb  bu  ein  {)an§^ 
imtcr  bin  in  meinen  unb  bcinen  fjau^e,  So  f;)riifjt  er:  ic^  gebe  in  bof)in,  ein 
fjern  nber  (jimel  unb  erben,  bas  efjr  fol  ein  ^ansfjerr  fein,  ba§  ba§  finttein, 
bn§  gu  S3ett)let)em  geborn  ift,  fol  IjeiBen  mofdjel,  ba§  ift:  ein  fjerr  über  oEcä, 

15  nnb  fteüet  fid^  G)ott  alfo  frcmbb,  gicidj  ol3  tnolt  elir  ni($t  mc{)r  t)crr  fein, 
tocil  cr§  bem  Son  aüeä  übergibt  unb  fprid)t:  S)u  folt  mein  f)ünff)crr  fein, 
bcr  bo  regiren  fol,  boc^  atfo,  bo5  ef)r  gleicfjmol  aucf)  fjerr  bleibt,  ba§  ift 
gott  ber  Oatcr,  got  ber  eon,  got  ber  bciligc  geift,  ein  gott,  ein  l)anSf)er  fei), 
allein,  had  fic^  bie  gotf)cit  offenbart  [)att,  in  bcr  anberit  perfon  Hon  ^JJtavia 

20  ein  fintlein  unb  menfc^  geborn  foll  ben  namen  Ijabcn  5)lof(5eI,  baS  c[)r  ein 
'^err  fei),  toic  icf)  unb  bn  f)auff)err  fein,  Inie  iä)  jn  melinen  ©on  mochte 
fprecfjen:  ©et)  bu  ber  ^an§f)crr  im  i)au§  fo  fern,  ba§  cl)r  niid)  glcic[)tuot  ni(i)t 
auff(i)Inge.  3ttfo  ift  gotte§  fon  3()efu§  6f)riftu§,  ber  geborn  ift,  bem  gibt  er 
bie  Oolfomcnt  t)erfd)afft,   hiYä  gant^e  reicf;   nnb  9}laieftet,  ha§  er  in  f)elt  oor 

2:.  ben  lltof($eI,  Oor  bcn  (jern,  ber  fein  'oold  ^^fracl  regiren  fol,  5tnn  folget,  ha^ 
er  Jtjol  mofif)cl  ift,  cu  ift  tool  ein  ()err,  aber  ein  folc^er,  ber  üon  etoifeit  ift, 
ba^  finbt  trcffli(f)e,  fd)6nc,  f)erlid)e,  troft(id)e  tuort,   ba§  ift,   ba^  6^riftu§ 


26  über  c§  sieht  t 


S]  hjil  auc^  ein  bcrrn  au§  ber  Settelftab  ruffen,  bcr  fol  meiucy  boWS  [)err  fein. 
©0  l)cift  nn  (5f)riftn§  ein  l)crr  ber  ganljcn  inclt,  ein  Sicgcnt,  ber  fid;  be§  f)aufe'3 

30   anncme,   @r  fol  5Rofd)el  t)eiffen.     ps.  8      Posuisti  eum  Dominum  über  aüeä.  *!  »-' 
Mosclicl,  ein  l)err,  bem  dUmi  befolf)cii  ift,  ba§  er§  tl)ue,  Sllfo  folten  fie  bem 
■^ern  gcI)orfam  fein,  X'n  ift  feer  liebtid)  gerett,   SaS  ©ottcä  ©on  fo(  unfcr 
■^auf^err  fein,   >oie  3tf)  in  meinem  l)anfe  bin,  ©o  gibt  gott  unferm  l)errn 
d^rifto  l)imel  unnb  erben,  baä  6r  regiren  fol  über  ade«,  ftclt  fid)  ber  öater, 

35  qI§  loolt  6r  nid)t  l)err  fein,  fonbcrn  ber  ©on  fol«  alleä  innen  l)aben,  Tod) 
gibt  er§  i()m  alfo,  3)a§  Gr  auc^  mit  rcgiret,  Tod)  offenbart  er  fid)  im  ©on, 
ber  fol  ein  f)auf^er  fein,  gibt  tl)m  bie  ^errfc^afft  gar  über,  ba§  gan^  reid) 


34137  fteü  bis  Jeiti  un( 


ogß  ^rcbiglfit  bc?  Snt)«?  1544. 

KJ^tlcfuS  bte  ^o^c  Tlak^M  fei),  hjorcv  gott  uiib  mcnfcfi,  »oarcr  gott  öon  clnig= 
fett  unb  toarev  incnid),  Quigangen  l^on  2?etf)Icem,  öon  bev  jungtraueü  Maria 
gc6ovn,  Qx  ift  Irol  öon  elüiglcit,  üon  got  bem  liater  aufgangen,  "ilbn  i|tt  fott 
c£)V  aud)  Don  3?et^tecm,  Hon  ber  brccfftott,  ba  fot  e^r  au§  gefjcn  unb  ein  fjerr 
fein,  aBer  fein  I)evfcf;afft  ift  üon  etrigteit  gelticfen,  ba§  Ia§  id)  farcn.  5t6ev  s 
e^v  ift  ein  t)evr  über  mein  ttolcf  Oii'QcI'  "^  'f)i-'  ^ool  öil  tonige  getjabt,  (S,5e^iam, 
Saöib,  ©alomon  :c.  aha  xä)  tuil  euc^  ein  ^ern  geben,  ber  fol  ein  I)evT  fein 
an  gotte-3  ftatt,  baS  ift  gott  fcIBS,  liiie  ber  fater  ein  fjcrr  ift,  almcr^tig,  fo 
fol  ber  'Son  aud^  gleid)  atmec^tiger  f)eri  fein,  ba-3  ift:  ef)r  fol  in  ber  Uielt 
regiren,  fic§  ber  tnelt  annemen  unb  t)elffen,  i^tofd^el  fol  er  l)i'i§cn.  lo 

9lnn  folget,  InaS  cf^r  Oor  ein  l)err  fol  fein,  ba§  .^igcn  an  alle  prol)'^e= 
jeiung.  Sein  regiment  foH  t)ciffen  ein  prebigt  beS  fribcs  unb  ber  gnaben,  toie 
bie  lieben  engel  öertunbiget  unb  gfungen  Ijaben,  c§  fol  ein  beljlanbt  fein  ber 
gant^cn  toclt,  ber  fein  DoIc!  frei)  maäjt  unb  erloßc  Oon  funben,  ba§  ijait  c^r 
aud)  gctljan  unb  t[)utä  uorf),  Q-j  fol  nid)t  ein  fold)cr  licrr  fein,  ber  mit  ben  is 
fc^lnert  fcd^tcn  unb  ftrcl)ten  fol,  ber  mit  iDcltlic^en  rec^t  unb  £)abber  fad)en 
ju  t|un  iiahi,  fonber  eljr  fol  regiren  mit  ber  gnabenreid)e  prebigt  beS  fribeS, 
©arumb  bfift  et)r  anr^  Ji^efn-J-  ba-3  ift :  ein  l)el)lanbt,  ber  bo  tjclff  fel)nen  Hole!, 
bau  fie  betert  unb  fclig  luerben.  (£-in  foldjen  f)ern  luil  ic^  Eomen  la^en  an» 
bir,  bu  bift  uid)t  Hein,  bn  fel)ft  flein  angefeben,  tnic  bu  loilt,  fo  foltu  be=  20 
fd)riecn  genung  luerben  Hon  bem  gvofjen  bci'c^og  unb  l)ern  ber  ganzen  Inelt. 
2Bir  f)aben3  offt  gcfagt  unb  fagen»  nod),  luie  man  beS  l)ern  reid)  unb  regiment 
Ocrftben  fott,  ba3  man  unberfc^el)ben  fol  ba§  Ineltlid}  reic^  unb  baB  geiftlic^ 
rcid),  ha§  bifer  f)err  Ö'firiftu-j  nir^t  aUjic  baloet  Sdjtoffer,  ftcbt,  borffer,  ba3 
ebr  regiret  in  ber  loelt  Uieltlid)cr  loeiS  toic  anberc  lueltlid)e  furften  unb  ^ern,  25 
ala  rid^ter,  5Burgermel)fter,  beuptleut  regiren,  ©onbern  ba§  el)r  ein  ^n  fei), 
ber  fein  HoW  ^^xad  regiere,   nidjt  loeltlidier  lüei»  lt)ie  !eijfer,  funig  ober  ber 

S]  feiner  SRaieftct,  bem  fol  man  get)orfam  fein,  3lber  Qx  ift  ein  folc^er  TOofd^el, 
ber  bon  clrigfeit  ift.  6briftu3  ift  ®ott  unnb  menfc^,  Hon  cluigfeit  ift  @r 
gott,  aber  nu  fol  er  aufgeben  au§  ber  Trecfftabt.  "iiiu  ift  er  ein  fyxx  über  30 
mein  Oolcf  ^ifrocl,  Zsd)  Inil  aud)  nu  ein  berrn  mad)en,  ber  mir  gefeit,  an  mein 
ftat,  ber  fol  fid)  ber  lüelt  annemen,  fol  regiren  unb  ben  Icutcn  belffen.  ®er 
■^err  fol  ein  propbct  fein,  fol  leren,  unb  in  ber  prebigt  fol  frieb,  gnab  unb 
Oergebnng  Hertunbigt  loerbcn,  fol  ni^t  mit  bem  Sd)locrt  regiren  ober  t)aber= 
fad)en  füren,  fonbern  fol  3f)cfuS,  ein  bdffer,  fein.  Gin  folc^en  l)errn  luil  ic^  35 
au3  bir  fomen  laf3en,  Xn  folt  gro3  gnug  fein,  Senn  au3  bir  fol  fomen  ber 
bauSbcrr,  mir  follen  aber  lool  Ocrftcben,  Ina?  bie  f)crf(^afft  fei),  S)ü3  man 
uuterfc^eib  unter  locltlid;  unb  geiftUd^  regiment,   3)cnn  biefer  fol  nid^t  ein 


39  ©ott.  r         SO  1Htn]i).  r       unten  am  Seitenrande  steht  Regnum  Christi  Spiritnale 
33  ^totJ^et  mb  Uxtx.  r 


Jlt.  1  [6.  3anitQt].  297 

R]  6'^urfiirft  öon  ©ac^icii,  tote  ic^  in  meinen  l)au§,  alfo  fol  fein  regiment  nid^t 
fein,  Sonbevn  bcr  fein  foM  ferforficn  toirbt,  bcr  fie  öon  iren  funben  erlofcn 
toirbt,  ba»  ift-  ja  ein  fd;on,  HeBndjc,  tvoftlic^e  t)i-op'^e3et)  aüen  betrübten,  Qn= 
gefeilten  getoiffen,  bie  mit  funben  kfc^toevt  finbt,  haS  if)n  unb  un§  aüen  fei) 
5  ein  ünticin  ge)3orn,  Q\n  f)ev,  ber  fie  rcgircn  fol  unb  ju  xiä)t  Bringen,  ber  in 
^elffen  fol,  ber  nid)t  fol  oerberBeu,  Siirannifieren,  tonten,  morbcn,  tourgen, 
totben,  bn§  fie  fagen  fonnen:  ö)otte§  reid)  ift  nifc^-3  onberS  ben  ein  prebig 
ber  gnaben  unb  fribe§,  hai^  im  getoifsen  ein  frct)big!cit  be»  gcifteS  anridjt,  baä 
fie  fic^  aßeS  gnteS  Pevfefjcn  !önnen  ju  got,  hai  etjr  i^r  lieber  got  unb  bater 

10  ift,  ü^arnmb  fot  manu  tool  mercten,  ba§  toir  nic^t  etjn  2!t)ranne!v  ein  ernften, 
geftrengcn  rid^tcr  im  regiment  ^^nben,  ber  bo  nic^t»  tan  ben  berbammen,  in 
bie  .öell  ftoffen  unb  3um  Icuffel  geben,  toie  in  bog  SBapftumb  abmalet  unb 
fein  anfjang,  bie  bcrterten  ^uriftcn. 

Siebe»  bolif,  it)r  folt  mir  ju  gut  ^^alten  mein  gebanden,  ba§  ic^  ettoa 

15  '^efftig  fein  toerbe  auff  bie  jnriften,  ben  ibr  fiJnt  urfai^  gnug  tjören.  2ßir, 
^aben  offt  gfi^ribcn  in  alten  bud)eru  unb  alfo  öorgemalt,  ba§  man§  fd)ir 
greiffen  folt,  toie  ba§  geiftli(^  reic^,  ba§  ift:  gotte§  reic^  biefe§  '^ern  mofd^el 
jto  unberfc^ciben  fei)  bon  tocltlidjeu  reicfj,  ba§  fc^ir  mel)r  ben  al^u  uberflu^ig 
ift,  noc^  toollen  bie  boi^gelcrtefte,  borftenbigfte  jnriften  ni(^t  toiffen  nod)  ber= 

so  fteljen,  fonbern  alle-3  ineinanbcr  bormifcfjen,  bortoicfeln  unb  bie  gtoif]en  irr 
machen  unb  auff§  ungctoife  füren,  barnmb  muS  it^  i^nen  bie  ben  SBel|  toafdjen, 
toüUcn  bod)  be»  finn  5J}ofd)el§  nid}t  bcrgeffen,  S)arumb  muffen  toir  alljic  ben 
SBapft  unb  bie  ^suriften  ,5ur  fc^ule  füren,  toen  fie  jo  fo  grob  unb  unberftenbig 
fein,  ba§  fie  e§  ni(^t  toifjeu,  fo  nutzen  toir  fie  e§  lernen  unb  toir  mu§en  nid^t 

25  bon  inen  lernen,  ob  fie  fid)  fd)on  bundcn  laffeu,  fie  toiffen  bie  fünft  gar,  fo 
feljlcty  in  gar  toeit,  tocil  fie  ben  unterfc^eibt  nic^t  toiffen,  fo  toi^en  fie  gar 
ni(^t§  unb  fint  grobe  tölpel.    9lempt§  euc^  ni(3§t  an,  liebet  bold,   ben  ^orn, 


7  über  nijc^ä  steht  niii^tä 

S)  39auc^{)err  fein,  toie  ber  !at)fer,  fonig  ober  toie  ^ä)  im  bfiufe  bin,  (Sonbern 
er  fol  ^iiad  erlofen.     ®a§  ift  ein  trefflich ,  frolic^,  loblid^e  |3ropbe,5ei,  ba§ 

30  au§  3?etf)le[)ent  fol  ein  foldjer  l)err  tomen,  ber  nidjt  Wegen  nod^  tobfd;lal)cn, 
fonbern  belffen  unb  retten  fol,  S)a§  toir  fo  lonnen  fagen,  S)a§  6^riftu§  ift 
ein  5Jlofc^el  in  feim  SJegiment,  nit  ein  !It}rann. 

.'piebel)  finb  nu  meine  geband'cn  biefe:  toir  l)aben  gefdjrieben,    ba§  man. 
bie  SKegiment  fol  iinterfc^eiben,  ©o  ^ab  3iC§  nu  unfern  .§errn  ^^uriften  ge= 

35  bratoet,  ^s(i)  toil  if)iicn  einen  belti  toafc^en,  S)ie  toollen  nit  bon  uns  lernen, 
hai  fie  bod)  ein  unterfdjeib  madjen  unter  bcy  23et[)le[)emitifd)en  regiment  unb 
faljferli^  regiment,  Senn  3ic^  !au  nit  leiben,  2)a§  fie  fic^  über  ben  l^errn 


32  Contra  luristas  de  Claiulestinis  Spousalib[u3  r 


298  ^.hfbigten  be?  ^aijxti  1544. 

R]ben  xä)  loiber  btc  ^n'^'ftcn  i}ab,  ^ä)  loil  mtcf}  nit  in  untcrincljfcn  unb  311 
reff)t  olinlcfien  unb  (0I1  qot  tinl)  mit  cjottcS  iuovt  aiiffuvcn,  unb  luo  fic  c§ 
nidjt  luerbcn  anbei-«  matten,  als  fic  ttovöcBen,  unb  bcm  Ijern  Gljvifto  nucf)  in 
fein  rcgiment  grciffen,  fo  Incrbc  ii^§  nit  teijbcn,  iren  ftf}ou  nod)  f)unbcrt  taufcnt 
^uviftcn  aiiff  einen  f)aiiffcn  gcfcfjmolcscn  röcren,  fo  föüen  fie  mir  ba§  rcgiment  5 
3U  f lieben  lafeen,  bos  fic  bau  leid^  C^^iifti  unb  bie  aimen  gciüifjen  anferfjtcn 
fotlen,  ober  tuil  inen  ein  latein  auffgcBen,  ha§  ii\n  fcfjloer  lueiben  loirt  unb 
ntel  gfaUcn,  3)nimit  mugen  fie  ben  gcBiaud^en  at  ilir  fünft,  toiftant,  Juicj 
unb  rei^t,  unb  fol  inen  atle5  3U  lurc^  lucvben,  unb  ob  bit  fagteft,  Uiii  tljun? 

,    nid^t,  ResponilciKlimi:  2n  tf)nft§  ja  unb  unterftc(]cn  fic^  mit  iier  gUialt  ben  i'^ 
Snpft   unb  3?if($off   Hon  Olleincj    aUjic   in  bie  ürd^en  3U  bringen  unb   be§ 
teuffel§  reid),  ba§  toir  Deiftort  r)a'6en  mit  gotteä  Inoit,  luibei  anffri({)ten,  5iein, 
■^oiftu,  icf)  Bin  nii$t  barumb  alfiie  fjer  gefacht,  ba§  micfj  bie  o^tiftcn  fotten 
lernen,  tonS  ba  '^eift,  bie  getritjen   ju  regiren  unb  ju  tioften,  unb  iä)  InilS 
auef)  nicfit  lion  il)nen  tel)ben,  fonbern  fie  foÜen  lion  mii  Iel)bcn,  be-3  nemen  fie  15 
fic^  niifit  anbei?-  im  fin,  Iren  fjunbcrt  baufent  3uriftcn  auff  einanber  fefjcn, 
ben  fie  gieiffen  bem  ()crn  (5f)rifto  in  fein  geiftlW)  regimcnt  unb  tnoüen  bie 
■^enbt  uBeval  in  fat^en  I^nben,   unb  fol  fic^  aKe§  nodj  if)ren  re(^t  fdjüen  unb 
ricfjtcn,  unb  luiber  ein  Inncfet  unb  luancfct  Jnerif  machen  in  bem  geloiffen  ber 
menfcf)en,  bie  loir  !aum  auffgericfit  unb  auff§  gJoi§  gefurt  f)oben.    5Jein,   e§  20 
gilt  nic^t  unter  ben  6(]riften  tnantleln,  fonbern  be§  getniffen  ftneten,  cxempli 
giiitia,  b(\§  it)r§  rcc^t  t)oifte()t  unb  end)  iDtffet  öor  ifjn  ju  f)uten,  S)aS  ift  bei 
93a)3ft  recf)t  unb  ber  fjod^gelertcn  Suriftcn,  bie  ben  SBapft  im  arfe  r)angen  loic 
bie  grofjen  flumpernn. 

R§  loor  bor  bem  33.  jor,  ha  itf)  ein  junger  tficotogu?  "max,  bo  ftrittcn  2* 
fie  mit  mir  in  folc^en  fall,   tuen  fitf)  (Sreta  unb  ()au§  tieimüdf}  mitteljnanbcr 
öerlobt  unb  bie  (Bi)C  öerfproc^en  Ratten,  fo  f)jrac^en  fie  ein  reciit  baruber,  e§ 


JI2    forte   legeiidum    icf)    Hit    niii^    t^neii    nit    WitcxWcifcn    jc.    (von    fremder    Band) 
•I  bll]  tf)ll 

Sjerf)eben,  ^rf)  tt)iic  e§  nit?  l^o-  ''i'  t()uft,  tuilt  un-^  ben  S3apft  loiber  f)erein 
bringen,  iuie  fic  benn  gut  SBepftifd^  unb  llleintiifc^  finb.  ^sä)  bin  ni^t 
barumb  Iiie,  ba§  ^i^  li^ot  öon  if)nen  lernen,  luoa  rcdjt  ift,  fonbern  ^ä)  toil»  30 
fie  leien,  unb  loilS  nit  leiben,  loenn  i[)r  taufent  über  mir  Ineren,  ut  excmpluin, 
ba§  ifty  33apft§  rcd)t,  baran  fic  {)engen  tnic  bem  3leuffel  im  t)inbernn,  de 
clantlcHtini.s  Matrimoniis,  fo  fpradjcn  JBopft  unb  ^^yuriftcn,  Sie  @^e  fonbe 
nimmermc(jr  gejc^eiben  lucibenn.  Sßa§  gefc^ad;?  Sic  (5()lcut  ioorben  barnac^ 
uneinS,  fie  idjieben  fid)  Iniber.  So  gieng  mil)r§  im  (Jlofter  aud;,  ober  \vo  35 
man  für  ben  officiat  fam,    fd}h)ur  fid)  ein§  öom  anbern,    freietcn  loeittcr, 


36  Pericula  conscieutiae  ex  claudestluis  Sponsalibus.  r 


5Jr.  1  [6.  Sonuat].  299 

R]  folt  ein  fieftenbig  @I)e  fein  iiitb  fott  niinmev  meljr  gefcf;cl)ben  tnerben,  haB  !önneu 
fie  nirf)t  leugnen,  bic  Bücher  fint  nocf)  tiovf^anbcu,  ba§  fnnten  Irtr  X'^eologi 
nic^t  leijben  unb  tnuneten  baviinber,  liniS  geft^acfi?  bo  fie  fid)  nlfo  Ijeimlidö 
berloBt  Ratten  unb  tnoiben  aufffto^ig  unb  ber  fad)  unein§  unb  fi^etben  fid) 

5  '^eimlid^  6et)be  tniber  öon  ein  anber  mit  Bel^bev  Iriffen  unb  hiillen. 

3llfü  ging?  unter  ben  iSnpftum'^lr,  unb  ift  mir  quc^  alfo  gangen,  unb 
h3en§  ju  rcf^t  fnm,  fo  fd^tour»  ein§  bem  anbern  ab,  ?(Ifü  ging-3  l^in,  @reta 
nom  SBuri^arb,  .§nn§  nam  Glfen,  bornndf)  laut  man  ju  mir  als  jum  MäjU 
Min:  0  tiekr  Toctor,   rnfjt,  fjclfft,   ba§  irf)   iiidjt  Horjtoeiffct,   Zi^  ffob  ein 

10  toeiB,  bn§  ift  mir  ticrtraluct,  unb  bie  ift  nic^t  mein  InciB,  ben  iä)  IjaBä  (Srcta 
gum  erften  gelobt  unb  fd)Iaff  icjt  Bei)  ber.  Schlaff  ic§  auä)  xeä)t  unb  trol 
fiel)  ifjr?  Ten  id)  ^a63  ber  (Sreten  Uor  ber  l)eimltrf)  getoBt,  luie  fol  ic§  im 
immer  intijx  tfjun"?  ^elfft,  lieBcr  iBeidjtöatcr,  Jra§  foI§  Inerbcn?  ©reta  ift 
mein  toeiB,  Sarfiara  ift  mir  Vertrauet,  ift  nid^t  mein  tneib,  unb  mu§  boc^ 

15  Bei)  i^r  fd;Inffeu  unb  nid)t  Bet)  ber  ©reten.  £)ie  billig  fol  öorgcl^en,  Ineil  ii^ 
mic^  erftlic^  mit  i{)r  l'erlobct  ijai).  9Ja^t  al^ie,  bu  grofmei^tigcr  ^urift,  ba 
lüirbt  einer  felcjam  Boffen  fjoren  tjou  ben  i^nriften,  SarumB  muffen  tnir  fie 
reformiren,  loie  trol  fie  onbere  tnollen  reformiren,  fort  an.  ©reta  ift  mein 
erfteS  IneiB,  bic  tnolt  id)  gerne  f)oBcn,  Inen  e§  gefein  !unt,  aBer  i($  !an  ui(^t, 

20  ^d)  i-job  ein  anbere,  fo  fjatt  fie  aurf)  ein  anbern,  @§  Jrei§  nimant,  ba§  fie 
mein  tneib  ift,  ben  got  in  {)tmel,  bem  ift§  Betnnft.  ^ä)  mn§  in  ire  leges 
uub  iura  furlegen,  loie  fie  regirt  l]aBeu,  unb  icjt  luolten  fie  eS  gerne  loiber 
aufi  bie  Bau  Bringen,  bie  ftotcjcn,  Ijoffertigcn,  uBcrmutigen  geifter,  bie  loeil 
fie  nichts  ju'^anblcn  !)aBen  unb  gulben  fetten  unb  marbern  fd^ahjen  tragen 

25  !onnen,  fo  »noKen  fie  e§  barmit  tierbiuen  tiom  S5apft  unb  SPifc^offen,  ben 
teufein  in  ber  tjeKen,  ben  fie  Ijoffieren  luoEen,  3t)r  folt  mir  Oorjeiljen,  li6e§ 
bolcf,  met^nen  3orn  luiber  bie  3'ui.'iftcn,  ba§  me!^r  ein  eljffer  gotte§  ift,  gur 
et)r  uub  bie  lef)r  gottcS  ju  Beftebigen.  Xarnad}  !am  man  jtn  uns,  tuir  folten 
raben  unb  troften,  loeil  ber  33apft  unb  ^iuriften  fagten,  el)r  tocr  ticrbamf)t, 

30  unb  ba§  lüer  nic^t  fein  loeiB,  unb  !am  ba'^in,  fo  er  tnolt  fclig  iuerben,  fo 

S]  Sarnac^  !amen  fie  jn  mi^r  ober  ,5U  onbern:  SieBer  Beic^ttiater,  ^ä)  l)aB  i|t 
ein  fralii,  ber  IjaB  ^äjä  Ijeimlid)  geloBet,  toie  tl)uc  3id)  il)in  immer  mer?  l)elfft 
mir,  licBer  ©octor,  6r  ^at  bie  @I)e  mit  ®retl)en  red^t,  SarBara  loar  nic^t 
fein  fraW,  unb  fc^lcfft  bod)  Bct)  S^arBara,   OTavi  mu§  l)ie  bic  fünften  ein 

35  tuenig  reformiren),  3f)C'»;  mbä)t  3d)  gern  IjaBeu,  2er  ^dyi  Ijeimlidö  geloBt 
'i)dbi,  benn  bie  ift  nit  mein  frahj,  ob  fc^on  bie  lent  nit  anberS  luiffen,  ö  ^ä) 
loerb  nerbampt,  ^id)  loeiS  lein  rabt.  Se'^t,  ba§  muä  ^rf)  fiigi-'n,  bou  ^l)r 
ouriften  fefjet,  luie  ^fH'  i'orjeiten  gcregirt  IjaBt,  2)a  für  ber  23apft  gu  unb 
fagt,  @r  folt  bie  offeutlicfie  fralu  Bef)altten  unb  bodj  bie  anbere  für  ein  eljlid^e 


38  Consilium  Papao  \u  tali  casu  r 


300  ^rebiglen  be§  3flt)«§  1544. 

R]muft  cl)r  nti^t  6et)  t^r  fd^taffen,  ?J[lfo  ful^r  juntfcr  SSapft  mit  feinen  jmitfcvn 
3uvifteu  ]'m  iiub  gaDcn  rabt,  cfir  folt  bei)  t{)V  Bleljfcen,  mit  ber  er  fic^  t)ffent= 
lid)  lioiefjclir^t  unb  [jodjjcit  gcfialtcit  i)d,  unb  fott  bocf;  bie  ©vcta,  mit  bev 
c'^v  fi(^  ]^eimli($  öerloBt  Tjct,  in  leinen  'i\n^  bor  fein  rec^t  e^elueib  '^nlten, 
9{a(jt,  bn§  bic^  ba§  fcr^Icibt  antom,  bn  ftottier  (Viel,  mit  alten  beincn  r)offer=  s 
tigcn,  ftoltsen  ^uriftcn,  S^aS  ift  acii^[)cn  unb  fonnenä  nic^t  leugnen,  unb 
no(^  fo  unöerjcf^empt,  bQ§  fie  gern  loiber  mit  an  tag  Inolten,  tnen  fie  tonten 
aufffomen,  luie  tfjuc  iiJ)  im  ben  nun,  id)  armer  man?  fol  idj  fc^Iaffen  Bei)  ber, 
bie  nic^t  mein  \Vit)b  ift,  unb  tel)  ber  anbern  fol  ic^  nic^t  f(!^(affcn,  bie  mel)n 
ttiel)ti  ift?  bo  tan  ic^  nidjt,  tuen  idj  f(^on  anberS  loo  mit  ir  Ineg  fam  in  anber  '« 
lanb,  fo  crfnrS  bie  frcuntfd)aff,  unb  fem  umt)  ben  l}al§.  9lu  ift  ber  arme 
man  öcrirret,  bQ§  ef)r  fein  mei6  t)at,  ha^  efjr  nid^t  loei'3,  Ino  ans  unb  cljn, 
cf)r  fol  nid)t  Bei)  ber  fdjtaffen  mit  guten  gcloüfen  unb  fol  bie  anber  aui^ 
ni(^t  'i)aiim,  S)a§  ift  beS  S8apft'3  rcdjt  unb  ber  ^ui-'iften  gefe^,  Inolau,  fagen  fie, 
!anftii  uid)t  Hon  ilir  tonten,  unb  bii$  ber  Sat^ft  briiber  in  6an  tt)et,  fo  rieten  is 
unb  troftetcn  fie  in  alfo,  er  folt  hm  Bau  gerne  tetjben  al-3  ein  ftvaff  gotteS, 
oBer  bn  folt  clir  ^n  fefjeu,  fo  eljr  Bei)  feinen  borelidjen  meiB  fdjliff,  bie  nu 
nid)t  fel)n  loeiB  locr,  bo§  el)r  fie  uid^t  reicht  311  6ofen  fleifc^lir^cn  lüften,  er 
folt  fie  ni(5t  in  arm  ncmen  unb  nid)t§  mit  if)r  jutBun  i^fiBen,  fonbern  folt 
ligen  nl§  ein  tlotifd),  aBer  locn  fie  in  reicjt  gur  lieB  unb  jur  el)epflid)tung,  20 
fo  erS  t{)et,  fo  lücr  er  ein  cl)eBred)er,  Ja-3  Beift  baS  f)cllif(^  fener  geraten, 
aücr  lofen  t)er3loeifelten  3i"-'M"tcn.  c§  Il^ift  bie  gclriffen  jfic  mer  unb  mcl)r 
berirreu  unb  oerftrideu ,  men  el)r  nid)t  fol  Bei)  ber  öore^lic^en  fi^laffcn  unb 
Bei)  ber  erfteu  and)  nid^t,  mit  ber  er  ftt^  l)el)mlid)  uerloBt  ^att,  Bei)  ltield)cr 
fol  dir  ben  fd)laffen?  ^s^  löil  ein  oi'viftcn  rat^fragen?  ja,  ba§  f)eßifd)  fciicr  2s 
unb  bie  eloige  Oerbamniu  loerbcn  fie  bir  raben,  fie  l)aBen  fold^cr  laufi(f)tcn 
fad)cn  uiel,  £)arumB  l)aBen  Inir  arme  (irebiger  geraten,  gelert  unb  gefc^riBen 
jum  troft  unb  ^ur  unterriditnng.  Wtan  fol  bie  Beimlidje  oerloBuiS  Bei)  crnfter 
ftraffe  berpiten  umB  ber  nnan§fpred)li(^en  licrloirrung  ber  armen  gloiffen, 
unb  l)at  aurf)  unfer  loBli($cr  Gtjurfurft  öon  ©ai^fen  in  bem  ein  loBlid§  Wid  zn 
getl)an,  got  mirtS  il)m  and)  Bcfoncn,  ba§  ct)r  l)at  Bei)  crnfter  ftrnff  unb  peiii 
in  fet)ncn  lanbe  Beimlid)  tierloBui?'  laffcn  Uerpicteu  unb  anff,3ul)eBcn,  ,5U  tior= 
meibcn  bie  unauäf)jred)lid)c  berloidelunge  ber  armen  gloiffen,  ba§,  locn  bornad) 

ßi  ftraff  iilier  (i(^aff)         2S  ■^eitntic^c  «4er  (Ijciliac) 

sifralii  Balten.    "iHat  in  lanfent  Scnffel  namen   mit   folc^em  rabten,   '^ia  bie 
frennbtfd)afft  leibetS  nidjt,   ba§  bit  bie  fralo  teffeft  farcn,  mit  ber  bu  offeut=  35 
lic^  3nr  fird)cn  gangen  Bift.    So  !ontf)  er  nu  bie  uit  l^aben,  bie  anberc  nit 
BeBoltcn.    So  l)aBcn  meine  ^"sunfern,  bie  ^vuriftcu,  geregirt.    SBcitter  folt  Gr 
Bei)  ber  fraloen  nid;t  fd)laffen,  fonbern  om  Bett  ligen  unb  fie  nit  reiben,  rei|t 

37138  luristarum  Consilium.  r 


9?t.  1  (6.  ^anaat].  3Ö1 

R)  bie  armen  giniffen  toolten  öoi^ilüeiffeln  iinb  bie  ^uviften  gerabtfvaget  Inuvben, 
\vaB  fingen  \mx  bainod)?  i^v  S^eologi  tüci-btu  tuol  auSfiuen  unb  üorant= 
Uiort{)ten,  )mx  i)ahin§  nljo  bcfd)loffen,  ba§  reif)!  fei),  ba»  banct  biv  bcr  teuffcl, 
tuavuniS  liffeftn  e§  mir  nidjt  ju  friben?  loa«  gct^  bid^  boS  rcgiment  (5fniftt 
5  an?  I)el)ft  iaS-  ein  juriften  fein,  fein  eligen  geluiffeu  uic^t  an3ufefjcn,  mn§  er 
l)ünbel,  fo  {jeift  anä)  bcr  tcuffel  auä)  ein  jurift,  ber  ift  ifjr  S)octor,  bartel)  fie  in 
bie  fi^ule  gef)en.  Sarnmb  Ijabeii  luir  Sfjeologi  erlanget  l'on  (öbliifjen  (L5^f)ur= 
fnrften,  ber  au§  gotteS  toort  befc^Ioffen  t)Litt,  foId)cn  ()eimlitf;en  gelobni'3  ju 
loeren,   unb  bcr  ferlidjen  fad)en  fol  Uorfomen,    unb  foHenS  bie  ^üuiften  niii)t 

10  umbftoffen,  rtieren  fie  nod)  fo  fing  nnb  predjtig. 

S)er  2?apft  fagt,  eljr  fol  fiel)  feinen  loeibe  ll)gcn  unb  fol  fie  nidjt  an^ 
rnren,  bie  ^u'-'iftcn  beftetigena,  e§  fei)  rerfjt,  lieber  ^ui-'ift,  leg  bu  bid)  jn  einer 
jungfraUi  ober  jiun  tceib  in  ein  lanter  ober  in  ein  bct,  ob  birs  mugli(|  fei) 
babon  ju  eulljalten,  Sn  magft  lool  ja  fagen  unb  groffe  feufdjeljt  nnb  fromfeit 

15  für  geben.  ?lber  bertrau  bir  ber  Teufel,  !^ä)  loolt  bir  nid;t  mel)nen  f)unbt 
bertroluen,  man  lüeiS  U'ol,  luaS  ba§  für  ein  uuoerfd^emtit  üold  ift,  »nie  fie 
^Paulu»  t)eift,  Inaben  fdjcnber§,  ^d)  I)et  nidjt  gcmel)net,  haä  loir  folc^er  groben, 
nnftctigen  juriften  aU)ie  ^nm  teil  folteu  l)aben,  bie  min  ba?  loort  gotteS  fo 
reid)lid),  rein  unb  elar  Ijaben  unb  fid)  nid;t  fd^emen,  foldje  fd;anbtler  üorju= 

20  geben  unb  ^u  jaulen  unb  InoUen  red)t  r)a'ben,  ba§  fie  bie  gcluiffcn  alfo  ber= 
luirten  (loie  al  i^r  fnd^  unb  Ijanbet  lierlnirtig  fein  mu?,  baS  fie  felbcr  nid;t 
luiffen,  mie  fie  brau  fein).  5JIu§  nod^  cinS  fagen,  bo  fie  audj  alfo  übel  rtet)ten, 
eben  luie  mit  biefen  mau,  ber  nic^t  bei)  fcincti  luelibe  fol  fd}laffen,  l)eift  bog 
geraben,  fo  erbarmS  got  in  emiglcit.    ^stmx  fie  fagen,  )oeu  ein  ridjter  l)et 

25  einen  frigt,  alfo  l)ei§en  fie  eS,  nnb  e§  Unirbc  bor  ifjm  Bellaget  ein  unfdjulbig 
man  unb  mit  offcutlid;cn  jeugen  überzeugt  unb  uberUninbcn,  nnb  ber  ridjter 
lüuft  in  fel)nen  gmiffen,  ba§  Dem  armen  man  nnredjt  gefd;ee,  unb  folt  nad) 
ber  zeugen  fentent;  ein  urteil  fprei^en,  lua§  folt  el)r  tf)un?  2)er  gute  ric^ter 
ift  in  engften  unb  uertuirret,  gleid)  luie  ber  üorid;e  e[)eman,  i>a§  t)aben  mir 

30  ben  juriften  jn  banden,  fold^  Magua.s  pcrple.xitates  rid)ten  fie  an,  bie  ftolcjen 
jundern,  bie  juriften,  and)  all)ie  bei)  un§  jn  SÖittenberg,  nnb  meinen,  fie 
tljun  red)t  bran,  nnb  lefen  unfcr  bud)er  nid;t,  fragen  nifd)§  nod)  unfern  ()err 
got,  fel)en  nufere  !ird)cn  uidjt  an,  luolnn  fo  luoltcn  mir  bid)  loibcr  uid;t  an 
fe^en,  me^rftu   nod)  fo  f)red)tig  nnb  gemaltig,  mcil   bn  mid)  nid)t  l)elft  fnr 

S  roh  über  (bie)         2.')  \o  (^cift) 

S]  3:,  fie  itjii  aber,  folt  erc-  tl)un,  fonft  mer  er  ein  Adulicr.  2::er  boffen  l)aben  bie 
juriften  nue  biet.  £iaruml)  tjoben  mit  armen  ^Prebiger  geraten,  5)lan  folt 
l^eimlit^  gelubt  berbicten,  Taranff  ()at  bcr  loblid^  (fl)urfnrft  fold)y  gcBotcn, 
S)a§  man  nic^t  folt  l)eimlid)  ucrlobnisj  geftatten,  S)arlbibcr  bie  juriften  bcnn 

37/36  ('oiisiliujii  Tliouliiguruni  Wilteljergciisiiun  de  pruliiljeiulis  claiidestiiiis  S|iiinsaliliii8.  »• 


302  SPrebiQten  be§  3af|te3  1544. 

ülbeinen  prebigcr  unnb  bcii  t)ci'n  Soctov  5pommer  fut  ein  SSifc^off  bicfer  ütc^eii, 
fo  joltu  mir  in  bijen  !ii-d)en  nic^t  fcljn,  ic^  Inil  bid^  auä)  niifjt  für  mein 
id;cffliu  l)alten,  ben  bu  fjorcft  meine  ftimmc  nicfjt,  unb  luil  biv  ein  lod)  löeljfen 
juv  tl)Ui-  au§,  tuen  fie  be§  Snpft  Ijeuc^Ier  nnb  9ef{i)lriorne  rtioüen  fein,  fo 
bleiben  [ie  e§  unb  9el)en  unfev  mnjfig  nnb  laffen  un-5  unjere  firdjcn  ,5n  friben.  i 
3Bibcr  jur  8nd)en,  ber  rirf;tev  facit,  el)r  Uicio,  bai>  ber  bcjiiiulbigte,  uerclagte 
man  nnid;nlbig  ift,  nnb  uniedjt  gejd^icfit,  Joaö  )ol  e^r  t^un?  ben  c§  fint  nu 
33  lax,  boö  bie  St)eoIogi  auä}  murten  Unbex'  bie  juviften,  ben  fie  kidjlojjen 
Ijoben  nnb  \)ox  led^t  crfennen,  boS  bcv  iid)tei-  folt  fprec^en  narf;  bem  laut 
unb  ber  mel)nung,  nadj  bem  fcntcnlj  ber  jengcn,  ba  mollen  fie  in  glcic^  »» 
jlüingen  nnb  branfj  bringen,  er  fol  ein  urteil  fpredjen,  luic  bie  ^cugen 
moltcn,  o6  cfjr  fdjon  iueiä,  ba-j  bem  beclageten  unrcdjt  gffd;id;t,  got  geb,  e» 
fei)  redjt  ober  unredjt,  ^ä)  bin  ein  3iid;tcr  unb  lueiy,  ba»  hu  unfdjnlbig  unb 
unred)t  überzeugt  bift,  unb  id}  fol  fagen,  ha§  bu  fc^ulbig  feljeft,  ?lu  tvd)i, 
\vd)t  mir,  loo  läyi  t^nc,  fagt  mein  gcmiffen.  Tiod)  fagen  bie  3"vifteu:  ^er  i^ 
S{id)ter,  gebt  ben  ertonten  nnb  gefprodjnen  jeugen  im  fenten^  unb  urteil,  ba§ 
wottr,.  18,16  e^t  öovbampt  loirbt  unb  ungerecht  fei).  Quia  omne  verum  stat  in  fhionmi 
:iiit  trimii  tcstiiiiniiid,  ba§  licrftcl)cn  bie  ^suriften  nid;t,  tneilS  anö  ber  beiligeii 
fdjrifft  ift,  nnb  treiben  ben  guten  ridjter  ba  l)iu  unb  engften  in,  ba»  ef)r  audj 
irr  toirbt,  £arnmb  fol  er  fpredjen:  5Jian  fol  bid;  ermorben,  man  fol  bir  ben  2« 
1)qI§  nemen,  urfad}:  ben  bo  fiut  äloeue  jeugen,  bie  fagcn§.  S)a§  ift  unred;t, 
ob  e§  alle  lljeologoS  3ur  fclbigcn  jeit  t)erbroffcn  l)att  unb  mid)  and),  9iod; 
faljren  fie  3U  nnb  fagcu,  loen  fd)on  ba§  jcugnis  falfdj  ift,  unb  ber  rid;ter 
anber§  tt)ei§,  nod)  fol  et)r  ba§  falfcl;  urteil  fprcd}en,  loa»  tl)ut  ber  gute  ridjter? 
c()r  ift  befummelt,  er  lociS,  ba>5  ber  beclagte,  arme  man  unfd;ulbig  ift,  nnb  -'^ 
el)r  fau  in  nidjt  rtd;teu  nod)  fein  urteil  über  in  fpredjen,  er  luolft  ben  Uiiber 
fein  gemiffen  tbnn.  ®o  troffen  iljn  bie  ^uriften  gleid)  >oie  ben  borigen  armen 
mon  mit  .^lueibcu  loeibern,  fnri^umb  el)r  fol  ein  urteil  fpred^en  nad)  laut  ber 
jeugen,  aber  lueiö  cr§  uid;t  ]U  tl)nn,  fo  tret  el)r  üom  ampt  ah  unb  la§  aubere 
cintrettcn  nnb  fprec^en,  S)a§  band  bix  ber  Seuffel,  bu  berftodftev,  öorblenbter  so 
^urift,  man  folt  bir  bie  jungen  Ijinben  sunt  l)als  au-Srei^eu,  ©old)e  unau§= 
fpred;lid;e  perplejjitet  ridjten  fie  an  unb  niad;en  ein  grofj  gerruttung  ber 
d)riftlid;en  firdjen  unb  ben  guten  paftorn  ber  firdjen  Pil  3U  fdjaffen,  ha§  loil 
\ä)  nid)t  leljbcu  in  meljner  !ird;en,  bu  folt  mid}  Por  ein  Sifc^off  biefer  firc^en 


2(1  311  (j|)T:e(^cn)        ati]  f\ai 

sjprocebirt  nnb  gleidjluol  gefdjloffeu  mit  ben  loortcn:  S)a  laffen  inir  bie  2;l)eologen  35 
bafur  forgen.  Zsi)  f)et«  "id)t  gemeint,  ha-j  loir  noi^  fold^e  3;"i-'iffE"  ^i^^  fetten,  ^)dj 
bin  jornig,  Perjcitjt  mir»  umb  gotte§  luillcn.   ^tem  me^r  fagen  fie,  luenn  ein 
9iidjtcr  '^ett  einen  berclagten  man  (^ä)  I)ett  gemeint,  fie  betten  in  20  ^^aren  unfer 
budjer  gcftnbirct,  aber  fie  fe'^ens  nidjt  an,  fo  luil  odj  fie  miber  nid;t  anfel)en). 


?ir.  1  [6.  3anuar].  30;^ 

R]  l^altcii  unb  meinen  ^ern  S)octor  5poinmev,  ben  i^  berotbent  unb  Befolen  X-job, 
bei  fic  auä)  ülciffig  lioi-ftcI)ct  imb  Oevlin-gt,  ober  bte  ürd^en  fol  aüenn  .'^uviftcn 
3U  eng  lucvbcn,  ^lljo  iuolt  id}  facien,  Itieu  man  mid)  vnt  fragt,  glettf)  tuie  jnm 
armen  e^eman:  'IRe^n  lieber  frennbt,  bcm  tocib   bu  e§  er[t  gelobt  I)aft  nnb 

!•  nun  ein  anber  l)Qft,  nnb  fic  ein  anbcrn  man,  fol  nidjtS  fein,  unb  beb'S  auff, 
iuenä  Quc^  fc^on  Inct^r  tuiber  haö  red)t  ber  ^uriftcn,  luen»  fo  ioeit  tonten  ift, 
fo  Ineitf}  ba§  rec^t  unb  tretten  alle  juriften  3u  rncte  ber  not,  ben,  luie  mon 
fagt,  not  bricfit  eljfcn,  ben  lücn  eS  haijin  tomen  ift,  ba§  linber  fein,  fo  foüeu 
fie  erben  fein  unb  fol  ein  red)te   el)cftifftnng  fein,  unb   fol  beS  Stapft  brcd 

1«  red;t  uic^t§  gelten,  el)r  bring  al  juriften  jufammen,  bic  in  ber  loelt  fein  mit 
ben  ganejen  !amer  gridjt,  fo  geb  ic^  nichts  brauff,  bie  tirc^en  fol  ret)n  bleiben 
bon  gotteS  morbt  unb  troft  fo  lang,  als  id)  leb,  loen  idj  tobt  bin,  fo  luirbt 
got  anbere  erloeden  unb  ert)alteu.  3llfo  tuoU  idj  fageu:  lieber  frcunbt,  t)er 
rid^ter,  i'^r  folt  hJtber  euer  gtoiffen  fein  urteil  fprec^en  über  bem,  ber  nnfdjnlbig 

>5  ift,  ob  fd)on  bie  jengen  liorl)auben  fel)n,  fo  fie  fid)  nidjt  tnoÖen  la^eu  genügen, 
fo  folt  ir§  auff  cUicrn  cib  erl)alteu.  ytein,  nein,  baä  mu§  nidjt  fein,  ba 
fragen  loir  3iU^"M'tc"  ni'^  "'•'^'  f"  f^S  ^^  «■^o-  i^'^n  f^P«  l)unbert  taufent 
zeugen  öorljanben  lucrfjn  mit  allen  juriften,  unb  id)  Ixmft  in  meljnen  gluiffcu, 
i)a§  bem  unredjt  gefd§ec,  fo  fol  bc»  33apft§  red)t  ein  brect  fein,  fo  t)anbclt  il)r 

20  iBiber  ha§  uä)t,  Iniber  loeldjö  rec^t?  miber  ha§  feljfer  red;t,  3i$  Wi^  inS 
fel)fer-3  unb  S?apft§  rerfjt  nnb  in  ber  juriften  redjt  baju,  id)  fcl)e  fic  uid;t  an 
mit  aEen  rec^t,  bog  bie  gluiffcu  bamit  f ölten  nerirret  fein.  5)fcin  lieben 
3cugen,  Inolt  it)r  fromme,  auffridjtige  icugeu  fein,  fo  iml  id)  and)  auffridjtig 
Seugen  unb  tr)il§  auff  mein  eibt  erljalten,  5tein,  nein,  fi^reien  alle  juriften, 

2s  mau  folä  3U  geugen  bringen,  fagt  if)r  2l)eologi  bod)  felber:  Omnc  ins  et 
voruni  consistit  in  diioniiii  ant  triiuii  tostinionio,  U)a§  jloeu  ober  brcl)  JCUgcu, 
ha§  mu§  unb  fol  red^t  fein,  dco  gratias,  £)a§  i^r  un§  bie  bepligc  fd^rifft 
lernet,  ic^  ^ab§  fonft  uidjt  gUmft.    Siber  Surift,  mie  bil  luol  falfd^e  jeugen 


J8  jeugen]  jungen 

s]  ia  luar  ber  i)iid)tcr  in  cngftcn,  bie  getüiffen  toaren  ba  üerloirret,  ber  5)fid)ter 
30  ltiei§,  baS  bem  armen  nnrcdjt  gefdjic^t.  ^\^t  33  jar  ift»,  ha-i  bie  H)Cologen 
l)ie  murretcn  mibcr  vinviftcn ',  ba§  fie  gefdjloffcn,  ®er  3{id)ter  folt  fpred;cn 
nad)  ben  äcuflc't-  S)ie  ©djrifft  fagt:  ,^^^"n  JtDcicr  3eugen  munbe  k.  bie  groben  «i.ntii.i«,!« 
6fel  tuiffen  uid)t,  hJaS  t)eift,  3)rumb  fol  ber  3Iid)ter  fpredjcu:  ^JJJan  fol  ben 
unfd)nlbigcn  ticrbammen,  Inepl  2  ober  3  jeugen  ba  fteljen,  3a  ioie  t^ut  ber 
3s  9iid)ter?    6v  tüciS  bie  unf($ulb,  3)a  troften  fie  it)n  alfo:  tuepl  bu  locift,  ba§ 


■J9  Alius  error  luristariim  in  causis  crlminalibiis  de  testibus.  r  33j30i,  28  5D1on 

Ih  ge^en  im* 

')   Vyl.  die  Nachhiiije.. 


304  5Prebt9ten  be?  So'^teg  1544. 

Rlfoiit  ic^  bir  bon  an'6e9iix  ber  tüclt  '^cv  nennen?  hJorben  nxi)i  bem  Ijcrn  6f|xifto 
fatfif;c  jeugcn  Dorgcftelt  nnb  uBcvluunben  mit  jeiigen,  hü§  cf)v  muft  am  Grcu^ 
ftcrbcn  alv  ein  auffruvcv?  Umibt  nidjt  ber  fvome  ^tabotl)  felfij^lic^  ubcvjeudjt 
nnb  mit  ftciii  ju  tobt  gcliiorffen,  bie  fromme  ©ufanna,  ber  liebe  Soniel  unb 
nnbcr  mcr?  jeugen  fönnen  lool  irren  unb  fnlfd}  fein.  @l)  fol  m^in  ben  ric^ter  s 
nnb  nnbern  ein  el)b  (afjen  auff  it]r  gclBiffen  fo  id)JDeren,  jie  bnrd^  ein  cljjern 
OergcE  f)inbnrc^,  ja  gejarfit,  ala  lner§  al§  redjt,  toag  bie  jeugcn  fagen  nnb  iur= 
bringen,  S^arnmb  tnoKcn  bie  juriften,  bn§  ber  diiäjin  eljn  cljbt  gib  ober  cl)n 
onber  unfrfinlbiger.  S)q§  mn§  nidjtS  feljn,  fonbcr  bie  jcngen  mnften  redjt  fein, 
@i),  jo  jeug  imcr  ^in,  jum  tenfel  in  bie  ficH,  ba  bu  tjin  gf)ovft,  bn  muft  lo 
mir  nidjt  in  meiner  fird)en  regiren,  notf;  toil  tjaben  bie  rancidi  iurisconsulti 
unb  folt  mid^  iiidjt  üerad^ten,  ©onber  alfo:  it|r  mugt  Inarljafftig  fein,  c»  tft 
iDol  mcl)r  gcfJ)el)en,  ba§  falfd^e  5engcn  borgftnlt  fint,  ej  ift  and)  mol  metjr 
gefd;e{)en,  ba§  fromme,  tnarljafftige  jeugen  er!ant  fint.  Slber  bie  toetl  ic^§ 
aU  ein  'Jiidjter  anber»  \vm,  fo  geb  id;  mit  meljnen  eljb  ber  gred|tig!eit  nnb  is 
unfd;nlt  and)  jengni»,  nnb  fdjlneiget  ifjr  ftilt,  nnb  ben  eib  fol  man  anncmen 
2.  i'Mc  2o,7unb  I)olten,  ben  gott  {)att  gegeben,  ber  ba  fpric|t:  Non  assumes  nomen  doniini 
De!  tili  in  v;iiiniti,  loen  man?  aber  nidjt  !an  jum  enbt  bringen  bie  fad)cn,  fo 
fol  ein  el)b  auffgleget  luerben.  %bix  ein  jnrift  fragt  nid^t?  nadj  ben  gloiffen, 
id^  l)Qb§  crfaren,  ja  anbere  tjabeu»  and)  erfaren  mit  grojjen  fc^aben,  ^Jlber  20 
foldje  ^suriftcn  tooKen  Joir  nidjt  Ict)ben  unter  unfern  gnebigften  Ijern,  bem 
(St)nrfurften,  bie  loiber  fein  gepot  folten  itjn  feljuem  lanbc  folc^e  pcrpleyitct 
anrid)ten,  ©§  fol  in  nidjt  geftattet  luerben  über  mein  gotltc^  red)t,  ob  fie 
fdjon  fagen:   ba  finbt   bie  jcugen  Oorl)anben,  toen  man  fie  nidjt  borloerffen 

•■^Ibir  unrcdjt  gefc^id;t,   fo  ergib  bic^  unter  ben  SHi^tftuel   unb  laff  über  bidj  25 
gellen.    @o  f^nn  mein  ^uiiftc" .   blel)ben  nod^  alfo  33epftifd}  in   20  ^axm, 
6ie  follcn  midj  für  i()ren  S^ifdioff  adjten,  3d)  loils  nit  leiben,  3d)  tcoU  alfo 
jnm  (i-ljman  fagen:  Sieber  fveunbt,    bie  frato,    ber  bui-  fjeimlid)  gelobet,   ift 
nid^t  bein  frato,  Sieber  Sfidjtcr,  bn  folt  fpred;en:  3dj  geb  geiigni'-',  ba§  ber 
Wan  unfdjnlbig  ift,  Inann  fdjon  10000  3euöen  ha  finb,  nnb  3d)  geloi-3  loeiS,  ba§  so 
ber  Wiaix  nnfdjulbig  ift.   Cui,  bn  tf)nft  »oibcrü  fal)fcrv  red)t?  ^ä)  fdjifj  in?  !ci)fer§ 
redjt,  ba^j  bem  armen  lUan  nnredjt  tl)ut.     Sieben  jeugen,  3t)r  jeuget  loiber 
unbilligteit,   toie  Oiel  falfdjer  jengen  finb  geineft  l'on  anfaugV    (vt)riftn»  mit 
falfdjen  jengen  getobt,  item  ©tepfjannS  gefteinigct,  »"^eugen  lonnen  falfc^  fein, 
S)rnmb  looUen  toir  Oon  l^mcidis  luristis  nidjt  leiben,  Ser  ^KHdjter  fol  fagen:  35 
e§  ift  me^r  gefdjetjen,  bas  falfd^e  Qtuc^m  finb  auffgeftanbcn.    S)rumb  Jöetjl 
3dj  mci§,  ba§  il)m  unredjt  gefdjidjt,  fo  lan  3Ä)  if)"  »ictlt  berurtel)len.    ^ini^t 
Ijat  fein  ßonfcienl;,  brumb  fragen  fie  audj  nidjt  nadjm  ])criculo  eonscientiae. 

29  folt  (nid^t)         33  Null  credendiini  est  testibus,  si  coustet  de  accusati  iiiuücenti;i.  r 
3TJ3S  Surift  Ols  cuiiscientiae  unt 


Ülr.  1  [fi.  3onuar].  305 

R]  fon,  fo  fol  man  fte  annehmen,  fo  jagen  toit  theologi:  hjir  fel)cn  bic  falfdje 
jeugen  ntd^t  an,  unfer  rcd)t  ift  alfo,  bein  re(?§t  jol  toeic^en,  unb  f)a'6en§  offt 
gefaget,  a6cr  bic  ftolcjcn  ^snriften  lialten  un§  für  narren  nnb  fagen,  fic  feigen 
un§  nic^t  an  mit  unfcr  tt)coIogia.     Sonber  hJoEen  Bei)  il)ren  rec^t  6Iel)6cn 

5  unb  rid)ten,  Exempli  gratia,  tcen  5Jtagifter  frofc^el  ein  toeib  neme  nad^  ber 
unb  nad)  ber  anbern  aber  nod)  ein§S  ©olten  tnir  ben  fpffertigen  ;^nriften 
ben  ^oc^mut  gftotteit,  ba^  fic  mid)  öeradjten  folten  unb  meljncn  f)crn  S)octor 
5pomeranum  ni(f|t  öorn  SSifd^off  bijer  ürd^en  erlennen  unb  galten,  ©onbcrn 
allein  gelten  unb  red^t  fein,  nm§  fic  fagen,  ha^i  toerben  fic  nii^t  erleben,  nnb 

10  fol  inen  ber  uBermut  ge6rod}en  unb  gefteurct  Uicrben,  ba»  fic  bic  d)riftli(^e 
gemein  gottc§,  bie  unfer  ßu^rfurftUc^e  gnabe  ju  Stugfpurg  auff  bem  reid)ftag 
confitirt  ober  6e!ant  ^ott,  unb  al  fein  täubt  unb  Icnt  unb  Icib  unb  leben 
jugfe^t,  bie  fotten  fie  nid)t  frf)met)en  ober  foHen  felbcr  gefd^metict  Uierben,  fic 
meinen,  fie  motten  toiber  mit  bem  Sapft  t)erein  fd^Ieic^en  nnb  bem  35ifd)off 

,5  ju  5}lein^  ju  gcf alten  fein,  loeil  fie  un§  nic^t  Dor  Sifdjoff  unb  pfart)cr  t)altcn, 
fo  muffen  mir  un§  toiber  nic^t  fd^emeu  unb  fie  öor  papiftcn  nnb  tcufctS  finbcr 
I)alten  unb  er!teren,  ben  ha§  ift  unfer  6[t)urfurfttic^en  @[naben  crnfter  befel, 
ba»  toir  ba§  ürc^en  rcgiment  rein  ermatten,  ha§  toorbt  gotte§,  bie  2(bfoIution, 
bie  gtoiffen  ju  troften  unb  bie  Sacromcut.    9Jo(^  OerIad)en  fic  e§  unb  Ijatten 

20  un§  öor  narren  unb  looltcn§  über  ben  S3apft  re^t  fiaben,  toolan,  id)  loil  ju 
fetten,  ob  fie  il^r  erlogen,  erbtest  red^t  über  gotte§  toar'^afftige  loorbt  nnb 
f(^rifft  fe^en  toerben,   S)armit  toil  ic^  aber  nic^t  bertoorffen  f)abeu,  ba§  ba§ 


')  Fröschel  loar  zweimal  verheiratet.     Vgl.  Beitr.  z.  sächs.  Kirehiiyesch.  Bd.  14,  33  f. 

S]  Drumb  toil  3<^§  "ii^t  leiben,  Sa»  fie  in  meiner  ürd^en  ein  perplejitet  an= 
tickten  mit  if)rem  f(^ifitid)en  red)t,  benn  it)r  rec^t  fol  un§  toetc^en.    ßjem^jcl, 

25  bamit  3c^§  Oercterc:  toir  ^ahtn  offt  gcprebiget,  (mietool  un§  bie  ^uriftcn  fiir 
SBac^onten  unb  9larrcn  ()atttcn),  ba§,  toen  M.  grofcfiel  ein  loeljb  wai)  bem 
anbern  nimjjt,  fei)  er  lein  disamus,  fic  Italien  it}n  aber  für  lein  prebiger  ober 
))aftor,  >Del}l  er  ein  et)eman  ift.  Se^^et,  loo  finb  U)ir  ba^eim,  @o  muffen  fie 
au§  unfer  lirc^cn,  fie  folten  nit  t)ierin  fein,  fonbern  mir  mollen  fie  aufmcfferu 

30  au§  bem  ftuet,  barin  fic  ftct)cn,  locil  fie  mit  bem  Sapft  l)ereiu  loiber  fd^lcic^en. 
Tales  perplexitatcs  couscientiarum  tooÜen  ttsir  uit  leiben,  '^itm.  6t)urfuift 
toirbS  au^  nir^t  leiben,  bo§  ber  2.Mfd)off  öon  Wm^  l)ic  fol  feine  S'nriftcu 
(jaben  unb  un§  unfer  gonfiftorium  regiren,  '^6)  teil  mit  if)nen  brau,  fie  fotten 
mtr§  ntt  mer  f^un,  3l<^  loil  mit  i^n  unein§  fein  unb  mic^  reblic^  berbrennen 

35  unb  fcTjeu,  ob  fic  got§  ioort  unter  fic^  luerben  bringen  ober  3cf)  fic  it'tter 
gotte§  mort,  mir  motten  it)rcn  l)ot)mut  unb  iÖepftifd),  5Jtein|ifd}  abgottcrel} 
nid)t  leiben.    ?lber  mir  tooUen  ba§  red^t  nid^t  oertoerffen,  fonbern   loben§, 


2.5  De  cligamia.  r        2^130  fonbern  bis  SBapft  unt 
Sut^erä  äiSette.   XLIX  20 


306  ^rebigten  bcä  3a{)tcl  1544. 

R]red§t  ijat  utiljt§  folt  fein  itiib  alle  redjt  auffge^oBen  finb,  fonbcrn  ii)X  toift 
Legem  esse  hoiiam,  Sniietam  et  iustam,  lueil  mauy  VCC^t  ^elt,  aber  ber  t)Or= 
lerten  ;,''iuriften  bubeicl),  furltii|,  falfrfje  ipractifen  uiib  mifbrüm^,  bcii  luoüen 
luir  gar  öertDcrffen  unb  fie  flu§  ber  fird^en  jum  teiifel  jagen,  nnb  follen 
Uiiffen,  baö  haä  conjiftorium  ntt^t  in  ifjren  rcdjt  fol  fte{)en,  fonber  c§  fol  '•> 
unbcr  ben  ptarr^er  fein,  bo§  fag  id)  cud)  jungen  gefetten,  bie  if)r  ^''^uriften 
luolt  Serben,  nid^t  ^nm  fdjrecfen,  fonber  jur  Oerninnung,  ba§  i^r  tuolt  from 
unb  e^rlid;e,  auffridittge  ^uriften  toerben,  unb  nic^t  alfo  ba'^in  f(abern  in 
ber  t)oricf)ten  fad)cn,  aU  tunt  fein  "s>"-'tft  fein,  er  niufte  folc^e  bofe  praiftifen 
braud^en.  '" 

©e^et,  lDa§  tt)un  fie  icjnnber  nod)  bei)  un§  in  ben  fjeHen  lidjt  be§  liebeti 
©uaugelii,  Inen  einer  mit  feljner  fad^en  fompt:  lieber  t)er  Soctor,  I)elff  meiner 
fadjen,  fo  folten  fie  fagen:  luas  ift§  für  ein  fat^.  Kespondet :  alfo  ftel)t  fie, 
bie  gelegen()cit  ^att§  jc.  ©o  fie  merdten,  iaS  e§  ein  bofe  fac^  tncre,  folten 
fie  fagen:  lieber  freunbt,  ber  fad)en  nnberfte(]e  id)  mid)  nid)t,  e§  ift  ein  böfe  '^ 
fac^,  gel)e  ()in  unb  üertrag  bid)  mit  iljm  auffS  beft,  alö  bu  tanft,  ''M),  lieber 
i)er  £)octor,  l)clff  mir  bod;,  e§  fol  an  gelt  nid^t  mangeln.  SBolan,  ic^  loil 
fo  oil  f^un,  als  ic^  lau,  id)  loilg  iool  aufffc^ieben,  Ahmt  il)r  baB  tl)un?  ^a 
hjol,  3el)en  jar  ober  lenger,  il)r  muft  mir  ^ctjcn  taler  anff  bie  l)anbt  geben,  toolt 
il)r  ha§  t^un,  fo  jelet  l)er,  ha  be>riet)fen  fie  mit  iren  Inerden,  traten  unb  leben,  20 
S)arnac^  ge^en  fie  Ijin  nub  Irerben  gar  from  nnb  fagen,  fie  fonnens  ni(^t  auffuren, 
Voolan,  lunt  il)r  nid;t,  fo  tan  ein  anber,  (Si),  fol  ein  anber  ba§  gelt  öerbinen,  fo 

S]  aber  il)re  buberet)  inollcn  tnir  nit  l)aben,  ^^tjr  ^unge  gefellen  foUt  :^\nra  ftubiren, 
aber  fel)ct,  ha§  '^ifX  red)t  ftubirt  unb  anff  etore  praeceptoie.s  fel)et,  Sie 
tropffen  ttjun  alfo,  luenn  einer  eine  bofe  fad^e  ju  i^ncn  bringet,  fo  fonnen  25 
fie  bie  fad)e  nidjt  loben,  aber  ha§  t)ert)cif3en  fie,  ba§  fie  U)otlen  aufffi^ieben. 
2)0  3elet  mau  benu  bat)er,  unb  Uieun  fie  fd)on  gern  Iroltcn  abloeifcu,  bod) 
toeil?'  bie  anbern  üerbicneu,  luollen  fie  eis  lieber  biemeil  aunemcn,  locil  fie  nu 
ein  unrechte  fac£)e  tooUen  l)elffen  unb  anfffdhieben,  "^aben  fie  (5l)riftum  öer= 
faufft  nmb  30  ©ilberlinge.  C-)cift  hai-  ein  ^urift?  Scr  fein  fac^  baljin  30 
rid;t:  ^c^  lüil§  in  bie  leug  fpileu  unb  bie  lent  mnbe  madjen.  3^en  ^ui^Ut"' 
folte  man  ^ung  aufreiffen,  l)enb  ab^atoen,  ^d)  mag§  aufff (Rieben,  fo  lang  ^si) 
loil,  20  3ar  jc.  S)a§  fage  *s<^  "id§  jungen  :?furiften.  Ins  ift  redjt,  aber 
folget  elorem  praeee|)t(ii-i  nit  in  abusii.  3<^  ')ftti5  nid^t  gegleubt,  ba§  unfere 
^uriften  foUen  noc^  ^papiften  fein,  fo  mil  3d)  fie  mit  meinem  ^^aftor  au§  35 
ber  fird^en  nnb  ßonfiftorio  jedjen,  ^^d^  loil  ttnber  fie  Ijnnbetn  mit  aüer  mai^t, 
31}r  biug  ift  ein  bred,  \m5  gelniffcn  belaugt,  Sie  l)aben  teiu  gclüiffcn,  nemen 
ein  tl)aler  ober  s  nnb  filmen  an  bofcn  facf)cn,  gewinnen  fie  nid)t,  fo  Ijaben  fie 
gleidjhjol  baö  gelt  berbienet,  3lbcr,   lieben  gefellen,  irret  euc^  hierin  nid^t. 


25  III.  De  prolongatione  caussarnm  iniustarum.  r         30132  §eift  l>is  ab^aVaen  unt 


mx.  1  [6.  Sniiimr].  307 

R]  lan  i^  aud^  bie  tunft,  unb  fvaucn  fid)  etn§  bafur  in  !opff,  got  geb,  loo  bic 
tljalcr  l^erftie^en,  bo  erloift^t  man  fie,  unb  ju  fe'^eu,  loie  tc^  !on  t)ctffen.  2i6cr, 
ftubier  anbcr§  im  redeten  obcv  bu  Infi  bcrbampt  in  afigiunbt  bev  Ijcl,  bn 
fogft§,  bu  loilt'j  Quftfcf)ibcn,  unb  I)Qft  bn  mit  G^riftum  Oev!üuff  e6en  fo  Inol 

■^  als  Subos  unb  Bift  aud^  luciferg  gfeEe,  ben  bu  fprid^ft:  3d^  lüeiS,  ba§  bie 
facfje  bö?  ift  unb  bu  unvec^t  l)aft,  notf;  Inil  id;  feljen,  ob  i(f;§  rcd^t  tan  mndjen, 
loeu  eä  ja  nic^t  fein  Inol,  fo  lan  ic^S  auff  fd^iben  ein  jor  ober  ^toaujig,  l)eift 
ba§  ein  ^"i^iBt,  hex  al\o  ^anbclt  unb  barmtt  umbge^et,  boi  e'^r  bie  leut  mub 
mncf),  boy  fie  mufeen  Oon  rec^t  ablaffen  unb  in  bem  grot  unb  neit  nlfo  bobin 

10  leben  unb  mol  barubcr  fterbcn'?  6»  Ijeift  bit  ba§  tjettifdj  feuev  auff  bcn  fopff, 
e§  loer  fein  tounber,  ha§  got  li§  bie  toelt  berfindfen  umb  fc^anbtiuriften  ^Dillen, 
unb  folt  folc^en  ftol^en  tvopffen  bie  jungen  au§  bem  ^al§  reiffenn  3c. 

^]  ftubirt  gleid^  tool,  Lex  bona  pst,  sed  legitime  utenti.  5tiemanb  U)tl  i^t  in§ 
rec^t,  fo  banbeln  fie,  !omen  fie  in§  redjt,  fo  ift  bic  fad)  oerloren,  5Davff  fid) 

15  fein  arm  man  gum  redeten  l)altten,  fie  freffen  bieloeil  bie  tt)aler.  ^^d)  bin 
3ornig  unb  trilS  auäj  fein,  £)cnn  fie  greiffen  mir  in  mein  Regiment.  S)a§ 
tüil  ^ä)  nid^t  l)aben,  ha^  ffiapft  unb  SJtein^  3Bittenberg  folt  regiren,  ^ä)  loolt 
mid^  et)e  mit  gluenben  gangen  jureiffcn  laffen,  Drumb  liebt  euc^  auS  bcr 
ürd^en  unb  trefft  ba»  lodj,  t)innen  iuil  ^äj  tnä)  nit  l)aben,  S)er  S9et[)let)emitifd) 

20  l^ert  h)il  fie  nit  :^aben,  ba§  fie  i^n  foEen  anberftoo  einfteigen,  S)a§  fag  ^ä) 
barumb,  ha§  toir  an  ein  anber  geload^fen  fein,  3c§  teil  i^n  aud)  man§  gnug 
fein  ^c. 


13115  5Jtemanb  lls  tratet  uni 


20* 


308  ^rebiglen  bc§  Sn^reS  1544. 

2.  13.  afanuor  1.544. 

^rcbiflt  nni  crftcn  Sonntng  nad)  (S^pipi}an\ä. 

R]  DOMINICA  I  POST  MAGORUM  FERIAS. 

Math:  3. 
iKaiiri.;i,  1  Sic   liodie   audistis   ex    3.  Cap:   Matii:   'Tuiic    venit'  jc.     S)Q§   i[t    ein 

treftliä)  (iuangLcItum,  baüon  man  nidit  gnugfam  fon  prebigen.    Hie  enim  videtis 
ba§  gro§  Uiniibciluciif,  beSglcit^en  n(}ii  est  in  tota  .s(n])tura,  ba  fi(f)  bic  @Dt=    » 
üä)e  ^JJlaieftct   ']o  nibcr  lefjt  nnb  offenbavet  fic^  fo  IjevrUdj  unb  flcrlicf;,  ba§ 
fi(^   bie  brcl)  pcrfonen   offcntlid)  bilben,   patei-  in  voce,  filius  in  humanifaite, 
Spiritus  sLauetus  ia  specie  corp[orali  columbae.     £)q§  tnog  ein  DffenBovung 
Ijeiffen.      Sunt   multae    .sententiae   in    script[ura   sancta    de    trib[u.'<    per.sonis, 
(|Uod   pater,   filius,   Spiritus   s[anctus   utius   Dens,   sed   iiuUa   talis  revelatio.   lo 
Unb    tft    ein   unbegrctffUd)    bing,    quod    istae    tres    distinctae   personae   unus 
Deu.s.    Ciuoniodo  unu.s,  cum  videu  tre.s?    Setl^alb  ficf)  bran  geftoffen  primum 
ludaei,   postea   in   novo  Testamento   mQnc()erIel)  Ie|er,    unde  non  essent  tres 
personae.     Maliomet  iactat  contra   nos,   quod   .simus   idolatrae.     Nemo   fan 
Iud[aeos   et  Turc[as   Bebeuten,    quod    tres   personas    unum   Deum    vocemus.   is 
Ipsi:  bie^  tft  ni(j^t  ein»,    äßev  tan  oEen  Sfarren   gnu9tl)un'?     Tarnen   est 


/   13  Iauu.arij  r 

1]  Math.  3.     D.  M.  L.  13.  lanuarij   1544. 

2)a§  ift  ein  trefflic^  (Snangcitum,  babon  man  nit  gnugfam  fan  prebigcn, 
Xenn  ba  fcl)cn  Inii  bn§  gvoS  lonnbexlucrd,  bcrgleirf)cn  in  Scri|)tura  nii^t  ift, 
boiiu  fiti)  bic  TOaicftat  fo  clor,  l)cll,  nntevjc^iebücl)  in  tentlidjem  bilbe  fcfjcit 
left,  ba§  möge  eine  Offenbarung  tjeiffen.  Man  finb  ttol  inn  bev  fc^rifft  fprnd;, 
ba§  bvcl)  peifon  finb,  aber  ba§  fo  nnterfdjieblid)  bie  tievjon  ium  einanber 
offenbaret  fein  unb  boc^  ein  gott,  baS  ift  un6egrel)fflid).  älMe  tan^  bod^  ein 
fein,  loo  i^r  brel)  fein,  unb  f ollen  fein  ein  einiger  gott?  ®a>tiiber  £)oben  fid) 
gcftoffen  ^^uben  unb  ntandjevlel)  t'c|er,  einer  t]at§  fo  lüollcn  baben,  ber  anber 
ülfo.  *JJla()omet  tobet  loiber  uu»,  baS  iuir  abgottcr  finb  unb  abgottcr  an= 
beten,  h3el)l  U)ir  brel)  gottcr  anrnffen,  2)a[iiu  tan  man  fie  nit  überleben,  ba» 
fie  gleubten,   tv'ix  beten  nit  brel)  gotter  nn,  fonberu  ein  ®ott,  9tber  baranff 

17  am  Rande  links  steht  Nouem  Sermones  vide  lib.  3.  (ol.  5  &  c.  am  Bande  rechts 
steht  Item  iiifni  duos  habes  fol.'  19J20  Manifesta  exhibitio  Trinitatis  )•  'JljiS  9)lon 

4is  un6e8«^fftii^  "«<         26  Mahomet  impugnat  Articulum  Trinitatis  r 

')  Ob  Stoltz  meint  Unsre  Ausg.  Bd.  36  Nr.  7,  S,  9,  12  und  Bd.  37  Nr.  3,  4,  ß,  ti, 
10,  13?  Sfxiler  kiime  noch  äie  Predigt  vom  II.  .Jdiiuar  l.'il')  vnä  mm  6.  .lamuir  l.'ilO 
in  Betracht. 


•nx.  2  [13.  Saitimt].  309 

R]  coufiniiatimi  mit  fo  Hiel  3cicf}cn.     Ista  doctriDa  ouff  un§  gectbct  mi  1500, 
unb  u[nfer  ^[err  ©ot  evl)nlten  contra  on)nes  Satanas  unb  ^Rotten.     Tdeo  tft 
bic  Offenbarung  tnol  ju  merden,   quod  pater  dicit:  'Hie  filius\    An  nomuiuti). 3,17 
habcs  pliircs?    Angeli  onines  et  quisquc  baptisatus.     Sed  hiiuc  discernit  ab 

5  omnib[us  unb  fc^Ieufft  bic  onbcrn  alle  au§,  Angelos  jc.  3d§  toet§  lein  <Son 
quam  istum.  Ideo  ^ietinitur:  fonbeve  in  QU§,  et  dicit:  pliires  habeo,  sed  is 
unicus  et  praeter  eum  nullus.  Hoc  non  dictum  de  Angelis,  proplietis, 
Sanctis.  Is  unicus  et  Spiritus  s|anctns  praedicat  unb  beltieifct,  quod  verus 
Dens.     Dens  coelos  fecit  per  verbum  3C.     Sic  Spiritus  s[anctus  est  Creator, 

lü  ut  nemo  Creator  nisi  Dens.  Ideo  cogimur  fateri,  (]uod  tres  personae,  pater, 
Filius,  Spii'itus  s[auctus,  bie  ftnb  ein  einiger  ®ot.  Quomodo  hoc  inteillgitui-? 
S)u  foIt§  nic^t  Begreiffen,  sed  crede  verbo  Del,  ut  unicum  Deum  ndorrs, 
sed  istum,  qui  pater,  Filius,  Spiritus  s[anctus  est.  De  hoc  praedicaiiduni 
praesertim  isto  tempore,  bo  ber  Zuxä  erju  tttt  tntt  feinem  ©lauBen.    @ot 

15  ijat  \iä)  fel6§  unterfd^eibet:  Pater  habet  vocem,  Filius  liunianitatem,  Spiritus 
s[anctus  speciera  columbae.  Quae  lüeit  öoneinanber  gef (Reiben,  non  tnntum 
substautialiter  3c.  Sed  quando  ratio  brein  !om)3t,  U)il§  urteilen.  S^ue  augcu 
unb  aü  fin  jU  et  die:  Dens  dixit.  Hoc  dictum  nac^  ber  gefd^ic^t,  ut  scias, 
i|Uod  hist«ria  sit  semel  facta  visibiliter  et  non  ccsset  usque  ad  novissLimum 

S]  20  fte^en  fie:  6l)  bre^  lonnen  nit  ein§  fein,  äßoEan,  bie  le'^r  tft  nit  mein,  gott 

.i)at  fie  biffjer  laffen  in  ber  ürcljcn  leren,  Sie  lere  gibt  un§  gott  unb  fprtd}t: 

'Hunc  audite'.    äßie,  l)aftu  benn  mel)r  fön?    ^a,  @ngel,  9)ienf(^en  finb  nuc^i"iittii.i7,6 

mein  fon,  3l6er  "^ie  fc^leuft  er  aCe  anbere  au§  unb  fprid^t:   S)a§  ift  mein 

@on,  fd)leuft  alte  anbere  au-?,   3(^  tuei?  lein  anbern  ©on  benn  bcn,  Sa'^er 

25  folget,  baö  er  mu§  »oorer  @ott  fein,  benn  er  fonbcrt  i^n  au§  aufn  Sngeln, 
unb  ift  nit  gerebt  öon  ®ngeln,  ^rop'^cten,  ^el)ligen,  bie  au§  gnaben  föne 
Serben,  fonbern  er  ift  tion  ctoigteit  ©ott,  (Sott  ^ot  l^imel  unb  erben  burd) 
Wott  gcfdiaffen,  ba  ift  nicmanb  fil)cpffer  benn  ber  rechte  @ott.  SM  aber 
fd)mebt  ber  bLeiHge  geift,    ber  öatcr   fpric^t,   ber  Son  left  ft(^  teuffen,  Sie 

30  mag  man  nu  breli  menner  btiffc»  ober,  luie  man  luil,  aEcin,  ba?  Uiir  gleubcn, 
6^  feien  brel)  unterfd^ieblic^e  perfon  unb  ein  gott.  ©old}§  ift  furncmlid)  i|t 
jur  seit  ,^u  leren,  itiet)l  ber  lurd  mit  feiner  ler  bal)er  bringt,  Snpft  fdjluctgt 
aud)  fttE.  ©0  mußen  toir  ^ie  faffen,  £)a§  ein  groffe  unterfdjeib  fei),  non 
specialis  solnm,  fouberu  fd|ier  in  goncre,  35enn  taube  ift  ja  toeit  bon  menfdjeit, 

35  3lber  Ijie  mus  man  bic  äugen  jutljun,  Mathematicu  trifft  nidjt,  c§  ift  ,\n 
ijo^,  "iRai)  ber  gefd)id)t  lerne,  ba§  bie  historia  ein  mal  gefd^e^en,  nimmer 
mel)r  auff^^ore,  bi§  ba»  un§  ©ott  famle  in  ein  t)auffen  ein  mal  fid)tlid},  ba§ 

22J23  Diecernitiir  filius  Uei  a  coeteris   adoptatis.  r  24126  So^er  bU  ^e^Iiflen  unt 

29  Uiscretio  personarum  diuiiiitatis.  r  36J37  iaä  bis  ftdjttic^  unt  Idera  quotidie  fieri 

quod  in  apparitione  loannis  factum,  r 


310  ^Stcbigten  bc?  SatjreS  1544. 

R]  dieru.  Tcxtiis  clicit  clare,  quod  Iohan[nes  vidit,  sed  fit  quotidie  adliiic,  quod 
videudum  oculis  fidei.  Tum  <'oeluin  apertum.  S)er  f^ut  fi(f)  nii^t  ^It,  6i§ 
('.\t[remus  dies.  6§  ift  noc^  ()cutig§  tag?  ber  A^imel  offen  u6cr  bic  gan^c 
toelt.  Hoc  notandum,  ([uod  uoii  cessarit  historia,  ut  dicitur  de  Davide  et 
aliis:  Hoc  fecit.  8ed  die:  Celiim  a  tempore  isto  est  apertum.  Si  vides  s 
baptisari  infantem,  Sacrameutum,  Absolutiouem,  ministerium,  quod  fit  secun- 
dum  regnum  Christi,  die:  coelum  est  apertum,  patris  vox  sonat,  filius  stat 
in  aqua.  Si  coelum  clausum  esset,  quis  vellet  baptisare,  {jrebigen,  @acrn|tncnt 
rcidjeii,  afifotöiren?  Hoc  regnum  fieifft  ba§  r)imeliet(f),  ha  6^riftu§  ben  r)imel 
$oijci.  c,  12  nuffgctf)an  et  Spiritus  sLanctus  fc^tiiebet  et  pater  dieit:  'Vinea  mea  coram  lo 
me'  3c.  S)a§  Ititr  6[)viften  billic^er,  e{)iii(^er  letien,  ut  seraper  praedicemus 
hoc,  admiuistremus  .Sacra[meuta  et  cogitemus:  hü  fi^t  pater  et  dieit:  'Hunc 
audite'.  Non  cogitemus  coelum  clausuni,  ja  bei"  ßue,  SalD  i.  e.  carnalib[us. 
übi  ("hristus  est,  ba  fielet  ber  {)intel  offen.  Seimus:  Christus  baptisat,  ad- 
iiiinistrat  Sacra[menta,  ntif otütret ,  S)a§  Jrtv  S^riften  tool  urfad^  fetten  in  '•'■ 
jud^t  unb  ^eiligen  Ie6en  JU  tuanbeln,  cum  coelum  apertum  et  Angeli  canant  3C. 
Sed  Deus  deserit  nos,  persequutionem  patiraur.  Hoc  fit,  ut  tentetur  fides 
ua,  S)as  @ot  niiff  bit^  nd)t  fint,  C6  bu  bn§  glenBeft  ober  nic^t.  Si  Chri- 
stiauus  CS,  muftc  i'i)s  i)imti  unb  erben  untetgel^en,  e^e  ein  i)üi  gefriunmet, 
ead).  2,8  jufd^anben.     'Qui  vos  tangit,  me'  k.    Sa   gefjort  aber   @lau6   ju.     Non  so 

S]3oT)anne§  gefagt,  afier  e§  gefdjic^t  no(^  {)eutig§  tage»,  d'6  ^ä)  nnb  bn  fc^on 
nid^t  mit  unfern  !uf)e  äugen  fefjen,  fonbern  mit  ben  angen  beä  l)er^en.  Ter 
I)imel  l^ot  ftrf)  nnffgetljan,  tl^ut  fid^  nit  itiber  ju,  "bis  haB  Itir  alle  f)inein 
fein,  ba§  foltii  nicrdEen,  baS  bic  f)iftori  nit  f}nt  auffgeliort,  toie  man  non 
^fracl  mod)t  fagen,  finb  burcf)§  rote  ^JJfcer  gangen,  fonbern  toen  man  tenfft  25 
ober  mit  tenfft  im  iprebigampt,  absolutio,  ©acramcnt  nnb  lra§  gefd^tdjt  nad^ 
bem  ifiegiment  be'3  ()errn  (^^riftt,  ba  fdf}tne6ct  bie  tanbc,  ba  fprtc^t  bic  ftimm, 
ba  fter)t  gotteS  Son  im  tüaffer,  ba§  bu  uic^t  barffft  fagcn:  @ott  f)at  3uge= 
fcf)loffen,  inir  mogcus  madjen,  lüie  loir  looflcu,  ^a  ha-i  9Jegimeut  f)eift  fiimlifd), 
So  ber  l)ixx  6I)riftn§  ben  f)imel  tjat  Quffgctf)an  unb  3C.  S)a§  \mx  6f)riftcu  mögen  so 
billid^  fagen  nnb  front  fein,  gott  bandfcu,  ba§  luir  üauff,  Inort  t)a6eu,  unb 
fo  bcudfen:  S)a  ftqt  ber  Oatcr,  ber  fprirfjt,  ber  l)l.eiUgc  geift  f cf;mebet ,  2)cr 
©on  fprid^t:  ^^  bin  bei)  eu^,  S)er  foJr  unb  fuf)e  ift  ber  t)imel  äugcttjnn, 
Wicr  uns,  Ino  6f]riftu§  ift,  ha  ftcbet  ber  [)imcl  offen,  fo  loiffen  Iwir,  ba» 
CtjriftuS  teuffet,  prebigt,  abfolöirt  unb  Sacramcnt  rcirf}t,  So  foltcn  lotr  in  35 
furdjten  leben,  tnel}!  bie  bUi^ge  Srclifaltigfeit  nmb  uni  t)er  ift  fampt  aüeu 
(Engeln,  lüie  fte  loaren  in  ber  Cf)riftnad)t,  Db  loir  nu  f(^on  muffen  leiben, 
nod§  ift  Öott  bei)  un§  unb  mn§  un§  nicmanb  ein  berlin  trummen,  luer  cud) 


26120  unb  bis  mir  vnl  Appaiitio    tiinitalis  perpetu«.  r  34  'Üitv  bis  pffen  unt 

Miuisteiium  Kiiansielii  ciisc  Christi,  r 


9lt.  2  [13.  Srtiumt].  311 

R]  videmus,  quod  Christus  baptisat,  pater  absolvit,  Spiritus  s[auctus  uBct  un§ 
fc^loeBt.  Non  tantum  in  coelo,  sed  stat  in  lordane.  Sed  hoc  dico  Ciu-i- 
stiaiiis,  qui  hanc  intelligentiam  habere  debent.  S)i§  ift  ein  rcgittient,  ha 
G^riftu§  inne  regieret,  pater  mit  unS  rebet  on  unterlag  et  Spiritus  s[aüctus 
5  über  nn§  fd^toctet.  Si  vis  seire,  qimle  regnuni,  Paulus  dicit:  (Jui  l)enedixit 
nos  mit  nH  l)iinlif(f)  jc.  Non  mit  golb  uub  filber,  portiden,  quae  ftcrblic^,  ba 
lontg  unb  furftcn  muffen  3c.  Sinb  irbif(|  guter,  bie  [terben  mit  un§  unb 
toir  mit  inen,  nemen  feinen  fabcn,  fetter  tnit  3C.  Sed  ber  fegen,  qua  mos 
benedixit  in  aücrlet)  geiftlic^en,   tjimlift^en  gaben.     Item   phis:  '  Cousederc  ew  •->,  e 

lu  fecit  in  coelestib[us',  in  bem  ^imlifc^en  ftuel,  bQ§  h)ir  ft|en  ri(^ter  in  '[)im= 
lifc^en  gaben  unb  regieren,  ri(f)tcn  nid^t  tueltitrf),  sed  in  foIrf)eu  groffen,  f]err= 
liefen,  non  nuuidane.  Quia  Christianus  praecipue  in  ßant^el,  quia,  quod  facit 
pastor,  ego,  facmius  nomine  omnium.  Ibi  tales  reges,  ba§  lüir  regieren  ubcr 
©unb,  Sob  et  omnia.    ^'a  geiftlic^er  iueife  ut  Reifer,  papa,  nic^t  Jrie  ßtauä, 

15  öon§,  unein§.  9(ber  ein  foldjer  |)err  bin  id^  umb  beinen  IriHen,  ba§,  irenn 
i(i)  peccatori  dico  et  porrigo  manum  et  impono  capiti  et  dico:  Tibi  renn'tto 
peccata.  S)a  fpred^  ic§  ein  folc^  urteil,  ba  ber  Seuffel  für  jittert  unb  bebet. 
Ttem  baptiso  iufaiitem  unb  teuffe  mit  ber  fcf)cnblid^en  ^anb  in  nomine  jc. 
©0  ift  ha§  ünb  loSgefprod^en  mit  ben  loorteu  a  morte,   [)eccato,  Diabolo. 

20  Item   cum    administro    Sacramentum:    'Hoc   corpus'  K.      Item    cum    ordino 

S]  anrnret,  ruret  meinen  augopfel,  iuer  eud)  auffnimpt,  uimbt  mid)  auff,  S)a§  l/^'J',-,,^!,^/^, 
folten  \vix  gleubcn  unb  inu  be^eruug  beS  lebeuä  nn§  f(f)idEcn,  S)aä  unfer  leben 
fei)  ein  ^imlifc^  (eben,  5lac^  bem  ,3rbifcf)cn  ifts  ein  onber  leben,  ober  inn  ber 
6^riften!^eit,  bo  tmtcr,  ©on,  I)[ci(iger  geift  bei)  nnä  leret  unb  ©acrament  gibt, 

w  S)aa  ift  gotte-5  IKeict},  ber  unS  gefeguet  ^at  mit  aücrlel)  £)imlifif)en  geiftlidjen 
gaben,  |)at  unl  nit  begabt  mit  betlif(^en  gaben,  ba  !onig  uub  furfteu  mit  jn 
tt)un  tjnbcn,  bie  fterbcn  mit  unS  unb  blel)ben  ^ie.    91ber  ber  fegen  in  aÜerlcp 
geiftlirfjcu  f)imlifd)en  gaben  ift  einig,   Consederc  nos  fecit  in  coelestib^us,  inew.  a,G 
bie  l)imlif(i)e  ftiil  fi^en,  unb  finb  ÜJic^tcr  in  ^imnfd}en  goben,  nit  Irettlidjen 

30  fad^en,  bie  ge()oren  unS  nit  ju,  bo  ()at  bie  loclt  irc  furfteu  unb  ^ui'iften, 
foubern  in  I)imlifd)en  fachen,  S^eun  ein  t^itjriftcu  5Jcenfc^,  ber  im  ampt  ift, 
finb  fold)e  t)errn,  regiren  über  tob,  funbe,  Icuffel  uub  alle§,  lua§  ift,  geift= 
lidjev  hjeife,  rid^ten  nit  3lt)ifdl)en  rjalhim  unb  Cae.sarem,  ba  get)oren  anberc 
5)iid)ter.    2tber  ein  fold^er  ^err  bin  ^^J  m't'  bn,  ^sä)  an  beine  ©tabt,  S)a§, 

35  lueun  3id)  einem  armen  ©unber  bie  f)anb  auffn  lopff  lege  unb  fpred^e:  Dir 
finb  beine  ©unbe  üergebcu,  fpred;  id)  ein  fold)  nrtepl,  barfur  ber  S^euffel  fid) 
entfe^t,  3)enn  bu  bift  loa  gefprodjeu  öon  2;euffelä  gcloalt,  tob,  gcfe|,  luo  bir§ 
crnft  ift,  5Ülfo  aud),   loenu  ^^dj  teuffe,  fpred;  '^d)  bas  finb  lo§  bom  S^euffel, 


23    Regnum    t'liristi.  r  25126   C'ollatio   doiioruin    corporalium    et    coelestiuni.   r 

29  Quae  siut  dona  coelestia.  r        37  Efficacia  Miiiisteiii  uostri  r 


312  *4*«i>iglcu  be§  3nt)rci  1544. 

B]  sacerdotem  et  dien:  S)u  folt  ein  priefter  fein  3C.  S)a§  ift  rci^t  iinb  jol  bcr 
Süeuffel  nicfjt  luel^ren,  qviia  habet  verbum,  Eiiangeliuiu,  quod  papa  nos  vocat 
Hacreticos,  noii  habet  meliorem  baptismiim,  Ecclesiara,  Sacra[mentuiii  et 
omnia  tetner  unb  getuiffer,  Et  claves,  (|uas  öerbertet.  Bap[tismus,  Euang[e- 
liiiin  tft  Xiä)t.  21^  bu  almec^tiger  ®ot,  (|uam  opulcntissimc  au§9cf(^ltt  nou  5 
tantmn  ista  i'evel[atione,  sed  etiam  mit  attev  ntQ(i)t.  5t^  quam  debeimis 
grati,  dat  mihi  potestatem,  ((iiain  ipse  habet,  quia  nos  imponimus  manum, 
gilt  fo  öiel,  ac  si  Dens  ipse  jc.  Etiam  puer.  mulier  dicens  absolutionem, 
(piia  e;^t  membrum  Christi  et  hal)et  potestatem.  Per  hoc  non  eonteraneudum 
publicum  offitium,  ba^  h)il  er  unöerarfjtet  iioben.  Sed  in  not,  et  uemo  ba  i» 
tnere,  unb  jprecf)  puer  k.  ©o  gar  reicfilirl)  f)at  ulnjer  ^Icrr  @ot  feine  groffe 
gnabe  et  dicit:  ipiiequid  faeiiiuis  auff  fein  ge[)ei§,  ba  luil  er  ic.  Sic  se  au§= 
jd^ut,  bO'j  er§  lutl  burd)  unfer  f^anb  unb  munb  gelfjan  I)a6en,  posset  Itnber 
jeugen  ut  Adam  et  Evam.  Sed  h)tl  per  man  unb  tucifi,  et  posset  baptisare 
ot  remittere  pcceata  sine  meo  ore  et  mauu  3C.  Sed  lüil  fid^  fenden  mit  is 
feiner  getoalt  K.  Qualis  gloria  Christianorum,  si  eredimu.s.  Xos  danmamus 
l>iab|olum  im  geiftlidjen  rcgiment,  aliud  est  quam  homines  obsessi  leibltd^. 
Slter  getfttidj,  ba§  id)  mag  fageu:  Abi.  Satana,  huuc  ab-solvo  jc.  ®o§  gebiet 
ic§  bir  au§  !rafft  unb  madjt  Dei,  ber  mir§  befolgen.    Sic  imponens  manum 

Sli^t^Jn  nitt  ^cr  tjanb  reid^  3(^  bir  ha§  Sacrament,   Stei"  orbinir,  Senn  loir  20 
l^aBen  ß^riftum,   be§  loort  unb  lanff  h.nr  i\dbm,   Itir  tjaBcn  eine  reinere 
Sauffc  unb  (Suangelium  benu  bcr  SBapft,    trenn  er  un§  fc^on  te|er   fc^ilt, 
S)arnac^  fragen  Itttr  nit,  Slauff,  ©d^luffel,  Sacrament  finb  retfit,  3t^  Qttmed^= 
tiger  ®ott,  Une  Tinftu  bic^  gegen  nn§  auf5gefcfnitt  mit  aller  mnd)t,  bie  bn  l)aft 
nit  allein  mit  bcr  Offenbarung,  unb  bic  geliiaU  gibftu  beii  ametfjtigen  jungen  25 
unb  fauft.    ?lIfo  aud^  loenn  prebiger  nit  ba  ift  unb  mein  gelriffen  hjolt  Oer= 
,jagen,  !em  ein  finb  ju  mir:  0  lieber,  fpric^  mir  bie  abfolutiou,  lege  mir  bic 
t)anb  auffn  fopff,  ift§  gar  fo  trefftig  tun  bcr  not,  3)a§  niemanb  ba  toer,  haS 
niemonb  fönt  ju  f)ulff  fomen,  fo  gar  reid}lic^  Ijat  got  feine  gemalt  aufgegoffen, 
unb  er  toil§  gettjan  fjaben,  too§  3d)  inn  feinem  bcfelt)  tljue.    S)otf)  fol  man  30 
Ministerium  publictmi   nit  licrad^tcn.    ß5ott  font§  aber  tool  anbcr§  mad^cn, 
loilS  aber  nit  tfjnn,  fjat  fid}  looUcn  auffc^utten,  Wenfc^  toerben  unnb  feine 
^atur  fo  aufgiffen,  3a§  91lenf(^cn  ^anb  unb  5)lunb  fo  grofSe  bing  follen  auf= 
rid)ten,  loir  üerbammen  3;euffel  im  gciftlidjen  Ütegiment,   S)cnn  ba§  ift  eine 
Sonberlic^e  plage,  incnu  bie  Scut  letplid)  bcfcßcn,  haB  gel)t  unfer  9}cgimcnt  ■<!> 
nit  an,  Slber  loa»  getuiffen  belangt,  bie  fpred^cn  loir  lo§  au§  f rafft  unfcr§ 
ampt§,  S)enn  (Sott  t)at§  olfo  befolgen:  loa§  hu  toirft  lofen,  fol  lo§  fein,  loo 


23/25  2lc§   hin  allein   um  29  Viitus  Christi  r  SOjSl   3)odö   hin  «croöfjtcii  wn« 

3.3/36  Sa§  bis  an  tmt       Ministerium  pertiiiere  ad  Conscientias,  non  ad  obsessos  corporaliter.  r 
37  unten  am  Seilenrande  stelU  Priuati  hominis  absolutio  in  uecessitate  quam  sit  efficax 


"ütt.  2  [1.;.  Sniiuar].  313 

R]  peccatori  dico:  Quodcuuque  solveris  JC.  Qui  Iiabet  iiialam  conscieiitiain, 
fpretfje  iias^torem  an,  Si  non,  proxiimiin,  ©el)  gufviebcn.  S)a  I)Ctfft  ©.  ^anl 
fi|en  mit  Gl^rifto  in  ^imlifc^en  ftuelcn,  ba§  uu§  ®ot  maä)t  gegeben  ubci; 
@unb,  Sob.     5}lein  3oi"n  non   est  corporalis.     Sed  aeterna  iustitia,    vita  jc. 

5  sunt  geiftlic^  unb  I)imlifd),  quae  raanent.    2)0  ijcit  unfcr  @ot  fein  mntfit  k. 
'Nescitis,  quod  Angelos  iudicatis'  i.  e.  positi  iudices  über  bie  englifc^en  ©ciftei', '•^"'^  '»•^ 
3!euffel?    'Super  aspidem  ambulabis'  jc.    Sic  nostra  prima  niator  dixit:  'Semen  *'ii)'Jjc'|,ib 
nuilieris'  jc.  i.  e.  Christus  et  sui  Christiani  cum  eo  foEen  bic^  richten,  livteiten, 
öerbamincn,  @§  tl)ut   im   augbevmaffen  hielte,   est  super  Spiritimi,   baS  i^ 

10  elenbcr  OJIenfc^  jol  in  Oerbamnien,  eripere  ei  animam  ex  potestatc  unb  Io§= 
fprec§en  k.  Christianus  hoc  intelligens  prae  gaudio,  quam  abundc  QuSgefd^üt, 
(|nid  snmus  ego,  tu,  ad  istam  gloriam?  Ego  mortalis  et  tu.  Tbi  fi|en  linb 
tüüvten  fd^Iangen,  froten,  luurm  unb  lüoHen  bie  pntredo  et  vermes,  smmis 
ntaben,  froten,  ©(^langen.    Äein  propbet,  Stpoftel  beffer  benn  \mx.    Et  ju 

'S  »tiarjcit^cn  geben  bie  propbeten  t>or,  unb  Senfe,  trian|cn  finb  Horbraber  ber 
äutnnfftigen  SBnrm  im  ®rab,  yioä)  fot  nnfer  @ot  ein  folc^  f)anb,  ^unc\,  bie 
nid^t§  tft  benn  ^Jfobenfpeife,  Satanam  mit  fnfl'cn  tretten.  ©olt  er  niifit  ^ornig 
fein.    Et  hoc  non  solum  mabenfotf  t{)nt,  bQ§  ()imlif(^  rcgiment  ^nben.    Sed 

s]  nu  bofe  gelriffen  finb  unnb  irr  locrben,  fol  !^sc^  5paftorem  anfprec^en,  3ft  @r 

20  nit  ba,  5}^ein  9?e(^ftcr  S'Jac^par,  ber  fol  mir  fagen:  ©el)  getroft,  bir  finb  beine 
©unbe  Hergeben.    £)a§  ^eift  51.^anlu§  cousedore  in  coelestib[ns.    ?lber  menget 
mir  l^ie^er  nicfjt  äeitlic^  reif;t,  boS  fterblic^  fein,  Senn  I}ie  tjaben  toir  geiftlicfic 
gueter  ,^uric^ten.    'Nescitis,  (piod  Angelo.s  iudieabimus?'  ©er  ©d()lQngen  foltn  i.  fliH.c,3 
onffm  !opff  gebn,  e§  t^ut  ibm  tool  tDe()e,  2lber  leiben  mu§  er§,  benn  ju  nnferw.  oi.  13 

2s  5Jiutter  fagt  got:  'Semen  mnlieris':  'T)te  t^bi'iften  mit  i^ren  b^rrn  foUcn  bi(^  1. »Jofc 3, 15 
3ntretten,  Der  ftot^e  geift  ift  brob  ,^ornig,  ba§  er§  leiben  fol,  ^orftn§,  'Senffei, 
loB  mir  bie  ©el  ,^ufriben,   benn  6^btiftii§  t]at  fie   ertofct.     2ßer  baä  fontl) 
glenben,   ba^  er  fo  groffc  getonit  f)nt,  folt  er  nit  lieber  ftcrben  benn  leben? 
2Bq§  biftu  bot^?  ha  finb  fc^longen,  froten  im  grab,  bie  toarten  mein,  baä  fie 

30  bie  foftlic^en  gnttreben  freffen,  beffer  finb  trir  nit,  unb  ju  toarseic^en  gcf)en 
^^nbor  f)er  tnanl^en,  f(öl)e,  teufe,  bie  brabnnten  toolten  gern,  bas  loir  tnug 
modjten  in§  grab  fomen,  loaS  ftol|iren  iuir  benn?  9foiI)  fol  gott  mit  einer 
fold^en  jungen  unb  ^anb,  bie  ein  moben  fpeife,  bem  Seuffel  einen  troli  be= 
toeifen,  baS  fie  if)n  unter  bie  fu^e  tretten  fot.    ©olt  er  nit  ^ornig  brob  fein? 

:v.  unb  ba§  tfjut  nit  eine  ftincfenbe  ^anb  atiein  fold)  gro§  tuercf  unb  t)imlifd) 
'Jiegiment,  fonbcrn  fie  ift  aur^  nodf)  funb^afft,  ben  «ortet  bat  er  nod),  ©ein 
eigener  famcn,  fein  gepflanzt  bing,  ba§  er  in  bie  uatnr  gebrad}!  f)at,  bie  fol 


J4  benn]  bet  29  Cliristi.'ums   aonimnosus   et   Limuii  pofeus  adiier.sus  Salliiinam.  )• 

37;314,31  unten  am    Heitenrandc   sieht  l'iaesenti.'i  Cliristiaiioium  aduersus  Diaboliiiii,  otiatiiHi 
iu  hac  vita  aerumuosi  suut  et  peccatis  obiioxii. 


314  ^tcbigtcii  bei  ^a^xeh  1544. 

Rlqiiod  iiiaiius  ndliiic  peccatiini  liabet,  cor  ftetfet  öoUcr  funbe,  Bofcr  flcbaiidctt, 
Et  fol  noc^  bemutigen  ben  t)of)en  ©eift,  Promittit:  ^ä)  \ml  inen  vcbeii,  tcnffen, 
et  oninia  mea  erit  ])ote.stas.  311)  qnanta  miseria,  (luod  ista  prodiuia  et  inira- 
cula  Dei  noii  praedicamus,  sed  traditioues,  Et  nos,  fjui  praedicaiiuis  et 
aiidinius,  nicf)t  foHen  fvoHd)  fein,  ^sä)  Vm  meint  alten  mabenfnc!  grnni,  Sol  s 
nmn  bn-3  fo  in  ben  luinb  jdjingen,  (Hiasi  liistona  iamdnduiii  mortna,  Christus 
iioii  iidsit,  pater  iion  Ioc|iiatur?  ö  fd^itle  ni(^t  Seufe  unb  Qlofie,  sed 
©lf)Iangen  IC.  Pater  inrjuit:  Hie  habetis  filiiiin,  'Huiic  audite'.  Ibi  dormi- 
niiis.  Spiritus  s[anctus  f(^tüc6et  super  nos.  Quid?  Ibi  Christus  iu  balueo 
unb  ift  nnfer  ffiaber,  et  omuia  sanctificavi  sang[uine  ineo.  Quid?  ©ein  i" 
tvix  nu  nirfjt  lücvb  sumuia  iguominia  JC.  @r  fd^nttet  fidf)  Qn§  et  apei-it 
eoeluiii.  Quiccpiid  ego  pater,  filius,  Spiritus  s[aiietus  tiermng,  fei)  clt)ei". 
Non  mirum,  (jiiod  papa  contra  nos,  Turea  übet  un§  ^erfc[}et.  Miruin,  quod 
non  '[jcllifcf}  feluer  über  iin§  regenet.  Hoc  est,  quod  hie  auditis,  ut  artLicuhis 
de  Triiiitate  bene  ani]ihf[iectur.  Peinde,  quod  bn  fcl)  mit  aU  fcincv  mof^t,  is 
Uiciflicit,  gut,  rcid^tumb,  unb  (jaficni?  tnt  unteiiaS  tion  anfang  Bio  ad  e.\t[re- 
niuni.  Tbi  non  videl)iitms  in  specie  columbae,  iu  voce,  Sed  in  feiner  got= 
Ii(^en  tlor^eit.     lam    haerendum    in    bilben.     Credo    iu  Deuni,    (jni  apparuit 


3  über  et  (inmi;i  mca  steht  Bficr  ineit  fdJTOrten 

^]\^n  nudj  nodj  bempfcn,  bn§  gott  !ompt  unb  fngt:  ^\^  ioil  mit  ifjm  teuffcn, 
Bnben,  prcbigen,  unb  fol  mein  rljnm  fein,  S)q§  Joir  foIc^S  nit  pvcbigen  bie  -ju 
UmubemiercE  gottcS,  ift§  nit  ein  jcmcrlid)  etcnb?  \v\x,  bie  Unry  I)Ofcn  unb 
prcbigeu,  foHenS  aud)  nid;t  gleuden  nod)  gott  bantfcn  unnb  bal'on  gebenden'? 
^d)  bin  mir  boii  tjer^en  feiitb,  ha?"  ^ä)B  nic^t  tl)un  fot  unb  tan.  C  gott 
fd^Ia'^c  tob,  liia§  fol  foldje  öevnialcboiete  uubauciEbarteit ,  fold;  fd^Iefferitf),  faul 
f)oreu?  S1)  un  fdilaff,  S^o  fd^lucbt  ber  f)[ci(igc  gcift,  3^0  ift  mein  fon,  bo  ift  25 
ber  oon,  ^d)  bin  einer  baber,  {)abi"  maffcr  in  nu-incin  f)el)Iigcn  bint  geljeliliget, 
^a  3U  fold^cr  ^jrebigt  fdjlaffen  Inir  nnb  inarten  anber  bing.  Sllfo  {)inbert  un§ 
ber  fad,  ben  loir  nm  t)alfe  tragen,  am  glauben,  fo  bodj  gott  fid)  fo  auffdjutt, 
1x10-5  bie  brei  perfou  Vermögen,  baö  ift  unfer,  Ulod)  gef)en  linr  baf)in,  lüer§ 
bod)  nid;t  ein  »nunber,  ba§  eittcl  Seuffel,  nit  allein  jlurtfen  über  un§  regnet,  30 
Uiel)l  U'ir  fo  gar  faul  unb  unbanclbar  fein?  ^fu  aber  fotten  tuiru  bod)  lernen, 
luie  gott  fid)  l)ie  erlueifet,  .^stem  tua§  6r  fei;  in  oinuib|us  suis  attributis,  mie 
er  fid)  bereifet,  loa§  für  gnabe  er  un§  erjeiget,  toic  freunbtiid)  unb  gutig. 
1.  sfov.  13, 12 ;^^n  jenem  leben   tnollen  loir  fie  fel)en,  nid)t  in  bilben,  fonbern  de  faeie  ad 

iacieni.    !\^k  mufjcu  llurS  glcubeu,  quomodo  tres  sint  uuus  Deus,  ein  gottlit?^   35 

leben,  S)a§  gleubcn  luir,  Ijinlneg  bernufft  mit  iljren  gebancfen.    S)a§  luil  nu 
gott,  !Sel)et  nur  auffn  Son,  l)abt  adjt  auff  i'^n,  hja§  er  tl)ut,  baä  fol  "^eiffen 


24  Incredulitas  et  [ligritia  iiostia  iu  tauto  opere.  r 


9it.  2  [13.  Saiiuat].  315 

K]  in  Columba,  qui  stctit  in  lordaue.  Sed  dicendum:  Vidi  visioueni.  S)a 
bleib  iä)  bei)  unb  toe^ret  usque  ad  finem  mundi.  'In  quo':  mein  gotlid) 
getOillt  in  coelo  et  terra.  Si  habctis  filiiim,  Tunc  loquor  vobiscun).  Spiritu.s 
s[anctus  f(^tt)ebet,  et  (iiiicquid  facit,  ift  eitel  tDoIgcfaCeii  unb  fonft  nichts. 
5  Item  creaA-it  couiugium,  parentum  ftnnb  unb  f)at  iDoIgcfaEen  bran.  Sed  liic 
lo(jiiitur  de  aeternis  bonis,  ha  iBtr  ntmcr  fterben,  nialam  conscientiam  {)nben. 
Si  illiira  auditis,  estis  mei  filii  et  beati,  nihil  iiocebit  mors  2C.  Sed  mongelt 
an  un§.  'Filius  meus':  trefflic^  lliort,  quae  tractauda  semper  jc.  Sßenu 
man  prebigt,  teuffet,  betet,  ift  bev  ©on  mitten§  unter  un§,   pator  locjuitur, 

10  Spiritus  sL^iictus  fd^tDebet.  Ibi  levncu  luir  uu»  fc^eluen  für  unfcrm  t)[crr 
@ot,  quare  vis  nientiri?  Non  credi.s,  quod  Christus  tecum,  Spiritus  s[anctus, 
pater  adsit"?  Non,  sed  propter  eum,  qui  nie  tarn  diviter  begnabet  et  semper 
donat  peccata.  Tum  totrftu  ui($t  fo  öiel  funbe  tl)un  al§  fonft.  Unde  autem 
peccati  licentia?  quod  non   crediraus   ista   fieri   quotidie,    non   adesse  Trini- 

15   tatem.     Isti   non  agnosennt  punm  baptisma,    non  sunt  Christian!,  fertauffen 

bie  S^auff  unb  fc^tremmen  fic§  in  ©unben  ut  porcus.    ©inb  tnentg,   (pii  it  2. -^«112,22 
Sauff    a^ten   et  cogitant  Deum  adesse.     Ideo  disce  bein  '^[eilige  2auff  unb 
bein  fjeriiic^en  namcn,  ben  er  in  feiner  eigen  perfon.    Induti  sumus  mit  eitel 
gnab  unb  barmfjertiigfeit,  mit   freilicit  öon  fnnben  et  mala  oonscientia,  ])re- 

20  tiosae  vestes  3c.  ßanftu  beine§  feiben  rod§  jc.  fanftu  nid^t  bcine§  Ijimlifc^en 
lleibe§?  Si  contrarium  facis,  .scias  te  amisisse  att  gnab  unb  barmljer^igfcit. 
S)a§  fei)  auff  bi§  mal  gnug. 

S|  eittel  tDolgefatten,  @r  l^at  aui)  tnolgefaßen  an  ,5eitli($en  fad^en,  al§  e'^eftaub  ,'c. 
aber  f)ie  rebet  er  Oon  einigen  gutern,   b^S  loir  nimmcrmer  fterbcn,  funbigen, 

25  unter§  2euffelg  gctoalt  fein  foKen,  SBerbet  iljr  ben  l)oren,  fol  mir»  aÜeB  lt)ol= 
gefallen,  trefflit^e  ttjort  ftnb§,  bie  trir  biKicf)  ml  fa§en,  S)a§  f ollen  toir  i^t 
loiffen,  tnenn  Inir  beten,  teuffen,  prebigen  jc.  frfjloebt  ber  !)•  eilige  geift,  fon 
unb  bater  ift  bei)  un§,  loo  loir  ba§  gleubten,  Inurbe  auä)  ben  Sunbcn  geftcuret 
toerben,  @1),  iä)  rtil  ni($t  unred^t  tl)nn,  ®ott  fil)lv)ebt  über  mii^,  Oergtbt  mir 

30  meine  ©unbe,  luarumb  folt  fsd)  luid)  nit  für  il)m  ftfietven?     -.'(ber  tneljl  Hnr 
ba§  U)ort  nit  gleuben,  gel)en  toir  bat)iu  rol)lo§  in  fnnben  unb  fc^anben,  Sa§ 
l)eiffen  ungleubige  (eute,  bie  il)re  lauffe  nit  erfenuen,  bergeffen  i()r,  toic  eine 
falü  legen  fie  fid)  toiber  in  !ot  nac§  ber  fd^toemme.    S^alb  loenn  loirö  gcl)ort -'■ '-P^"' 2- ^^ 
l)aben,  lauffen  loir  bation,  betriegen  anbere,   t)cradf)ten  bicfe  loort,  ^Ibcr  lern 

:>•'.  bod),  lern  boä),  el)re  bocl)  ben  6t)riftli(fjcu  namen  iun  beiner  perfon,  fr[)on  c^r 
bod^  hai  flcib,  ba^  bir  @ott  ange,5ogen  mit  bem  etoigen  leben,  nergebnng  ber 
Sunben ,  leg  bidf)  bod)  nit  mit  bem  iliod  in  fot,  !anftn  beincS  ©ammetS 
fdöonen,  fdjoiic  bod)  beine»  l)erru  t'»t)rifti,  loirftuS  nit  tf)uu,  fo  luiffc,  bau  bu 
alle§  bcrlorn  tjaft,  h)a§  fie  aud)  für  bid)  unb  bir  ?,u  gut  getrau  l)aben. 


23  C'oraplacitum.  r         :i7  Vsus  baptisini  fideliuni.  r        36  lesum  Chrislum  iuduistis  r 


316  5Ptcbigtfii  m  3nt)tc§  1541. 

R]  Sieben  freitnbc,  Non  damnavi  iureconsultorum  ©tonb  vel  professiouera, 

sed  jx'ccata  et  loftev.  ?lt)ev  ticrhveufft  midf)  mä),  quorl  lievlengcvung  machen. 
2.  ifaU  ein  uvtcil  laffcu  aii§gcl)en,  baS  gefeit  mir  nic^t  fo  \wl.  Sed  quia 
ba§  geenbert  mag  toerben.  ^i<S)  Uni  euä)  jungen  ^uviften  öeimanet  ^oben, 
ne  stiidoatis  iura  contra  Theol[ogos.  De  leoe  ju  f(^rei6en  et  legem  lofen, 
S)a  gebort  ein  5J}nn  3U,  ber  ni($t  geftern  gejd^Laffen.^  Imo  inter  prophetas 
paiici,  qiii  recte  ^^onbelt,  fpiid  Lex,  Paul[u.s,  Isaias,  Ioh[annes  Baptista.  Est 
ein  regiment  beS  3oi'"'3'  ^unfterel)  tft  nic^t  ein  Sere  ber  gnab,  sed  iu  vin- 
dietam  malorum.  ÜJtan  mu-S  fie  Ijaben,  ba§  man  ftraffe  bie  bofen  SuBcn, 
©ie  IjnbenS  nu§  iren  ^Budjern  nic^t.  ®Ieid))iioI  Inil  icf)  eud)  gelnavnet  ^aben, 
Incnn  Inir  aneinanber  geraten.  Causa  irae  meae,  ba§  iä)  nic^t  leiben  !an, 
ha§  man  liertuirrete  eouscientias  mac^e.  Certum  est,  quod  Christus  lum 
sinat  uiiaui  animam  perdi  propter  omnes  leges,  Iura,  quae  tameu  fceftetigt 
alioqui.  ]ta  ins  servandum,  ba§  bie  conscientias  nid^t  üerlnirre.  Non  est 
toleranda  perplexitas  in  via  Dei,  in  ben  fachen,  ba  eonscieiitia  in  foI)r  fteljet. 


y  man  (3) 

')  Vgl.  unten  S.  317,  'J9. 

S]  ^ä)  Ijob  für  8  tagen  toiber  bie  :^vuriftcn,  ba§  3tl)en  mir  ettlid^e  bo^in, 

baB  Sc^S  tieracl)te,  aber  ^vcf}  Üab  Horfiin  offt  gefagt,  ha§  ^äß  ni(i)t  Oeradjte, 
5l6cr  ^sä)  ^ai  öor^in  offt  gefagt,  ha?-'  3i^  ben  ftanb  nit  öerbamme,  fonbern 
bie  lafter,  Uiic  ,^c^  benn  and^  Hnber  bie  teijer  mn§  prebigen,  3l6er  noc^  ber= 
breuft  mirfjS  bie  Herlcngcrnng  ber  urtel)l  unnb  fachen,  fo  f)aBt  i^r  and)  ein  au 
urtet)I  lafeen  aufgctjen,  haB  gefeHet  jnilir  gar  nit,  fan§  and)  nit  ouff  mein 
getniffen  nemen,  !ontt)  nnb  inolt  iüirs;  enbern,  ttie  itjr  fprecfjt  In  legibus,  fc^ 
ein  urtel)I  fpred^en  in  Rem  iudicatami,  teme  man  toiber  ju  tud,  9I6er  tr)elt= 
Ii(^  yikgiment,  Snriftcrel)  ift  nit  ein  lere  ober  ret^t  ber  gnabcn,  fonbern  bc§ 
jornS,  In  Fusticiam.  9J{an  mnä  fie  f^alten,  ba3  man  bdfc  buben  ftraffe,  barjn  25 
finb  fie  gefaljt,  foüen  aber  nit  getniffen  regiren.  ©rumlb  foCet  {"^r  alfo 
ftnbiren,  tpcvbet  if^r  fef)cn,  ha'$  Uiir  an  einanber  lanffen,  ergert  enc§  nit,  3^) 
lanä  nit  leiben,  ba§  fie  bie  getoiffen  üerloirren,  baS  ift  bie  urfac^  mein»  3orn§, 
6f)riftu§  fclje  ^lofen  nid^t  an,  auä)  e^e  '^imel  unb  erben  lie»  er  jurge^en,  e'^e 
er  lieffe  ein  ©cel  Ocrbampt  »nerben.  6§  I)eift  Perplexitas,  ift  nit  nert,  2^  30 
l)ob5  nit  erft  erbadjt,  3m  Sapftnmb  I)aben  fie  Oiel  gel)abt,  Non  est  toleranda 
jierplexitas  in  via  Dei,  iQah  mir?  nicmanb  fnr  nbel,  ba§  ^d}  i"i'^  ^^^  i^nen 
baruber  ftofäe,  fcib  fc^arff  in  toeltlidjeu  fad)en,  aber  Wo  bie  geUnffcn  üerUnrret 
inerben,  ba  fol  man  tneidjen  Hon  ber  ft^erffc  be§  reiften,  loo  man  fan,  fonft 


16  De  lui-econsultis.  r  IT   S^S  (2.)  (ben  ftanb)  nia^t  fehlt  ii  i^r(ä) 

27128  Caufsa  difsidii  inter  Llutlierum  et  Inreconsultos.  r         29130  S^nfiuS  i««  »erben  unl 

>)  Vgl.  Pandekten  von  II.  üernlmrg.    Berlin  1902.   (7,  Aufl.)  S.  375. 


Tit.  2  [13.  3anuQv].  317 

R]  S)a  lencfe  mnn  c^c  legem,  (|uam  conscientias  in  bie  \ai)x  fc^c.  S)te  Bofen 
35u6cn  follcu  bie  ^siiriften  getroft  brcin  fdjla^en.  Non  bertuerffe  facultatem. 
@£)e  ic^  ein  fecl  tierliereu  fol,  cl)C  bie  7  praecepta  l^in  incrffen.  J»eus  ip^e 
gcftifftet:  audi  sacerdotes  tiios  jc.     Söar  ein  fofüid)  rec^t.     5l6er  ^etruS,  bas. wofe24,  s 

5  fie  conscientias  Oertüivveten :  'Oportet  Deo  magis'  jc.     9{i»  beni  5)tofe    ben^ps  5.29 
fopff  a6,  bie  jungen  unb  i^aU  cntjinel).    Et?i  bermouet  tüurben,  ftiinben  fteiff. 
Lex  ift  teilet.     Sed  teilet  braucficn,  Taran  Ugt'3.    ©cib  nidjt  [teiff  unb  ftoUi 
in  folc^en  feilen,    ^ä)  mus  bie  i^uriften  ftraffen,  lüie  fie  e§  öerbicnet.    Non 
abiicio    facultatem.     &3   gc()6rt  ein  SfaiaS  :c.     !J'n§  fei)  ^nr  liiiivniing    unb 

10  öennnnung,  unb  ti\ut  niirÄ  nic^t  niel^r. 


J  Deut:  r 


S]  mag  man  fe^en,  »nie  man?  oevantluortc,  8onft  l^eift?  ein  jornig  red^t,  bo  fid) 
für  furt^ten  foHen  I)urcn,  bu6en,  To  fol  ein  JHegent  unb  ^ui'ift  breiu  fcfjmeiffen, 
Sie  facultet  üerlücrff  ^sä)  nicf)t,  aber  abusum  ftraffe  i^ä),  Sie  f)aben  ücrl)eiffeu 
ba§  urteil  ju  enbern,   t^un  fie  e»,    6in  3^^  3"  frieben,    fonft  c^e  icf)  loolt 

15  conscientiaiii  lüffen  Derlüirrt  6Iet)6en,  tnolt  '^)ä)  e[)e  bie  7  gebot  tueglcgen.  äBir 
^aben  ein  feine  proffeBion,  töen-3  aHju^art  triber-S  getoiBen  toil  gc()en,  ba 
foEen  h)ir  ein  gro6  loc^  burt^  gotte»  gefe^  reiffen.  OJian  fol  f)ot)e  priefter 
Igoren,  h)0  nit,  fol  man  fie  fteinigen,  bie  ubertretter,  ba§  >üar  ein  ftf}arff  redjt. 
Slber  ba  fie  ^^etro  ba§  prebigampt  tnolten  legen,  ba  reift  er  btnburd),  ob  fie 

20  fc^on  ein  groffen  fc^ein  bitten,  OpDitet  deo  mag-i.s  nbcdire,  Slber  tneil  fie  foaios. j, 29 
fteiff  brauff  ftunben,  lieffen  fie  an,  5|3aulu»  toar  auä)  ein  eiüerer,  @eib  nit 
fteiff  unnb  ftollj  in  folrfjen   feilen,   bie  bn§  geloiffen  betreffen,   j^enn  bo  t)ctft 
unb    loirb    fif^arff   balb    irfjevtic^t.     Xaä   fag  '^d)    nit    ber  ;3ui^iftc"  b<Jlt"-'n, 
fonbcrn  mä)   jur  hjarnung,    ba§  3'^r  mir   mein  prebigt  nit    anberft  beutet, 

25  auä)  eud}  nid)t  ergert  no($  mir»  nad)tbut,  tnny  Zsä)  tl)ue,  S^enn  e§  ift  nod)  lueit 
bat)in,  hah  unterfc^eib  ,^lt)ifdjen  eud)  unnb  mil)r,  Saft  mid}»  ma^cn,  mir  barff 
man§  nii^t  nac^  tbun,  benn  ^ä)  bie  urfac^en  i^abe,  \vo  bicfclben  erlegt  finbt 
unb  mir  bie  gciuiffcn  frei)  bleiben,  luil  ^ä)  ju  frieben  fein,  iKec^t  ju  fi^rel)beu 
unb  bruber  ]v.  richten  unb  nerftc()eu,  ift  nid)t  eins  geftern  geborneu  meufd^en, 

30  Sonbern  ein  6faia§  gel)ort  büju,  berc'  rec^t  Derfte[)e. 


14!l5  fonft  bis  toeglegen  unt      C'onscientiis  consulendum.  r 


318  5Prebigteii  be?  3al)tc?  1544. 

3.  20.  Snmint  1544. 

^^rciiiflt  mit  2.  Süuntng  und)  (T'^ipfjanin. 
R]  DOMINICA   II  POST  EPIPHAN[IAE. 

SBenn  ic^  mic^  fjai  lüolleu  Io§  fetf)Ien  öom  })rcbigen,  «lic-it  pasior 
Ecclesiaiu  liaiic  nioam  o^^se  Ecclesiam.  Noii  est  usus  luei  amplius.  Multi 
in  locum  meuni  subipruut.  Et  tarnen  verum  est  Ecclesiam  Witenbergenseni 
esse  meam.  ^a  \ä)  mus  bafnr  antltioitcn  am  jüngften  gcrid^t,  hne  id)  geleret  s 
istor. 3,6 1)ab.  'Ego  plautavi',  alii  Begicffen.  'Deu,s  dat  iucreiueutum.'  Noii  multi 
adhuc  vivunt,  <|ui  nie  viderunt  primum  praedicantem.  Cum  ergo  sim  i.s,. 
(|ui  hiu  in  Ecclesia  bQ§  i)oä)\k  ampt  füret  unb  foI§  lierantloovten  3C.  \o  teil 
idj  jagen,  Ji)a§  ic^  tragen  et  non  tragen  tan.  Habetis  Euangelium  rein, 
I3ap[tismum,  Sacra [nieutum,  Absolutionem,  Ordinationeni  presbyterorum  et  lo 
Catechisnium  et  quictjuid  opus  ad  vitam  aeternam.  Et  tt)il,  ob  @ot  tüil, 
mit  freuben  erlnartcn  lacti  adventus  Christi  et  in  Ijetffen  Irillig  !omen  nnb 
in  frolid)  anj(f)amen.  Sed  bae  teil  ic^  nicf;t  auff  mir  laffen  ligen  vel  nid^t 
etoer  lirebiger  fein. 

Haetenus  non  fuerunt  elandestina  sponsalia,   iani   ineipiunt.     SBcr  ba§   u 
ciiiget)ct,   trage  culpam.    In  mea  Elcolcsia  fol  man  !ein   tjeimltd)  üerinbnis 
einreiffen  noc^  gelten  taffen,  e§  gefc^el)e,  lote  e§  »üoEe.    ^^  lüils  nic^t  galten, 


■J  CLANDESTINA  SPONSALIA  r 

S]  1544 

20.  lauuarij     D.  M.  L. 
3o5.2,iff.  loanni.s  2.     De  Consensu   parentum  in  Sponsalibus.  20 

@ud;  ju  unterridjten  unb  mein  getoiffen  ju  erreten,  toil  ^sä)  tlü  prebigen 
nnb  end)  leren,  3'"ni'  "'f^'i  bebarff  man  nit  mer,  tüieUiol  bie  ürd)  mein  ift 
i.e.  ^d)  nuiu  bafnr  antluortten  am  Siunsf^cn  gerieft,  Uiic  ^)ä}  gelcrt,  3()r 
gelebt  l^oBt,  ^ä)  ijah  gcpf(an|t,  fte  gteffen,  gott  giBt§  gebeien.  SBeil  ^ä)  nu 
ber  mu5  fein  nnb  fol»  fein,  S)a§  ^\ä)  ber  ürc^en  prcbiger  bin,  teil  ^d;  autf)  a.-. 
ba^  fagen,  Uia§  3^)  tragen  fan  unb  nit,  baniit  ^d)  für  ©ott  befte^en  tan, 
3t)r  I)abt  luort,  ©acrament,  unb  lüa§  euc^  mag  not  fein  juni  eU)igen  leben, 
i)a§  lüir  bamit  nu  mngen  entgegen  fomen  bem  f)crrn  nnb  mit  freuben,  3ln 
feit  mir  tierein  ein  boffe,  ben  ^dj  nit  leiben  toil,  ober  loil  nit  prebiger  fein, 
S)enn  bie  ßafnS  Dom  l)eimlid)en  gclubniS  lomen  loiber  "herein,  ^ä)  aber  ttnl  30 
nit  leiben  inu  ber  ürc^en  lein  ^eimlid^  gclubni§,  e^  gefc^c^e,  lüaferlelj  gcftalt 
c§  tüoüc,  2)ie  tüil  ^ä)  fur|umb  inu  ber  tirc^en  nit  leiben.  S'^ax  ea  ian  auä) 
lein  löiC  ba  fein,  \vo  be»  batcrä  Untt  nit  ift,  <5ol  aber  ba§  nitt  fein,  fo  Unt 


SOjäJ  3ä)  '"'«  h'oHc  Ulli       n;uiiii:it  clandcstinn  Sponsalia.  r        Säj.SS  Swar  !i!s  ift  unt 


9Jr.  3  [20.  Samint].  319 

R]  lt)tl§  ntd^t  leiben  nee  tieranttüoiten.  Idco  omnes  Theologi,  luristae,  ludices 
non  confirment  tale  geluftb.  Sian  id)  foIc§§  niifjt  erhalten,  fo  Uni  iäfmiä)  be§ 
pvebigftuela  enthalten  unb  mii^  f)alten  k.  @ol  id)  311  ..  .  jo  jcmevlid)  Her» 
liercn.    Si  vultis  esse  mea  Ecclesia,  gebend  einer  fo  tool  als  bev  anber,  ut 

5  confirmeutur  talia  sponsalia,  Et  richte  mir  nic§t  öiel  lernten  an  et  mir  ein= 
broden,  ^sä)  fol§  auSfreffen.  Dens  j)rohibiiit,  'Houora  patrein',  Et  Doiiiinus 
terrae,  Et  nos,  qiii  habeimis  ha^  f)oc^l"te  cimpt,  boei  !ein  ^eimlidj  gelubb  fol 
gefc^el]nt  unb  gelten.  Quid  faciuut?  Diciint  iam:  ^^  toil  bir§  gelogen,  unb 
toenä   mein   Datei   nnb  5Rntter   OcrbrieS.     S)n   ntagft  f(^tücren  bei)   ^unbcrt 

10  taufent  k.  jolis  eben  jo  niel  k.  nnb  fol  nic^t  gelten,  ^sä)  prebiger  et  Dens 
toilB  niii^t  ^aben.  Alii  laffen  blnt  nnb  ücrfc^reiben  fic^,  quod  jol  eigen  fein 
nnb  toollen  ben  unter  crii^[rcden.  5ioc^  fola  nid^tS  fein.  Notate,  quod  l^eim= 
lid)  gelnbb  nienianb  brcin  ücrluiltigen  lan,  Et  fei)  bem  SIcuffel  tro^  k.  Omues, 
qui  audiunt,  foüen  fagen  non  esse  spousalia.    Sed  tamdiu  queram,  ut  habeaui 

15  patrLs  voluutateni.  S)a»  ge^et  ex  Diaboli  voluutate.  ^d)  ^^^  ^^^^  Öoter 
übereilen  unb  ubcrpoltein,  ut  uunc  est  mundua  uequissimus  jc.  ^ft  in  ber 
Surifterel)  red^t,  Sed  uou  mihi.  Dabo  exemplum.  Philipp!  fiiius'  jc. 
©ringen  brauff,  nnb  mod^t  parenti  leidet  ein'  h)ort  fagen,  bü§  er«  eingieng. 


3  .  .  .  .]  ein  Wort  nachgemalt,  unleserlich         12  Justus  Jonas  iunior  ^  r 

')   Vgl.  Schriften  des  Vereins  für   Gesch.  Leipzigs  Bd.  6, 16 ff.  ^)    Vgl.   Allg. 

Beutsdie  Biogr.  14,  494;  De  Weite  5,  499.  591. 

S]  ^ä)  mä)  ben  5prebigftnel  nberantioorten  unb  mic§  entfct)ulbigt  ^aben.    SBolt 

20  i^r  nu  meine  liri^e  fein,  fo  gebendt,  geftatt  mi^r  lein  ^eimlic^  gelubt,  tret§ 
mit  füfeen,  barncc^  luift  eud)  juridjten,  3il)r  toolt  nii^r  öiel  eimbroden,  ^ä) 
folt§  anffreffen,  freft  if)r§  fclbft  au§,  @ott  l)at§  Derboten,  item  (.'>l)nrfurft, 
h)ir  and)  ^aben§  verboten,  nnb  Inir  ^aben§  !aum  mit  groffer  not  anfgerott, 
(So   fomen   fic  nu:  ^t^  Idü  bir»  fdjUieren  bei)  beut  lebenbigcn  (4)ott,  Inenn 

25  fd^on  ber  Onter  nid)t  luil.  3Ber,  bu?  (Si),  l)ürftu§,  '^sä)  gcl)ür  auc^  bajn,  ®n 
folt  lein  loillcn  brein  geben,  gibftnS,  fo  fol§  nichts  fein.  ?lnbere  Oerfd^loeren 
unb  t)erfc^rel)ben  fid^  mit  tt)rcni  blnt,  nod)  fols  nit  fein,  .^eimlid)  gclnbt  fol 
nichts  fein.  ^JJcan  fol  auä)  (ilttern  nidjt  brnmb  begruffen,  ob  fie  bcö  ^eini= 
lidjen  gelubt§  ju  frieben  fein,    ^a,  'M)  h)il  be§  öater§  teil  erlangen.    |)orftu§, 

30  ba§  ge!^et  bnrc^»  lcuffel§  toill  ju,  loenn  ^sä)  bir  ba§  lodj  In^en  liiolt,  Inas 
fjüh  xä)  gemadjt?  fo  ftet)t  bo§  gelubniS  ba,  S)er  Uater  toirb  uberpoltert,  fo  l)at 
lein  üater  feines  linbe§  mad^t.  3ft§  inn  ber  ^u'-'iftt'i^ei  i'ed;t,  ift  mir«  inn  ber 
ürc^en  nit  rei^t,  iöalnet  nit  brauff,  ©nd)t  nit  üatterS  noc^  Uormnnbcn  IniÜ, 
©jempel:  Si5t)ilippi  Son  bubcn  fie  audj  bal)in  geledert,  ba§  i&x  3a  Scfagt  t)at. 


20  Kequirit  conseiisum  parentum.  r  27J28  ^ixmWij  bis  fein  unt  HOjSt  lucoin- 

moda  ex  Clandestinifi  Spoiis.'ilibus.  r        32  I.  r        S2lS3  De  pliil.  M.  «Spoiisuliliiis.  r 


320  ^tebigten  be§  Satjrc?  1544. 

R]  ISed  in  hac  Ecclesia  nou  permitto.  Si  hoc  factum,  veniret  conscientia:  (jiiid 
fecisti?  Ooiisensisti,  quod  filius  contraxit,  et  dedisti  Exempluni,  ut  filii 
omiips  sine  conseiisu  K.  et  post  3  annos  voliint  divelli.  Hi  sunt  fructus 
^eimliifien  t)Cliu6nt§,  quod  parentum  obed[ientiani  detrectant  et  Deum  3C. 
Si  non  alia  causa  quam  ista  jc.  Idee  volo,  ha^  man  km  ^etmli(^  berlubiii?  s 
billige,  f^i  etiam  pater  couccdit,  quia  beftetigt  Diaholi  opus.  6§  i|t  ab  initio 
inundi  inter  gentes,  SBa^ftum  et  nos  bie  xxd^te,  einige  toeife,  nt  gltern  311= 
jamen  beibcrfeit-5  nnb  geben  ^nber  mit  k.  ut  dieat:  Sein  todjter  jol  mein 
liebeö  ünb  fein,  ut  parentes  ir  oberfeit  iinb  mod^t  behalten,  et  ca  nit^t 
gejc^toc^t  nod)  getjinbevt.  (iuic(|uid  contra,  est  contra  DeuDi,  qui  proliibuit,  w 
et  iste  mos  usque  adhuc  gct)et,  Aiit  apud  gentes,  ludaeos,  post  venit  ber 
Senffelatopff  311  9}oin  unb  ein  neben  meg,  Seuff elatreg ,  ber  ^ifft  olfo:  SBeil 
ber  ©on  ein  e£)rlid^  bing  füil^at,  nemüd)  coniugiuni,  mag  er  fic^  lool  Iiinber 
ber  6ltern,  e§  fei)  SSater  unb  SJtutter.  6§  ift  fo  bo§  bing,  ba§  monS  nic^t 
tan  ouSrcben.  Deus:  'Honora  patreni'.  Papa:  Non  est  opus,  Sßeiin  bu  '■'' 
ettua»  reblicfjs  für'^aft.  9{ed^ne,  ob  Deus  vel  papa  xeä)t  rebe.  Dens  dicit: 
'Honora'.  Pa])a:  Non.  Sed  mihi.  S)u  magft  tool  JC.  ibi  jdjlag  ba§  6ren^ 
für  bid).     S)a   fompt   grunb  illorum    votorum   au§  bes  ^Qpft§  red^t.    Ipsi 


13  über  netntic^  steht  aU 

S]  |)Drftii§,  ber  Son  foI§  nit  tf)un,  ^ä)  toil?  nit  leiben,  Sqs  ftnb  Sitriftifc^,  3a 
nit,  fonbern  ßanonifdi  bo^en,  2Benn  nu  ba§  gefdje^e,  Da§  5].V[)itip  iniUiget,  20 
fem   ber  2euffel:   toaS  f)aftn  gemacht?  fjaft  üertniHiget,    haS-  bein  Son   ein 
beimlii^  gelitbt  gelobet,  fo  gel^t§  nu,   '^a  ber  Seuffel  funta  fo  anff mutzen, 
Xa»  pljilippuy  über  brel)  tage  begraben  loere.    'illfo  ftelen  fic^  bie  tinbcr  üon 
©Ittern,    fomen  bie  guter  ben  finbern,    bcn  e»  nit  gcfjoret,    unb  fompt  öiet 
unart  hxans.    Unb  lucnn  jc^on  ba§  nit  iBcre,  fol  man  bennoc^  tjeimlic^  gelubt  25 
aufft)ebcn,  ba«  finber  ben  ßUern  geljoriam  fdjulbig  fein,  Sarumb  merdt  hcn 
3entcn|  lool,  baS  ^\d]  nit  leiben  rtil  £)eimlid;  gelubnis,  bie  bem  Jeuffel  fein 
toerd  forbern,  Sa»  ift  ein  loblidje  loeife  allcjeit  getrefen  unb  ber  einige  meg, 
ba-j  ©Ittern  jufameu  gctfian  unb  ber  finber  licrel)Iid)cn,  Ta»  Uni  &oü  l^abcn, 
luas  bariüiber  loirb  furgcnomen,  baS  ift  loiber  (Sott.    Xa§  ift  bep  l)eibcn  unnb  30 
3iuben  loeifc  geluefen,  Sarmiber  ift  fomen  ber  3:euffel§  fopff  ju  9{om:  luel)! 
ber  ©on  ein  efjrlid)  bing  für  (jat,   bie  eT)e,  fo  mag  er  fid;  tuol  f)eimli(^  t)er= 
loben,  unb  ba§  fol  binben  ()inber  loiffen  unb  toinen  ber  Sittern.     ^d;  molt 
gern  mit  bonner  unb  plij  brcin  fc^lagen  in  bie  ßanoniften.    @ott  fagt:  '3)u 
folt  bater  unb  mutter  ef)ren'.    Sartoiber  fprit^t  ber  Stapft:  9tcin,  bu  folt  nit  35 
©Ott  folgen,  6i^e,  toie  ftimmen  bie  jloep  gufamen  ^    So  f ag  ^(^  alfo :  So  fe()t 


20  II.  r         22123  3o  bis  loere  unt        23  3  r        26  i.  De  4.  praecepto.  r        27  ö. 
Sä'.lS  P.iiiae  conlrarimn  (Iccretum  luignans  cum  4  praecopto,  r 


9h. ;?  [20.  SamiQv].  321 

R]  nunc  cog[itaut,  e§  fe^  etHia§  reblid§§.  Qnia  SapftI  hxiä  ilibi  inen  im 
^er|en.  Non  .sie  dicenduni:  Si  ettoa§  e^iiid^§  fnrl^aft,  magftu  tool  SBatcv 
unb  ^tuttev  tierac^ten.  Imo  ei.«  bonor  exliibendus  iu  mortem.  Ibi  toil  Dei 
in-aeceptmn  auff^efien  et  coutra  illum  me  opponam  et  u6er  in  je|en.  ©0 
■  inüfte  man  btd^  ifixab  ftitr^en.  Sic  domiuari  vult  super  parentes  et  liberos 
unb  u6er  iitn>s(|ne  '^err  fein.  Quia  facit  papa,  ut  autoritatem  siiam  magni- 
faciat  et  verbum  suum  e.xtollat.  Sed  ita  quaerit  Dei  blasplieLmationem,  Doi 
et  parentiim  inobedientiam  et  parentmn  et  filiorura  öei'bevfien.  ^ä)  laffc 
3lnriften  gelten  im  SßeltUc^en  regiment,  U)q§  fie  finb.    Sed  non  luristae,  .sed 

i"  A.siiiistae,  Cauonistae,    .«i  volent  Eccle.siam  gubernare.     Ipsi  "galten  Ijeimlid) 
gclubb  für  ein  bing,  ba§  man  tuol  leiben  fonne  }c.    So  muffen  fie  verbum 
Dei  aud^  auffljeben,  Sicut  ludaei:   ßiefiev  <Son  3C.    Sed  'Corbau'.    Sic  papa  sDJnrt.  ?,  u 
'iji'bt   verbum   Dei   auff   et   constituit   se   .super   Deum.     Sic   super  Reges  k. 
praceipit    subditis,    ne    obediant   Regi.      Ubi    scriptum?      S)em    Seuffel    im 

!■>  I)inbei'Io(^.  Si  Dei  esset  minister,  diceret  ut  Apostoli  3C.  Sic  se  contra  et 
nbev  Deum  ponit.  Multos  deposuit  et  occidit.  5.  Henrieus  deposuit  4.  ot 
Oradjt  in  mit  gremen,  marter  unter  @rben.  @r  ma(^t§  alfo,  ha^  nicmanb 
fan  fagen.  Cum  ergo  ex  pap^a,  etiam  Diab[olo.  Estque  maledictum  opus 
Diuboli,  bem  tniberftetje  prebiger,  3iuriften,  9?i(^ter.    Si  consentis,  pater,  er= 

-'u  Deitet  leuffel  baf)tn,  ut  6(tern  fic^  .ju  tob  gremen,  amittant  paternam  befcU). 

si  i!^r,  Ino  bcr  grunb  tjer  !om})t  ber  ^eimtidjen  gelnbnis,  nemlic^  au§  SapftS 
rec^t,  £)ie  6fetiften  I)a'6en  be§  Sapfta  Dxeä  im  fjerljcn,  be§  Seuffelu  meinnng 
ift:  3if)  löil  bcn  ge^orfam  ber  (SUern  nemen  unb  bie  ünbcr  mir  ju  eigenen, 
ba§  bie  6^e  mein  fe^.    3a,  S^euff et,  f oÜu  ba  fi|en  ?  toiltu  eine  getralt  fteßcn 

«  über  ünber  unb  elttern,  gotte§  gebot  anff()cben?  5tein,  ba§  foltu  Infjcn,  Tu 
eii)ebcft  bid;  n6er  gott,  unnb  bie  tinber  foUcn  bid;  met)r  furchten  benn  bie 
(ilttern.  3(lfo  fndjt  @v  gotteflefternng,  berterben,  ber  gittern  ungeI)orfnm, 
£a§  ift  nu  bcr  grnnbt,  Senn  loenn  fie  e§  bafur  l)ielten,  ha§  l]eimlid}  gelnbb 
niäjts  loere,  toie  fie  ben  l)alten,  ha'5  nu|lid;  unb  gut  fei),  unb  äuri'iffen  nlfo 

■M  gel)orfam,  lel)b  unb  leben  ber  eitern.  SBie  aber  nu  ber  Seuffel  im  [)anfe 
fpilt,  fo  ^anbclt  Sr  auä)  mit  furftcn  unnb  lonigen,  rcitd  bie  uutcrtt)ouen, 
ha§  fie  nit  folieu  geljoifam  fein.  So  tljut  and;  bcr  iÖapft,  fc^t  fid;  über 
unb  tuiber  gott.  .ftal)fer  HeiTu-icus  quintus  fe^t  feinen  üater  ab,  »erfolget 
i'^n  unb  bracht  ifjn  mit  graemen  unter  bie  erben,  S^enffel  mad)t   i()n  jum 

:i5  ^JJtorber  feinä  Oatcrn,  %a§  ridjt  ber  S3apft  ju ',  (Sott  aber  toirb  it)n  treffen. 
So  ift  nu  f)eimltd)  gelubt  ein  Seuffelg  gefpenft  unb  gottä  lefterung,  bo§l)afftig, 
morbifd)  anfd}tag  be§  S^enffel-J.  6r  arbeitt  bal)in,  bo§  bie  (.Gittern  fidj  tot 
gremen  über  bem  fdjaben.    3)arnmb  ^dj  S).  '9Jiar|tinn§  gebiete  cud),  3^q§  il)r 

37138  (St  bis  fd^oben  uiit 

')   Vgl.  Schifer,  Lxtlur  ah  KircJietiMstM-iker  S,  3S4. 
«utf)ev-3  äÖHlc.   .\LL\  2t 


ä2ä  Sprebigten  be?  Sa^re?  1544. 

U]Ideo  ego  Ü.  Martinus  rogo  in  Dei  nomine,  ut  nemo  se  ^etmltd^  öerloBe  et 
postea  quaerat  consensiun  patris.  Et  accipio  fundamentum,  quo  nititur  ista 
causa  K.  Et  papam  cum  sua  via  et  omnib|us  adhaereutib[us  condeuiuo  in 
nomine  patris  et  filii  et  Spiritus  sancti  in  abgiunb  ber  l)elten  K.  Si  me 
l)cimltc§  üeiloSe  et  venio  et  quaero  patris  voluntatem  per  alios.  (Sin  33atef  •■> 
ift  Oatev.  Video  Diaboli  renife.  Stante  hoc  pater  coiisensit  jc.  3ft  fint' 
fnlt  ja,  unb  ift  ein  toiEe  sicut  furis:  ^a  iä)  lotl  gern  an  .  .  .  Sed  ift 
cjejtTiungen,  fauler  W'xil,  ber  gifit  feinen  Icillen  k.  quia  cor  ita  affectum:  ^ä) 
ttiolt  Uiol  IteBcr  nid^t.  Non  iaeta  voluntas,  Sed  aBgeätoungen ,  unlütüiger 
SBille.  Quando  utrique  consentiunt,  est  Iaeta.  Ultra  lioc  si  etiam  mens  lo 
filius  non  promisisset,  tarnen  audio  honestam,  libenter  haberem  eam  pro 
tilia.  Dabo  Exeriiplum:  Da  ic^  no(f}  ein  ÜJiimc^  tuarb,  rtolt  mein  öoter  toi 
nnb  töricht,  f($rei6  mir  ein  Sofen  brieff  unb  t)ie»  nüc^  'Su',  prius  'vos'.  Et  fagt 
mir  öeterlic^  trcliic  ab,  et  ab  aliis  admonitus  jc.  In  nuptiis  venit  20  equi- 
tib[us,  dicebam:  quare  irascimini?  Nonne  legistis:  'Honora  patrem'.  Et  is 
corara  onmibLns:  SBoIt  @ot,  ia'ä  nur  fein  Seuffel»  gefpenft,  dedit  voluntatem 
bem  S)ie6ftal.    :^ä)  muö  laffen  gefc^et)en.    Sed  bein  uater  njil  nid^t.    Sic  ift 


r  .  .  .]  SBi     Stoh  hat  gatgcn         16  coram]  clam 

s]fein  ^eimltc^  gelubt  tuolt  annemen,  fonbern  inn  abgrunb  ber  fetten  inerffen 
im  namen  be§  oater§,  Son§  unb  l^eiligen  ©cifteS.  S)enn  ber  öater  t)at  nid)t 
maä)t  inn  fjcimlicf)  gelubt  ]u  mtütgen.  Sßer.n  '^sä)  mid)  nu  fieinilid)  gcIoBe,  20 
fom  5irf)  3"tn  trnter,  bring  i()m  ben  Irillen  ah,  Pater  f)erli  ift  muttcr  t)er|, 
finb  aud}  nit  aEe  ttii|ig  gnug  Iniber  bc§  3;euffel>3  ütentfe.  3«^  fe^e  hJol  bie 
rcnde,  loie  er§  fudjt,  Ter  IniÜ,  ben  ber  Unter  gibt,  ift  ein  Mt,  ^sa,  eben  ein 
tnill,  ola  ber  Sieb  fagt:  ^sa,  iä)  Inil  an  galgen,  Inichjol  ber  mili  noc^  bet5cr 
ift,  ben  er  fi(|  @ott  ergibt,  3lber  ber  Dater  gibt  ein  gejlüungenen  toillen  Don  a-s 
fid^,  Inolt  tnol  lieber  nidjt,  Slber  meijI-3  gcfc^efjcn,  toil  cr§  gclubnic-  nic^t 
cnbern,  SaS  ift  fein  frolic^er  »iU,  fonbern  ein  jcmmcrlid^er  \mü,  5Iber  ber 
trtiH  mu§  baju  fomen,  Wen  fdjon  mein  8on  nit  geUnUiget,  Inolt  3dj  bod) 
ba,5u  —  —  —  tt)un,  ba§  er  bie  fromme  ^iunöfet  bcfommc.  5Jiein  Datcr 
tüolt  nit  milligen,  \>a§  ^sä)  5}lund)  toarb,  'ilin  barnad)  loiüigt  (Sr  ge^lDungen,  m 
S)o  ^d)  aber  meine  erfte  ■JJle^  gcfungcn  l^ctt,  fam  er,  nnb  Inie  ^ä)  if)n  an= 
fprai^:  Sieber  Dater,  h)ie  feib  i^r  barob  fo  äornig?  ?InttlDort  (fr:  (jabt  il)r  nit 
gclefen,  Su  folt  öater  unnb  mutter  eieren?  2BoIan,  toolt  gott,  ba-3  fein  Seuffelo 
gefpenft  Uiere,  -.JUfo  i)ah  ^d^  ben  Deterüc^en,  freljen  nnUen  nit  tonnen  baben, 
fonbern  ben  gejUmngnen  tniUenn,  S)arumb  Icil  ^ä)  auff^eben,  aud;  Dcrbammen  r. 


19  Zeitigen  ftciftc?!   fJk-le  Im  J/an(t-*iT!p<  lHj-JO  3)enn  l/is  toiüigen  mu        SoterS 

ae^tDimfinev  »iU  inn  ficimliiijcm  gclubniä  »•        S(i  Vcilunta.-!  pati-is  Liitlici-i  eoact.-i  in  .Moiiacliatu 
filij.  r        :i5l:>j:i,  21  Snvuniti  /i!<  friirfit  mit 


%:.  3  [20.  Sanitär].  328 

R]  bex  iiQc^lDtl,  4iii  veuit  post  geluBniS,  nou  ber  gute,  lieDe,  öeteilid^c  SBillc. 
@te  lüoEcn  fic^  mit  ntettn  Suc^  Befielffen.^  Cum  iam  scimus,  quod  l^etmltcä^ 
geluBb  foüen  nic^t  fein,  fol  man  fein  pvocef§,  G§  ift  eitel  jd^aläeit,  e§  ge'^ct 
e.x  Diab[iiIo,   (iiii  vult  jc.     3*^  toil   audfj    ]iatri^^  voluntateni  tieibampt  f)Q6en, 

i  Cum  grunb  ein  Seuffel?  lift,  barauff  fic^  haB  I)eimlic^  gcIubniS  grünbet,  fol 
nirf;t§  fein,  unb  raupet  ben  Gltevn  gnter,  et  veuit  fructns  brau§,  SBatcr, 
^JJhitter  morb  unb  bertoirrung  couscieiitiarum.  ^ä)  Bin  nic^t  on  urfadj 
sornig.  Söarumb  ^abt  ix  mitf)  nid^t  ju  rat  genomeu,  für  tneu  '^alt  ir  mirf)? 
6olt  ic^  prebiger  jc.    ^x  folt  t^un,  toa§  ic^  cud^  treulid)  lere.    Si  vultis, 

III  spquimini.  .Si  iiou,  tüil  euc^  ben  ©tuelt^  uberanttnortcn  et  dieere:  ^ä)  bin 
prebiger  getoeft,  @r  ^at  bie  ^eüif($  lügen  jum  grunb.  Si  dicit:  ^ä)  gclol) 
bir§,  ift  efien  fo  öiel,  als:  id)  gelobe  uid}t§.  Sju  folt  in  ben  iueg  tretten,  ut 
parentes  jufamen  ttjuu  unb  bie  Äinber  ^ufamen  geben.  Si  durus  ludicor, 
Sßie  fol  icf)  im  anber»  t^un?     ^ä)  fol  dei  verbum  prebigeu  et  Diaboli  ver- 

ir.   bum  jurciffen,  ut  in  absolLutione.    Sic  hoc  fundamentum,  6§  fei)  ein  jimlid;, 
e^rlic^  biug.    3a,  ein  öerbampt  bing,  baS  man  nid)t  fol  f(^ü|en.    Sßer  toil 
mid^  be§  OcrbeniJen?  bie  laft  ligt  mir  ouff  bem  ^al§,  '^ä)  fol§  üerantlDovtcu. 
Ezech:  'Ego  te  constitui  Episcopum',  qui  fol  aufffe^eu  i.  e.  mein  Sßed}ter,  «rj. s,  n 
^ä)   befel]^  bir  mein  3SolcE.     Si  viderit   aliquem  peccantem  et  tacet,    dainiin- 

20  bitur.     Sed   re(|uiram   sang[uinem   eins   a   te.     Si    iam    video,    ba§   miv   bev 


')   Vo)i  Ehesachen  (Uvsre  Ausg.  Bd.  .30",  205 ff.).        '')  D.i.  die  Kanzel. 

S]  be§  öateri  Inillen  in  ^eimlic^ent  gelubuis,  S)cnn  ^eimlic§  gelubni§  grunb  fid) 
auff  3;euffcl§  lugen,  beraubt  bie  gittern  i^rer  ünber,  gueter  unb  leben,  ©old)c 
fruc^t  folgen  au»  folc^er  lugen.  S)a§  toil  ^ä)  eud)  jur  lere  gefogt  tjabcn 
unb  nit  gcurteljlt  ^aben,  ''IRan  folt   mii^  ja  aud)  ju  rabt  nemcn  über  bcni 

2s  urtel)l  3C.  ^1^  l^iß  6i'i^  trelnlit^,  l)ab  eui^  nod)  nie  öerfuret  fi^ir  nn 
82  ^Ijaren,  £arumb  ge'^ord^t  mifjr  Ijierinn,  S^u  gelobft  ober  gelobft  nit,  fo 
fol»  nic^t  f)eiffen,  oater  toiUig  ober  nit,  fots  nid;t  l)eiffeu,  fonbern  ©tttern 
fotien  bar3U  t^un  unb  bie  linber  lierel)lid;en.  Man  fagt,  ^ä)  fc^eltte,  Sieben 
fiuber,  toie  tan  3($§  anberS  t^u'ö'^  ^ä)  l)ab  ba§  ampt,  ba?i  3d;  bem  leuffcl 

:i«  fein   toercf  sureiffen  fol  unb  eu^  fagen,  Jos  nic^t  redjt  fei).     -JUfo  ift  lier= 
malebeiet  Scuffelifc^  bing  t)eimlid)  geloben,  S)arumb  fol  mon§  nit  fdjul^cn 
loeber   in    noc^   auffer    bem  gerid)t.     Söie   fol  ^d;   i£)m  nu  tf)un,   S;a»  od; 
f(|eltte,  mitjr  ift  ein  i)artter  tcjt  furgelcgt  .^e^ec^:  3.     S3ifd)off  foltu  fein  i.  e.  vd.  .i,  n 
'^ä)  befell)e  bir   bie  ürdjen,    bu   folt  toec^ter  fein,    iDirftu  ben    ©unber   nit 

ar.  ftraffcn  3C.  ^a,  loie  fc^medt  biv  bcr  braten?  @olt  ^\d)  nu  Ijcimlid)  gelnbni? 
auff  mein  6eel  ncmen^  ha-i  laffc  ^d).  X-a5  ift  ein  Seuffel'J  griff,  baS  ber 
Seuffel  miber  loil  auffridjtcn  unnb  ba?  bcftetigeu,  ha^  luiber  gott  unb  nid;tv 


28129  Excusatio  voliemeutiac.  r 

21' 


324  iPrebigien  be§  Sa^reä  1544. 

R]2;euffel  '^ereinreifft  et  allegat  consensum  patris,  Et  i(|  fol  confentiien  unb 
oiiff  iiiiif)  nemcii,  Soä  laffe  id).  Sd)  h)il  mein  urteil  nid^t  fpred)cn,  -eil  tnil 
tnd)  üeiiiianet  tjobcii,  ut  rovocem  Ijcimtid)  geliibb.  S^aä  ift  nötig  311  jagen, 
11t  jugenb  sciat,  toenn  er  \iä)  ^einilid),  Sßolt  @ot,  bu  töercft  mein,  et  ego, 
(Schlaf)  mir§  in  bie  f)anb.  9}ein.  Sed  locjuere  oiim  paientib[us,  et  ego,  nt  ■• 
fiat  ipsonim  conscii.sii,  nt  Hat  autoritate  divina,  politica  et  oeconomica,  iit 
sciaut,  i)a^  fid)  nid)t  berloben  i.  e.  fid^  fel6&  ftelen,  ut  servent  parentes  bei) 
üirtii,  u,2ber  5Jlad^t,  quam  Dens  eis  dedit.  Sanison  dicit:  Vidi  ^3ic|eu,  i"og<>,  da. 
jfv.  i;i,  c  lere|mias:  parentes,  dato  filüs  uxores,  S)en  Crttern  ift-i  befulljcn,  Ten  tueg 
joltu  mir  nidjt  netuen.  Per  alteram  ift  bcr  gel)oriam  |iatii>  autfgcl)i)l)en.  "> 
Hoc  coactus  dicere  mein  geluifien  jucrleid^tcrn.  !Si  non  vultis,  luil  id;  alle 
ftunbe  ab[te!^en.' 


')  D.  i.  aufluiren  zu  predigen. 

^\\\i.  Sarumb  rat  ^\6),  baS  bie  ^Ö^nigen,  fo  Ijeimlit^  gclubni«  ap^jrotiiitn, 
bufje  t^un  unb  luibcrruffen.  Sa»  ge()t  f)in,  bos  bu  fagcft:  Siebe  3"iiflH% 
bu  gefelleft  mir  {)er|lii^  h)ol,  ^(^  mocfit  gern,  "ta^  bu  mein  loereft,  aber  )d;lag 
bie  l)anb  uid)t  ju,  foubern  ftette  e-?  auff  beine  (Gittern,  bamit  fit-'  tonneu 
blcl)beu  bei)  ber  inad;t,  bie  if)n  gott  geben  ()at,  bn5  fie  bie  tinber  erjil)en 
aii.iit.i4,2unnb  jum  beften  ji^en  fol.  ®o  ftebt  ©amfon  iiiiub  bittet  feine  Gittern,  fie 
spt.  29, «;  löoncn  if)m  bie 'Dic^  ju  Sbimnat  geben.  3tt"i  oeit^min'-':  9'^'  ba  beineiu  Son 
ein  lueib.  ©it)c,  ba-ä  ift  bie  ant()oritet,  barein  G)ott  bie  (Itttcrn  gefegt  l)at,  nunb 
baruber  luoHen  luir  ^altten.  Seilet,  hai  'i^ab  ^v(3^  euc§  ,^ur  lere  muffen  fagen, 
S)a§  it)r  uiiffet,  Uioran  il)r  fcib,  loolt  it)r§  uit  annef)meu,  fo  entlcbigt  niid) 
be-»  i|)rebigftnelv,  fo  luil  ^d)  eudj  gern  renmcn,  Senn  Csd)  gleidjluul  mein 
gcltiiffen  l)ab  looUen  erlebigen  2C. 


W//.5    Modus    Sponsalionim  ■;•  11^    fi.   Exempliini.    r  WjJO    7.   Anljnuitas 

leicmine.  r 


9?r.  4  [27.  aonimt].  325 

4.  27.  ^amm  1544. 

^^bigt  nm  3.  Sountng  und)  G^i^jlianiti. 

R]  DOMINICA    111    POST    EPIPHANIA       27.  lamiaiij. 

Satis  liahctis  copiosos  et  Ijcwlid^er  pvcbigev.   S)otfj  lücil  \ci)  tan,  Uni  id) 

mit  l)Clffcn  loben  Deum,  non  desistam.   lli)ilie  aiulistis  in  Enaugelio,  luic  llLllji'l' 

I)|cn"@ot  Jtoel)  lüuriberiucvif  gctl)an  ^nt.    1.  quod  tangit  leprosum  et  muiulat, 

5    2.  .^tTVum    sanat   verbo,    iioii    tangit    nee   aocedit   ad    euni.      S)a§    fillb   ,^U'Cl) 

flvüffc  funbe,  bie  u[nfei'  ^L'-''^'-'  ®ot  begetjet  an  un§  mcnfc^en.    Puto  leprosum 
fiiisse   de   semiQe  Israel.     Alter   nou  de  genta  Israel,    ut  scqnitur:  'Non  in- 'Uuaiii. s, lo 
veni'  'c.    S)a§  finb  .^tncl)  giofje  fnnbc,   btd,    fett,   ftarä,  bie  cv  tt)nt,   nnb 
grcifft  in  ben  SOtofen.    So  folt  er  nid)t  t^un.    Leprosnm  folt  er  nid)t  an- 

!■>  rnren.     Moses  prohibnit,    nt    et  se  öerunreiniget  secundum  legem  Mosi,  et 
fit  pcccatnni.    Moses  dicit,  quod  Icprosus  fol  Oon  ben  leutcn  getljon  hjerben, 
nemo  fol  in  anrurcn  vel  inunundus,    sella  et  omnia,  quae  tangit,  Levit:  14.  :'•  »iuici^iafl. 
Non  timet  Mosen,  sed  facit,  quasi  nihil  ,'c.  tangit  illuni  et  dicit:  Esto  sanii.s, 
tl)ut  ut  Dominus  super  Mosen.     S)q§  ift  inen  unleiblid^  3e.     S)a§  ift  iljt 

!■•>  ,^u  lang. 

2.  peccatum  maius.    Centurio,  ein  !rieg§!nec^t,  Ijcubtnian  venit  ad  eum, 
(|ui  sub  se  milites,  ut  Roniani  habebant,  ut  no(f)  Unter  unb  D!6erl)enbtniau. 


1    Egregia    et    vere    Lutlierana    cont.io    Sed    imilta    non    adsequebar  quia  exaudiri  nein 
puterat  r 

«)  Die  Dominica  post  Conversiouis  Pauli 

1544.    Math:  8.  i'iaitn  », iff. 

■M  a3ictuol  man  meiner  prebigt  nit  »iel  barff,   !i\l)r  l)a6t  reidjliifje  ^nebigt 

gnug,  Surf)  tveit  '^d)  lau  mit  ftimmen,  luil  ^säß  t^un,  !an  '^s(i)  nimmer,  luil 
^srf)  onffl)orcn.  ,3l)r  ^abt  aber  getjort  2  »onnberluerd  öom  ®id}tprurf)tigcn  nnb 
t)enptman3  !ned)t,  ben  (£r  mit  eim  Inort  gefunb  mac^t,  fompt  nit  ^n  im,  vnrt 
il)ii  nit  an,  Xa  begel)t  nn  (Sf)riftn3  2  groffe  Snnbc,  feift  unb  bide  unb  ftard, 

x^  gvcifft  in  ^^iofen  l)inein,  feret  al^n  l)od),  ben  5lnffeljigen  folt  er  nit  anrl)nren, 

^JJfofcS  ^at§  Derboten,  Verunreiniget  fic^  \im%  bem  gefelj  'Jicofi,  bcr  Ijeift  Dons. OTüki8,43W. 
Icuteu  t()un,  loaS  ?Uiffe|ig  ift,  and)  ben  ftul,  tifd),  !tel)ber  k.  fo  fdjetot  fid) 
C^l)riftuä  nit  für  ''BJofe,  tt)ut,  alä  fei)  er  ein  ftrotjlnifd;,  er  aber  al§  ein  Ijcrr 
über  TOofen,  toic  er  benn  üiel  t^ut,  Inaä  5[llofe§  Verboten  Ijat.    Sie  onber  ift 

30  nod)  groffcr,  fompt  ^u  iljiii  ein  isomer,  Irieger,  Ijat  unter  fid)  friegft'tied;tc, 
tüte  e»  beun  mu»  fein,   l)atten  ("enturiones,  Tribunos,  trieger  muffen  fold^e 


22  Efficacia  verhi  Christi,  r  25/^6  Christus   contra  Mosen  attingit  leprosnm.  r 

31  Centurio.  r  '' 


326  SPtcbigteii  bei  3nt)rc§  1541. 

RlUmnaiii  '[)ahcn  ciii  fdjoii  orbiumg,  unb  mue  fein,  biiä  ein  iglidjer  lüciy,  unter 
locW;  fct)nlin  er  gcf)6ie.  Ipso  Centurio  in  (iapeviianm  libn  100  tucd)t.  Da» 
tvat  fein  fetjnlin.    Eist  gontilLs,  Tjelt  nit^t  de  lege  Mosi,  gav  fvcmbb  ab  Israel. 

iiiotti).  8, » Ronianus   Imperator  tjat   eingefctjt,    ut   dicit:   'potestati  subiectus'  ,'c.     Non 

orat,  ut  descendat,  taiitnia  iiidicat:  31^  mein  lieber  ^tXX,    habeo   servuiii  in-    '• 
firmuiii,  is  ^at  groffc  niartei".    Nou  dicit:   veni,  tange  ut  leprosum,  ut  saiit-tur. 

anaui).  8, 7  Sed  Domiuus  erbeut  ficf)  felber:  'Voniani  et  saiiabo  eum'.  3ft  i>a^  nid;t  ein 
Herbri§Iic^cr  fe^cr  unb  ^luffrtjurev,  <|ui  fid)  ^elt  jun  'Reiben  unb  berbnniptcn 
Icutcn?  uon  habciit  legcui  Mosi.  Et  tanieu  dicit:  'veuiam',  non  rogatus  jc. 
Soll  ben  Jiüben  utd)t  öerbrieffen,  quod  propheta  ipsorum  fid)  \o  jelijam  I)eU  •" 
unb  fid)  fo  freunblid}  ,]un  Reiben  finbct?  ^ft  berbriSlid^  gefjanbelt  secuuduui 
euruui  legem.  (5r  fdjeiuet  quasi  seditiosus,  Dei  inimicus,  (|Uod  vidt  sanare 
incircumeisos,  contra  «juos  ludaei  fprueteu,  runl^eltcn  bie  nofen.    Quid  amplius 

i'iouf). 8, s  (Jeuturio?     Nolo  hoc  rogare  nee  te  Beniufien.     'Non  diguus.'     Die  tantum 

verbum.     Ego    certo   scio:   si    dixeris    verbum  de  Msrvo,   jo  l^at  e§  !ein  not.    is 
Nihil  promissum,   nou  de  populo  Dei,    miser  gentilis,    die  tantum  ^a.     QX) 
tüic  ift  iia§  ein  ©laute.    Quid,  quod  ad  me  venias?    Ego  homo,  unb  gering 

3!.ui().8,9geloalt,  Befel^  über  100  fnedjt,  et  tameu  ea  mea  potestas:  'vade',  'veui',  et 
ad  servuni  domus,  uou  inilitem:  'fae  hoc'  :c.  Eeontra  tu  verus  vir,  quia 
Video:  si  dixeris  verbum,  \o  ift§  fd)On  geflJ^e'^en.     Ideo  miratur  Dominus,  ut   -m 

!Hiiuti).f,ioad  sequentes:  'Non  iuveni'  3c.    SBie  ein   jdjeuslid},   Icfterlic^e  funbe  ift  ba§. 

öl  gute  Oibnung  Ijaben,  fouft  uuidjeu  fie  nichts  gutö,  Sftß  ein  'idnptman  gelocfen 
,^u  ßapernaum,  l)at  ein  ^^ulein  öon  KJO  !ned)ten,  ift  ein  t)eib,  unbcfrf;uitten, 
fielt  nid)t§  üom  tioltf  5}Joie,  'Romer  {jaben  il)n  bal^in  gefnljt,  ber  fagt  3nm 
l)erru,  bitt  tljn  nit,  foubern  jeigt  il)m  nur  an,  boS  er  franö  fei,  fngt  nit:  « 
Sieber  l)err,  !om,  rl)ure  i^n  an,  ^ilber  ber  l^err  erbeutt  fic§  felber:  '3(^  h)il 
lomen'.  3ft  bae  nit  ein  uerbriefelidjcr  !e|er  unub  Icfterer,  ber  ftd;  jn  unbe= 
fd)nittenen  .söt'ibcn  fol  Ijalttcn,  bie  !oincn  öon  ber  Slbgotterel)  l)cr  gebrolt?  @oU 
i>a§  bem  ooldE  Sfrael  nit  öerbrieffen,  ba§  i()x  5Reffiaö  fo  bereit  ift  gum  tier= 
bampten  toolÄ?  5Jadj  if)rent  gefe|  ift§  eine  f dimef)lid)c ,  Ieftcrlid;c  fnnf)cit,  »u 
fd)einet,  er  fei)  ein  3tuffr()urer,  Ser  fo  lotllig  eini  unbcfdjnittcncu  ,]u  l)clffen, 
3lber  ber  ^^cuptman  begert  nur  ein  tttort,  Zs^  t)alt  btd)  im  ben  mau,  tucnn 
bu  ein  liiort  fpric^ft,  fjats  feine  not,  ^ä)  bin  ein  t)eibe,  begerc  nur  ein  gncbig» 
luort,  luie  ift  bnS  ein  glaub,  %ä)  l)crr  ©ott,  loaa  borffg,  ba§  bu  ju  mir 
tompft?  3d)  f)ab  ein  gering  getoalt,  nod)  t)ab  ^d)  foldjc  aubieut§,  loasi  folteft  3!> 
bu  benn  tf)nn,  bu  trcffüdjer  Wan?  !^ä)  fel)e  tüol,  Jüenn  bu  ein  toort  fprid;ft, 
fo  lauftu  fo  oiel,  fom  nur  nit  ju  mir,  ^yd)  armer  lieib  btn§  nit  loerbt. 
SSJelc^  ein  Ijolje  ift  aber  bog,  ha^  er  fagt:  '©old;eu  glauben  ijob  3<$  "it'  Jc. 


26127   Contni    Musuii    cuin    lltliiiieo    Coimeisatur.   r  32J3S  Fides    Centuriuiiis.  r 

37lSa  l'raeiliciitiu  fiilei  Ceuturioiiis  igaominiosa  ludaeis.  r 


yiv.  4  [27.  Snmun].  327 

R]  Niiiii  '^S^X(\d  fct)  23ll'6enfd)UCl,  rjuvrjnily,  qund  ita  loqucris:  'In  Israer?  3ft 
311  tjüd).  (Sv  Ijnt  liis  vcrbi.s  foUcil  tiCl'bicneil  cnicem.  Sic  Israel  aflcctus, 
i]iio(l  oinnes  geutes  l^tclten  fiit  ©dilangen  unb  frotcn  ut  hodie.  Si  IsraelLita 
ein  I)cibcii  ftin  iimStringcii  mit  (Sifft,  ciien,  tljut  ein  !oftIii$  luciÄ  ut  is,  qni 

s  sor|iL'nteiii  tjduet,  fl'otctt  ftid^t,  tf)llt  umb.  Sic  de  Christiaiiiä  dicuiit,  lioc 
gclcret  Bereit  311  ber  jeit,  tooiben  toi  unb  töricht,  quod  Dominus  se  adiunxit 
geiitib[us,  peceatorib[us.  Sic  liodie  aifecti,  quod  ipsi  soli  Dei  populus  et 
alii  onnies  Serpentes,  nisi  fiat  proselytus,  qui  uon,  qui  aliter  quam  ego,  ein 
^Iiubfd)leid^ Idee   horreiidum    peccatura,   quod  Christus  non  soluni 

10  ad  g^entilem  gc^et,  sed  erbeut  fid)  3C.  et  deinde:  'Nou  iuveni  in  IsraeP.  S)aö 
I)etfft  redjt  3frnel  nuffgoffen,  '[)nt)en§  in  feinem  toege  fonnen   leiben,   quod 

populus  Israel  fol  geringer  fein  quam  gentilis.  Ideo  iutolerabilis  vox.  Ceu- 
turio  dicit:  'Non  dignus^,  'sed  tantum  verbum  die'.  Vos  vidistis  mua  quo- 
lidiana  miracula,  si  intrarem  in  acdes  vestras  et  d[icerem:  <|uid(iuid  vultis, 
15  teil  id)  gern  tl)Un,  ^a  bu  BiftS  fdjulbig.  Quia  scriptum:  (^ui  non  audierit5.'.uii)|ca4, 
pontificem,  j£ob.  Hoc  verbum  habeut  pro  se  i.  e.  qui  iucipit  novam  doctriuam, 
reus  mortis.     Et  ita  oeeidunt  eum  secundum  legem  Mosi.     Ideo  max[imura 


3  ffltinbf^leicöfn  r         9 ]  g  leiat 

SI  5Jlcinftu,  ha^  eine  Bubenfc^ucl  ober  ^url)auö  fei),  ba§  bu  inn  3(frael  nit  Ijabft 
ein  foldjen  glauben  funbcn?  toer  ba^  toort  nit  toerbt  !reu|igen?    Senn  ba§ 

2«  üold  Itiar  fo  "^cljUg,  Ijieltcu  Ijeibcn  für  l)unbe,  [)nben§  in  iljrem  Sljalntnbt, 
njer  ein  §ciben  crluurgen  tan,  tljut  tnol  barait ',  toie  ber  fdjlangcn  tuurgct, 
tvül  bran  t^ut.  SaS  ^aben  fie  fdjon  bajumal  gclert,  ftiie  im  ©nangelio  ftcl)t'-, 
luenn  er  mit  Reiben  umbgef)t,  motten  fie  tott  unb  torid^t  toerben,  Sic  luevbcn 
aud),  bie  blutf)unbe,  ein  fiauffeu  Ciiiber  Oerlieren  in  ber  lllard.-'    Sßic  gegen 

25  bir  nnnb  mir  ift  ein  f(^Iang,  blinbfd)(eidj,  fo  biftu  gegen  if)ii.  5Jod}  barff 
6l)riftu§  fagen:  '6in  fold^en  glauben'  x.  @o  fol  mon  ba§  tjold  erjornen, 
Ta-3  l)eift  fi(^  nerbeffcrt,  gS  ift  ein  unleiblid^  luort  inn  i^reu  ol)ren,  .öort  il)r, 
lua-j  bo  ift^  S)er  fagt,  (Sr  fei)  nit  loerbt  .'c.  locnn  tl)ut  it)r§  ^  ^a  l^'cnn  ^d) 
tun  6toer  "^auS  ge^e  unb  tnafd)  eu($  etücr  fuffe,   fo  gefiel  e§  end).    ,:^sa,  bn 

30  bift»  fi^nlbig,  .öolien  ^Prieftcr  foltu  Boren,  ioer  if)n  nit  l)6rt,  tobt,  tobt,  tl)obt, 
liaä  ift  tuar,  ftcl)t  ftard  im  lUJofc,  S)as  ift  nn  ein  groffe  ©unb,  S)a§  Gt)riftn'3 
ein  l)ciben,  unbefc^nitten  ^Micnfd)en,  gifftigen  toorm  fol  fo  i.]oä)  fe|en  in§  9Jeid) 


20121  '^a6en§  'jin  baton  unt  29,30  Cur  uuii  excusati  siut  ludei  uIj  iguorautiam  ilo 
Messia.  r 

')  Vyl.  Eiseuiiicnyer,  Entdecktes  JudeiUum  Bd.  1,200.  ^)  Gemeint  wohl  Matth.i>,4S. 
')  Biese  Worte  sind  unklar.  Sie  beziehen  sich  rieltdcht  au/'  die  Tatsache,  daß  Kurfürst 
Joachim  II.  die  Juden  in  der  Mark  aufnahm,  um  seine  Geldkalamität  zu  beheben.  Vf/l. 
Lutiters  Brief  an  Lauierbach  vom  9.  Febiiiar  lö44;  De  Wette  Bd.  6,  629;  an  Kurfürst 
Joadiim  vom  9.  März  J645. 


328  '43ti;biatcii  bc«  3öt)«=  1544. 

KIpeccatum,  (jiiod  Doiniiius  de  iucircumcisu  et  iiunimido,  qiii  conim  ludaeis 
SUllbfdjlcici^,  d  dicit,  i|Uod  melior  Is>raelc  et  scdere  debeat  in  rcüiio.  ©t[C 
()alten§  filV  liarrcnlüCl'd.  Sed  nou  excusati.  Audierant,  venicnte  Christo 
luiivbc  C»  angeben,  et  iam  sciebaut  tempiis  adesse,  gubernanit  Herodes  iani 
])lus  30  aniiis.  Ibi  certe  debueruut  aperh'e  oculos.  Et  Iohau[nes  testatiir  » 
eum  adesse,  et  popidus  toax  erregt,  et  faciebat  mira  prodigia  ut  per  Euan- 
g[elium.  Ideü  lDuften§  tMOl,  tpiod  veuisset,  sed  uolebant  scire,  (piia  volebant 
suum  domiainm  servare.  Vultis  esse  mens  populus  et  ego  Deus,  vos  nie 
4>ü|.  2, 23  abiecistis   et   ego  abiiciam   vos.     Provocabo    eos  in  gente  JC.     Si  non  vultis 

nie  agnoscere  pro  Deo,   nee  ego   vos  pro  populo.     Sßittu  ^ie  itid^t  Bleiben,   lo 
fare  t)in  3C.     S)a§   f)ii}t  fic^   an  iu  Centurione.     Non  est   de   populo  Israel, 
(jui  non  vult  Dominum    proraissum  Moss[iam.     SBtl   bie  !^ur  Itic^t,    veui  tu, 
sponsa,    S)a§  "^ot  fie  toi  unb  töricht  gemad^t,  perstant  in  hac  sententia,  tjuod 
soli    populus    Dei,    alios    oecidunt,    qua    arte    possunt.     Sic   cejitum    in    hoc 
Centurione,    qui   est  de    populo  Dci   et    sponsa,    Seil  nhnpt  er  mit  freubeu   is 
nu  }c.   (efft  bie  alte  f)ur  ^infaren,    ut  i>raedicatuni  ab   onuiib[us  prophetis. 
Hie   habemns   nou    opus    esse  Circumcisione.     Is  non  uatus  a  patribus,   sed 
Romanus  ex  geiitib[us,    non  fiiret  fettig  opus  ut  sacerdotium,   sed  est  tDelt= 
Itd^er  ^eubtmau,  ein  Ivicgsman,  ber  gar  ein  SßeÜman  ift.    Deus  prohibuit 
geiftlid^en,    ne   friegen   uisl    in    summa    uecessitate,    nou    niandatum    non    de  ao 
bellando,  sed  docendo.    S)a§  ift  anf\  büS  enffcrfte  gemalet  ein  armen  ©itnbcv, 

s]föotteB  mit  3l6raf)am  ;c.  ©inb  fie  dbn  entfcfjulbiget?  9tetn.  ©ie  muftcn 
bie  3eit,  bo  luar  fein  Ijerr  mer  lum  3nba,  luar  tein  fonigreit^  Hon  if)rem 
ftamm,  .sjerobe§  mar  oo  ^ar  tontg,  Sa  folten  fie  anffn  'JJiejiiam  gejcljcu 
f)o6en,  3o'^anne§  !am:  ©e'^et  end^  mib,  ^3Jleffia§  ift  öorljanbcn,  erregt  ba§  ^s 
ganij  Hold,  Pf)viftn§  nuid}t  Htnben  fctjenb  .'c.  has  l}orten  fie,  HniftenS  tool, 
aber  bie  bnben  »uolttenS  nit  loiffen,  Sa«  ()at  if)n  Wo\iv  uorljin  gejagt:  ^,d) 
toi.  2,  i'a  lüil  ein  anber  ooltf  anncf)men.  Ipsi  ])rovocaverunt  me  k.  et  ego  in  non 
gente  eos  provocabo.  Sßolt  i^r  micf)  nit  fnr  eloern  gott  f}altten,  Uni  J\df) 
enä)  nit  für  mein  Oolc!  l)altten.  So  ijibU  nn  an  in  Centurione,  incl)l  bie  ^o 
3nben  nit  lootlen,  lauf,  i)m,  lauf  ben  bnbeu  nacf},  §eibe,  !om  bu  l)er.  SaS 
[)at  fie  nu  toll  uunb  toridjt  gemod;t,  ba?^  (Jf)riftn-3  fo  mit  ben  {jcibcn  umb^ 
gcl)t  unb  nimbt  ein  unbefcf^nitten,  üerbampten,  hal^  ber  .öeubtman  mu§  fein 
ein  netne  braiot  bei  .'pcrrn,  unb  left  bie  nlte  l)ur  faren  jutn  Seuffel.  8o 
f)abeu  tüir  nu,  ba§  nit  not  fei)  ftc^  ju  befdjuciben,  Ser  ift  nit  öon  Snben  a» 
geboren,  fürt  anä-)  lein  fonberlicf)  f)el)lig  incrcE,  pricfterampt,  foiibcrn  ein  friegf- 
man  uunb  '^Imptmau,  I1ian  lout  nit  luol  ein  »oeltlid^er  ampt  l)aben,  alfo 
aud),  ba§  ber  5ßapft  öerboten,  ba§  hiir  nit  folten  ben  ©pie§  inn  bie  fanft 
ncmen.   3lo^  fpric^t  ß^riftuB :  '3d^  l)a'b  folc^en  glauben'  k.   Sa§  ift  nnniber. 


ja  Useae.  2.  r        31  kuf  (l.J  Oin  t)ct  unl        3ö  Nou  opui  essu  Circumcisioue.  r 


5it.  4  [27.  Saiiuor].  329 

R]  qui  uuu  pcrtiuet  ad  Dei  populum  uec  ad  offitiuin,  (jnia  i^^ricg-Sluail.  Ideo 
iniral)iliter  dictum.  Et  ego  fateri  cogor:  Certe  uiagimni  cxoiiipliiin  t'uki. 
Nun  ()clt  in  pro  Messia,  sed  propheta,  lefft  qUc§  ÖoIcE  Sfcnel  r)Crgcf)Cil  et 
11(111  üft'eiiditur.    Nou  vides,  quod  eiim  non  audiat  populus  eins?    Imo  dam- 

••.  iiant  eiini,  pharisaei,  Scribae  'polten  für  ein  ße|er.  Ipsc  unrein  *)Jlan  ppi- 
nimpit,  quia  uon  xddeat  saeerdotiiim,  teinpliiin.  Sed  ita:  @ot  get,  CS  fcl)  bir 
fciub,  loer  ba  hJoHe.  Ego  invocabo  te  pro  auxilio.  S)o§  Ia§  ein  @Iait6cn 
fein,  et  gentilis.  Nihil  ofFeudit,  quicquid  videt  in  popiilo  Israel,  et  ita  .sc 
deiicit,  ut  cupiat  tautuni  verbuni.     Christus  ut  liomo  miratur,  habuit  onincs 

10  couditiones  hominis,  ift  traurig,  frolic^  tüorben,  fid^  öeritjunbert.  'iiU  ein 
Tjcüiger,  f romer  man  ift  in  eim  groffen  tuunber,  quod  tautam  tidem  iuter 
gentes  et  ßriegäman,  de  qua  fide  Hauuas,  Caiphas,  Mcodemus,  Mariaui, 
Siraeonem  nimpt  er  au§.  Loquitur  de  Israel,  per  quem  transivit  et  prae- 
dica\-it.    Nou  inveni,  qui  daret  mihi  haue  virtutem,  ut  verbo  tautum  sanarc  jc. 

15   Et  hoc  est,  quod  dicit.     (So  lt)il§  toerben,  populus  meus  videt,  audit  me  et 
seit  tempus  Messiae  adesse,  qui  promis.stis,  .^erobeS  ift  ba,  et  quaudo  advena 
Rex,   certe    sciebat   Messiara    ade.sse.      Et    popLulus    dicit:    Si    etiam   venit 3oi). ?, 3i 
Messias,   quomodo   potest    plura?     Ipse   dicit:    videte   raea    npern    et   vcrba. 
Incipite  ergo  et  credite.    Sed  uolebant.  toeil  er  uic^t  !am  nt  treltlirfjer  ßcifer, 

20  sed  dicebat  avaros.  Ideo  iuquit:  e§  toxi  ftd§  öer!eren  unb  IjeBt  fic^  am  (5ent= 
graffen  on,  quod,  qui  populus  mens,  nou  erit,  pcontra.     Vos  servatis  legem 

si  ^c^  mu§  audj  fagen,  'S:aB  ber  Tlan  ßljriftum  fo  anfi£)et,  left  alle  ^pricftcv 
gel)en,  crgert  fiif)  nit,  gebencEt  nit:  3<^  lüei'°  "it.  fol  3c5  ben  ''JUan  anrcbon^ 
cä  ift  crgerlirf),  ®a»  ganfe  öoW  ()clt  niif}t§  über  all  üon  ifyn,  ^Iticv  er  gct)cl 

L'.-.  T)crburcf),  aU  fefic  er  !ein  Sempel,  ^^riefter,  ^serufalem,  tan  ber  5Jtan  ba§, 
gott  geti,  e§  tierbrie§  bie  anbern,  »nie  fie  trollen,  tri!  3cf)  gleic^tool  nit  Don 
if)m  iaffen,  (Srgert  ifin  nlfo  nirf)ts,  ina§  er  hnbberfpiel  fitzet  inn  feint  eigenen 
lioW.  Hi},  .öerr,  fpricf)  nur  ein  Inort.'  (iljriftnS  al§  ein  Hienfc^  ucrnniubcrt 
fi^  nit,  bas  @ott  nit  nlle§  UieiS,  fonbern  h5ct)l  er  oKeS  al§  ein  OlJenfd)  gctlinu 

3u  I)at,  UerUninbert  er  fic^,  Dann  toeiS  toeber  9?icobemuS  no^  alle  nnbere,  ^iimtit 
au§  ^JJJariam  unb  Simcon  jc.  5lber  fonft  fagt  ®r:  M)  ^a^i  burd)  SfincI 
gcprebigt,  aber  ben  glauöen  nit  funben.  Sßolan,  mein  tiolcl  fifjet,  t)oret  mid), 
loei-3,  ba-j  bie  ,5eit  ba  ift,  ba§  ber  fierr  fomcn  fol,  §erobe§  ift  ba,  ein  fremfiber 
lonig  fi|t  im  lanbe,  otteS  DoIc!  fagt  auc&,  toenn  fi^on  5[Re^iaci  tompt,  fan  er3oi).7,3i 

3i  anrf)  me^r  jeic^en  tdun?  3l6er  loeil  er  nit  reitt  im  tjarnifd)  batjer  tnie  ein 
iHomifdjer  tal)fer,  luolten  fie  if)n  nit  t)a'6cn,  fonberlic^  lüel)l  ßr  fie  tiernarf) 
aud)  fd)alt,  Xrumb  g()et§  t)ie  ba()Cr:  Provocabo  vos  in  non  gente,  ,3il)r  folt 
nimmer  gotte§  üoltf  fein,  öeiben  fomen  nit  öon  öetern  l^er,  bie  foüen  mein 


23  Fides  Centuiioiiis  ?•  J'JJäO  roeljl  bin  \iä)  itnl  31J32  Christus  ludeis  otl'eii- 

diculum  üb  soiunium  de  muiidauo  Keguo.  )•        3t>j330,  23  Cluistus  lecipit  geates.  r 


330  *iU-cbigtcit  bei  3i<il)rc--'  1544. 

R]Mo.si,  (1c  sfii)ii[iiinc  patiiim  et  JJcguiii,  habetis  Tciiiplmn  et  ciiltutii,  Dei 
Ijopulus.  Sed  foEct  c3  llitltei;  fein.  Geutes  sunt  incircimieisac,  iioii  ortae  de 
saiii?[iiiiie  [)atnim,  non  habent  Tompluni,  cultum,  bte  foüctl  ttietn  ÖüIcE  fein, 
flacteims  vos  fiiistis,  niiuc  nou.  Quare?  Quia  vobis  proiuissus  Kex.  Sed 
ir  tüolt  mein  mäjt,  ©o  toil  \ä)  elüer  auä)  ntd^t.  Gentib]us  non  promissus,  s 
iiiib  iiemeii  micf;  mit  freuben  an  et  tali  fide,  bay  icf)  mid^  brüBei"  Oevtininbci-c. 
'"Son  dignus,  ut  intres.'  fStt)  bent  h)il  id)  fein.  Hinc  gloriamur  contra 
iudaeos,  nihil  curamus  oitum  ex  patrib[iis.  Imo  Dei  popuhis  uos,  vos 
Diaboli.  Nou  Abrahae  semeu  Ceiiturio  ut  Christus.  Quis  facit  Dei  popuhnn 
hmic  Ceuturionem?  non  legem,  templum.  Haec  omnia  amisistis  propter  vestrani  m 
inobedientiam,  qui  Dominum  nou  suscepistis.  Sic  nos  incircumcisi  venimus 
ad  haue  communionem  sola  fide,  quod  Christum  amplectimur,  quem  vos  reiecistis 
et  crueifix[istis.     Ideo  Dei  populus  sumus  per  hnnc  Dominum  non  indigentos 

r,.i';o(cis,iftullo   Templo,    Circumcisione,    sacerdotio,   victimis   3C.      Moses:    'prophetani 

suscitabit'  jc.     Hoc    non  fecerunt.     Dens  abrogavit  legem,   ut  un§  nic§t  Qn=    is 
fecfjten,  non  barff  ntic^  Befc^neiten  ex  not.    Sed  tautum  I^ex  Decalogi.    Aliuui 
pojHilum   accepi,   qui    non    deb[et   circumci[di.     Is  est  inter  huius  ....     Et 

üiiiiii).  p.nsequitur   nttetl:   'Venient  multi    ab   Oriente'.     Filii  regni,  qui  hacteuus 
dicti    po])ulus   Dei   sub   Mose  circumcisi   et  hab|entes   prophetas    max[imos. 
8ed    bic    fielet  tcjt.      Filii    regni,    quib[us    promissum    regnum,    non    erunt  au 
amplius.     Non  loqnitur  de  gentib[us,   sed  de  tiliis  regni,  quib[us  auffgcetbct 
a  patrib[us,  fuKeu  nu  nidjt  Ünber  fein,  quia  nolueruut  credere  in  promissum. 


12  quem]  quae         17  .  .  .  .]  ein  Wort  nachgemalt,  aber  unleshar 

sitiülct  fein,  it)r  foIt§  nimmer  fein,  toarumB?    S)a§  3<ij  cnd)  üevlnnbigt  bin  ein 
Wcf3ia§,  elücr  foniq  nnb  i]ixx,  Toa  oif)i'  luolt  midj  nit,  bnruniB  luil  Oid)  tuä) 
tuibev  nit,  ©ic  aber  ncmen  mid;  mit  frenben  an,  bei)  it)n  Idü  ^c^  fein,  loie  -n 
gefeit  cnct)  baä  lieb?    5lu  rl)umen  tnir  un§  ba:^er,   ob  fie  fd}on  für  loevffcn, 
\M\x  finb  beiben,  '^^x  Zs^hm,  fein  Oerfludjt,   be§  Scnffcl»  geblnt,  toir  finb 
05otte§  liolrf,  tüic  ben  öenptman  nidjt  .^ini  ©otteS  oolcE  moi^t  2;einpel  ober 
••Blofes,   h)ir   '^abm  be§  !etne§.     6b»-'ift»ä  nimpt  ben  3Jlan  an  ungetempelt, 
nnge'-JJiüfeft,  barumb  ba§  @r  ben  .'perrn  annimmt.   3)rumb  finb  rtir  in  ©otteu  m 
Dülc!  nirfjt  umb-5  SempclS  ober  ''IJlofe  fatinng   f)alben,    fonbcrn  ba§  iuir   ben 
(lerrn  anneljmen,  ^fH"  "^iufl  'ft  it)iii  gai-'  j»  iiid)t,  fie  baben  6f)rtftum  nit  tuoUcn 
\)abt\\,  fonft  mu§  un§  ^ölofeg  nit  binben,  tua»  (Seremoni)en  belangt,  6f)riftuä 
bat  ein  anber  foW  angenommen,   2)a§  fol  fiel;  nit  befdjnctben,  fonbern  nnr 
(5bviftnm  anncmen,  baä  fol  mein  Oold  fein,  fpridjt  6bviftu§,  mib  ha^  bebt  ■» 
fid)  bic  M\,  "ba?^  er  f priest:  'Sic  ünber  be§  9{eid^§\  ba§  ift:  bie  unter  *Dtofe 
befc^nitten,  baten  ()errlid^e  ^^^rop'^eten  ge()abt,  noc^  foEen  fie  aufgeftoffen,  foHen 


26127  tiloria  geutium.  r 


m.  4  [27.  Sauuat].  331 

U]  Ecoutra  qui  noii  filii  rogiii,  ab  Oriente  i.  e.  gontes  eriiut  filii  regiii  et  habe- 
l>uut  eaiii  proiuisöionem,  gratiam,  scilieet  vitae  aetcniae.  Vo8  rcspiiistis, 
geutiles  susceperuut,  suscipieut.  Ideo  foUcHa  f)a6en.  Iiulaei  gloriautiir: 
Dens   uobiscum   loquiitus,   Dei  populiis.     Vobis  niiUa  pars  nobistum.  fnvcil 

.'.  ju  et  circumcidunt  multos  Christiauos,  dicendum:  Tiia  lex,  Diabolo,  iioii 
est  perpetua,  qiiia  hie  tilii  regni  eiicientiir.  Sit  sane,  quod  estis  filii  regui, 
sed  additur:  'eiicientiir',  ibi  nulla  lux,  niillum  verbum,  cognitio.  Hoc  dicil 
de  ludaeis,  iioii  Tartaris.  Ideo  die:  Es  uatus  de  i)atrib[us.  Idei>  Dei 
pupulus  K.     iiuo  Diaboli,  luie  bu  getieft  unb  i'te()eft.    SBer  ben  ©oii  uid)l 

lu  auiütnpt,  er  ^eifj  ^icofi,  Sfroel,  9l6ro()aiu,  fo  ift  er  tob  unb  ^iiuiuägeftoffeii 
iu  teuebras,  ubi  uou  Dens,  sed  leibig  Seuffel.  Solus,  cui  pater  dedit  omnia 
iu  manu,  üicit:  'Midti  veuient  et  reeumbeut',  erunt  populus  meus  et  filii 
regui.  ludaeorum  regnum  au§,  damuati.  Nos,  qui  crediiuus,  sumus  Dei 
filii  et  populus  Dei.    @ot  ge'ö,   ut  grati  jc.     3tn  ftat  ber  Suiten  tomeit  et 

IS  oninia,  Gloriatio  judaeorum  ift  bredt,  Non  opus,  ut  accipiamus  Circuin- 
cisionem,  tautuni  sequamur  Ceuturioneui :  'die  tantum  verbum'.  Solo  verbo 
impertit  omnia  benefitia.  Sic  hac  histo[ria  f)at  greultc^  suum  populum  abiecit, 
uos  gentes  angenoitteit,  ut  simus  filii  regui,  Dei  populus  propter  fidem  iu 
Dei  filium,  per  hoc:  'die  tantum  verbum',    verbo  araplectinuu'  nihü  amplius 

20  querentes.  Sic  etiam  potes  bt(^  ber  3i'^6n  ertoe^ren,  (piia  hie  clariss[inius 
textus:    'Filü   regui'  '^intneg.     'Tu   Israel    uou    inveni.'     Ideo    geutiles    cum 

s]  nit  ünber  be§  9tei(^§  fein,  rebt  nit  üon  Üotteru,  fonbern  öoii  rcd;teu  crBciui, 
bo  fagt  er:  S'affelti  oolct  fol  nit  mer  üolct  fein,  brumB  bog  fie  fjakn  ben 
.V)el)tanb  luoEcu  annetjmen,  3I6er  bie  nit  finber  fein,  hie  foHeng  l)aben,  Srnnib 

■.'5  bn»  fie  e§  annehmen,  2)rumb  ob  fie  ftd)  fc^on  rf)umen:  i^r  feib  f)eiben,  ©ott 
()at  mit  un§  gerett,  6efct)neibnng  fol  einig  Ineren,  Srumb  befd^ncibcn  fie  and) 
bie  6()riften,  inie  gcf(f}ef)en  inn  5}lc[)rcrn,  Oftcrretrf),  ©d[)Icfiniieu,  3tcni  in 
terrainis  Hassiae.  ?l6cr  bartuiber  ()cift»:  'Filii  regui  eiieientur',  lüolou  feib 
tiubcr  be»  Sieid^S,  aber  Stn"  folt  oufgerott  loerben,  fpri($t  (Sf)rtftu».    'Webt  Hon 

IM  Oswi^eu,  nit  üom  Jenffel  noc^  Sattern,  fonbern  bie  noiit  gebInt  fein,  ^n-  ^^) 
bin  Oon  ^iaac  geborn  ;c.  6§  fei)  loar,  Sarnmb  bin  S^f)  gotte§  Holc!^  5!cin, 
t)orftu§,  bu  bift  beä  XeuffeI-3,  2)enn  bu  bift  [)in  ou§  geftoffen  in-3  ftnfteruiS, 
3a  loarumb  biftu  bcnn  gotte§  lioW?  3(nttuort:  6briftn§  fpricf)t:  '(5§  Uierbeii 
tomen'  k.  bie  follen  feben  bc§  Udä)^  fein.    S)o§  ift  nu  nnfcr  trol;,  luir  finb 

;(.■.  £inber  be»  ;)ieic^§,  ©ott  gebe,  baä  h)ir  bantfbar  fein,  ^eugui»  finb  getuiS, 
Sorffen  un§  nit  befdjnciben  laffen,  fonbern  fagen  nur  ein  loort,  fo  luerben 
loir  gefuubt,  3)a§  ift  nu  I)ie  in  ber  l)iftori,  bo  ß^riftuy  grculidj  fein  l'oltf 
geurtaubet  unnb  un§  gar  ^errlic^  ongenommen,  baS  tnir  uu  öotteS  öolcE  finb, 
ba^  loir  nu  fagen:  Cieber  öerr,  2^)  laß  mir  gnugcn,  las  mir  nur  beiu  Uiort 


31  Filius  Kegui  eiiui.  r        3Tj3t>  bo  iis  aiigeiiommeit  uul 


332  ?lrcbigtcii  bc»  3aI)rr->  1544. 

^j^^jji^  j^ß]  Abraham  recimibiiiit.  Pater  I)Qt  e§  im  tjeitngcBcii:  'Hnuc  audite\  S^a  rtd^tct 
cucf)  itacf).  Qiii  fiii'it,  hone.  Econtra  si  etiain  esset  Abraham  JC.  VA  tarnen 
iDait.  i6,ir.  foücn  itt  3"'^cii  iiiib  .Reiben  antetcii.  'Qui  credit  et  bai)[tisaliis.'  Econtra 
Mamuatur'.  FIoc  eist:  'Filii  regni  eiicieiitiir'.  Ad  bann  gloriain  venimiis. 
Siniiis  ertro  grati,  aeci[)iamus  Dominum  cum  gratiariim  actione  et  sinuis  : 
from.  @in  gut  motal  nocf)  ha.  Hoc  caput  huius  liistoriae,  ttiie  bie  .Spcibcn 
Dei  popiihis,  filii  regni  unb  bte  Hebe  SSvaut,  tide  in  tiHuni.  Econtra  i|ni 
non  acceperunt  Christum,  reiecti.  ®a§  Sctjftud,  quod  milcs  dicit:  liabeo 
sub  me  railites.  Ibi  opera  cum  fide  coniuncta.  ®ctt  tI)Um  Tjob  i(^  nid)t 
in  meinem  rjaufe.  Si  dico:  'fac  hoc'.  5!Jiit§  ein  fein  f|au§^err,  fonbcrlid)  i« 
!vtcg§!ncd)t.  Unfer  milites  finb  eitel  berr^etcv  k.  lam  nullus  princep.«  iiote.st 
(licere:  'vade'  JC.  Imo  bie  5Kete,  qui  cum  principe  in  eonse.ssu  fi|cn,  fillb 
proditores.  Avaritia  1.)at  milites  unb  Icute  Blinb  gcmod^t.  Sßenn  ber  Tjcrr 
ni(i}t  l)at,  nee  nos.  Ipsi  implent  mar.supium,  unb  bcr  Sapft  et  sui  lidjtcn 
bie  tierif)etevcl)  nu§.     Et  nos  merenmr.    Wan  tttil  nimer  ftvaff  leiben.    Non  is 

est  istud  tempus  iani,  ut  ,<3eu6tman  dicat:  "Vade',  'veni'.  Sed  eontrarinm. 
3tf)  experior  in  nioa  domo.  Ideo  mit  unfcrm  vegimcnt  huic  Ceuturioni  nid)t 
gleic^.    Oportet  onines  fnerunt  fideles.   llnfer  "^auS '^eifft  alfo:  Jfjuc  Dominus. 


llllö  lam  !jiii  teiben  unl 

siju  tetjl  mcrben,  Socvament  i^abm,  jo  Bin  ^ä)  gcfunb,  D5  Wh  fd;on  nit  fein 
3[6int)amä  gcHut,  nod^,  Uiel)l  Wh  bcn  ©on  Ijotcn  3C.  ttierS  nit  tfint,  tncnn  cv  w 
id^on  Sfaac,  'Jlbi-atjam  Ijat,  fo  I)ilfft§  it)n  nit,  'Ecr  Son  fol  angenommen 
Juerben  unnb  gct)Ovet.     ^sn  bie  Ijevrligtcit  finb  Wh  mi  tomcn,   taft  nn§  nur 
bancEfiar  fein,  2)a§  ift  nn  bie  lere,  ha^  §eibenn  nu  bie  liebe  braub  unb  1oä)ta 
finb  tüorben,   ^vuben  ncrtoorff en ,  toel)l  fie  nit  ben  |)erin  ttiollen  nnneljmen. 
Dns  ift§  iKiiptftuti.   9tn  ift  auä)  ba?  Morale,  g§  mu§  ein  feiner  I1lan  gelocfcn  w 
fein,  ben  r()um  tneiS  ^dt)  in  meim  tjaufe  nit:  'fom  f)er,  fo  fompt  er'  k.    Sa§ 
mn§  ein  fein   {}au§  fein,   fonberlic^  friegftned^te.     llnfer  fal)fer  t)at§  ni(^t. 
.Hjeuptleute  finb  eittel  öerrfieter,  nemen  gelt  Pon  ^randretd^,   fein  fiirft  Ion 
ctttoas  mit  il)n  nufrid)ten,  Drumb  ift§  nid^t  nmt'§  regiment  in  ber  Hielt  gcili-3 
()altien,  S)er  mirb  inn  :'.  jaren  luOOOO  ft-  reic^.    3Bol)er?    Sie  öerr^ctcrcl)  rid)t  30 
nur  Sopft,  a^ifc^offe  on,  ©ott  Itsirb  fie  treffen.    9ht  ift§  nit  inn  ber  jeit,  bnä 
ein  T)euptman  ^n  fein  fnerfjten  mo(^t  fngen,    speuptteut  nemen  gelt,   tncdjte 
folgen  niid)  nit,  3(^  frag  bid)  brumb,  »neun  bu  fagft  ^,um  Inec^t  ober  magb: 
tl)u  hai.    ^'seberman  clagt  uberS  gefinbe.    Unfer  liau§  l^eift  alfo:  2:l)n  baä,  fo 
tl)ut  cr§  nit,  fva  It^irb  ctttoaS  gutä  bran-J  tuerben,  Uni  oic^'3  gern  fct)en,  3Jegi=  s-^ 
mcnt  fteuren  nit,  niemanb  lüeret,  tüa»  iüil  brau§  tuerben'^  iuil  gleic^tool  icbcr= 


iö/i'7   unten   am  Seitenrande   steht  Obedieutia   in  Oeconomia  C'eiituiionis  in  aliis  rara. 
28  Obedientia  in  Oeconomia  Centurionis  in  aliis  rara.  r 


5h.  4  [27.  Sanuat].  333 

R]  Econtra.  Sic  noii  est  ftraffe  in  Civitate:  qiiisque  facit,  nt  viilt,  jeber  fc^a|et  n'. 
2ÖQ§  tnil  baraug  Iticrben?  3Bo  Inilä  mit  ber  seit  t)tnau»,  quando  fo  ftcliet: 
■fac  lioc',  et  iion  facit,  et  nemcii  gleid)  \vo\  lot)n  unb  gc'^en  mä)  tuol  bcn 
l)eivn  auff  bcm  fopff.    6§  mit§  Drecken.     3)ei:  Surcf  ift  l)oi-f)anben.     Si  non 

i  vcnit  Turca,  jo  ftnb  bie  niilites  fo  bofe  ut  Turci.  ©traffe  gef)et  batjer.  Milites 
Miistvi  plagen  un».  lubct  princeps  admonere  omnes  statiis  jc.  äBo  \vi\  iä) 
niifaljcn'?  ^n  me()r  loir  prebigen,  je  erger  ber  @ei|  öon  o6eu  an  bis  iiiitcu 
au§.  (S§  ift  gefteigert  umb  1  t)cller,  ftelcn  oEeS  mit  l^ouffen.  Quid  debcmus 
faccru    praedicaiido?     3ic    "le^r    man    prcbigt,     eo    magis    cresoit    avaritia. 

1"  rji)t'iiter  aiidiuiit  praedicationein  gratiae.  Si  econtra  fd^elten,  unb  etltdjC 
ftoffen  pastores  loeg,  dant  testi[monium,  ijuod  e!^rUd§,  from  man,  cur  reiicis? 
nos  arguit.  @§  toil  ba^in:  'Filii  regni  eiicientnr'.  Non  habes  aliain  causam 
contra  pastorem  jc.  Sed  dicendum:  Crede  in  Ihesuiu  Cliristuni,  et  saivus. 
Satau   praedicet   hoc    tibi:   Oportet    fides    sit    et   opera   \xä)    arten   unb   bcm 

1.^  glauben  eljnlid^  fein,  ut  hie  Centurio.    @§  fi'^et  mid^  an,  ol§  ttjolte  e§  an  ben 
föalgen  jc.    ß^edjjiel:   leg  ben  topff   auff  bie  lolen,    er   ift  gebrant,  ut  reinwi. -.M.a 
merben,  nihil,  !an  iä)  bid;  rein  mad)en  unb  )ütl  ben  roft  ntd)t  Don  bir  laffen, 
mil  iä)  ein  Diotgieffer  bringen,  ber  fol  mir  nein.     Quisque  facit,  quod  vult. 
Nos   praedicanius ,   %üxä   ift  ba,   Stotgicffer  lüirb  fc^mel|en.     Non  est  timor, 

20  (juisque  f:\cit,  quod  lubet.  '^ä)  loils  batjiu  fetien,  teil  ber  S^opff  an  ©algcn, 
fo  far.    Vos  pauci  lafft  un§  fold^  bing  leib  fein.    SBtrb  n[nfer  l^[etr  @ot 

S]  man  ton  unb  brot  tjaben,  ©tnb  ba§  ßljriften,  bie  nit  fo  gut  fein  al§  l)cibcn? 
%md  ift  bor^anben,  unb  ioenn  fei^on  ber  nit  !ompt,  f)aben  loir  hie  2nnbfö= 
!nec()tc,    ma($en'3  ja   fo  arg  nl^  ber  Surcf,   furften   unb  Ijerrn  fc^aljen  unb 

M  fdjtnben,  tncc^t  unb  5Jicgb  finb  nugeijorfam,  fc^a^t  jeberman,  loau  fol  '^\ä) 
machen?  je  lenger  toir  prebigcn,  je  erger  i^r§  madjt,  fteigert  aüeä,  ntd)t  auff 
ein  {)eEer,  fonbern  (jotjer,  loil  ba^u  nicmanb  gcftrafft  fein,  ^lutiöftru  ftoffen 
bie  pfarf)ern  loeg,  brumb  baä  fie  nit  leiben  iooEen  fd}eltten,  ob  fie  fdjon  fonft 
fein  fdjulb  ^aben,    looEcii  nur  gnabe  Ijoren,  t)orftu§  gicidj,   fol  benuod)  alfo 

311  fein,  bas  bie  toerd  bcm  glauben  folgen,  loie  t)ierinn  ber  §euptnmn  tl)ut.    Si't 
fit)t§  fid;  an,  ba^  an  ©algeu  loil,  S)aö  ber  feffel  fic^  loil  umbfdjnttcn,   loic 
im  63ed;iel:  fiieber,  lege  ben  Icffel  auff  tolen,  looEcn  il)n  rein  ntad)cu,  ^tber-M-^j-s 
er  iDolt  nit,  brumb  fagt  @ott:  loolan,  ^d)  tnil  ein  9iotgieffer  l)olen  unb  bid; 
fd;meUjen,  ein  nctoen  topf  gicffen  laffen.    Zs^t  t()ut  ein  jeberman,  toaS  if)m 

3.'.  gefett,  loir  fegen  unb  fdjeurcn,  ber  Xurct  tompt,  ber  topf  loil  nit  rein  locrbcii, 
tDolan,  fo  mu§  ber  %üxä  fomen  unb  fc^mel|en,  ba§  nid}t§  baöon  bleljbt.  ;,ll)r 
toenigeu,  nempt§  bodj  an,  laftS  barloiber  prebigcn,  ruffen,  loirb  (^ott  boljin 
famleu  in-?  grab,  ba()in  2^)  bcger,  fo  loirb  bie  fprelo  furn  Seuffcl  licrOrciiuen, 
bie  aiibern  toerben§  lool  fulen  unb  befinben,  looEen  fie  e§  nit  anuemcn,  laftS 

30  Iiii{)!et.i.s,  iiiobeiliciitia  et  inipooiiitentia  viiiuersalis.  /' 


334  5Ptebigten  be§  3a'^re§  1544. 

li|bQ§  Äorn  QUifegeu,  veniet  bcr  9}otgicffet.  ©o  bev  groffe  f)autfc  nid)t  Inil, 
tarnen  bn§  Hein  ^eilfflin,  "t  appareat  fidein  veram.     Si  contra  fttHeft,  u'6ev= 

siiin-s  niibcvc  bod^  tf)un,  ba§  ber  glaube  red^t  fe^  iiiib  bie  lucrö  bem  glaiilien 
bod)  t'f)iiIirT)  fc()eu.  S^nimti  Inft  iiii§  u[nfevn  f)|cvT  g|ott  bitten,  ba§  ev  im? 
iiicl;t  ,511  tiiibcvn  bei  fiiifternic'  riiaii;e  jc. 


5.  3.  fvclniinv  ir.44. 

ii|Jrcbigt  lim  4.  Souiitng  und)  (£'pi))l)rtitin. 

R]  DOMINICA  IUI.     POST  EPIPHAIMAE. 

mm.s.,:<\i.  DE  TEMPESTATE  ORTA   IN  MARI. 

Tlodio  amlistis,  toie  iinfer  Iteficv  |eiT  mit  feinen  ^ümgevn  in  ein  ©djiff 

getretten  nnb  nbcv  ben  ©ec   gefaven  et  indormivit.     Interim  oritnr  tempcstas    10 
laiita,    nt  Hnctns  ohrnant  navienlani,    nt   non  aliter  cogitarent  quam  so  siib- 
mergendos.    ®a  tratteit  fte  ad  Dominum,  excitabant  eum  dicentos:  ()ilff  \\n?\ 
fonft  finb  \vix  öerloren.    Is  iucrepavit  ventos  et  dixit:  'O  modicae  fidei',  et 
(cnipestas  et  veutus  sedatus. 

Ista  historia  est  semel  facta  in  praesentia  personae  Christi.  Sed  semper  i:. 
fit  ab  initio  mundi  et  adlmc  ustiue  ad  finem  nnmdi,  non  solum  in  Ecclesia, 
sed  cuilibet  Ciiristiano  in  sua  persona.  Ita  solet  accidere,  (jiiod  Ecclesia  fo 
gro§  not  leibet,  nt  ratio  non  aliter  iudicet,  quam  fol  jujcfieitevn  unb  3itgvunb 
get)en,  ut  tempore  Arrii,  ba  loar  ein  fold)  greulid}  Unnb  nnb  bvnufen,  ut  vix 
duo  ]<]pisc()pi  pii  non  exnlarent.  Omnes  pii  parociii  Umren  liei'ingt  per  20 
Constantiuni.     Duo  superstites   manebaut,   mirabili  tarnen  modo.     Tn§  Itinv 


7JS  F.a  Dominica  hospes  niPiis   fuit   et   sua  praesentia  domunculam  nieam  dodicaiiit.   /■ 
9  Sdbiffi  ©ifjifit 

S|  1544.     Postridie  purificationis  Mariae. 

iP(atti).s, ssjf.  Math.  8. 

.^eut  l^abt  xl)x  ge'^ort,  tüte  imfer  ^err  in§  ©(^tff  getretten  k.  S)a§  ftd) 
nlfo  ein  locttcv  evl)cbt,  bo§  bic  ftutten  fdjtebn  über  bie  ober,  nnb  nieineten,  si 
fie  mnftcn  ncrbcrbeu  -Sa:.  '3)ie  l)iftiui  ift  ein  mal  gefcfie'^n  in  gcgenliu'rtigt'eit 
feiner  pcrfon,  aber  nn  gefrf;i(f}t§  nit  attein  bem  Ijanffen,  fonbern  eim  icben  an 
feiner  ''|ierfün,  Ecclesia  ftel)t  in  fold)en  ndten,  SaS  iebermou  meinet,  fie  Un-rbe 
nber  nnb  nbev  getjenn,  mic  ftif)§  betneifet,  So  'JlrrinS  bat)in  bracbt,  ba§  nur 
.]»pccn  'lUebiger  anff  ber  (5anM  blieben,  S)a§  Jpar  ein  nngeloittev,  ber  ftoff  30 
l)at  fie  tuol  mer  gebabt,  toir  and),  Sc^lnermer,  mibertenffcr  rid)ten  nnv  ein 
foldjcn  lernten  an,  bnS  mir  meiiieten,  eS  Umrb  aÜe-S  ,yi  boben  gelien.    ©old)y 


9lt.  5  [3.  gebruQt].  335 

R]  ein  ungeloitter  unb  uiigeftum,  nt  appareret,  quasi  oppressa  esset  penitus 
Ecclesia.  Sic  et  nos  ifahen  gi'offe  ftoffe  a  Schwermeris  et  Anabaptistis,  £)a§ 
Qnjufel)en  ift,  ha§  folt  3ufd)eitcrn  gcl)eti.  Sic  fit  privatim  unicnique.  SBenn 
ber  Jeuffcl  an  einen  l'ompt  nnb  greifft  in  fo  an,  ba§  pater  noster,  glanbc  et 

5  10  praecepta  fte^et  contra  euru.  Nisi  ad  euni  frater  vel  parochus  veuiat 
nnb  bretüet  veuto  et  dicit:  fjore  auff.  6§  ift  gnug.  Hie  est  Ciiristi  modus 
regendi  siios  et  totam  Ecclesiaiii  certe  mirabiliter.  Somit  leret  er  nn-S,  ut 
tempestate  orta  in  lide  perseveremus,  feft  ftel)en  et  dicamus:  SBoIan,  (?§  gcl)et 
aljei"  ein  Sßettev  ^er,  Mare  Bronfet  unb  janfet,  venti  luefjen  jc.    Sic  debenius 

10  (liscere  ex  istis  tentationib[us  um  ftercten  et  fteiff  Beharren  in  fide.  Hanc 
artem  et  sapientiam  tota  Ecclesia  discat  et  quisque  pro  se.  %obd  büB  ntCCV 
unb  hJuten  bie  3Beüen,  et  Dominus  [teilet  ft(^,  quasi  non  agnoscat  discipulos 
pcriclitantes,  et  (|uasi  velit  permittere,  ut  submergantur.  Est  tarnen  in  eadcm 
navi   et  periculo.     Verum  ipsi  debebant  cogitare:    Si   nos  submergimnr,    et 

V'  ipse  nobiscum.  Est  in  eadem  navi,  non  mortuus,  sed  vivit  et  tantum  dormit. 
Si  ipse  dormit  et  moritur,  et  ego  sane  cum  eo  moriar.  Hoc  est  pleuissiraum 
consolationis  Christianis,  ut  sciant  in  omnib[us  tentationib[us  suis,  sive  toti 
Ecclesiae  contingant  sive  alicui  privatim,  quod  dicere  possit:  Ego  in  eadem 
navi  sum.   in  qua  Christus  dormit.     Si  ego  erfauffe,  et  ipse.  Et  [teilet  üXnb 

20  in  biet  fe^rli^er  quam  umb  mid^,  quia  ego  vigilo,  ipse  vero  dormit.  Sic 
cogitandum:  Ipse  Doiuiiuis  dormit,  non  curat  mare,  ventum,  procellas  jc. 
Sed  mihi  donnit,  quia  non  credo  eum  Dominum  raaris.  Non  habeo  fidcm, 
quod  Dominus  sit  mecum.  Ideo  ge^et  mil"§  fo:  Etsi  credo  eum  adosse, 
tarnen   cogito   eum  adesse  non  ut  Domimmi   maris  et  omnium  Creaturarum, 

•ii   sed    ut  iiominem   sine  auxilio   i.  e.   ipii   nie  negligat.     Sed  sie  fides  deb(>bat 

S|  gefc{)id;t  aud)  inn  eins  jeben  ©Triften  l)ev|,  bo  ber  Seuffel  fold;  f)erWeib  anridjt, 
ba».  Wo  nit  ein  bruber  fompt  unb  troft,  ba  left  fic^»  anjel)en,  al§  Ipol  \}tx- 
.^metfelung  baf)er  bringen.  Sert  aber  t)ie  (Stjriftuä,  £a§  Wh  un§  üben  foKcn 
nnb  feft  luerben  im  glauben,  Saä  loir  fo  fagen:  6»  geljen  WeUcn  baf)er,  bie 

30  tüotten  ba§  fc^iff  ntber  fentfen,  tüolan,  bad  tnil  id)  anc^  ertrortten,  6»  ift 
brnmb  nit  üertoren,  @§  tobt  lool  ha?^  mecr,  ber  Seuffel  fpruet,  S)er  tjcrr  tfjnt, 
alü  luuft  er  nit,  too  ^^ä)  bin,  aber  er  fc^lefft  nur,  ift  eben  in  ber  gcfat)r, 
barin  ^ä)  bin,  erfanff  ^ä).  iüirb  er  aud)  erfauffen.  S)a§  ift  ein  groffer  troft 
nn§  6[)riften,  ba»  tt)ir  loiffen  inn  aUen  anfec^tungen,  e§  toiberfore  bem  ganlicn 

ai  f)auffen  ober  bir  unub  mir  in  fonberiieit,  »nolan  ßfjriftug  ift  mit  im  fdjiff, 
erfanff  ^d),  toirb  er  and}  muffen  t)ert)a(tten.  6r  fragt  nadj  ben  luinbcn  nit, 
aber  mir  fc^lefft  @r,  ba§  ift:  3d}  [)ai  ein  faulen  glauben,  !an  nid)t  feft  ftctjcii, 
So  folt  ^ä)  gleuben,  ^a-i  i[)n  fd)laffen,  '^d)  tocis,  bas  gr  nic^t  fd)lefft,  ^JJknjdjlidj 
natur  ift  mube,  bie  fd)Iafft,  aber  natura  Dci  fc^Iefft  nid)t,  3lber  anjn.^cigen,  ba? 

411  ^d)  ein  fautcr  O'Orift  bin,  fteilt  (n-  fid),  aU  fdjnavd;  er  anffm  fiiüeu,  Uiic  (9x  fagt 
'Müdicae  lidei',  luie  crä  nud)  l)ernad)  bcloeifet  unb  mit  eini  loort  bem  '"JJieer 


336  ':prebtgten  be§  iJn^teä  1544. 

\i]  se  erigere,  donuit  quidein,  8ed  scio,  ciuod  nou  dormiat.  Natura  Immana 
dorniit  et  est  mube,  Sed  persona  et  Dei  filius  non  dormit.  Scd  ego  nun 
credo,  (juod  eins  ocnli  super  ine  respiciant.  Ideo  fd^norcEt  ix  aiiffiTl  .^iiffcn, 
(juia  non  credo  ipsum  esse  Domiuum.  Ideo  dicit:  '£)  ix  HeingleuBigeii'. 
Q.  d.  Xon  pro  me  dorinio,  sum  Deus  et  Dominus  totius  Creaturae,  quid  i 
niare  mihi  noceret?  dico:  cessa,  mit  eim  SBovt,  meer  linb  U)inb,  fo  ift§  alle§ 
ftlE.  Sic  agnoscendus  Dominus  in  oninib[us  teutationib[us,  et  cogitanduni. 
C§  ^abt  ntC^t  not  in  quautumvis  magnis  tentationib[us,  quia  dicit:  tüiub, 
lege  bid),  unb  meev,  unb  taffe  mir  mein  Sc^ifflin  cum  tranquillitatc  summa 
in  aqua.  Tales  sunais  iios  Christiani.  Mundus  liornm  niliil  novit  ue(]UO  lo 
cupit  ex]}eriri  et  intelligere.  Christiani  norunt.  Sed  'modicae  fidei'.  5hl  toic 
jol  man  im  ahn  ti)un,  quod  fides  exigua  est?  S)ie  !^eubtcr  Ecclesiae,  Aposfoli 
[)inguntur  hie  exiguum  tidem  habere,  et  tales  argunntur  a  Domino.  Sed 
tamen  ift  nidjt  rec^t.  Fides  fol  3uncmen  imb  loacfifcn,  ut  cum  fidutia  dieat: 
2aä  ein  »oinb  tjergcfjen,  !ompt  ein  SBirbcI,  Inil  bie  @tab  unb  oEeS  t)inveificn.  "^ 
2a§  fomen.  I'ostea  fide  iirmati  et  consolidati  Apostoli  iusserunt  morluos 
surgcre,  fugere  lepram,  infirmitates,  l)eB  bid}  ad  Diabolum,  tfoll  bid),  non 
manserunt  infantes  in  fide.  Sic  nos  eos  imiteinur.  Nonne  ift  ein  jamev, 
(piod  tarn  iufirmi  in  fide?  Imo  joHen  tto^lid^  fagen:  Sumus  baptisati  et 
iiabemus  Christum  Dominum  dominantimn  et  exercituum.  In  hunc  crcdimus.  -i« 
Si  vult,  ut  pereamus,  Hat  ita,  et  tameu  sumus  unöerloi'en.  Si  nondum  est 
iiora,  tüerben  un§  unfere  feinbe  irol  juf rieben  laffen.  Si  eins  bona  vohmf us, 
veniat  Satan  et  fnre  miii)  per  fenestram  ()inanÄ.  Si  non,  \o  Ia§  er§  unb 
^afi§  feinen  band.  <inia  sumus  in  ista  nave.  06  toir  nidjt  fo  ftard  in 
fido  finb,  al§  luol  fein  folt,  famen  orandum,  ut  fides  angeatur,  crescat,  non  2-. 
sit  fanl,  ut  tameu  orenuis  ut  discipnli:  Domine,  serva  uos,  perimus.  Non 
lierjll'ciffeln  gar,  sed:  salva  nos.  Alioqui  dixissent:  Dormit  Dominus  in 
iifatiii  12,20  navi   et   nobiscum    perii)it.     Sed   adest   linnm   f'umigans   ot  arundo  quassata. 

sifteurcn  tan,  2)en  troft  foUen  tnir  nu  lernen,  es  ge^e  ba()er,  toa§  immer  !an, 
nur  tjoben  (irjriftnm,  bcr  !an  bem  9Jteer  [teuren,  £)er  fdjlefft  un§  nit.    Slber  w 
Unr  finb  aftjn  fdjtoad),  S)ie  prin^  unb  (icnpter  bcr  tird^en  Inerben  I)ic  gefd)oItten, 
baii  fie  lleinglcnbig  finb,  foltten  luir«  benn  nit  fein?   aber  e§   ift  nit  red)t, 
lüir  foIten§  nit  f^un,  fonberu  fo  fagcn:  @§  tompt  ein  loirbel  unb  loinb  batjer, 
tuolan,  la§  t)er  get)enn,  GljriftnS  ift  Diel  ftcrder,  fo  füllen  tuir  im  lernen,  e§ 
ift  ein  bua  bing  umb  fd)h3ad;ett,   aber  barin  foEen  ii'ir  nit  bleljben,   fonberu  35 
ftard  tnerben,  toir  tjaben  Dominum  dominantium,  teil  er  un»  Inffen  faÜen, 
iuolan,  fo  gefd^efje  e«,  Joil  er  nit,  fo  mn§  nn§  ber  Senffei  nml  jnfricben  laffen, 
Ob  Joir  aber  nit  aU  fo  ftard  finb,  foücn  Unr  bod)  baljin  erbeiten  unb  bitten 
umO  fterd  bc§  l)cljligen  gcifty  unb  glauben».  So  faul  foHen  »oir  nit  fein,  boS 
lüir  nit  ruffcu  looltten,  toie  bie  ''^t).)oftcl  l)ie  nit  fo  faul  finb,  fonberu  ruffen,  40 
finb  nit  Uerjtoeifclt,  e?  ift  uod;  bn-J  glnmenb  toc^t,  feer  gering,  aber  fo  ftavd 


ÜJr.  5  [3.  gieBtunr].  337 

R]  Ideo  oraut,  sed  |eei'  fcfjtuad),  sed  tarnen  \o  ftardE,  iit  non  despereut,  sed 
dicant:  Salva  uos.  3ft  noc^  gemitiis  in  corde,  qui  gemit  ad  Deum,  prope 
desperant,  et  tarnen  siiperest  adluic  seintilla  tidei.  ßauter  tietjltieibelung 
dicit:    @i    ift   tierloren.     Sed   fides   adest,   utcunque  exigna,  tanien  fides,  nt 

5   dominus   dicit:  'Modicae  fidei'.     Ita  ergo   fides   eoriim   intirma  eogitat:  Nisi  wnttti. s, 26 
cvigilaverit,   actum   de   nobis.     Sed   fortis   fides  eogitat  sie:   non  submergar, 
qnia  habeo  Dominum  mecum  in  mari,   sive  ergo  intumescat  mare  sive  non, 
non   possum    perire.     Et   habet  tarnen  Christus   patientiam   cum    infirmis   et 
dicit:  Infirma  fide  praediti,  folt  tr  fo  fltrd^tfaiTt  fein,  et  habetis  me  vobiscuni 

10  in  navi?  Hoc  exemphun  begegnet  un§  aEe  ftunb  ab  initio  mnudi  toti 
Ecclesiae  et  nobis.  lam  habemus  für  un§  Turcam  unb  Sicid^Stag,  iotnb 
Uier)en,  3?apft,  SBifdjoff  non  5J^en|.  Si  vult  Dens  nos  per  istos  opiniini  et 
ilclcii.  fial  ]>ei  vohmtas.  (^uid  nos  faciemus?  SBoIan,  iaxi  iX  unB  llidjt 
nngefrcffen  laffen,  fo  fieffe  er  un§  imer  ^in.    Si  fol  Caesar  j^ie  '^crr  lueibcn 

li  in  hac  Ecclesia  vel  Tiu-ca,  fiat.  ¥a  h)ir  mad^en§  fo,  ia?^  h)tr§  tüol  Herbicneii. 
Eleetor  huc  scribit^,  ut  serio  oreraus  contra  Turcam  et  mirabiles  practicas 
])apistarum,  Ut  parvam  fidem  exerceamus  et  dicamus:  Domine,  ^ilff.  Magnam 
paucissimi  habent.  Non  est  ein  fc^lcc^t  not  t)erf)anben.  äBarlicfj,  tünvlid), 
ventus,  tempestas  töebb,  e§  toere  it'ü,  ut  oraremns  nnb  from  tnürben.    Mandat 

20  Elector,  ut  adnionearaus  vos  ad  poenitentiam.  S)er  toU,  totidjt  fjauff  nilUpt 
iid)  foldjer  oermanung  nicf)t  an,  lefft  Jjrebigen,  sed  nemo  facit  poenitentiam. 
Uifad):  e§  t^ut  i^t  niemanb  nnrcc^t  üon  oben  an  bt§  unten  ou§  et  quisfjno 
niahmi    vnlt  defendere.     S)q  lüirb    mnKpiam   poeniteutia  au§.     I  l>i  iHa  non. 


')  fklion  in  dem   Briefe   vom  2.  Dezember  1543  (Burkhardt,   Luthera  BriefirechaeJ 
.S'.  435). 

S]  ift§,  bQ§  nit  üeräUieiffelt,  e§  ift  nod^  ein  gemitus  ha.  9{o:  8.    3lc^  lanftu  mir i)u.m. », ae 

2'..  bod)  noc^  ^elffen.  Souter  üer^loeifelung  fo:  @l),  '^6)  far  ba()in,  lx)a§  l^ilfftS? 
(n§  if)n  fd)taffen.  ?lbcv  bi§  ift  nocf)  ein  funcflin  be?  glaubcnS:  P'D  Uienn  ov 
nod)  anffunic^et,  fo  luivb  er  nod)  Ijelffen,  ^o  er  tan  bicf)  erl)nlttcn  mitten  iiiii 
bcr  t)et(en,  Inenn  er  fc^on  f(f)lefft,  5lbcr  boS  ift  ber  ftarde  glaube,  S)a§  ift  nit 
(■xcnq)linn,  ha-i  uu-j  alle  ftunbe  begegnet  nnb  aUjcit  ber  (?f)rifteuf)cit,  \mx  haben 

■M>  ilit  ben  Snrtfen,  ;){eid;ftQg,  5i3apft,  33ifd)off,  5Jten^  Inil  m\ii  frcffen,  yjieev  tobcl, 
toiube  braufcn,  loolan  hiil  e§  ©ott  Ijaben,  ba§  faljfer,  531eiu^  t)ie  iun  bei 
firctjeu  fol  t)err  toerben  nnb  umbtoren,  loolan,  toie  ®ott  Inil.  Phurfnrft 
fdjveljbt  ()er,  loir  foÜen  ruffen,  ®q3  ift  bcr  tlein  glaube,  ben  groffcn  haben 
Uicnig,  bie  tüinb  unb  IneÜen  finb  befftig,   tner  jeit,  ba§  Unr  ben  l)errn  anff= 

y.,  Incdten  unb  and)  un§  befjerten,  \oo  foUen  mir  bie  buffe  anfahcn'?  Üovidjt 
bauffe  nimpt  fid^s  nit  an,  nicmanbt  thut-S,  benn  i|t  tf)ut  niemanb  nnred)t, 
Uia§  ein  jeber  itit  tl)ut,   ift  red^t,  Don  oben  an  bis  unten  an-5  loit  niemanb 


30/31  Interim,  r         .{//.J.i  roil  h'K  \ä)xecib\  nnt 
Cut§et§  SBerle.    .\I,I.\  22 


338  iPtebigteit  beä  3al)reä  1544. 

R]sequitur  tVustranea  pracdicatio  et  adhortatio  nostra.  Slton  tlagt  ubcr  fünften, 
(Vbelleut  :c.  Nemo  credit  sc  male  agere,  iino  omnes  faciiiut,  (|tiod  volimt, 
trei6cit  imcr  iv  fioB'^eit  je  tenger  je  tne'^v.  ®er  Nemo  hjirbs  lü^t  gut  luad^en, 
bic  jünbe  luadjfcii  JC.  Nemo  f^ut  unrecht  per  omnia  vitae  geneia.  Disciimli, 
^JDuigb,  ßnecfjt,  aÜt  fillb  unge'^orfQm,  et  tarnen  nemo  delin(|iiit  et  nuilefaeit.  i 
Xon  ampliiis  fnn  malt  i)eccatnni  nee  Uiuedjt  tf)Un.  2fO| ,  \ViX  mivS  fagt, 
(piod  iiiiuste  fecerim.  äBoö  jot  id)  lUQC^en  mit  meinem  Pnmniien  jiir  Söiific, 
si  neujo  maliim  facit?  Item  quando  corripimus  omiiium  ordinum  homines, 
fo  3uriien  fie  et  fjuemntur,  ha?-  \vix  iiteil  linred^t  tf)Un.  Sic  omnino  vobis 
agendnm,  si  pii  Ciiristiaui  estis,  ba§  ir  mit  un§  gebult  t)abt,  qui  praedicamu.s  w 
jpif.  3, 17  vobis,  quib[us  Dens  dicit  per  Ezech[ieiem  ca.  3.  Speeulatorem  dedi  te.  ;^ft 
bn?'  nic^t  jdjvccflic^,  bn5  id)  mu»  pro  te  red)enfc^afft  geben?  Et  bu  tnilt  mit 
mir  jurnen,  lt)cnn  id)  bidj  ftraffe  umb  bie  jiinbe?  Si  iacerem  ex  mera  prae- 
sumptione,  lial)eres  oecasionem  contra  me  irascendi.  Sed  si  tibi  praecipio  nt 
Doctor  Mart[iuus,  uon  debes  milii  obedire  neque  cupio.  Sed  iit  minister  15 
Christi  dico  tibi  ox  mandato  Dei  orauipotentis,  qui  milii  commisit  j)er  Eze- 
eii[ielem,  nt  dicani  tibi  et  annunciem  tibi,  si  non  penitentiain  egeris,  te  |ieri- 
Inrnm.  Si  non,  re([uiritur  saug[nis  ex  me.  Si  uou  folt  rec^enjc^afft  geben  ])r() 
anima  tna,  Inolt  \d)  bid)  lool  ungeftrafft  laffcn.  Tdeo  «mmino  debetis  habeie 
patientiam  nobisciim,  qui  non  praedieamiis  uoslrum,  sed  Dei  verbum,  et  eogi-   m 

Uwe:  pastori  ligt  btauff  fein  einig  üerbamnis.  3Benn  er  mir  gleich  ein  tnort  ju 
uiel  jagt,  non  damnat  me  uec  nocet  in  anima.  Ideo  non  tam  crudeliter  agam 
cum  pastore.  Alioc,ui  damnabitur,  si  me  non  admouuerit.  Gerte  quaerimus 
animae  vestrae  saliitem.  Et  tarnen  uou  tautum  rationis  in  vobi.s,  iit  dicatis:  Non 
<>st  eins  verbum,   Sed  Dei,   eui    dcbemus  oliedirc  et  l)oni  consulere  eins  pia   :-i 

s|  unrecht  l]ahm,  bo  ift  fein  bm.  lUfan  ttagt  über  3lbel,  ^iurtften,  33urger,  ha^ 
fie  |d)inbeu ,  aber  niemanbt  t[)ntv,  treiben  immer  fort  ire  boft)eit,  unb  Uni 
nicmaubt  unrcdjt  tiabcn.  ©cfinbc  ift  ungetiorfam,  nicmanb  tf)ntS,  Wa-i  fot 
M)  pvcbigcu  ?  nicmnnbt  lutl  fid)  bcffcrn,  üroti,  ber  mid)  ftrafft,  Imiy  fol  ;\dj 
mndjen?  Itjenn  i[)r  fo  from  feib,  prebtgc  (Snd)  ber  2euffcl,  loenn  itjr  aber  Inolt  3u 
frome  (i.()riften  fein,  folt  il)v  bod)  bavmtjcr^ig  fein  mit  nns  armen  prebigern, 

vfj.  33, 2 6,]ed):  33.  i^ft  n'i'i'  e'"c  l)i^iitc  prcbigt  geben,  locnn  3d)  aber  bir  molt  ettlnas 
au»  meim  fopf  fagcn,  Ijetteft  bu  fug  mir  gu  flud}cn,  1)mn  ^ä)  auä)  nid)t5  über 
h\ä)  3ugebictcn  Ijabc,  Trnmb  fonteftn  billid)  über  nnnb  mit  mir  jnrnen,  5(ber 

pej.  33, 2 nnfer  .s^err  gott  gibt  mir  ben  bcfeld}  ©jedjicl  o:!.  Solteftu  benn  uit  fo  fügen:  35 
'M)  mir  iDoUen  mit  nnferm  prcbiger  gebult  tragen,  fagt  @r  un§  bod)  nid)t§ 
an»  fcim  fopf,  fonbcru  bao,  loenn  er»  nit  fagt,  lub  er  ba»  ncvbamniö  auff 
fid),  t^r  mnfte  unfert  tjalben  inn  bie  l)eH  faren,  ''Mj  nein,  toarumb  folt  '^)d) 
il)m  nit  folgen,  loeil  er§  au»  gotteS  befell)  tljnt,  unb  ift  gotteS  lt}ort,  bem 
man  geborfam  fdjnlbig  ift?  P.^luar  luiltu  beu  nit  l)oren,  fo  mnftii  ()crnad)  iü 
^JJial)omct  unb  '-Bapft  l)oreu,  loie  !ai)fcr  braU'ct  fold)C  prebigcr  bevcin  ]n  fc|en. 


9ir.  5  [3.  gcBnintl.  3.19 

R]  luouita.  Si  uon  vis  audire  verbum,  oportet  uie  tacere,  adducet  Xeuffel  aliaiu  prao- 
dicationem,  ut  audias  Turcam  et  papam  per  Caesarem,  unb  finb  \)k  Jiiitiftcn, 
(jui  libenter  audituri  sunt.  lam  habes  praedicatores,  qui  pro  te  ailtlDOl'ten. 
Si   11011   vis  eos   audire   et   cum   ipsis  patientiam  habere,    vide,    ubi  maueas. 

s  Non  quaerimus  servitntein ,  sed  vestram  salutem  et  gloriam  Dei,  et  ut  pie, 
iuste,  sobrie  vivatis.  SBiltii  bajii  iingebiiltig  fein.  Sic  im  Iticltlic^en  $Rtgi= 
ment,  quando  SBuvgetiteifter,  9{td;ter  ftrafft,  gebeut  man  etUiaS,  \o  toixfft  man 
inen  bie  fenftcr  au§.  SBev  lüil  mit  bet  SGßeife  prebigen,  regiren?  Sic  cogitare 
dcberent,  si  homiues  essent:   Deus  sie  ordinavit,    iit  subditi  obediant  Muiii- 

10  stratui.  Ego  sul)  Magistratu  sum,  bie  Mafien  fii)rt)eer  gnug  jutragen.  9)tcincftu 
abn.  btv  gefc^el^e  nnved)t,  foltu  e»  orbniidjev  tncife  fiunemen,  bicfj  jelb§  nirfjt 

redten.  S)q§  finb  nic^t  ßeute,  sed  Senffei.  Audi  propter  Deum,  quid  8]nritus 
s[anctus  in  Epistola  ad  Heb[raeos  prnecipiat  de  Concionatorib[ns  ot  aliis 
Magistratib[us:  'Obedite  praepositis  vestris',  (]uia  fie  muffen  nntluovt  gcBeu.  sjfi'i.  i3,i; 

IS  3ft  ein  I)art  tnort.  Deinde  fd^afft,  haS  fie  fold^S  mit  freuben  t^un.  Sunt 
Spiritus  saiicti  verba.  Sequitur:  üDeun  ha§  ift  anä)  nidjt  gut.  Tpsi  dcbcnt 
pro  vobis  vigiiare  et  respondere  unb  foüen  ba^  f)er^Ieib  bafüv  t)a6en.  Qnitl 
curarem  priucipem  Saxoniae  pro  sua  persona?  Sed  est  Elector  Saxoniao 
nnb  t)ot  Befelf)  l'on  ®ot,  ut  ei  subditi  simus.    Sag  bie  ^Regenten  gTeid)  teffer 

■ni   ücibei"    tragen,    tjeniid)    leben.     Sed    tu    tarnen    discerne    inter    tunicani    uub 

Stegtmcnt.  äßtr  prebiger  finb  befd^loeret  mit  öerantinovtung  etrer  Scib  nnb 
8eet.  Sic  priuceps  noster  et  aiii  miiffcn  für  un§  folgen  nnb  ontUioiten.  Si 
ei  obedio,  obedio  Deo  meo  et  duisto,  qui  nie  rcdeniit  suo  sang[uiiic.  Si 
etiam  ein  ubeilaft  bir  gefd^e^e,  folteftu  ba§  nidjt  leiben,  non  es  dignus,  ut 
■ih  porcus  voceris.    Hoc  dico  pmpter  gtoffen  t)auffen,  qui  tnoEen  ungeftvofft 

S]  '^\viax  e§  auä)  ettlid^c  fünften  nid[)t  ungern  fe'^en.  W\x  fud^en  aber  fein 
bienftöavfeit,  fonbevn  bein  ©etigfeit,  Iniltn  nn  baS  nit  ^afaen,  auif)  nit  folgen, 
loic  foUcn  lüirä  benn  tnac[;eu,  loa§  foE  bocf)  fold^cv  muttoinen,  loev  Uii(  \nc-- 
bigen,  Iner  loil  regircn,   inenn  man  alfo  l)anbclii  luil?    .v>aftu  ettU'aö  Uiibcv 

30  Dberfcit,   tnaiumb    fel)cftn    cS    nit  ovbcnIidt)cv  loeife  nn?   tnilt  balb   ftedjcn, 

movben  unb  fcnftev  aufUicrffcn.    Hein-:  'Obcditc  pi:ic|iositis',  benn  fie  ntn^euiTin-.  i.i,  n 
autluüvt  fuv  eud)  geben,    l'icbev  fdjaffet,  ba§  fie  nuigen  frolidj  fnv  cud)  ant= 
loovten  unnb  load^enn,  loic  fd^lnevlid^  aber  tnirb  (Sott  ^utnen,  U'o  fie  co  mit 
tiaUu'cn  tfjun.     fragen  grof5e  fnrftcii  fcten,  fdjauben.    D  bovftuy,  fie  Uu'vbeu 

US  il)n  fanr  gnug,  muffen  für  bid]  i)u'd;cnfdjofft  geben,  So  folteftu  ja  gebenden: 
X'ld),  luaS  tl}uftu?  biftu  bod)  nit  ber  Dberfeit,  fonbern  föott  bem  .'Tierrn 
uiige()orfam,  unb  loenn  fd)oii  bie  Gbertcit  ein  Uienig  ,]n  öiel  tl)et,  folt  nuin-j 
nit  üerOeiffen  nmb  be»  lie&en  t)errn  (Sf)rifti  loillen,  ber  iKcginuMit  erljelt  uub 
regirt,  jtuar  luiltu  bie  Obcr!eit  nit  t)oren,  ioirb  ffiott  inrden  jc.  fd;irfeu,  bie 


26/27  CoiiKiliiim  eniciidathniis  Iiuist.ariiin  r         HO  (jebenrtcn|  flcbnntffll 

22* 


;J40  l'tcbigtEii  bi:§  3fll)W^  1544. 

Rlfein.  Si  non  viilti;^  mit  belli  5uc^5irf)liiant^ ,  mit  meiner  ^eilfamcii  3unc(eii 
gejucfjtiget  ttievben  et  ftraff  be§  SuvgemeiftciS  leiben,  liabt4)itis  Tiiream  vol 
( 'iK'saiem.  Ideo  idgo  et  adinoneo  vos,  si  Seuatiis  alicjuid  ordinarit  mit  bem 
S^ier,  fleijrf},  S5rob,  fcib  9ct)0i-fam,  quia  expedit  lioc  facere,  t^elfft  baju.  Non 
est  unfer  getrieb.  ^ä)  iril  bein  t)en'  nic^t  fein.  Sed  andis,  tjuod  Dcus  dieit. 
81  obedioris  tiiis  Doctorih[iis  et  Magistratui,  beiie.  Si  non,  ifty  nid)t  gut  nt 
watt'J; 38 ^''^'>:  13.  £cv  Hein  f)auff,  ut  Marens,  dicit,  accnirit  et  dicit:  'grageftu  nid^t  bov= 
liad),  qnod  snbmergimur".''  Spero,  rjuod  non  potestis  queri,  qiiod  mangel  fei)  Oll 
llllierm^dnpt  nee  jjotcstis  nobis  )d)ulb  gcfieil,  quod  simus  palam  iinpiinecfnrannn' 
nee  niolesti  iioc^  oEe  unred)t  tt)iin  jc.  S?aö  ift  bev  flcin  t)auff.  Sie  S3iu-gev, 
qui  nobiscuni  .seutiunt,  tociben  jagen:  ßieber  t)erv,  luc^ve  bem  ßeifer  mib 
Wurden.  Si  alü,  vos  luaior  pars  perseveratis  iuipoenitentes,  fo  fterbeii  luiv 
mit  euc^  et  veniemus  de  oxigiia  fide  in  inagnani.  Alü  jurneil  imer  t)in  mit 
ben  prcbigern,  58nvgeiinciftcr,  Siii-t)ter,  äc  Uiirb  and)  bivS  SBafjev  über  bie 
Sibxbt  gc()en. 

Sic  bic  ^vnriften  queruntm-,  iudigiie  fernnt  et  ira.scnntnr  mihi,  qnod 
tjart  prebige  contra  eos.  JVon  reücio  ant  damno  bonos  et  pios  Inrista,?.  ^ä) 
W'ü  biv  trclnlid)  raten  nnb  fagen,  h)a§  bn  t^nn  folt.  Nempe  sie  facito :  Mane 
snrgens  lege  pv^alnnun,  ^,a  betratfjte  etlid)e  Sprüdjc  aii§  ber  Sc^rifft.  Et 
postoa  geuib[ns  Hexis  die  'pater  noster^,  Doniine,  pater  Doniini  nostri  lesn 
Christi,  sie  ordinasti,  nt  shu  Jnreconsultus,  da  gratiam.  6r  tjaty  gerne,  nt 
.>^ic  ores,  et  libenter  audiet  te,  postea  farc  ju  nnb  faE  in  bie  biidjcr  et 
audi  praeceptoros  et  ftnbirc  gctroft  unb  luerbe  getert.     2.   ©o  [)nte  bid;  fnr 


:;  über  Iccrbcn   ■^fehf  fein         2IS  Et  factum  est  iti  Amio  1.^47  r 

.simnftn  ^orcn.  S)arumb  lucnn  nn  Oberfeit  ein  nclü  ^Regiment  aufaßen  nnb 
iKciormirn  in  bicr,  brobt  jc.  fef)ct  unb  feib  ge()orjam,  ba>3  luil  föott  ()aben,  ■-•:. 
foiift  wirb  gott  fomen  nnb  ftraffcn,  ba§  ift  nn  ber  erfte  (lanffen.  ^vd)  tioff 
aber,  Uiir,  bie  mir  prebigeii,  finb  ber  anber  l)anffe,  unter  U'eldjem  im  Itiarco 
TO,uf.  4,38jd)rcien:  §err,  tanftu  ,yifcl)en,  ba§  trir  berberbcn?  irir  loartten  ja  nnfer  ompt, 
teücn  and)  el)r(id),  ba3  loir  and)  ein  gut  creinpel  ge6en,  SBa-i  nii  anti)  nnbcre 
fvtMiime  luirgcr  finb,  bic  fc^rcien:  ■'Ticrr,  f)ilfj,  luere  bem  Üiirden  unb  fai)jer,  .iu 
la-3  uns  nit  üerberben,  Sol§  aber  umb  ber  bojf}eit  IniUen  über  nnb  über  geben, 
Uiolan,  iinjcr  Ijerr  gott  loirb  uns  bcljaltten. 

SUfo  t)ah  ^l)d)  and;  ,^Virijten  gejdjolten,  barauff  mid;  ein  ober  ,5Uiceu 
gebeten,  luie  fic  t^un  foltten.  ©o  tljn  it)tn:  TOorgen§  bett  ein  pfalm  unb  Datcr 
uiifer,  %ä)  lieber  .§err  gott,  bu  fjaft  mid)  bar 511  georbcnt,  ba§  !^sd)  jol  ein  as 
3urift  fein,  ober  ofjn  bein  hnlff  fon  ^sä)5  nit  tl)un,  Trnmb  bitt  Osd)  bid)  k. 
S^ornad)  fnE  über  bcl)n  h\id](x  nnb  tnerbe  nur  getert.  ;i.  .^ntt  bid)  fnrm 
Ü^apft,  ba  Inarn  ^d)  ^irf;  trelididj,  loo  bu  finbeft  be-?  ü^apft-ö  lere,  ba  fdjlog 
ba?  freut',  fnr  nnb  folg  ben  iira('ccptorib[iis  nit,  fonbcrii  fleud)  ben  'i'apfl,  tno 


9lt.  5  [3.  J?el)riintl.  341 

IM  bcm  iünpft.  Denn  and)  nn  ^uv  ]cit  in  bev  SBcIt  finbct  man  viiuiftcn  ui 
jn  ^^^ngclftab  vi  liic  Doctoics  paplisticos.  2)a  fdjiag  bno  (5vcnl3  fnv  biet)  et 
die:  ^sdii  |)i;uH'oi>toril)[us,  sed  Cliristn  (ihedioiuliini,  iit  uuj)er  dixi  du  occullis 
gcinbb.'     ®a§  foltu  au§  betnen  Sui^ern  leiffen.    Dicunt:  Oportet  secuiiduiu 

Ä  Codicom  papae  jprec^en.  Sa  '^ütc  bid).  Den  5Bapft  foltn  anSfegen.  Si  ikhi, 
fo  muftu  fagen,  ^sä)  fei)  ein  {)uvnian  et  uxnr  sit  scortum,  unb  Dieb  tücvben, 
c|uiu  diciiut:  5Jlan  fol  nid)t  pastores  Icibcn,  i|ui  liabcnt  uxores.  Tales  lurislac 
sunt  jc.  Nnm  et  Elector,  (|ui  ^uven  nnb  Suben  leibet?  Et  tarnen  ipsi  finb 
fü  ftol^,  ba§  fte  tuoEcn  k.    Sei)  nnb  lucvbe  ein  ^nrift,  '^tCein  Tjntc  bid)  fnr 

111  bcnt  Xeuffel,  Et  si  dueent  te,  fo  get)c  ev  anä  nnb  f|)eie.  Si  noii  vdlunt  crc- 
dere  esse  legitimuni  niati'iinoniiim  nostnim,  Da§  ^eiffe  td),  ut  ores  Doniiniiiii 
Iliesum,  ut  te  regat  unb  beljnt  fnr  bem  S5apft  et  die,  quod  «bsessi  I)()et<ircs, 
<|iii  ita  doeeiit:  ^d)  fef}e  bie  Sßellen  toben,  Sßinb  toeljen,  mare  branfcn,  t)aben 
fie  luft  ju  mir,    fie  foEenS  finben.    Dominus  dormit  et  non  dorniit.     ;l.  folt 

i'>  nid)t   gelb    netnen    ab  E])iscopü  Moguntino  nee  bienen.     Si   facis,    nun   es 
(  in'istianus.     Ratio:  Si  Episeo]ins  Mognntinns  nostiuni  Eiectoieni  im  SJeffcl 
eifeuffcn.     ^sä)  toil  bid^  trelolidj  getnarnet   r)aben.     Ego   si  possem,   daiem 
euih'bet  luristae  500.     Sed    Cliristns:    r)ignus    nieicenarins  mercede  sua.     Si  i.  lim.  5,'ig' 
adorare   vis   papani   et    me   für   ein  l)Urer  'galten  et  pai)aiu  pro  Idolo.     9leib 

au  bid)  an  mid^,   ^^  h)iI'S  geloarten.     Nos  liabemus  scripturain.     Huic  oportet 

')   Vgl.  oben  S.  317,  l!i. 

.s|  bn  tanft  t)on  bcimlic^en  gclubni§,  baä  reif;  an»,  ober  life  nit,  nnb  fage  nid)t: 
\'ld)  num  fau  fid)  nic^t  nad)  bcr  I()eologen  Gatonid)en  ridjten',  fonbern  nad) 
(Sobcj,  SBcnn  bu  Unit  ben  SSapft  t)aben,  fo  mny  ^ä)  bon  ber  ßon^el,  Denn 
nad)  be§  5öapft§  -Hec^t  bin  :^sä)  ein  bnvman,   item  6t)urfnrft  T)nrnloirbt,   ber 

■jb  [)iixn  nnb  bnben  in  feiin  Innb  l)elt.  ,\tcni  U'oUen,  ba»  luiber  9JJnnd)  nnb 
5!nnnen  toerben  .'c.  ob  fie  c§  aber  nit  mollen,  bie  Sunften,  ha^i  red)t  fei),  hau 
''liiniuf)  nnb  Tmnnen  folten  anfm  C^lofter  (anffen,  ba  fdjlag  bcr  Seuffel  barein, 
In  fleng  ^apft  unb  5Praeceptor,  bie  fagen,  ba§  nnfer  finber  unnb  lücl)bcr  l)urn 
finb,  luic  fie  mir  and)  breloen,  hab  meine  finber  nit  erben  foUen.^    4.  Soltn 

30  aud)  nid^t  frenibben  ()crrn  bienen,  folt  nit  gelt  Don  'DJieinij  nemen,  tbuftn», 
tljnftn  nid)t  luie  ein  ;Kebtid)er  lytan,  ol)a,  bie  Jbaler  finb  lieb,  ^a,  biftn  ein 
bnb,  fo  fei)  ein  bub,  foltn  gelt  nemen  loiber  bein  lanbyl)errn.  'JJieiilj  Umlt 
nnfer  furften  nnb  lanb  im  leffel  erfeuffen,  luo  fie  tonten,  luolteftn  benn  il)n 
bienen?   Itiir  l)aben  ein  anber  Ins,  l)el)lig  fd)rifft,  bem  fol  Sapft,  tapfer  nnb 

»s  alle  IncU  nntl)ertan  fein,  Do  l)aftn  praccepta,  mie  bn  ftubiren  folt,  brep  ftnd, 
3nm  nierben  l)tlff  bie  fachen  cnben,  gib  bid;  nid)t  auff  bie  blacterep  nnb 
JHcubcrci,  ha§  fie  bie  fad)en  Derlcngen  !^.  0.  2(»  jar,  unter  beä  Inirb  ber  arme 

')   So  auch  De   Wette,  L'illwrs  Briefe  Bd.r),7lö.  ')    Vyl.  Kustlin-Kaweran, 

LutJter  Bd.  >,  470. 


342  ^Stcbigteii  bc?  ^oljtcl  1544. 

U]()lK'(lirc  pai>ain,  Ciiesaieiu.  1.  ut  oie.-,  2.  ut  l}iitDft  bidj  a  ])ai)a,  ö.  iii  hclti 
Ullb  flefjoriam  fcicft  nostro  piiiicipi.  (^ui  liiiu;  servit,  scrvit  I>co,  (jui  intidülis, 
ift  iiicfjt  fiom  hl  feiner  l)Qut.  4.  nt  [}elffeft  bic  )ai)en  eiibeii  et  nou  i^cblt 
biti)  auf!  Steubevel)  itnb  placfercl),  bcia  bu  bie  ]aä)  Dertcngcft.  Sed  ut  Ht,  feljt 
einet  lüibei-  bm  mibein.  Intorim  luivb  beiu  2  ansgeiogen.  ^tlidjc  jadjcii  ;. 
finb  l'ü  lang  auifgeidjobcn,  bog  ctlid)  ;0»nriften  baviifier  gcitovkn.  S'd  partx's 
finb  fo  jcndifdö.  Scd  die:  ^d)  >uil  mit  ij  l'e^en  bei'  fad;  ein  enbc  nuid^cn.  At 
ais:  Alius  accipit  Taleros  3C.  Esto  contentus  parvo,  ne  tias  fetub  2anb»= 
fiivftcu.  Magistratiis  foI§  ire'^ien,  hai^  man  in  14  tagen  boöon  !ome.  @§  ift 
ein  gi'culid)  bing  mit  bcm  anff^ieljen.  2ßirb  nid)t§  anbevo  hxau§,  (juam  (jikmI  io 
advocati  fic^  baöon  meftcn.  Hie  iuit  ein  feiner  Soetor,  nod^  tarn  ju  im  ein 
Sdjinber:  ©IndE  ju,  ©ot  e£)rc  hah  ^anbloertf  :c.  SBolt  ir  ben  namcn  t)a6en, 
Sdj  fiflinbe  tobte  Ifjier,  '^t  lebenbigc  Sente.  Non  contemniinus  Imistas,  Sed 
cürriginnis  abnsus.  @o  miiffen  toir  t^un,  si  volumus  poeuitentiani  agcre. 
Doiuinns  Elcctor  trcgt  baS  im  Sei6  nnb  2e'6en  et  orat,  ut  poeniteutiam  agamus.  i5 
.iiiot[i..;.Öl)  fo  muffen  mir  uns  angrciffen  vel  riet  uobis  ut  Geue:  G.  Terra  repleta 
est  iniuria  et  freüel  i.  e.  t[)ut  (|uis(|ue,  quod  vult.  So  tüil  ic^S  mad)cn.  Per- 
dam  diluvio  totum  luutiduui.    (£r  fon§  iüarlid)  uod^  tf)un.    Sin  jeber  fteigert 

siia,   ut  vult.     ©0  ItiirS  tierbieten,  uolunt  j)arere,  im«,  deteriores  fiuut.     2)o§ 
ift   ber   ned^fte    lueg,    ut    uavis    subiuergatur.     2)er  Hein   fiauffe  dielt:    Serva,  m 
periuuis.     Hoc   dixi   jiro   adraouitioiie   bem  groffen  I)auffen,   "t   pocniteal,    et 
Hein,  ut  serio  oret  et  u<in  dieatur,   ut  solet :   '^^)  tfjUS  nid)t.    Quisc|ue  leibet 


•3  über  %  steht  forte  Sater        U  3)loii^ofer'  /■ 
')  Vgl.  Nachträge. 

spjjfnn  aufgefogcn,  ef)e  er  be-5  ;)ie(f)t§  erJoartten,  Sie  part  moUen-j  fiabcn,  bie 
finb  fo  l)abber()afft,  ■'porftn-?,  Ucrlas  bid)  anff  @ott,  Gr  loirb  bid)  tnol  erneven, 
biftn  ein  fromer  ,\iii-'ift,  tierfnnbige  bic^  nid;t,  Jnerbe  nid;t  ein  ^-'npift.  i'i"  ffi'ib  -'^ 
beiucä  Sanbffnrftcn ,  tierf)inbere  ben  armen  man  nid)t,  ob  fd}on  anbere  tt)nn 
unb  gelt  tierbienen,  ein  ober  jlueen  fetj  ergef)n  fid^-  i^fisr  lanft  lool  bie  tiiiber= 
part  üermancn,  Toctor  5Jlagenborff ,  ein  feiner  man,  muft  f)oren  Don  eim 
£d)inber:  G5ott  rf)r§  tiaubtUiereE.  2öie  fo?  ;\f)r  fc^inbet  lebenbige  Icut,  ;^d) 
fd)inbe  tote  !nl)e.  ;i>a  loolt  \l)X  ^uriften  ben  littet  ^aben,  e§  ift  ein  ^samer,  au 
bag  man  alfo  mit  ben  fodjen  umbgc()et,  o'cberman  tl)nt  iljt  unredjt,  SaS 
!^anbt  ift  Ool  unredjtg,  fpridjt  Üuitt.  Trumb  tan  erö  aud)  balbe  fturlien. 
Senn  ha§  ift  ber  5Je($fte  föeg  bar^u,  ba^  ba§  fd;iff  umbgetert  lüirb,  ber  gering 
T)anff,  ber  ba  fd)reiet:  .S^err,  f)ilff,  !an  nod)  ein  loeil  auffl)alttcn  mit  bem 
gebet,  aber  WiU  nit  l)elffcn,  fo  liiirb  (^Jott  9iüc  er^alttcn  nnb  bie  gottlofen  ös 
oEe  tierfinfen  laffen.  So  tf)ue  nu  ber  Heine  tjanffe  unb  fdjreic  ju  @ott,  Sag 
gott  liioll  gnebig  fein,  fein  ^orn  finden  laifcn,  Ter  groffe  f)anff  aber  fclje  unb 
beffer  fidj,  tljue  bn^e  unb  luerbc  geljorfom,   Xamit  luir  bem  funfftigeu  ubcl 


9h-.  fi  [10.  iTfttiniar].  343 

Rl  uiucdjt,   iiinio  >titt  iiM  C[d\](in  ()nkii,   ffUtrbö  ut'uv  iitib  iiBci  tjeficit,  sumus 

cxcii.'-Mli.       I':irviil;\    lurl):i    urcl,    ii(     iiiMi'c    liat    (rani|iiilliim.       (Sjot    f)Clff    luiv 
iiiib  i'ud)  .'c. 

S]  cmpflif)cu  miif\cii  uub  bi'V  ;Ktnd)ftai5  iljt  inoflc  juii  epttcii  cubcn  rtclnnd)!  Uicvbcii. 
.s  Scuiii  l)clff  gott  bei  liatcv.     ?lmeu. 

H.  10.  f^clivu.n-  1544. 

^rebifjt  lim  Soiuitnß  Sc^tuaflcfimn. 

li]  I)  O M I N  J  C A  S  E PTU A G  E S I M A . 

1.  ('oriiit: '.I.    SBcil  tcf;  tan,  tüil  id^  ^rebigen  in  iiominc  nniniiii.    3}ci'i«i''i'9.'i<fl- 
■ilpoftcl  ift  t)avt  in  hao  opi.stola,  conimotus  et  nic^t  ein  tocnig  jornig.    1)01111111) 
lebct  ev  fdjavff  iinb  t)art,   non   froltd^  unb  frcimbltdö.     Dat  Exciniilniii  de 

1.)  i)atrib[u,s,  tüie  fic  finb  ilibcrgef erlagen.  Item  oimies  curnint,  laiitinn  uiius 
a(K',i|)it  hrabaeum.  Uifad)  Imiu.';  irao  erat  ista.  @r  tjaiti  F]ecle.siani  Corin- 
thioruia  fcl6§  ^jetfonlid^  mit  feinet  nuMibIi(|en  piebigt  jugerid^t,  declei-al 
Euaiig[elium  rein,  lauter.  Item  P.aptis[miim,  Sacra[ineiituni,  l\,eim.ss[ioiiem 
p[eccatorum    per  Claves,   ba§  ein  luol  Qiigevic^tc  fird;e  luar,   quae  instructu 

15  .sciebat,  quomodo  doctrina  sana  et  Sacramenti.s  uti  deberet,  et  oraiiia  ad 
.■^ahitcra  pertinentia  liab[ebat,  ba§  fie  fein,  \o  jureben,  ni(^t  Bebuvfftcii.    Dn  er 

bcu  ^JiÜdeu  lüanb  et  ab'ls  in   loeis  praediciibat   iit   Ap[ostolns,    faiUCn  9fütteit= 

geifter  unb  gcrriffen  cam  Eccle.siam  unb  utadjten  ein  fotd)  unorbnlidj  lucfcu, 
iit  d|i<'at,  ba§  im  bic  angen  gongen  unb  bri'iBer  gelneinct,  Qund  rcsuiivciio, 
20  SaeraLmeiita  iiiliil.  Hinc  altercationoH,  umis  iiovercam  jc.  niad}tcn  linb  ridjteuö 
lüilft  nn.  Hoc  accidit  in  vita  eius,  S)a§  ista  Ecelesia  gugcridlt  in  una  fidc, 
Sacra] niciitonim  nsu,  et  tarnen  Irinrb  im  burc^  iDÜbe  6eto  .Jitriffcn  nis  ein 
5Kofengarten.    S)a§  ttjet  im  loe()e.    ®q  fdivciliet,  fc^elt,  bittet,  meinet,  flet)et 

SJ  1544     Septuagesima  E))istola 

as  1.  Cor.  9.  et  10.  i.  ,«üi-.9,24ti. 

3f)r  burft  meiner  prebigt  nit,  aber  Iweil  3id)  fn"-  ^i-^I  id)  and)  prcbigcii. 
?lpofteI  ift  I)ie  betoegt  unb  nid)t  ein  luenig  ,^ornig,  fdjreljbt  fdjnrtf  uniib  tjart, 
ind)t  nil  tnifteu  nod)  freunbtlid)  Inuten,  nimbt  ej'cm|.icl  Inm  altHeteru,  bic  nll 
bariiibcr  gefdjlagcn  finb,  bic  ul)rfnd)  bc3  ^pruS  ȟor  bic:  (Sr  l)attc  bie  tirdjc  3U 

3»  (i'!'oriiit()o  mit  feiner  iniiubtlidjcn  prebigt  fein  ,]iigerid)t,  bte  ha  lüiift,  toic  fie  foÜ 
gleiibcn,  "Jeuffen,  Sncramcnt  gciiicffeii,  '"Jlbfolution  gebrnndjen,  '^0  er  aber  bcu 
rudeii  gemanbt  unb  anbcrn  Innbeii  oud)  prcbigtc,  tarnen  bic  Slottcngeiftcr,  .^uriffeii 
if)m  bic  !ird)e,  ba§  it)n  ;,n  meinen  bctoegt  I)ot.  3)enn  bie  iKottcngeift  Icrctcn, 
Sauft,  Sactament  tuet  nid)t§,  namcn  ftieffmutter,  2)i§  gcfdiad)  nur  bei)  feim 

3»  leben,  uiinb  mürbe  bcr  ^Kofengarte  Pon  ben  fehlen  ,^urifeen,  unnb  limr  bod)  nit 
lang   Don  itjn  geloicficn.    Darnmb  lodt  6r  fie  rtiber  jufamen  mit  meinen, 


344  *l5tcbigtcn  beä  ^a^xtl  1544. 

R|unb   lodct    ftc   jurud   et    convocat   congregatos   filios   uub   tljlltö    lllil    flQltcn 
loortcii  iiiiii  cDinmotiuue.    ©leid)  tool  gab  ®ot  glüd,  baä  ftc  toibcr  juvcc^t, 

iit   in  2.  E(>iskila   laudat  eo^  et  excu:<at,   (juod    eo.-;  coirip^nerat,    ikui   iit   eos 
3.  ffot.2,4  jtcrturbaret,  sed  ut  revocarel.    Haec  occasio  epistolae.    Steigt  fein  lüOVt  QUff 

\n  Irciiiutng  iinb  fcctcit,  'niae  absente  so  angevidjtct.    Sieben  ßmint; f)cv,  ftcHet    •■• 
eud)  nid)t  fo,   Ijaltct  juinmen,   feib  ein  IKan,  i]aii\\,   iiiuie  similiter  nH'wti^a, 
gleid)   glcuben,   SQCl"a[ment,   ©c§lnf)el,   et   (juicquid  pertinet  ad  Christianam 
cuneordiam,    et    ritztet    nic^t    foldje    ^lüitm^t,     (lui    matreni    duxit,    ftvafft 
unb   in  Äan.     iBiingt  baä  (5jempet  für:  videti.s  cuiTere  plures,   sed  umi.s 
accipit,  bev   am   beften.     %(x  fpiel  finb  tiiel  gelueft  apud  Gentiles  ut  apud  lu 
luw  boy  id)icffcn  k.    v'Ufo  tf)nt  ir  and^,  3»^  feib  in  bie  fdjranden  gcftetlet,  nnb 
gilt  ein  fleinot,  non  ut  sie  uhi  corp|oraliter,  sud  no~  nmb  ein  cluigea  tlcinot 
i.  e.   aetonia   beatitndo,    bavumb    lauffen   lüir,    eibeiten.      Ita   ergo    agite,    ut 
apprelieudatis  jc.    Ergo  müft  eud^  nid)t  fo  jutrcniien,  ba5  einer  Ijie,  ber  anber 
babin  lanffe,  sed  ut  in  uno  sensu,  fide  bleiben,  (|uia  ba§  trennen  tf)ut§  nic^t.  i-. 
Su   gcf)ety  un»  eben.     3)a  luir  Euaugelium  anfiengen,    tantcn   trir   fein  in 
fc^randen,    <|nod  exortae  sectae,  Sacra[mentarii,  Anabap[tistae,  Antinonii.    ^ä) 
l)ab   pro  niea  persona  20,  30,  partim  '^cintlii^,   partim  offentlidl,  finb  gelanffcn 
nee  adhue  cessant,  jertrennen  ßird;  nnb  (Snangl^elinni,  Inil  ein  iglidjer  beffer 
niadjcn   »juam  Paulus  et   cgo,  rjuaniiuam  ego  nihil,   tameu  mihi  conimissum,   i'u 
ut  per  nos  Euang[eHuni  an  tag  fönte.    Quot  sunt,  i|ui  velleut  lib[euter  habere 
gloriaui,  praesertini  papistae,  (|ui  volunt  instituere,  ut  servetur  in  Ecelesia  ut 
papa  3C.    Idee  vigilandum  pastorib[ns,  ut  nianeant  in  uiia  fide  et  cogit[atione : 

■    .-5)  liermanen,  bitten  nnb  flet)cn,  Ta  gab  gott  gnabe,  ha^  fic  ftd)  bewerten.    Sa§ 
ift  bie  urfad)  ber  Gpiftel,  l^arauff  gct)t  nu   I)ie  auff  bie  jutrennnng  <\.  d.  a.^ 
Sieben  linber,  l)alt  ,',iifamen,  madjt  nit  Seelen,  l)altt  ein  glanben,  ©acratnent, 
3d;lnf3el,  mad)t  endj  nidjt  manidjfcUig,  ric^t  nidjt  jntrennnng  an,  3l)f  l)abt 
gcfct)en,    bie   im   Sd^randeu  lauffen,   finb  üiel,    aber  ber  am  bcftcn    leufft, 
gclüinnet,  tner»  beft  tf)ut,  nimbt  ha§  fleinot,  tuie  nnfere  ;Henner  ober  bud)fen= 
fd)n|en  nnib  ein  Odjfeen  fd)icf3en,  '^llfo  f)ic  ^aU  ifjr  ein  einig  fleinot,  ift  bie  einige  .10 
fcligfcit,  0""  beut  fc^randen  finb  mir  lanffcr  barnad),  brnmb  fel)ct,  ha-3  ihr» 
crgrciffet,  ;3^r  muft  ein  leuffer,  ein  ''Man,  ein  fin  unb  glauben  baljin  tradjten, 
benn  ba-s  trennen  tf)nt§  nit.    Uns  gcl)tö  and)  alfo,  To  loir  erft  anlinben,  giengS 
fein,  aber  ba  famen  bnlb  Sd)lüermcr,  id)  l)ab  über  2o,  :;(i  5[}leifter  gcf)abt,  bie 
eä  bei)  meiner  jeit  ^aben  tootlen  beffer  madjen,  inieluol  ^ä)  jtnar  nid)t§  bin,  x-. 
ba§  ift  löor,  gIeid)lnol  IjatS  gott  georbenet,    ha-i  bnrd)  nn§  ba§  (vnangclinm 
I)ic   foltc   geprcbigt    Incrben.     "Se-J   trcnnens   ift  aber   fein   enbe,    llnfer  f)ot)c 
Cvnudern  nnb  -^.nipiften  inoUcn':'  nud)  intmer  beffer  niüd)en,  2)rumb  ntnfeen  Inir 
and)  (jpiftcln  fd)rel)ben  unb  ftraffen  bie  Suftern  geifter,   äöenn  bn  aufier  ber 
einigfeit  beö  glaubend  fontpft,   luie  bu  bie  rcd)te  lere  ild  luift,   aber  Incr  au§  n 
beut  luegc  feit,  Icuffftu  ein  feil,  bu  loilt  naä)  beut  Senffcl  fd)lagen,  aber  triffft 


9h-.  (i  [10.  ^cbmax].  3.15 

B]  6§  lauff,  tuet  ba  louff,  uuu.s  accipit.  Alii  fccfjteii  in  bic  lufft.  Noii  sie, 
sed  corpus.  D  c§  ftiib  f)arte  »uort  aiiff  folfd^prcbiflcr  luib  liiftcviiaciftcv,  <iui 
tales  libeuter  aiidiuut  imb  lüClben  ircr  ptebiger  fat.  Si  veui.•^  ex  vera  Eiian- 
gelii    simplicitate   et   iutellectu   Sacra[iiieuti    et    re[missionis   p[eccatoruin    et 

5  oratioiiis,  quae  iam  habetis ,  So  ttjuftu  ein  feil  lauff  nnb  fd^Iegft  in  aeicni. 
11011  Diabolum.  Tdco  muffen  für  einen  5Rau  ftef)en  in  ima  fido  unb  fiiui: 
';3in  einem  finn  gar  eben\'  3iitvenncn  »ntr  un§,  fo  ifts  feil  gefdjiagen  unb 
gclauffen.  Sed  haec  est  plaga,  quod  nid^t  aliter  meinen  quam  Inuffen  nm 
gciüiffeften,  et  uemo  accipit  brabaeum  quam  ijisi.     Ita  5){ün||ei',  Sic  l\ott[ac, 

10  Scii\vci|iiien,  hjen»  Ijinein  tomen,  finb  toi  unb  tovid)t  prae  certo  cur.su,  inir 
feilen.  Paul[us:  fe!^et  eu(|  für,  finb  unter  eu(^  !omen.  Bcnc  cun-ebatis, 
gienget  ^nm  üeinot  fein.  Iam  doeet  aliud  alias,  nnb  feilet  feiner  k.  Post 
vulgus:  2)er  gefeilet  mir,  Pfarrer  neu.  ,:^yi^  luolt  tt)ol  leutc  Unffen  in  nostm 
Ducatu,  S)er  f^utS,  Nihil  fides,  Euang[elinm.     5)Ut§  etlüaS  novi  nnb  f(i)aiff 

1»   l)a6eu,  et  tum  invenit  aebrius  sitientem,  aeeersentes  sibi  magistros  pnirieules  2  um.  ■*,  .i 
auiib[us.    Cum  volunt  uovi  (]uid  audire,  fo  ge^etS  on,  fo  friegeu  fic  prebiger 
mit  l^auffen,  (|ui  bie  o^ren  loiffen  3u!rah)en:  ^ßfar'^err  tantum  dicit  de  fidc, 
Sacra[mento.    Is  loquitur,  ba§  fdjmedet.    @r  ift  luftig  nac^  neloer  lere.    Et 
Doctor  ift  boE  mit  feim  JC.     Ideo  admouet,  nt  maneant  constantes  in  veritate 

2u  doctrinae,  unb  laffen  un§  ben  Seuffel  nicf^t  bie  of)ren  froloen.  Ratio  {)6ret 
gern  nett)e§  unb  tuirb  be§  alten  uBerbruffig.  Urfad):  «juia  nuii(|nam  intcUcxit 
uec  gefc^meöt.     Alioqui  cum  aiidio^  audiient:   Qui  nie  edit,  loirb  Infteru  ,^u  äii.  if4, 28 


')  Unten  Z.  24.        ')  Ob  audio  Schreibfehler  für  gaudio? 

sj  nit.  SBir  mu^en  att  für  einen  'JJJau  fte^^en,  @r  'f)elt  bie  (^^riftenljeit  inn 
einem  finn  gar  e6en'',  tuir  nuiBeu  einig  fein,  fonft  IjaBen  loir  fe\)l  gcfcfjlagcii. 

2.-.  '.Jlber  ba»  ift  bie  plage,  ha^  fie  meinen,  fie  lauffen  geiuiy,  'Kottengciftcr,  9Jhinijer 
finb  tott  unb  torid^t  mit  lauffen,  fie  treffen,  loir  fcijlen.  3«,  fpric^t  $aulu§, 
fef)t  end)  für,  if)r  lieffct  rerfit,  nu  ic^  lueg  lom,  lauff  et  il)r  ben  irrloeg,  ber 
furlüi^ig  unb  luftern  ift,  bie  es  beffer  iooQen  ()aben,  lauffen  ,]u.  G  ber  tl)utö, 
bau  ift  ein  5JJau,  fo  gel)en  fie  bo^in,    ©0  finb  benn  Ebrius  sitientem,    Ki 

30  Paulus:  'mtww  if]nen  beginnen  bie  Ol)ren  ju  Juden  nadi  nclueni,  fo  gcl)t'3  bcun  j.  xim.  ■>,  3 
üw,  ba  friegen  fie  ^^rcbiger  mit  liauffen,   bie  neloeis  prebigcu,  @t),   Inas  fagt 
nufer  pfarljer  immer  cinevlcl)?   5Jtan  folt  audj  cttluaö  nelueS,  fnbtile§  bringen. 
©0  leret  nu  ^^'aulus,  ba»  »oir  un3  '\a  furfetjeu  nnb  nid)t  jntrcnnnng  anridjten. 
2)c§  'JJfenfdjen  natur  ift  fnrlüili.  t)ort  gern  etlim»  netue§,  ift  bie  urfad),  ba« 

.)&  fic  nit  gcid)me!t  ()aben,  ©alomo:  Sßer  midj  i^et,  luirb  nur  luftern  ,^u  cffcii, ®>v. ^-'J..;» 
!au§  nit  fatt  loerben,   l)ort§  nur  it)e  lenger  je  lieber.    '.Mber  bie  fattfameu, 
nberbruffigeu,  tjaben»  nie  red)t  gefdjmett,  S^o  fompt  benn  'Srundenbolt  nnnb 
Xurftiger  ju  famen,   So   gef)t§  an,   unb  loeuu   fie  fdjon  ein  mal  bie  oljren 

')   Vijl.  Luthers  Lied  'kKiV  ijlauben  all  an  einen  OoW. 


346  "Ptcbiglcit  bcä  gotjiE?  1544. 

Rlcffcil  niib  tniltfcn,  faUiS  llid^t  fot  »ucrbcil.  Ecuntia  (|iii  non  intelligunt 
10  praeuepla,  item  l]a])[tisiniim,  Siicra[iiieiitnni,  Za-i  finb  fnillutliiV  ©ciftcv, 
(|iii  iiiiiKjiiam  gustavenint,  ul)i  veniiint  Otivenmeiiter  iiitb  Of)iciihnlucv,  Kiniiis 
et  sitions.  Et  quando  eiiicv  ein  ©ectcn  anvid^tct,  \o  richtet  er  ein  nelu  jnncfcn, 
fvilUicn  unb  furUn^.  Sic  ist!  nuiKniara  Eiuuii;[elinm  recte  discuiit,  intelligunt,  s 
et  iit,  ut  eis,  qui  niliil  auff^oren.     Ideo  dioit:  manete  in  doct[rina,  quam  a 

3of)- a, 24 me  accepistis.  Iohan[i]es:  'S3Iei6et  in  bem,  qnod  ah  initio'.  Cavete  a  nova 
doc'trina.  Ne  fiatis  sitieutes  et  prurieiites.  Si  nou,  Diab[olas  mittet  uovam 
docl[rinam,  ut  d|icatur:  S)q§  t)eifft  gel^rebigt.  Quid?  Non  qnod  D.  Mart[inus, 
.-^wl  (|iiaG  prius  uuii(|nam.  ßompt  ctUni  mit  einer  SlUegorin.  3BeiI§  aber  ein  im 
DI)renjnc!ci'  friegt,  fo  ge'^et§  an.  Idoo  dicit:  ©cl^et  cud^  für,  Senffei  ift  ein 
fd}oItf,  et  intcr  no8  prurientes.  2Birb  gnng  I)at)en  am  Euang|elio,  pater 
iKister,  10  praecep[tis.  Vetus  iiomo  noudum  exutu.^:  doiiec  if?  manet,  iiini 
satis  potestis  inteliigere  veram  fidem.  10  praecepta,  Sacra[meuta.  dr  fc^t 
ein  fiatt  drctnpel  huius  doct|rinac,  quam  dixi,  ut  vos  non  trennet,  sed  ein  is 
einiger  ^Jlan  feib.    Sed    naä)   bem  Metnot   lanfft,   quae   est    vita    aetenui. 

1. »Ol. iu,i 'Patres  nostri.'  Et  de  eodem  Christo  biheruiit,  de  quo  noc^.  Terrihile 
exoinpluni.  Se(^§  f)nnbert  taufent  'iilan  jogen  ex  Egipto  unter  ber  lianb 
5Rofi  exeoptis  uxorih|us,  finb,  servis  et  famulab[us,  qui  ba§  ©c^lnerb  fnreten. 
Ex  istis  famcn  ir  Tineen  in»  gelobte  Sanb,  ^ofua,  C^aleb,  5!)iote  mnfte  fclber  » 
rauffen  bleiben.  3(Qron,  12  furften  bon  Sfrael  vocati  a  Deo.  Sed  ad  iioc 
servit  e.xemplum,  ut  ipiisque  nianeat  in  unitate  tidei,  40  jat  crrant  in  deserto 

sjgeiudt  ^aben,  fompt  boc^  ein  anbcrS,  Inic  nnfer  bringt  alle  jar  ettlnaS,  bleibt 
anff  einem  ond^  nit.  '']?auluä  aber  Umrnet:  .^utt  end)  fnr  elur  ol)rn  jntfcn, 
für  burft  nnb  furloi^ ,  blet)bt  bet)  ber  alten  ler,  laft  eucf)  nit  öerfuren ,  laft  w 
enii)  ben  furlt)i|  nit  reiten,  fonft  gclit§  ein.  @t)  ba§  ift  ein  feiner  ^jrebiger, 
ber  bringt  bod)  cttlua§  neUieS,  prebigt  nit  haS,  lna§  3^.  Wartinii'.-  nnb  "'i'omer 
prebigt.  .S3nt  bid^  für  foldjem  o^^ren  tratuen,  Xn  loirft  nelueS  gnng  tjoren  im 
nater  nnfer  nnb  ber  ler  nit  fatt  toerben.  5paulu§  bringt  ein  ejempel,  haä 
]ä)xeäl\ä)  ift  unnb  ^u  mercEen,  Unfer  lietcr  finb  all  unter  ber  tuoirfen  m 
geiuefen,  einerlei  2:auff,  einerlei  (?t)riftnm  nod)  k.  SaS  ift  fdjrcrflid),  ijoonuu 
'•Man  jogen  au-3  (Sgl)pten  unter  ber  ^anb  ^bfc,  o^ne  toa§  finber  unb  luetjbcr 
luarcn,  ^tc"  ?ncd)t  nnb  lUegbc,  unter  benen  iam  ifir  ganljer  ,^tiiecn  ins  gelobte 
lanb,  5Jiofe§  muftc  felber  Ijauffeu  blel)ben,  5laron.  item  bie  12  furften  üon 
,^vfrael,  ein  fold)en  ernft  belneifct  nnfer  l)crr  gott,  ?lber  barjn  ift§  nu^lid),  ss 
I'oä  toir  bet)  einem  glauben  blcl)ben,  nic^tv  iiettic§  mad)en,  ^m  anbern  jare 
luareu  fic  fo  nalje  am  lanbc,  al§  Oon  ^H'aten'  gen  iBittenberg,  ba  lieben  fie 
an  3U  treuneu  unb  murren,  ba  erzürnet  gott,  bas  fie  aöe  muften  ftcrben, 
allein  ^ofue  ""b  6oleb,  9)lofe  ftife  fid^  and),  ?laron  tam  aud)  nidjt  t)inein. 
Sa»  ift  un§  jum  erempel  gcfrfiriebcu,    fpridjt  ^\iulu§,    Da»  toir  uno  nidit  ^^ 

')  Pratau. 


9h.  (.;  [10.  Scbnintl.  347 

Rl  iinb  miiften  fo  lang,  alioinii  2  annis  jc.  ioorcii  an-i  loiib  loiucii  uk-  imn 
t)ituicii  gen  5pintc',  Sa  fiengcu  fic  an,  muncten,  madjtcii  fidj  »uiiiibcvlicf)  iiiib 
ticimcteii.  Dens:  Sßolnti,  tciet  uiiid,  et  fiuct  per  ileseiUmi,  gcöirg  4(i,  bns 
fie    nUe   müfteii    fteröen,    baS   ir    !ctuer   !am    tu»   lattb,    bas   fic   bocf)    füv 

■■  bei  ^flafcn  {jatteii  iiiib  rotten,  i)raetcr  2,  Josua,  Calci).  'O.liofeS  Deviuiibiact  ftcf) 
aucf),  ba§  er  OUC^  nicf)t  f)inetU  !am,  nee  Aai-on.  Quare  hoc  scriptum?  Hoc 
nobis  in  E.x[enipluni  scri[)tiun,  se(|uitiir,  bau  \vix  K.  Xonne  lioriibile  Exem- 
pliiin,  quod  tantus  populus.  ([uod  on§  gelobte  lanb  fonien,  ba§  fie  i^t  bic 
^ctumc  riedjen,  unb  foHen  aEe  suiuä  feven  et  taiuliu  errarc,  ut  ;!8  aimos  jc. 

IM  l)üniiim.'^  dicit:  Nou  ingred[ieinuii ,  s-ed  pueri,  de  (juib[us  dixisti,  iüie  Itllfci: 
löciber  JC.  Sicut  loquuti,  ita  faciani.  Isti  600  000  tjatteii  ben  r'^um  unb  tvolj 
unb  Bcffer  i|uam  nostii  Stottcngetftev,  qui  sie  iactant:  Ego  etiam  C'hristiaiuis, 
Iiabeo  .spiritum  s|anctuni,  suin  baptisatiis,  .scio  script[uram,  tan  Öbreifd}, 
(Si'cüfc^.     S)en  tro^  i)ah   iä)  muffen  öon    in   "^oren,    «luod  aeque  Spiritum 

IS  s[anctum  habeant  ut  nos,  et  sie  3utrenneu  !iic§en  unb  veiffeu  {)ie  ©tab,  ba 
eine  3C.  Non  fe'^en  auff  uuitatem  nee  utuntnr  douis,  ut  I)auffen  l)oItcu 
.jufaniCll,  ut  nianerent  in  una  lide,  usu  Saera[mentoruni.  iSciunt  linguas  quideni. 
Sed  ut  nacf)  betn  Ileiuot  lieffen,  ut  apprehenderent,  nou  faciunt.  S§  tft 
u|  nferm  I)(eir  Ooot  uid)t  ju  tf)uu  umb  bie  gaben,  sed  ut  crgreiffeft  ba»  einige 

20  lleinot.  Sa  fragen  fie  nid)t  naä).  Quid  iiabes,  quod  nou  aeeepisti?  Isti 
600000  erfd)Iageu  et  mortui  iu  desei-to  alljumal.  Söa»  nuingclt  inen?  Nihil. 
Oniues  sub  nube  et  transierunt  per  niarc,  ederunt.  Sßie  gefeit  eud}  baä  ? 
Nullus  hie  fuit  iu  hac  turba.     Onmes  fuerunt  sub  divina   nube.     Dei  gratia 


2  fiengen]  pegen 
')  Praiaii. 

H\  geluftcrn  laßen  naä)  neluer  lere,  ©ie  riechen  ba»  lanb  uub  beumc  unb  uiufjcu 

2s  bod)  loiber  .^u  rnc£  uub  inu  38  jarcn  alle  fterben,  etuer  liunjb  nnb  tinbcr  foUcn 
l)incin,  il)r  folt  Ijanffen  blel)ben.  2)ie  felben  tiooono  trotten  ben  r()uni  Inie 
unferc  3{ottcugeifter:  ,\c^  bin  aud)  ein  ''Man,  £)ab  aud^  ein  geift,  Ijab  dmi  fo 
tuol  ein  gefdjidligfeit,  fan  gbreifd),  Ü)rec£ifd)  a(ö  fie.  5otdj»  t)ab  ^\d)  mn^cu 
t)orcu,  nnnb  ,^urtrennen  alfo  bie  ürc^eu,  fe^en  nit,  haä  fie  bie  gab,  bie  i()neu 

30  geben,  bal)in  gebraudjeu,  bae  fie  ben  (jauffen  beiifamen  bielten,  gaben  finb  ba, 
aber  anffä  Ijeuptftut!  fefjen  fie  uit,  baUon  -ImiuIu»  fagt,  Sott  aber  ift»  nit  unib 
bie  gaben  ju  t^un,  fonbcru  nnib  beu  l)el)laub  (S()riftum,  S)a§  man  ben  rcdjt 
ergreiffe,  Sie  luaren  all  unter  ber  luolden  k.  c»  fei)let  i()ueu  iiid)t»,  leiuer 
ift  ba  getoefcn  anffer  ber  loolden  uub  gnabeu,  >uar  baä  uidjt  eiue  tjcrrligfeit, 

.•15  bo§  fic  !nuten  r()uuten:  lltofe,  bic  tnolde,  bic  über  bir  fo^luebet,  ift  und)  nbci 
mil)t,  ^ä)  gebe  mit  bir  bnrdj»  ^!eer,  [)ab  ben  gott,  beu  bu  t)aft,  bin  aud) 
gctaufft  unter  ber  loolcleu  uub  IKeer,  ocrgleidjt  fie  alfo  nn»,  loir  bnbcn&,  jene 

34  mar]  Wai 


348  '45tcbifltcii  bcä  3al)tc§  1544. 

Rlip.si'  ili.xil  inilliiiii  (.•.\[cc|)Uiiii.  NomiL'  inax[inia  gloria,  i|iiod  niiln's.  i|uaf  siipra  te 
vdlitat  cl  sii|)ia  nie,  et  (juod  tu  trausis  mare,  et  Dens,  (pii  tcciiiii,  eliam 
iiieiiinr.'  Nihil  liab[uit  melius  A[arou,  Mose  quam  ego,  eaiulem  nuliem,  mare. 
Item  sunt  baptisati  sub  M[Ose,  alii  iu  Mosen  non  baptisati  in  Mos[en,  sed 
Christum,  ut  Paul[u.s  dicat,  (piod  baptisati,  scUieet  sub  nube  in  mari,  unb  s 
üergleic^et  sie  unS.  Vos  estis  ba|)tisati,  o  Corint[hii,  et  habetis  Saera[menta, 
et  alii  etiam,  i|uan(|nani  non  foIc^C  hJcife,  tameii  eimdera  Seuffev.  Si  non 
58vob,  Sßctn,  fleifcfj  unb  Mut,  tarnen  fjotteu  [)iiueI5rDb  et  petram.  ipiae  dahal 
aijuani.  Non  erat  f(eifd^  uub  Hut  ß^vifti  im  '^imclbrob  nee  Spiritus  s[;nu'tus 
in  mari,  tarnen  idem  Dens,  (|ui  eos  dnxit  et  protexit  die,  ne  Sol  fie  3U  tob  "' 
ftcdjc  im  !^eiffen.  Et  haec  faciebat  iis,  qui  postea  cij^Iageu.  Vocat  bap|ti- 
satos  ideo,  quia  hab[ebant  eundem  Deum  et  cred|ebant.  Imo  erat  idem 
Christus,  quem  nos  adoramus.  Is  fuit  praesens  sno  regimiue  et  verbo,  ha 
Cl§  i)er  mare  rubrum  füret  unb  f(^utjet  a  niorte  aeterna,  ab  aquis.  Qui  adest 
in  Safra[mento,  Euang[eiio,  Bap[tismo,  is  tum  etiam  aderat,  in  quem  eredi-  >■• 
derunt  venturuui,  ut  iam  in  eum,  (jui  apparuit.  Idem  Clu-istus,  in  (|nem 
4>ebr.  13. s  Abraii[am  et  nos  eredimus  Ebre:  13.  'Heri,  hodie'  jc.  David  credidit  in 
eum  Christum,  in  (juem  nos,  in  feinen  eigen  famen  3C.  Certe  fuerunt  magni 
SaiK'ti,  potuernnt  iaetare:  habeo  baptisma,  Dei  dona,  seript[uram.  3)amit 
lüivftn  ntrf)t  l)tnbuvd)  !omen,  fuerunt  alii  homiues  (piam  tu.  Iino  Moses  et  w 
Aaron  gefetlet,  ut  non  veniant  in  terram.  Alii  omnes  iactabant:  perduxit 
nos  Dens  jjer  mare,  submersit  Pharaonem,  dedit  aqnam  ex  petra,  dcdit 
)>anem  Angelorum,  gefc^utjet  contra  Serpentes,  contra  gentes.  Nos  Dei 
populus,  hie  Spiritus.  Et  tarnen  idolatrae  unb  lichteten  ein  uiiluft  et  U) 
muivctcn    et    vo]eb[ant    Mosen   lapidare,    Dathan.     Et   luo   @ot   ntd^t   biein  ^s 

/  über  gloria  sieht  Mioses  Aaron         J5  murretcn]  mirab 

si  I)nbcn'j  and)  gefjabt,  ob  fdjon  itit  auff  bie  lucifc,  Todj  hatten  fie  bcn  Senffcv, 
beu  felö,  baS  rjimelbrot,  \mx  ift§,  ba§  bort  nit  tvax  f(eifd)  unb  blut  im  l)imel= 
6rot,  nod)  lunr  ber  @ott  ba,  ber  bei)  un§  ift,  alfo  fjnt  @ott  über  fie  gcfcf)UH'bt, 
ha^  fie  bie  Sonne  nit  tobt  ftnd),  fonbern  unter  einer  fülen  luolden  gierigen, 
bdy  ^cift  'l^nnlua  bie  Inuffe.  6()riftnö  and)  u[nfer  [)|err,  lüarf)offtigcr  Wott  3u 
•  ift  bn  gelueft  mit  feinem  ;Kegiment  nnb  mad^t,  ber  beiv,  ber  fie  fo  fnret,  t)eift 
6f)riftu§,  Scr  eud)  i^t  befc^attet  burd)  Inuff,  Sncrament,  ber  loar  bort  nnd), 
tjcbi.  13, 0  Cin-istns  hodie,  her-i  et  in  saeeuhi  ift  allzeit  geloeft,  Tieim  fic  f)ntten  i'ro- 
missionem  unnb  glenbten,  tonten  alfo  anä)  rfjumen:  ^(^  bin  getanfft,  t)a6 
gcift  :c.  9lbcr  Wofe  l)at-i  gefeiet,  ba§  er  nit  borft  lomcn  inS  gelobte  lanb,  35 
obu  il)m  fd)on  nit  fcijlet  an  ber  feligfeit,  l'llfo  feljlcty  ben  anbcrn  and)  iI)re-5 
I)oI)mut§  t)alben,  richten  ein  unluft  ubcrm  anbern  an,  murrcten  jmal  loibcr 
-JKofcu,  tuo  aud)  ©Ott  nit  fo  fd)arff  geftrafft  f)ette,  I)ett  er§  in  1  liiod)eu  nit 
lonnen  ert)altten,  fo  gar  ein  ftocEifd),  ^alftarrig  üold  trar  is  unb  looU  immer 


9lr.  6  [10.  g:cBruat].  349 

R]  gefc^lagen,  non  umiui  mensem  Mose  potuisset  ferre.  Dico  hoc  vobis  311111 
fltvüilbc.  Xemo  glorietiir  se  habere  Spiritiim  s|anctiim  et  fei)  Iminbei'lfercE 
mit  im  gefc^e'^en.  Sed  maneat  Concors.  Ri  titfiteft  Siotten  an,  soias,  qnod 
tiia  dona  niliil  adiuvant  nisi  jum  Derblllg  Utlb  groffem  öerbertieil.  Certo 
s  maxmii  homines,  propter  eos  pharaouem  submersit,  die  et  noctii  Cohirana, 
ift  ir  Interne  getoefen  i.  e.  Christum,  sed  snb  alia  spetie,  et  bap[tisnti  snb 
alia  spetie.  Non  data  dona,  ut  jutrenneft  Dei  poiMilum  nnb  bie  .Qtid)e  Im'ifte 
lüil  machen.  £a§  5Rofeii  *)Jiofen  fileiben  et  Dei  veibnni,  non  novas  sectas, 
vol    orauia    tua    in    damnationeni.      Ideo    siim    Concionator,    ut   concordit(M' 

III  docenm,  ut  unica  sponsa  fianuis  Christi,  et  siruilis  sermo  in  omnib[ns,  ut 
nnus  vir.  Ideo  bene  oranius:  Credo  Ecclesiam  Catholicam,  Et  '^elt  in  einem 
finn  gar  eben'.^  Wus  nicijt  Stotteret)  anrid^ten.  Haeo  est  Epistoia,  <|iiaiii 
Apostohis  illo  teMi[)i)n'  scripsit  contra  ych[\vernieros,  (pii  bie  Äivdje  l'ül 
Siotten.    3^t  ]ä)in  fein  tropff,  si  ein  SBrLöifd^,  grccfifc§  Inort,  opponit  sc  nobls 

15  onniib[us  ut  ©rifcl,  ^fdcl.-  ^c^  toit  ein  jungen  ©efellen  finbcn  jc.  'I\uuen 
sie  tomen  unter  bie,  fo  unfer  feinb  finb,  vei:  Xum  scis  uliipiid  contra 
W'ittenbLcrgenses?  Hi  siuit  optimi  praedicatores,  bie  reiffen  ein,  trennen,  tpal 
h>ir  geerBeitet,   et   postea    iactant  se  longe  doctiores.     Inspice  Epistolani  ad 

7  über  ferre  steht  furcn         7  J  Bberbruffig  r 
')  Vgl.  oben  S.  345,  7.  24.        -)  Unten  Z.  'je. 

,S|  ctttüo?  neloe§  I)oben.  3)t§  ift  etni  jur  toarnung  gefd^ineben,  S)a§  trir  niid) 
•  20  fel)cn,  bas  tüir  nit  Inftern  Serben  nnb  Bodden  unb  trogen,  fei)  nit  ftolti,  e§  ift 
bir  nit  bruiitb  geben,  hai  bn  ®otte§  üoldt  mit  trcnncft  nnb  fo  luilbc  mnd;eft, 
ba§  man  nit  h)ei§,  trer  !od^  unnb  feiner  ift,  Du  folt  5J{ofen  nnb  gotte'3  UoIdE 
bU'Dbcn  laßen  etntrec()tig  fein,  ein  Man  Inerbeu  mit  ber  {5f)riftcnl)cit,  nid^t 
fpaltten  nod)  trennen,  £0  beten  tuir:  Credo  unam  Sanctam  Ecclesiam.  ,3tcin 

as  '^nn  einem  finn  gnr  eben' '  jc.  Sßolan  ba§  ift  bie  tfpiftel,  aber  iljt  gcfd)icf)t? 
offt  anci^,  bie  bei)  \mh  gelnefen  al§  ^Igritfel-  unnb  ^ecfel',  bie  fid;  brnften. 
ba§  fie  ein  Itenig  6breifd)  nnb  ©redifd)  fonnen,  bie  reiffen  mi  in  ber  tird)en, 
Uiao  loir  jnfamen  gebradjt  f)abeu,  r()umcn  fic^  benu:  (?l)  mir  fiiib  gclertcr, 
item,  bie  un§  gram  finb,  I)oren§  gerne,  bei)  benen  f)a6en  fie  pla|,  loolau  golerl 

30  fein  gunne  .^dj  i^n  gerne,  aber  man  fol  bie  firdjc  nid)t  trennen,  lllnndjcrlei) 
goben  gibt  unfer  [)err  Wott,  aber  groffe  lr)nubcrtl)at  t)abcu  fie  nod)  nit  getl)nn, 
5lbet  e§  folt  alte?  gereid)en  ju  einigfeit,  Inir  mu^en  ein  9}tan  Inerbeu  nnb  fein, 
trcnneftu  unb  btcl)beft  nit  bei)  ber  (Sinigfeit  nnb  bift  ein  gliebinav  be-:;  nian>j, 
ber  boy  {lel)niiot  errcidjt,  fo  ()ilfft-j  nit.    '^whm  t)etteu  looldcnfcul,  rote  'JJiecr, 

■i%  toaren  aud)  ^^^-op^eteu,    rta?    ()alff§   benn  ?    fie  Itmren   ftolt^  nnb  fiirlniliig. 

')   Vgl.  oben  8.  H4r,,  7.  ■>4.  ')  .Juliann  Aiiriiohi.  ^)  .Jakob  Schenk.     Zu  ihr 

Ziia(itHiiie>islellii>i(i   (smist  '  firkkeV)    lyl.  KösIliti-Kiivn-im ,    Luther  Bd.  -J.  67tl   zn  Ü.  4tsil. 
So  mich  in  einem  Briefe  mm   Tage  nuch  dieser  l'raligt  (De  Wette  5,  639). 


350  $tebigten  bfl  Snljre?  1544. 

R]  Galatas  et  diias  ad  Coriut[hios.  Utinara,  inquit  Paul[us,  essent  doctiores  me. 
Nani  zelant  pio  vobis,  sed  ut  segregeiit  et  dicere  possint:  Si  non  ego,  nmiquaiu 
vere  intell[igereut  doct[nnam  Cliristiaiiara.  Ideo  ligtg  boroil.  Dens  vaiia  dona 
dat  dissiniLlia,  quanquam  non  video  miracula,  qnae  fecerint,  Dbci"  ba§  fic  cttoa§ 
kloeifeten  t)cl)  bev  üvcfjen  k.  @:§  fol  nllc§  bat)in  geraten  ad  unitatem,  ba§  !cin  feil  5 
fdjlag  t^ue.  3Iuffer  bcm  einen  loirb  nid)t§  bvaug.  Si  habes  dona  tarn  magna  nt 
Panl|us,  Esaias:  si  non  manes  in  concordia,  tum  est  feil  fc^log,  lauff,  cvbeitcft 
feei",  et  onmia  öei'loren.  ista  videmns  iu  experientia  et  adhuc,  quod  longo 
.  Kiiv.8, 1  niaius  est  eoncordiani  3U  erf)alten  quam  gtofje  goBen.    "Seientia  inflat' JC.     l  ^t 

factum  ludaeis,  (|ui  lialx'ut  nubem,  sed  louvben  ftol^,  ()QlftQriig  unb  madjteu  i» 
'Kotten.  Sed  Dominus  vult  fein  l^eufflin  sufamen  Ijalten,  ut  docti  doeoant 
indoctos.  Sed  eadeni  fidc  conferrc  manus  et  eodem  sensu,  mente  JC.  lege 
Kpistolam  3c.  Postea  fielen  in  JKotLten  unb  mnrrcten  contia  Deum,  (juia 
dieii.  Silber  nn  inen  Dielen,  <inia  ir  eigen  finn,  bQ§  eim  iglidjen  gefiel  fein 
Uieifc,  non  Dei,  liHuben  fie  jntrcnnet.  (Jnanqunm  'Driofc  itn  ved)ten  glnnbcn  n 
mansit,  tarnen  nuift  er  umb  iren  lüiUen  erauffen  bleiben,  quia  eogebant  cum 
peccare.  Si  treuneft,  liabeas  dona  et  sis  doetiss[inuis:  nihil  ]n-osunt  nisi  ad 
damuationcm  iinb  lüilft  nibcrgcfd^lngen  Uierbcn.      Nulla  doet|rina  habet  liane 

Si3lnn  ber  6t)riftenl)eit  fol  ber  geleite  ben  ungclerten  nit  oeradjten,  fonbcrn  inn 
einem  Sinn  bteliben  nnb  fnr  ein  -3}inn  fielen,  fonfl  ge^t§  ^n  boben,  Inic  bie  20 
finber  ^Sftnfl.  "^n  fic  ii'=  niurren  gerieten,   ha  l)ieff:  %n  üielen  l)ett  @ot  lein 
lüolgcf allen,    brnmb    finb    fie   gcfdjlogen   inn  ber  lunften,    3)arumti   ba§  fic 
;i{ottcret)  unb  murren  anrid)ten,  berfclben  mnft  and;  5Jiofe  entgelten.    S^n?  ift 
nn  bie  lere,  S)a-j  man  ja  nidjt  trennung  anrirf)te,  l)alt  birf)  ju  beinem  altar, 
lauff,  '^prebigftuel  unb  rid)te  uidjt  trennung  an,  leine  lere  l)ilfft  bid)  nid)t,  s.-. 
menn  bn  fdjon  red)t  lereft,  eö  mu»  bod)  ber  einige  finn  fein,  nirfjt  ettUms 
fonberlidjy,  3?enn  boS  felbigc  finb  eittel  fcl)lftrcitf}e,  3)enn  \mx  mn^en  eö  nur 
inn  einigem  glauben  mit  ber  (5l)riftenl)eit  Ijaltteu  unb  nit  uelinung  anfallen, 
mie  t^t  ein  jeber  lofer  tropf,  ber  ein  lucnig  etttnaS  rl)umen  fan,  toil  ettliia§ 
neloeS  anfangen,    i'aft  uue  bitten  für  bie  (Stenbe,  ^^ranlreid),  iPapft  ift  Inrcfifd)  3u 
lnorbeu,  bau  ift  ba»  gelt,   bie  f romfeit   beo  ^i^apfty,  bev  bie  (5l)riftenl)cit  biv 
auffn  grab  gefd^unben  tniber  ben  Inrdcn,  5tu  filjet  mau,  loic  boS  gelt  alle»  l)er= 
loren,  nn  Unber  nn»  bem  Surcfeu  gegeben  Inirb,  baö  ift  ein  graufam  bing,  !rer 
ift  nu  5Lnrdifd;,  ber  lUhi  fo  mit  bann  unb  fdjaljung  geplagt  l)at.     Jv^autjoS, 
ber  fict)   Christianissinunn  nennet,    ift  anc^  Surdifd),    bat  bem  Surifen  ein  "■'■ 
(nipeUeu  ]\a  firdjcn  geben,  2)er  arm  lal)fer  ift  and)  Ocrfuret,  Unr  foUeu  aber 
fni  itju  bitten,    nid^t   allein  feinet    balben,   fonberu  bcy  'Kegimeut«  bulben.' 
'S)ai  ift  ja  nod)  ber  Seutjdjcn,  föott  UniU  beu  7  (,<f)urfurfteu  gmib  geben  k. 

ä9  zu  t^umcn  sldd  l()üt  r 

')  Viih  zu  dem  Vorstdienden  den  damit  vielfach  iibernnstimmemle)i   Jlritf  Lulln-i's 
an  Mihiin  com  0.  Fch-iirir  löll  hri  Dp  Wette  Bd.  .),  r>-J7/'.,  mich  S.  lüil. 


3lx.  7  [24.  Sebnioi].  351 

R]  teiiüitionem  iit   ista,   Quia  fc^icv  ein   i9lid;cv  tiopff  rid^tet  ettnaS  netiiCy  an. 
Sed  Vera  maiiot  in  unitato.     Tcl(^o  Vücatur  Cliri.stiaua  Catholira  Ivvlesia. 

Sl  2^  i)ab-j  lang  ficfagt,  toenn  bev  iöapft  nidjt  mev  tau,  loiib  ev  bcn  SnvdEcu 
anviiffeii,  3)ao  ift  ilit  geid;el)cn,  ®ott  ^elfj  iin§  oücu.    Sluten. 


7.  24.  ^ebxmx  ir,44. 

^.j.<rcbtflt  am  Sountntj  Quimvtngcfimä. 

Bis  DOMINICA    IN  (iUlNQUAGEyiMA.     24.  Fob[iuarii. 

1.  Coiint:  13.  i.ffin-.  u,  »fi- 

Vulgo   ista    Epistdla    igiiota.     Commeiulat   charitatem    siipoi'    l'uloni    et 

ilii-it,  (|iiicqui(l   noii   est  eliarita.'*,  ba§  fei)  Uerloreil  linb  nid^t§.     Sd^aiff  linb 

t)Ql't  iBort.    Hinc  pajiLa:  Non  sola  fides  iiistificat,  sed  etiaiii  Cliai'itas.    (^iiia 

■    10  «licit:   Fides,  Spes,  proplietia  JC.     Hoc  fortiter  contra  nos,  (jui  docemiis  Sola 

tidc  iustiticaii.     Miilta  iiisunt  in   hac  Epistola.     S.  Paiil[iis  Corint[hios   coii- 

vertit  ad  tidem  Christi  linb  fein  ^\xä)  barin  geftifft  utib  angerichtet,  nt  nostro 

tempore  niultae  institiitae,    (juid  r>ap[tisiniis,  Sacia[iiieutum,  Absolutio,  tides 

iu  Christum,  Le.x,  Euang[eiium  et  quae  speranda  vita,  quid  coniugiuni.    Uhi 

11   diseedit,  veiiiunt  pseudapostoli,  Sadd[ucaei  et  pliaris[aei  Iiidaei,  ut  evertenmt 

doetiiuani  et  feen  biftedi,  born  brein,  ha§  fie  gar  gurüt  unb  jutrenncten,  nt 
quidam  non  credeb[ant  resur[rcctionem,  dicebant  esse  factani  et  houiiiieni 
per  fidern  resur[gere  spirituali  resuiT[ectione,  Noii  esse  corpus,  sed  taiituni 
p[aiiein.  Item  qnidam  acrcpit  novercam  jc.  Haue  epistolam  scribit  ad 
30  Corint[liios,  tierfdjonct  bc3  fjauffen  guebiglic^.  Sed  iis,  qui  everterunt  doct[ri- 
nam,  ben  gibt  er  3C.  bie  folc^  ungludt  anridjten.    ®enn  \o  fjaben  angefangen: 

Sl  Esto  Mihi.      1.  Cor.  ]3.  i.stM.ia.iff. 

^et  bem  gemeinen  2lian  ift§  ein  abcnteiirlicf)  föpiftcl,  lueijlg  fel^am  luort 
finb,  greifet  anc^  bie  lieb  iibcrn  glauben  unb  f)ofnuug,  fe^t  aud),  e§  fei)  alIe-3 

■ih  nid)t5,  Wa-i  nit^t  lieb  ift,  ©iub  fd)arffc  luort,  'iHipiften  ft^lie^cn  f)irau§,  'S)cr 
glaub  mad)e  uic^t  feiig,  lüeiffag,  lieb  prebigen  fei)  iiid)ts,  laut  ftart  luibev 
un-ij,  luet)l  mir  leren,  glaub  mad)  allein  feiig,  l'lni  ncd)iteu  fianct  pianln-S 
l)atte  beteret  3nm  glauben  unb  ein  feine,  fd)ouc  tird)c  angerid)t,  Inie  gott  lob 
l)ie  in  unfcrm  fur|tentl)umb   bie  tird)en  fein  angcrid)t,  luif-Jen,  luaö  ©cfeli, 

ju  glauben,  Dberfeit,  (St)ftanb  fei),  Sllfo  Uiar  feine  fird^e  aud)  augerid)t,  S)o  er 
aber  fein  ;lhid'cn  gertanb,  fomen  Sabbuceer  unb  pljarifeer,  iicrlmiften  bie  tird) 
ülfo,  alÄ  fei)  fein  aufferfteljuug,  Sacramcnt  luer  brot  unb  Uicin,  item  luunen 
ftieff mutier  jum  hicijb,  S)a§  betrübt  ben  'JJian,  Srumb  fd)rei)bt  6r  l)ie  an 
bie  Cünintlier,   licrfd)onet  be§  f)auffen,  aber  ben  l'ereru  gibt  (^-r  lueiblid),  bie 

34  it)m  jold;  iiiu^lud  angevidjt,  Unc  i|jt:  (yi),  ev  l)at  nidjt  redjt  gcleret,  Ijort  unS 


352  ^rcbigten  be§  3al)i;e?  1544. 

R]  Non  vere  ilocuit,  uos  veram  veritatem,  nos  aiulite.  Resur[rectio  mort[uorum, 
.Mose  non  abrogaiidns.  Quid  Paulns?  Est  tep|.Md)  matter,  quid  amplius"?  Ttem 
cxigna  persona  unb  bcti'ubtev,  elenbcv  menfd;.  Item  er  fait  nic^t  Inol  rebcu 
iinb  bic  o^ren  füllen.  Hi  prebigev,  bic  fingen  unb  flingen.  Obsecro  vos, 
s.  flüi.  10,  lu  fallet  nid^t  Oon  ntiv,  praesentia  eorp[oris  gering  et  vox  couten)i)tibilis.  58in  5 
id)  iinbereb  nnb  nid)t  groffe  ftim.  >Si  idiota  semione.  sed  in  scientia.  58in 
irf)  nid;t  ein  unfclig  perfou  k.  si  non  ein  foftlidjcr  fdjlue^er  ut  ipse,  fo  InciS 
ic^,  quoniodo  Ecclesiae  instituendae,  quid  credere  ;c.  ^ou  opus  mco  niini- 
stcrio.  Utinam  essetis  doctiores  nie  3C.  Ex  istis  videnui.«,  quod  eoiiteniptiis 
])cr  psoud[apostolorum  mendatia  jc.  Senfclfien  liefet  er  f)ie  ben  tert  nnb  m 
meinet  ben  t)auffen  mit,  ha^  fie  fic^  fnrfet)en  nee  laffen  fi(^  abtoenben  mit 
eint  groffcu  fdjein,  gefdjrel),  ut  nobis  tit:  (^uid  I\Iart[iiuis,  ("mcigei?  .fiic 
vebet  ^'l)riftii§,  Spiritus  s|anctus,  ber  fan§,  tl)ut§.  Sic  ubi  ben  rucEen  geUmnb, 
3ft  ^^Lfli'-t"'^  iiii^*^  gelueft  3C.  Ideo  dicit:  ^r  ftedt  öol  f|n>5  unb  neib?.  (Vrfe 
ein  jamer,  bQ-S  ein  prebiger  gelcrt  ift,  ^.u'ebigt  alle  lere,  quam  nos  tradimus,  15 
bapti.sat,  et  tarnen  fot  Hol  l)a:>  uub  bitterteit.  (iuid  si  eliam  esses  Angelus 
nnb  ftec!et§  boä)  Hol  I)Q§?  Es  nihil,  si  non  liabps  ("liarilalcm.  Ergo  non  liabos 
veram  tideni.  ©er  tcibet  uebcu  fid)  nidjt  t)aS,  et  si  laeeres  miraeida.  .Von 
potnit  absolvere.' 


1  über  veram  steht  vcii(|te 

')   Vgl.  dir.  Gefinmleiiileilung. 

siju,  fo  fol  man  picbigen,  S)a§  gefe|  ift  au d)  ettlra?,  c§  mad^t  bie  Icnt  nt,\n  20 

fred),  Uia§  ift  ber  i^autuS?    (^in  ()anbliicrt--  mnn,   betrübter  ^)ieufd),  Uiirb 

ncradjt  überall,    tan    and)  uic^t  \vo\  leren,    tau  bie  orcu  uidjt  Uiol  füllen, 

barauff  fagt  ^.|.Hnilu§ :  .lialtt  nidjt  fo  tum  mir,  aU  fei  3d)  !uu,  Ineun  od)  nit 

ü. snr.  10, 11/ ba  bin,  toenu  ,^\d;  «ber  ba  bin,  fei)  mein  ftiuim  lierad)tiglid),  bin  .^d)  gering, 

fel)t  jU,    Idiota  suni  scrmone,  sed   non  seientia,  bin  ^d)   uit  ail)el)c!idj,  gleid)=   -a 
U)ol  bin  3c^  geloelet,  ob  id)  fdjon  nid)t  ein  toftlic^er  iSd)tuekr  bin,  fo  Uiei§ 
l^\d)  bcnnod),  loic  man  ein  tir($cu  leren  fol,   il)r  feib  gelcrt,   loolt  gott,  ba-J 
irö  Uierct,  ba§  ibr  mein  uit  begeret,  Daraus  3U  mcrdcu,  Uiie  oered)tlid)  '4>auln« 
iuu  ber  fird)eu  gelucfen  fei),   loiber  fie  gel)t  un  bic  prebigt,  ba§  fie  für  fel)eu, 
fid)  nit  ablueubeu  mit  groffem  gcfd)rcl),  hienu  einer  berfeui:  luaS  ift 'ipaiilu-5?  m 
&K  rebt  ber  geift,  Sarauff  antrtiort  '^^auliiS:  ^l)x  fielt  ool  l)o-5  uub  ueib, 
Vaft'5  etlunö  fein,    had  ein  'l^rebiger  lool  rebeii  tan,   gelert   ift,   Oerftcbt  bie 
fVrad)en,   tan   leren  nub  ©acrament  reid)en,   unb  tan  glei)d)lvol  Hol  l)a-5  nub 
ueib  fein,   Sarauff  fagt  ^ponluS:  loa«  biftn,   loeiiu   bu  nod)  fo  gcfd)id't  bift, 
Inenu  bu  jd)iin  ein  feigel  Incrcft,  benuod)  b'ift"  bie  lieb  uit,  brniub  baflu  ben   -m 
red)ten  glauben  nid)t,    Denn   Wo  glaub   ift,  mits  lieb  unb  boffnung  barbei) 
fein,  e§  tan  nid)t  barOon  fein. 

Pi'optor  suliitam  aegriludiiioni  sermonem  non  potuit  aiisoivere  Lutlierns, 


9lr.  8  [13.  Slprir].  353 


8.  13.  Slptil  1544. 

^rcbtgt  nni  Cftcrfonntog,  nat^mittag^'. 

R]  DIE  PASCHAE.     A  piandio. 

Satis    hodie   aud[istis   historiaui   letae    resur[rectionis   Christi   ot    ustimmntt.iciff. 
eins,  sieiit  (|Uotaniiis  proponitur.    6§  ift  ein  Seliger,  frolic^er  tag,  boboii  man 
piebigen  fol.    Duplicem  habemus  praedicationem:   1.  quid  uos  facere  dobeaiuus, 

5  ut  10  praecepta  et  legem,  quae  etiam  necessaria  praedicatio,  quae  urgetur 
per  totum  anmiiii.  Sed  non  fo  gar  ftolic^.  Quia  uon  libenter  audimus  et 
non  libenter  facinius,  quod  debeiiius,  et  ecoutra.  Hoc  non  huc  pertinet  ad 
i.stum  letum  diem:  ad  alios  reservetur.  2.  quod  noa  fecinius,  sed  ipse,  scilicet 
ex  mera  gratia,   non   tantum ,    quomodo    creavit  coelum  et  terram  et  nos  et 

10  dedit  in  nianum  omnes  Creaturas,  quae  etiam  leta  ]iraedieatio,  finb  JU  gvo))en 
plündern  gemacht.  Sed  hoc  opus  est  jo  üerfd^immelt,  öeraltet,  vitam  et 
corpus  nostrum  Jenncn  tvh  nid^t  nee  sol  ecoutra  nee  ipse  uos.  Ideo  hoc 
die  ift  ein  netoe»  angefangen,  quod  Christus  per  resurrectionem  suam  alle» 
genetoet,  gefd}etüret,  ©onn,  5Ronb  et  nos,  aEe§  rein  unb  glulu  gemacht  auffä 

n  tiefte.  Ista  est  leta  |>raedicatio  de  hoc  benefitio,  quod  incepit.  De  hoc 
praedicaudum  et  Legem  bal^in  fe|en  JC.  Et  quanquam  quotidie,  tamen  non 
satis   dici,  minus  Bebenden  unb  begreiffen.    Est  gaudium,  quod  non  durat 

s]  IDon  bcr  SCuffcrftcljung  Cljnfi:i 

brci  prcbigtcn  Wf.  Manini  KTutfim  üiii  (!B>ftmi  ^tniui   1,544. 

20  Die  paschatis  Marci  16.  anmt  iciff- 

^aben  get)ort  bie  gefc^i(i)t  toon  ber  frolid^en  aufferftelönng  unnb  nn|, 

lDarumb-3  geid)c[)en,  luic  toirS  benn  jerlid^  fjoren,  jtocierlei  prebigt :  1.  bie  un§ 

Icret  nnfer  luerd,  loa§  löir  tf)un  joEen,  bie  prebigt  ift  notig  bnrd)§  gan^  3av, 

aöer  nid§t  froUd),  S)enn  loir  nit  gern  lajien  unnb  t()un,  >oa»  mir  foHen,  bie 

2r,  gebort  nit  auff  bcu  frolic^en  tag,  Sie  anber  Icrct  Oon  bem  Inerd,  baS  gott 
tijüt,  nid}t  uon  bcr  Schöpfung,  \>a§  er  un§  in  bie  fjanb  gibt  aüe  (Hxatuv, 
S)a§  ift  tool  auc^  eine  frolic^e  prebigt,  aber  bae  tnerd  ift  jd)ier  oerfd^imlet, 
Ueralttet,  üerfinftert,  Ta§  luir  bie  ßreotur  Inenig  erfennen,  S)rumb  ift  nnff 
bcn  tag  ein  nelue»  angefangen,  Sa»  (Sijriftuö  aÜe»  Uernetoevt,  gcfd^euvct  unb 

30  neh)  gemocht,  un§,  un§  furnemlic^,  S)a§  ift  ein  frolic^e  prebigt  Pon  gtotte» 
barmiicrtj^igtcit,  bie  er  angefangen  unb  öolnbrad)t  in  icim  lieben  ©on,  £o  fol 
man  nn  ba-i  gefct^  bei)  feit  feticn  ilit  unb  fc^ir  bi§  auff  'l'fingften  unnb  bie 
lere  treijbcn,  bie  tuir  bod)  nid)t  gnugfam  tonnen  evtennen,  Sie  gefd^idjt  ift 


30  Don]  6. 
Sut^er^  äöette.    XLI.X  23 


354  ^rcbigtcii  be§  3al)TC§  1544. 

R]diios  dies,  sed  luerbenS  luutev  Hier  fat  cum  Angelis  jcf)en  JC.  tu  gcfd^idjt 
ift  geioi-S,  ut  in  ('nice  ooiisumatuuj  est,  vidit  in  diein  ietiiiu,  resurrectionein, 
in  aeternam  vitam,  gaudiuui,  quae  iiicipit  post  mortem.  Et  quaudo  omuia 
porfect«,  consumata  unb  Qu§gefid^t  aeterna  vita,  ber  2ob  gefjcugt  on  lied^tcn 
Ö5algcn  unb  {jeH  unb  Suiib  gerab6iec()t ,  non  amplin.«  peccatum,  mors,  ift  .'. 
ba'^iii,  ift  gefc^etjeii.  1)a  f)engcri  fie  an  einem  boWen,  am  ©algen  unb  lied)ten 
©algen.  S)a§  ift  geloig  gefd^eljen,  feilet  am  loerd  unb  tl)at  nirf^t.  Ita  lefft 
soi  2,  isnevlunbigen:  'TraJuxit',  fjats  jum  Sdjalnfpiel,  ut  jebcvman  filjet,  luie  am  liedjteu 
©algen,  üeuffef,  Job,  Sunb  erfeufft,  cvtrenctt,  bie  gvoficn,  tiefflidjcn,  jotnigcu 
feinbc,  Scuffel,  lob,  Snnbe.  Mkx  er  f)Qt  ein  fcf)Iad)t  getl^au,  tcin  5d)Uicvb  i« 
,}ogcu,  lefft  fic§  Inurgen.  Ideo  muffen  mit  etoig  fd)anb  ba  !^eiigen.  Quantum 
ad  «^pus,  omnia  facta.  Ideo  inquit  Anüclus :  Xolitc  expavescere,  ut  liac- 
teuus.  Et  quaudo  pestis,  morbus,  gladius,  item  quando  .seusistis  peccatum, 
yUi  auö  mit  beut  fdjvecfen.  llvfa(^:  S)ev  euc^  get^ou,  qni  vos  erfd^redt,  ift 
loibei"  crfc^rcdt,  qui  vos  getobt,  geplaget  k.  9tad)  bcv  tl'iat  ju  reben,  non  est  n 
mors  timeuda.  Hed  nad;  bem  begieiffen  nidjt  eiugeUnir|eIt,  al§  luol  fein  folt. 
Ideo  Angeli  et  Dominus  Augelorum  tt)nu  fid)  freuublid)  jun  2Bei6ern,  quae 
ai;.ittri.26,3ifinb  ut  ()evb  fd;aff  3uf(^eud}t,  jerftveluet ,  ut  ipse  dixit:  'percutiam  pastorem'. 
Ovis  neminem  audit  amisso  pastore,  je  melji;  man  im  fufft,  fe  iuigev  e§ 
luivb.    Sic  t)nuer,  quando  Milvus  unter  fie  gefc^offen,  Ions  uiemanb  infamen  20 


S  über  Traduxit  sieht  Colnf:  2  JO  über  ?l(ier  cv  'ifat  steht  in  corpore  suo 

S](^elotf,  ba§  lüerd  gcfdje^en,  loie  6l)iiftua  om  ßreu^  fagt:  'Consummatum  est.' 
6§  ift  alle»  gefd)cl)n,  toa§  gefdicljcn  fol,  unb  Ijebt  nu  an  bie  fveub,  ^Iber  Unc 
luol»  alle»  gefd)el)en,  alle»  auf  gerieft,  eling»  leben,  gcrec^tigfcit  ift  bo,  tobt, 
funb,  ^eE  oerfeufft,  eil^endt  unb  gerab6ve(i^t,  alte§  ^in,  ba  Mengen  fie  alle  brel) 
am  lied)tcn  galgen,  an  ber  ^eEen  fonncn  lierbampt  unb  lierflud)t,  S)a»  ift  2s 
stot.  2,  if.  freljlid)  gcfdjeljen  im  loerd,  'traduxit  in  Triumphunr  k.  ^nm  fc^alufptel  ber 
gaul^eu  lüelt,  2)aö  ,3eberman  fi'^et,  lote  fie  öerbampt  am  galgen  fjengeu,  fd)ier 
and)  ba-i  Üjefef^  .jum  teljl,  S)a§  fie  alle  bie  ioelt  fi^et  getötet,  bie  groffc  jornigc 
feinb,  2)cr  f)err  l)at  loarlid)  ein  trcfflid)e  fc^ladjt  getl)an,  left  fie  erft  aulouffeu, 
barnad)  frcutiigt  er  fie  fo  fdjcntlidj,  ba§  fie  einig  ba  Ijangen  muffen,  £15  ift  so 
im  toerd  gefd^e^cn,  Srumb  fagt  ber  ßugel:  furcht  euc^  nit,  bift)cr  ift§  ^u 
fnrd)ten  unb  fd)reden§  3cit  geluefcu,  aber  nu  nit  mer,  5lu§  mit  bem  fd;reden, 
urfad;:  Ter  end)  erfdjredt,  getott  t)at,  ber  ift  Inibcr  erfd;rcdt  unb  gctott,  Srumb 
inxä)t  euä)  nit,  e§  ^at  lein  not  mer,  ^a  naä)  ber  tfjot  jureben,  S)a§  toerf  ift 
gefc^el)en,  aber  nod)  nid^t  begriffen  noc^  im  l)er^en  gelinir|elt.  !Srumb  tlmt  ^'> 
fid)  ber  ^err  unb  ©ngel  fo  freunbtlid}  jn  ben  3u"ge'-n,  bie  anftrelut  finb, 
al§  bie  ben  '^irttcn  öerlorn,  tnie  ba^  fd)efflin  fc^reiet,  je  mer  man  rufft,  je 
irr  e§  ivirb,  rtiie  bie  iungcn  Sonulein,  irenn  fie  gefd)eud)t  finb.  5o  finb  bie 
^nnfler  iurfd)eud;t,   ba»  bie  C^nget  fie  nit  tonnen  ju  vcd)t  bringen,  Xcr  l)err 


9Jr.  8  [13.  3lpitl].  355 

R]  Bringen.    Meo  audientes  ne  paveatis.    Nihil  prodest.    äßaten  \o  jujd^nd^tert, 
ut  nid^t  3U  fid^  fomen  !unbcn.    Totes  40  dies  ge^et  er  mit  inen  umD,  ifjet 
unb  tvincfet  nüt  inen  et  praedicat  de  i-egno  Dei  et  aperit  eis  sonsum  scrip-aps-i.s 
tuiae:  'Sic   scriptum'.     Oportuit    impleri    et   totani    scripturain,    mä)   t)tlfft§ ^'"'^/^^g^'' 

5  ntcfjt.  Opus  ift  ha,  sed  e§  toil  nic^t  'hinein.  £)a§  ligt  inen  im  finn.  Pastor 
est  percussus.  Fortasse  non  est,  sed  gefpenft,  geift.  Audieraut,  quod  esset 
Messias  et  Rex.  Cogitarunt  ergo:  debet  Rex  esse  et  in  Israel  regnare,  non 
crucifigi,  iiiter  Leones  ^  suspeudi.  Et  iam  occisus.  S)a§  reimet  fid)  nirfjtS 
3unt  regiment.     Et  on  ha?^  ift  natura  diftideus.    Et  pharisaei  Ratten  hü9  inS 

10  öotd  getiielien  fo  '^art  unb  tieft,   ^^§  ^^  ein  anber  natur  mar,  cousuetudo 
peior,    alias    caro   uon    idonea   ad    credenduiii.     Ideo    quicquid    praedicabat, 
cogitabaut :  @r  mu§  ein  tierr  in  terris  fein  K.     Christus :  meum  regnum  non 
est  tale,  ut  cogitatis.     Sed  sie  oportuit  Cliristum  pati  et  in  nomine  suo  prae-Eur.  24, 4(i 
dicari  JC.     Ipse  loquitur  de  regno  Dei,  quod  consistit  in  re[missione  p[ecca- 

15  torum  et  vita  post  hanc,  et  quod  ©unb,  Sob  gel)entft,  gerabbrec^t,  S)er  Seuffel 
gerichtet.    Niliil  elfecit.    Sed  fie  fingen  ha^  alte  Sieb:  S)a»  regnum  Messiae 
nui§  {)ie   fein  in  terris.     Christus   et  Augelus:   'Surrexit,  uon  est  hie'.     Sed 'Mutti»,  is,  1; 
re[niissio  p[eccatorum.     Regem  ipsum  oportet  mortem    subire,    toil  eud^   ein 
folc§  elenb  SKeid)  nt($t  anrichten,  ut  mnndi  est.    2ßa§  fol  ba%  SBettettuercf? 

20  3ft  ein  arm  bing,   Joo  c§  am  heften,  rec^teften  ift.    %ob  frifft  aCe§  ^inlueg. 
Sed  Rex  est  talis,    ut  sitis  Domini  super  peccatum,  mortem,  Jeuffcl.     .§ie 


3  über  rogno  steJit  Actü   1       über  eis  steht  Liicae  24 
')  Wohl  Lese-  oder  Schreibfehler  für  latrones. 

S]  ge^t  mit  Ujn  umt  40  gan|e  tage,  fie  ^oren  i^n,  @r  prebigt  i()n  l'om  ükicfj 
gottel,  öffnet  if)ii  ben  finn,  ba§  fie  bie  ©i^rifft  üerfte^n,  prebigt  if)n,  woä) 
llilffs  nirf)t,  3ft  bod)  ba§  tonä  ha,   ^sa,  l-§  tuü  nit  hinein,  bo  Icit  il)n  int 

«  finii:  S)er  l)irt  ift  evfc^Iagen,  inic  tuenS  ein  gefpenft  Iner,  loie  tnenS  nit  tmir 
lüere,  item  3)Ieffia§  fot  ein  tonig  fein  in  Sfi'iel,  9hi  ift  6r  getobt,  S)o§  rcinibi 
fic5  nid^t,  3tem  bie  Sc^rifftgelerten  'fetten  i>a§  in§  bold  fo  "^art  getrieben, 
ha§  über  bie  natürliche  boff)cit  beS  f(eifcf;§  luar  norf)  ein  nnber§  3ugefd)lagen, 
Sa§  fie  badjtcn,  e§  mufte  ein  I)err  fein,   I51)riftuu  aber  fagt:   Sieber,  baä  ift 

30  nit  (>f)riftu§  reid),  ?(lfo  mnfte  C^briftu»  leiben  unb  fterßen,  eä  fielet  in  Her: 
....  2)a»  t)ilfft  nid}t§,  6ie  fingen  ba§  alte  lieblin:  Txvi  rcid)  be§  ÜJleffiae 
mui  fein  in  ber  loelt,  in  bem  leben,  barlniber  fdjrciet  @r  unb  bie  ßngcl,  ,oid) 
tnit  eud)  nid)t  ein  foId§  cleub  reid)  cinrid)ten,  bo  bie  loeltgefelj  unb  red^t  muffen 
regiren,  S)a§  oIIe§  ge()t  ba^in  mit  ben  9{egenten,  S)a§  I)ab  ^d;  Qcfudjt,  ha-i 

35  3I)r  folt  I)errn  fein  über  tobt,  funb,  I)etl,  Seuffel,  bie  Mengen  bo  am  (Balgen, 

ba^  il)r  fie  fönt  anfpeieu,  '§cII,'tt)o  ift  nu  bein  ftadjel' je.    ber  Ijcrr  l)at6  nu  i-^ov.  i5,.',5 


31  .  .  .  .]  Lücke  —  elva  '/»  Zeile  —  im  Manunlirijil 

23* 


35(3  l>tcbigteit  bei  jfo^te?  1544. 

RJ^eugen  fic  au  bem  ©algcn,  ut  folt  fie  anfpcien,  ut  vivatis  iusti,  laeti  jc. 
Ideo  iie  titueatis.  @§  i[t  ausgerichtet.  Is  fecit,  ut  nichts  gelt  nee  fc^redfeu 
funbe.  Quia  est  Dfteitag  non  pro  rue.  Sed  eh  gilt  eud).  Sed  e»  ge^et 
lÜC^t  ein,  douec  veuiat  Spiritus  s[anctus,  is  dicet.  Sic  dico  de  nobis.  äßir 
finb  ja  fo  f(^ttiad)  al§  bie  SßetBer  unb  ^Ipoftel.  Audimus  liisto|riam.  Dia-  5 
boliis  ift  eilm'irget  k.  t)engt  am  ®algeu,  2;ob,  Sunb  geiabtivec^t,  gefopfft, 
erfeufft.  £ia§  lejft  er  auäfc^reieu  unb  mac^t  ein  S(i)alüfpicl  bvaug.  Peccatuin, 
Seuffel,  mors  toolten  tnid§  freffeu,  Lex  Ittolt  mid§  öerbammen  et  peccatura 
5.»iofc27,26  oecidere.  Sed  in  oecideudi)  oceidu,  fui  daniuatus  eoraiu  Deo,  Deut:  27.  sub 
fioi.  la,  HJra  Dei,  'Mors,  ero  mors  tua',  23in  beiu  Seuffel,  in  bie  l)eU  gefaren.  (ärger  lo 
^ctte  man  tnidj  niif)t  !mtb  juric^ten,  2llle§  über  mein  "^als,  omnes  fluctus  tu! 
nnb  jetter  gefdjrcl),  qnod  essem  blasphemus.  Sed  ber  Seuffel  berfa'^  fid) 
uic^t  bei  X'lugelö,  ber  an  bem  9iegenft)ürmlin.  Si  fidj  öerje{)en,  ()ette  in  lüol 
ungeljiffeu  laffen.  6r  Bei»  flug§  brcin,  (£r  jiei^et  in  erau§,  bah  er  mu§  in  ber 
lufft  fcf)lticben,  ba  er  uid^t  fol.  Sic  Satan  öerfa^  e§  unb  ergreifft.  ^\t  aller  n 
lüunberli(^ft  unb  (iebtidjft.  (5r  jol  fterBen  unb  luar  ba§  leben  et  Dens  k. 
3)0  mufte  e§  bredjeu.  Noii  est  Adam,  Habe).  Opus  certum,  ;^at  an  ben 
föalgcu  gel)enrft  unb  in  bie  lufft  gefc^tüentft.  Hoc  siiiit  nobis  praedicare. 
äÜoran  feilet»  bcun^  (juare  morimur?  quare  tauta  potestas  Diaboli  super 
sanctos?  Si  sunt  submersi  hostes,  mors  et  infernus  au»gelefd^t  uub  jubroc^eil.  20 
Certe  nou  video.     Imo  eiferor,  et  omnes.     Ubi  nunc  viotoria  mortis?     Hoc 


a  über  gelt  steht  valeat         yjlO  Mors  et  vita  duello '  r         7.3  Lumbiieus  »•         21  über 
efl'eror  steht  iu  ftrnere 

')  Vgl  TJnsre  Ausg.  Bd.  34 ',  273,  12. 

S]  gemacht,  ba»  ein  frolic^er  tag  ift,  S)o§  ^ilfft  aEe§  nichts,  bi§  ber  l)et)lig  geift 
!ompt  am  pfingftag,  Sßir  fiub  nuc^  alfo,  toir  finb  auc^  fo  glaublo»,  Sunbc 
Ijengt  am  galgen,  finb  ju  nickte  Inorben,  Da»  Icft  ber  liebe  l)erv  prebigeu, 
nufruffcn,  unb  lueift  un»  aEe  I)inan,  2)ie  funbe,  tobt  luolt  mid}  f reffen,  bo  2'. 
«ni  3,  lafraS  ^äß,  bie  l)eU  ^atte  mid;  bcrf c^Iungen ,  'licrfhi(|t  ift  ber,  fo  am  (5reu^ 
l)augt',  3dj  bin  bem  2euffel  inu  ber  .'pellen  geluefen.  erger  ^at  man  mid^  nit 
fonneu  juridjten,  ber  tobt,  junb,  l)ell,  Scuffet  griffen  mid)  gcloaltiglid)  an, 
älber  ber  Seuffel  uerfac^  fid)  nidjt  be§  angel§,  ber  unter  bem  regenlimrm  loar, 
brumb  bei»  er  brein,  luie  er  beuu  bie  gan^e  luclt  gefreffen  l)at,  'Jllfo  bcift  er  30 
audj  frei)  Ijinein  uub  Oerfad)»  uub  traff  beu  augcl,  So  Ijat  er  ein  fold;  bi^liu 
Iriegen,  ba»  nid)t§  gan^  an  i^m  blieben  S  6r  folt  fterbeu,  nnb  ipor  bodj  ba» 
leben  fein,  ®rumb  muft»  ba  onber»  luerbeu,  Denn  bo  Inar  nid|t  'Hbam,  C^lm 
über  ein  5)Jenfc^  allein,  fonberu  ©otte»  fon,  Drumb  ift  @r  billit^  üerbampt. 
©olc^§  alles,  fog  ^d),  ift  gefd)el)u,  aber  unfer  glaub  tnil  nic§t  "^inau,  beuu  3;, 

')  Vgl.  Uiisre  Ausg.  Bil.  :iJ,  11,  ITff.  (dazu  S.  r,ö9). 


5h-.  8  [13.  ülpril].  857 

RJ  est,  (juotl  tlixi,  (juod  ila  affecti  iit  Apostoli,  niulieres,  sentio  lue  niori  et 
Diab[olum.  ^tcm  ft^IeQt  mit  311  ba§  9{e(i)t:  Hoc  deb[es  facere,  oraittere. 
TOon  Tnil§  ba§  redjt  IjaBeil,  et  tamen  facit  hoc  fd^abe  per  cousuetudineni  i.  o. 
i'in  gebleute  ^aut  libevs  f)er^,  quam  bic  nntliv  mocfjt.  Ideo  opu.'^,  ut  homineH 
5  liiic  ducantur,  (piu  Christus  et  Augeli  niulieres  et  Apostolos.  Sed  c§  ge'^et 
langfnm  JU,  ut  vidcant  peccatum,  mortem,  Diab[olum  am  ©otgeil.  tJleifd) 
itnb  35Iut  !an§  nic^t.  Accedit  eonsuetudo  et  doct[nna  legis,  man  fol  from. 
Sic  eonsuetudo  cum  doct[rina  fd^Iagen  Jltfameil,  ut  infirmissime  credamus. 
Ideo  adsuesceudum,    ut  mortem  aliter  iuspicias,    quam  lex  in  natura  tua  te 

lu   docet,  vel    uuuquam  .salvaberis.     Xatura   et  Lex  dicit:   Mors    absorbebit   te. 
Lex  dicit:  peccasti.     3lh3C  ja.     Deus:   tu  -es  Diaboli.     Imo.     Sed   hie    aperi 
oculos  naä)  bcx  ijtXX  6'^riftt  \pxuä)  et  Angelorum,   qui  dicunt:    Nolitc  expa- 
vescere.     Rcsurrexisti  ;c.    Non  est  hie,  resur[rexit.     Ite  in  Gallil|aeam.    Sic '.Wnttii.za,? 
et  discendum,  uon  iuspicias  mortem.  Legem,  Diab[olum  mit  feillCll  roitd^en 

1;.  joten,  felorigeii  augcn  unb  l^ovnern.  Si  etiam  äornig:  Scis,  quid  fecisti? 
A'^orasti  lesum  Christum  Nazar[en\mi ,  seis,  ([uod  feceris  peceatorem  et  (iE 
bcin  3orn  unb  grim  aufgefdiüt  unb  in  bie  ^ell  geftoffen.  Is  Domiim.s  et 
Dens  mens.  2)o  tan  er  nic^t  bleitien.  Ideo  assuesceudum,  ut  credas  an  bic 
resur[rectiouom  Domiui   unb  an  bic  gtoffe  fc^la^t,  uon  per  gladium,  Sed  in 

■20  seipso,  Et  dicas  in  corde,  quod  Jesus  Christus  resur[rexit.  Sßic  gcfelt  biv 
ba§,  Seuffel?  Et  neu  .solum  hoc,  sed  propter  nostram  salutem.  Pro  sc 
nou    opus    habuit.     Deus    ab   iuitio  et  in  momento,  quo  conceptus  purus  et 

sj  mir  fe^ens  nit,  fe^en  tvöi  ben  tobt  unub  funbe,  abn  leBen  unb  gcrcd^tigfeit 
je^en  loir  nit,  ?II[d  ge'^t?  un§  eben  loic  ben  ?l|3oftcln  unb   locljBern,  fleijd^ 

i'5  unnb  6tut,  item  Sa§  gefett  !om^t,  S)u  muft  alfo  tl)un,  ba§  macf)t  nod^  ein 
anbere  nntur,  ein  bicEere  r)aut,  3)o  ift  gottcS  tDcrf,  ©a-i  luir  baf)in  fomen, 
ba§  Inir  biefen  ^dja^  gleukn,  fe'^en  ben  Senffei,  tobt,  funbe  ni($t  alfo  nni 
galgen,  fleifd)  unb  6Int  loils  nit  fe^en,  Do  fompt  Consuetudo  biir,}ii  ad 
alterara   naturam  unb  Betrefftiget  un§  in  nnfer  6(intf)eit,  S)rumB  foUcn  luir 

3u  uns  gcliiel)nen  ben  tobt  aubevftoo  anjnfe'^en,  S)a§  (5)efc|  fagt:  S)n  t)aft 
gefunbigt,  bift  be§  ScuffcIS,  3)o  fpridjt  notur:  O  ja,  3^  f)oB  gefunbiget, 
Irumb  muftu  bic  äugen  aufftf)un  3um  ©uangelio  unb  suTprcn,  ßfjriftuu  ift 
nit  "^ie,  hiiltn  il)n  Bein  toten  fuc^en?  3a  er  ifl  leBcnbig.  ?lIfo  muftu  ben 
tobt,  gefe|  nic^t  anfe^en  au  fid)  felBcr,  nurf)  ben  'Jeuffcl  nic^t  in  fein  grcu= 

35  (tf^en  joten,  brunftigen  äugen,  !ompt  er  aber,  haä  tmx  fagen:  Uieiftn,  baä  bu 
aucfj  ben  Man,  bcr  ß^riftnä  ^eift,  gef reffen  l)aft'?  ben  bu  erlüurgct  ^aft,  ber 
f)at  h\ä)  »oibergefreffen  unb  ift  "^eut  auffcrftanbcu,  bie  fd^lad^t  öolenbet,  S)a§ 
bu  nu  tanft  fagen:  ^ä)  gleub,  ba§  mein  {)err  fff)riftn§  umb  meinettoillen  fei) 
anffgeftanben,  loa»  beburfft  crä  oon  feinet  »uegeu?  er  (jata  nid^t  bcburfft,  ift 


S4  fi#]  biät 


358  ^ptebigtcu  be§  Saf)«?  1544. 

R]  inuocens.  Ideo  vorasti  ut  sanctissLirauin,  innocentiss[imiim  et  iilU'CC^t  gett)OU, 
<iuicl  meruisti?  baä  man  mid§  an  @Qtc\en  fjeng,  leuffel  in  atgninb  bei"  Ijencii 
farc.  Haec  inuocentia  Christi  tiiumplumi  mihi  dedit.  Propter  iiüs  factuai. 
Ideo  dicit:  Ne  expaA-escatis,  resur[rexit,  iion  est  hie,  non  est  in  inferis,  nou 
apiid  Caiphain.  Sic  ostendit  ineam  esse  resiirLrectionera ,  ijuae  coDtra  Dia-  5 
b[ohiiii  iol  rljumen.  Nos  jo  tieff  iu  potestate  Diab[oli,  bo»  ha  fein  rettnng 
nnb  fo  tieff,  ubi  etiani  audinius  esse  nostra  oiuuia,  tainen  uon  iiiteüigiiniis 
nee  cor.  Ideo  semper  ineiiicaii(Uiin  et  perpetuo,  nt  dicamiis:  S)cv  Cftei'tag 
ift  mein,  et  cantandum :  'Cljrift  ift  cvftanben',  'S)e§  foüen  bir  alle',  'ß^rift  lüil 
nnfev^  ,'C.  Ideo  DiabLolo  terrenti  die:  ( "iiristus  resiir[rexit.  Si  dix|erit:  est  10 
verum,  sudi  victus,  sed  non  tibi,  ipiia  vi  vis  in  peccatis:  Opus  factum,  Jeuffel 
am  (Salgcn  ^engt,  et  tibi  anuuneiatum  ab  An^elis,  filio,  ein  iScf)atof|)iel  ift 
braus  iüoiben.  'IBiltu  e5  nic^t  gleuden,  fo  tan  bie  Stuffcrfte^ung  nicfit  ba3u. 
Si  econtra,  fo  ^at§  fein  not.  Sed  nmrior  K.  Non  debes  vidcre  mit  bell 
2($lüein§augcn.  Sed  ut  audis,  (juod  l)engt  am  (ied^ten  etiam  ©efe^  in  bcm,  u 
ba  Ca  un§  üevtlagt.  Ibi  die:  Scio  certissime  verum,  tum  tibi  etiam  mortuus, 
tibi  resur[rexit  Christus,  tua  vita,  sahis.  Si  non  credis,  omm'a  tibi  inutih'a. 
3)a§  ev  fo  fc^alotiegt,  vide,  ut  credas.  Non  In'rlücrffe  me  et  mei  similes,  ut 
eerte  vides  eum  facere.  Vide,  quid  faeiat,  ut  jureifjt  bringe.  Ideo  perpetuo 
ineuleatur,  ut  subiiide  eonfirmeris.  40  totos  dies  (ocfct  er  ^ufamen,  ut  ere-  -m 
damus.    Cum  istis  nohimus  jiirncn.    Sed  non  deljes  fieser  fein  nnb  fc^nardfen 

f'lntlrä  um6  meinet  linßcn  gefc^e[)en,  er  ift  nnfcfjnlbig,  S)i§  mu§  funb,  tobt, 
Icuffel,  ^eH  betomen,  ba§  fie  fid)  »ergriffen  fjaben  an  bem  nnf^nlbigen. 
3}rum6  f)at  @r  geloonncn  nrnb  meinet  IniKen,  Gr  ift  mir  crftanben,  5JJeinftu, 
boa  er  Bct)  ben  tobten  fei)  ?  ja  er  ift  anffcrftanben  nnb  ba»  nmb  meinet  loiUcn,  25 
bic  Inir  ftnb  fo  tieff  in  tobt,  Cjett,  funb  gelegen,  bo  fein  erretter  gelnefen, 
and)  nid)t  un-S  tuiffcn  nod)  brein  ;nfc^idcn,  S^vnmB  mu§  mon  baä  Inol  lernen 
nnb  fagen:  Wix  gcBurt  l)eut  frolicl^  fein,  benn  e§  mif)r  gefc^e^en,  SeS  luir 
foKen  frolid)  fein,  6()riftn§  loil  unfer  troft  fein.^  S)i§  lieb  ift  fein  gemalt, 
ha^  ben  nulß  alfo  gefa^ct,  ba-S  Inercf  ift  nu  gefd)el)en,  tobt,  funb,  Seuffel,  l)ett  au 
finb  gefangen.  2.  mirbs  gcprebigt  nnb  gcfungen,  C^in  fc^alnfjjict  ift  brani? 
luorben,  3l6er  miltn  es  uit  glenben,  fo  tan  bie  onfferfte^nng  (?t)rifti  nit  bar= 
tüiber,  lUimBftu-i  an,  fo  f)ot§  mit  bir  fein  not,  muft»  nit  anfe^en  loie  ein 
fnf)c,  fonbern  Inic  bn  c-J  f)oreft,  ®a§  ber  2'cuffel  gef)angen,  fonbern  folt§ 
anfcljcu  mit  ben  angen  be-?  gtanbenS,  nnb  Inenn  bus  alfo  annimpft,  fo  ift  ba  x, 
l)er  bie  freub,  luonnc,  troft,  Ino  nit,  fo  ift  bir  bis  loerf  um6  fonft  gef(^e{)en, 
3^rumti  fil)c  branff,  ob  bis  fc^anfpiel  inn  beinern  Ijcrtjen  fei).  Ob  lt)ir  aber 
fd)tüad)  finb  Inie  bie  Ucrfc^euditcn  l)unlin,  loolten  mir  un§  boc^  nit  üer= 
bammeu,  fonbern  un§  ot)u  unterlas  üben,  prebigen,  fterfen  3nglenbcn,  S)riimb 

')  Atis  dem  bekannten,  von  Luther  oft  zitierten  Osterlied  (oben  Z.  [)). 


9lt.  8  [13.?ipti[].  359 

R]  et  d[icere:  Omues  hostes  occisi.  Si  peccatum,  mortem,  Diabolum,  possum 
omnia  facere,  qiiae  volo.  Si  mors  occisa,  tum  non  viverc  debet.  @§  ^cifft : 
si  credis  peccatum  mortuum,  jolt  nic^t  fnnbtgen,  quod  Satan  mortuus,  fol  CX 
iitmer  bcin  I^ert  jein  nee  bu  fein  2)iener.    Idee  vide,  an  in  te  efficax  resur- 

5  rec'tio.  Si  vi  vis  in  contemptu  Eiiaugelii,  fornicatioue,  tuiic  reget  adhuc 
Diab[ülus,  tu  in  peccato  öeifc^Iungetl  et  es  servus  peccati,  quia  neu  resur- 
[rexit  mortuus,  ut  faciamus,  quuc  volumus.  Sed  ut  peccatum,  mors,  Dia- 
b[olus  cessent  unb  am  ©algen  Ijengen.  Sed  iä)  Ion  peccatum  nic^t  laffcn. 
U6e  h'iä)  im  ©laubcn,  invoca  Christum,  iuvabit  to.    Si  be§  geilsenS  ni(|t 

10  h)enigei;  UUlC^ft,  siguum  eertiss[imum,  quod  uou  credis.  Ideo  Christus  fi'ustra 
tibi  mortuus  et  resur[rexit.  Die  cum  Apostolis:  Audio,  quod  peccatum, 
mortem,  Diab[ohuii  an  ben  ©algeu.  Sed  peccatum  vivit  adiuic  iu  me.  Tu, 
Domino,  doce  me  etiaiu  vere  cauere:  '6^rift  ift  Cfftonbcu'  ,'C.  ut  peccatum, 
mors,   Diab[olus    in   me    getobtet    lüerbe,    et   ut   dicam   ad  terrorem  mortis, 

IS  peccati:  '6'^rift  ift  crftanben'.  5Rnn  mu§  eiBeiten.  Spiritui  ift  nit^t  fd^tocev, 
sed  caro  infirma.  %XO\i  bitf),  S)U  ^aft  Dei  filium  gecrcu^tgt.  ©0  geltet  nä. 
Ego  audivi  Augelum  coucionaiitem:  Ne  expavescas.  Non  pro  se,  Sed  pro 
me.  Si  sie  canis  et  credis,  nihil  contra  te  peccatum,  mors,  Seilffcl.  Sin 
tantum  cum  raorte  et  peccato  vis  puguare,  es  perditus.     Sed  sie:    2)u  fttjcft 

20  Jüol  fc^eUölid^.  Sed  inquit:  'Resur[rexit,  non  est  hie",  non  sibi,  sed  mihi, 
tibi.     Item:  Lex,  ne  terreas  lue,  sed  te,  p[eccatum,   mortem,  quia  Christus 


1  über  Si  steht  Non 

SI  iüirbt-3  fo  offt  geprebigt,  luie  T)ie  an  hJcljBIin  sufefjen,  3l6cr  ftf)e,  ba§  bu  f§ 
nit  beradjteft  ober  mifebraudjeft :  Di)  e»  (jat  tein  not,  ^$rf)  borff  mid;  nidjt 
fnrc[)tcn,  ^ä)  mag  tl^un,  toa»  3(^  h)il.    Senn  e§  :^etft :  glenbftu,  ba§  leuffel, 

M  fnnb,  tobt  gemengt  ift,  fo  foltu  nimmer  funbigen,  Scuffcl  nit  f)cifd^cn,  Trnmli 
biufc  bit^,  lefcftn  in  üerad)tnng  bcy  luort-S,  in  i)nrerel},  fo  ift  btc  3luffcrftcl)ung 
in  bir  notf;  nic^t,  Sonbern  bcr  Icuffel  regirt,  Senn  (J^riftua  nit  Sarumt 
lomen  ift,  ba§  funbe  fol  blei)6cnn,  fonbern  fic  fol  auff^oren,  u6c  bid;  int 
glanben,  fi'^e  bein  leben   an,  brufeftn  bid)  nic^t,  bo§  bu  bc§  jornS,   geiljeä 

:w  abge^eft,  fo  fprid):  3d)  gleube  utc^t,  C^^^riftnä  ift  mir  üergeMtd)  gcftorbcn, 
gef)c  aber  in  prebigt  unb  !nie  niber  mit  ben  Slpofteln:  'M)  mein  lieber  •'pcrr 
ßfirifte,  lued  in  mir  and)  bic  Irnfft  beiner  lufferfteljung ,  Icr  mid;  red)t 
fingen:  '6()cift  ift  erftanben',  luenii  bid)  bic  Sunbc,  §ell,  Jenffel  >oit  reiben, 
fd)redcu,  fo  loere  bid),  ^orftnä,  Seuffel  unb  Sunb,  '6^rift  ift  erftanben',  Su 

■a  muft  i{)n  alfo  auffn  topf  trctteu,  Icuffel,  broU  bidj,  bu  (]aft  ein  Wtan 
ertonrgct,  ber  toar  unfdjulbig,  nuid;  bid)  linber  an  if)n,  loirftu  alfo  gleubcn 
unb  fingen  !onnen,  fo  fanftu  blei)ben,  Iber  öerlorn  biftu,  h)o  bu  mit  bem 
tobt  abgefaßt  Pf)riftu-3  auffcrftct)ung  fcmpfcn,  S)rumb  muftu  bis  tool  fnfjcn, 
jd)rec!  ein  anbern,   las  mid)  unöertoorrcn ,  3d)  l)ab  ein  Gngcl   l)orcn  fingen: 


360  *$tcbifltcit  bei  Soljteä  1544. 

Jl|resur[rexit.  Videat  (inisnue,  h)ie  toeit  iX  äuuetne  in  hac  cogitatioue  et  fide. 
Ccrtiss[iinum  opus,  viele,  ut  tu  aiiiplectaiis.  (^x  i\ai^  ltn§  einjeBilbct  in 
vitaiii,  nt  sit  gebedjtniu.  Ipse  iu  Cruce  moritnr.  Nocte  cubitnm  et  dormio 
est  furBilbe  resurrectionis.  Vide,  ut  agnoscas,  an  peceatuni  te  gezeugt  i)aii 
vel  eeontra.  Sic  (juando  peti>^  ieetuin  et  surgis,  dicito:  ^ä)  lege  lltirf)  im  s 
namen  be»  Äarfveitagä  lüber.  2)cr  Sob  fol  mir  tob  fein.  Et  fte£)c  auff  in 
nomine  resnr[rectionis,  tjuia  victus  Diab[olus.  Neu  est  mortmis  pro  tem- 
]>o|rali  Corona,  non  fuisset  opus,  lueren  fonft,  ideo  non  mortuus,  f)ilfft  IUI§ 
nid^t§  jum  tob  unb  jiim  leben.  Pliilosophi  finb  feine  unb  loeifc  leute 
gelöefen.  Sed  est  iBettelloeij^eit.  Sed  liic  Sienfcl  gef)en(ft  unb  nimev  met)i;  i" 
.  .  .  Ibi  ift  uoJ}  infirmitas.  Apostoli  40  tag  bvan  gelevnet.  3)hift  nic§t  im 
trohjm  ge'^en,  nt  Sf)oIen  lernen  reben.  Oportet  intueri  vitam,  et  an  eredo 
.serio.  Etsi  non  vides  socundum  vaccae  aures,  tanieu  secundum  auditum. 
^■rag  bi(^,  oi  bn  gei|ig  jcieft  JC.  Ibi  inveuies,  an  Christi  resurrectio  sit 
efficax  an  non  3C.  2ßo  fur  fol  icf)  mid^  furd)tcn?  es  dignus  mortis,  qnia  15 
peccasti.  Sed  eredo  in  Iliesum  Christum  mortuum,  ut  )ol  be§  Zobs,  peceati, 
Diaboli  lo§  fein.     Qnando  hoc  ei  occinis,  non  potest  audire,  statim  fugit. 


11  ...]  bei 

S]"6f)riftu§  ift  erftanben',  2a§  lucrf  ift  un§  gcf(f)en(It,  aUetn  ba§  lt)ir§  fnfjcn, 
(&x  f)at§  un§  in§  IcBen  gefcilbet,  loenn  tuir  ^n  Bett  gelten,  frf)laffen,  ift  ein 
l)alber  tobt,  Te»  morgenS  \mä)  ^d)  luiber,  ba§  ift§  leben  ober  ein  bilb  be§  i-u 
Icben§  ß^rifti,  6t)riftul  erfc^lefft  am  Ireulj,  aber  loie  frcfftig  ift  bie  3tnff= 
crftef)ung,  bie  ift  mein  leben,  5i(fo  fol  !^ä)  an()c6en  am  öftertag  in  bcm  leben, 
man  fol  eioig  leben,  Senn  barumb  ift»  gefi^eljcn,  loir  inolten  bennod)  tool 
geftorben  fein,  loenn  er  fdjon  mä)t  Itjere  geftorben,  ino  inir  nit  eit)ig  foltten 
leben,  Philoscplii,  fromme,  ineife,  gerec(}te  tent  fterben  bal)in,  ?lber  bie  tr.eifl)eit  25 
fpri(i)t:  Snnbe  nu  geftorben  unb  nimmermer  tebenbig  ioorben,  fjie  f)ebt  an  bau 
elöige  leben,  fa^en  ober  feien  Inir  folc^«  nidjt  balb,  tnic  bie  ?lpoftel  inn 
■1  tagen  nit  fa^en  tonnen,  ob§  fc^on  nit  fil}eft,  foltu§  bod)  febcn  mit  bcm 
gl)6r,  Xaä  (?l)riftncj  fur  nüc^  geftorben,  bai  bie  funb  fol  in  mir  tob  fein  unb 
gcredjtigfeit  loiber  iu  mir  lebe.  Xrnmb  brufc  fi(^  ein  Seberman,  mein  so 
fdjeutlid;  fleifd)  l)inbert  micl;  luol,  bnö  3<^  ber  Snuben  nod)  leOe,  aber  loie 
gefeit  bir  ba»,  leuffel,  lab  (*;f)rtftn§,  mein  l)err,  für  meine  ©nnbe  geftorben, 
2)a§  ^(i)  nu  in  eloigcr  gered;tigleit  leben  fol? 


^ir.  9  [14.  ^«prit],  3tjl 


9.  11.  5(pul  1541. 

^^rcbißt  am  Cftcruiüutng,  undjinittiifl^. 

R]  LUNAE  IX  FERIIS  PASCHAT[IS  A  piaiulio. 

Acto:  10.  'Nunc  reipsa  comperio'.  Finis:  'efFiisuui  donum  Spiritus  .samli'. "ffl- 10,34-45 
Multa   coiitiiiet   hacc   Epistola,    »juae    iina    vice   noii    possunt    traetari. 
Resurrectio  mauifestata  tautuin  istis,  qui  eraiit  de  ludaico  populo,  ut  Apostolis 

5  et  miilierib[us.  Hodie  dicit  Epistola  etiam  manife.statam  gentib[us.  Petrus 
cuim  soribit  de  Centurione,  qiii  ])rius  orabat,  dabat  eleemosviias  et  eredebat 
in  Deimi  Israel  et  habuit  pios  quosdam  servos,  ut  certe  pius  paterfa[niilias 
faiiiiliaui  snam  educat  in  timore  Dei.  Is  erat  gentilis,  noii  astrietus  legi. 
Et  tarnen  eredebat  iu  Deum  Israel,  cred[ebat  seripturis  prophetarum.    Audivit 

10  praedicatiouem  de  Creatione  cüeli  et  terrae  et  ita  conversus  ex  gentili  fido 
ad  fideni  popiili  Dei  et  tarnen  non  circimicisus.  Et  niirum,  quod  hoc  a 
ludaeis  permissum  nee  ipse  servare  legem  volnit,  sed  credit,  oi'at,  dat  cle- 
emosynas.  Hoc  plaeuit  ludaeis.  Ad  istum  Centurionetn  incircumcisum  tttrb 
5Petru»  fonberlid^  ab  Angelo  admonitus.     Tlu§  im  prebigen  de  resiu-[rectione 

15  Christi.  Et  mirum  erat  Petro,  quod  iuberetur  a  Spiritu  sancto,  ut  iret  ad 
gentilem,  qui  incircumcisus  et  nou  de  populo  Dei.  Non  est  satis  ludaeis 
piuui  esse,  sed  Beten,  faften,  dare  eleenio.syuas  et  credere,  requirebant  obser- 
vationeiu  festorum,  cibi,  potus  seciiudum  legem.  Sed  Centurio  gieug  furlj 
liiitburd^,    credit    in    Deum    Israel,    orat,    dat    eIeenio[synas ,    incjuit    Lucas. 

■^0  ®araufi  ge^et  ista  Epistola.  Occurrit  Centurio  Petro  et  procidit.  Petrus  erigit 
cum  dicens:  Sum  homo  similis  tibi.    A  j)rincipio  repetivit.    Ibi  aperit  Petrus 

S|  Secuuda  feria  paschatis 

Acto:  10.  "-m- 10,34-45 

2Biv  f)nl6eii  gctjort,  1:a^  bie  auferftct)iing  bcS  i]cm\  beiieii  Uoiii  Csiibifdjcu 

25  tioM  aEein  funt^  gef^on,   S)iefe  ßpiftel  fagt,   Uiic  fte  bcit  Reiben  fei)  !unt 

lüorbcu,   Denn   bie  Gpiftel  rebt  Dom  .^euptman  311  (^aeinvieu  k.  Ijctt   friim 

liiec^t  ein  ober  brel),  Icie  benn  ein  fvoincv  fjauJDater  fein  gefinb  nic^t  iintci= 

left  ,5um  6eften  ju  jitjen,   S)iefer  t)cuptman  Ijett  öon  ber  öerfjeifeuiig  {)oven 

prebigen,   ift  üon  bcn  aögottetn  511  bcin  @ott   ^\liae(  gefcvct,    unbefrfjnittcn, 

30  ha3  micf)  tounbevt,   ba»  bie  3"^tn  tfjren  glauben  IjaOcn  lafjcn  fo  rteit  fomeit 

auä)  ju  ben  unBefcijuittenen.    S)ic)er  fjeib  lüivb  burrf)  einen  Sngel  bcrmanet 

311  ^^etvo  31t  i(i)icfen,   ba§  biintft  nudj  Metern  lunnbcvlirf)  gnng,   ba»  er  3um 

Öeiben  fott  gel)en,  ben  e§  i^nen  nic^t  gnug  6cten,  gottc§  tnovt  f)oren,  nlinofen 

geben,    fonbern   fpei§  unb  opfcr  geboxt  ba3it,   Taiaiiff  geljt   bie  (ipiftel  nnb 

:i5  mittüort  bem  öeiiptman,   S^oä  ift  im  ein  deiner  •'önuff,  SorneliuS  mit  fein 

guten  freunben,  man  unb  meif),  bcncn  piebigt  'l'etrnS:  ?ln  erfar  irl),  ha?^  Wott 


362  ^Prcbifltcii  bc§  3d)tci  1544. 

Hlos  3C.  3)a§  ift  ein  Heiner  r)auff.  Cornelius  est  geutilis  et  liabitat  in  siia 
domo,  coiivocat  ad  se  amicos,  viros  et  mulieres.  Aperuit  os.  luspice  liunc 
sanctum  Apostolum,  qui  Spiritiim  s[arictuni  aceeperat  et  divinitus  cxcitatus 
prnedicarat,  quam  adhuc  ftedfet  nO(^  in  his  cogitationib[us,  quod  prohibituiu 
3oij.4,9sit  ludaeo,  ba§  er  fidj  tljun  fol  ad  gentilem,  ut  habet  textus,  et  lohau:  4.  s 
Tudaoi  et  gentiies  reimen  fic^  ni($t  in  ein  !^au§,  uisi  ludaeus  dominctnr,  iiec 
liodie  edunt  carnes  nobisoum  iiec  bibuiit,  quin  ftintft  corani  i[)so  crgcr  quam 
ein  S)ieB  am  ©algen.  Deus  dixit:  Ne  (juisquam  queraquam  pro  unrein, 
lam  dielt:  '  Reipsa  comperio'.  Q.  d.  priu.s  quidem  audivi.  Sed  toolt  mir 
ni(^t  eingeben.  Et  isti,  qui  cum  Petro  aderaut,  erfd^roÄen,  quod  Spiritu.s  lo 
sjauctus  caderet  in  gentes,  qui  legem  nou  habebaut.  Econtra  Deus  Apostolum 
inittit,  unb  fett  ntit  ber  I)eilig  ©etft  in  gentes,  nou  in  Tenq^lo  Hiorosol|ymitaiio, 
Scd  in  domo  Centuriouis  geutilis.  Ideo  dicit:  S)a§  ^ette  id^  mil;t  gemeinct. 
Ideo  non  curat  Deus  Circumcisionem,  cibum.  legem  Mosi  et  niliil  f'acit 
discrimiuis  inter  gentilem  et  ludaeum  i.  e.  iuter  eos,  qui  öteifftg  l)aUen  legem,  is 
et  eos,  qui  non,  et  econtra  dat  Spiritum  s[anctum  utrisque,  qui  creduut.  Ita 
comperio,  quod  uon  velit  Deus  Circumcisionem,  sed  ut  eredamus  in  iilium 

sit-fi.  10, 36 euni  resurrexisse.  'In  omni  populo.^  @r  trage  ftfjleicr  ober  t)ut,  sive 
ludaeus  sive  geutilis,  doctus,  indoctus:  Crede,  sie  praedicamus  viris,  mulierib[us, 

,   fnec^t,    ^errn.     (^ui    credit,  ift   angeneme.     Dens  non  inspicit  20 

personam,   qui  credit,   sive  sit   in   ^JJeifjen,   ^H'enffen:   omnium  Dens,  Deus 

5IM.  10, aeunicus  omnium  Creaturarum  et  omncs  salvat,  qui  in  cum  credunt.  'Verljum, 
«in od  misit.'  ^r  ^a6t  fretlicfj  geljort  üon  ber  prcbtgtcn  de  pace  per  Chri-stum. 
2Bie   runzeln   fie    bie  Olafen  Cogitautes:    Num  Dens    neminem   habet    praeter 


•5  über  lohan:  4.  stelu  ludaei  cum  Samaiit:  6'  über  dixit  steld  .\cto  In         17  über 

Ciicumcisiouem  sieht  vt  circumcidamui'         20 ]  £  lotd^  (nachgemaU)  ' 

'■)  Ob  (las  heißen  soll:  Äiitb,  iJeget? 

sibie  perfon  nirfjt  anii()et.    3)er  '^o^e  ^Ipoftel,  ber  ben  i)eiligen  geift  empfangen  ■■:, 
\)([[,  ftel)t  no(^  inn  ben  gebunden,  ba§  öer6oten  fei),  has  ein  ;;"^nb  fom  jun 
.'Öeiben,   ^inb  unb  f)cib  reimen  fid^  inn  ein  ^aiK-  nit,  eB  fei)  benn  ber  .•pcib 
n!6erl)crr    nnb    trctt  iljn  mit  fnfeen,    loie  ancf)  nocfj  ^eut§  tageä  bie   öeiben 
ftintfcn  fnr  ben  ^uben,  ^ä)  ^a6§  Irol  geI)ort,  fprid^t  er,  aber  e§  ^ot  mir  nit 
eingelnolt,   ba§  auff  bie  unBefcf^nittene  folt  gottc?  geift  !omen,   tuic  luiv  f)ie  au 
fef)en  inn  eim  I)eibnifcf)en  {)anfe,  bater,  gefinbe,  ftab  gef($idjt  folc^-j,  Unfer  l)err 
gott  frogt  nic^t§  nad)  bem  gankn  gefel^  5[ltoft,  (Sott  mac^t  !etn  unterfc^eib, 
bie  c§  f)altten  nnnb  nid)t,  S)arnm6,  fpridjt  er,  merf  icfj  nn,  ba§  unferm  (jerrn 
Ö)ott  allein  ber  c\lani  gefeilt,  luer  if)n  furd)t  unb  rcdjt  tl)nt,  (?r  fct)  fraln  ober 
■Hkn,  ioei»  ober  frfjtoar^,  fragt  nidjts  barnad),  fonbern  toirb  feiig,  Sott  %eb,  loo  31 
nnb  tt)cr  er  fet),  S)enn  e§  ift  einerlei  Wott,  ioil  alle  fclig  mnd)cn,  bie  foIrf|y 
befennen,  ^juben  rnnljeln  f)ie  bie  ^fafen,  ^Pi^etre,  ^at  u[nfer  ()[crr  g[ott  niemanb 


Ilx.  9  [14.  9UniIl.  363 

RJ  crucifixura,  quem  mittat  ad  ludaicum  populiim  circiimci.^uiir.'  lamcii  et  uos 
scimus  praedicare.  Num  nihil  aliud  mittit  quam  praedicatioiiem?  gl)  ev 
fo(  fenben  Messiam,  qui  nic^t  biet  pvcbigenS  tm6,  scd  auff  ^engftcn  loiuc 
geritten  comitatus  mit  100000  9icifigcu  uub  [treluet  golb,  filbev  et  subücerot 

5  sibi  gentiles  et  occideret  rebelies,  ut  ludaei  domiuarcntur,  {)nbcn  je  \o  lang 
ge'^Qiret  onff  53icfftani.  Et  fol  nichts  anber§  'Bringen  quam  praodicationem, 
hat  nnS  üertjeiflcn  nii  SoOOior,  et  ubi  vcnit,  est  Messias,  (|ui  praedieat.  ©oUen 
fic  ha  nidjt  jornig  nnb  unlnftig  hJcrben?  ^a  fie  creu|igten  in  mä)  hjol 
lOmoL    'Unb  l)at  in  taffen  Oerfnnbigcn.'    Audis,  quae  sit  pracdicatioiw  j»'^« 

lu  per  lesum.  Et  iurat.  @ine  ficrrlidje  prcbigt.  Et  missus  nihil  aliud  est 
quam  praedicator.  ^on  er  nic^t§  mef)r?  Gerte  Domiuus  est  super  omnia, 
quid  omnia?  Nou  D.  ^rart[inus,  sed  super  eoelos,  terras,  Angelos,  principes, 
Reges,  qui  finb  eitel  [trotoifcf}  gegen  im.  Attulit  praedieationem  a  patre, 
qualisnam  est?  ut  nou  praedicaret  de  regno  mundi  aureo,  sed  pacem.    Num 

15  magna  res  praedicare  pacem?  post  explicabit,  quid  vocet  pacem.  3)a§  ift 
bie  l^errlid^  fc^one  ^Jrebigt,  quam  nemo  potuit  darc  quam  pater,  nemo  afferrc 
quam  filius  Dei.  Xou  loquitur  de  pace  corporali  aut  de  ea,  quam  nos  habe- 
mus  für  ben  SBolffen,  sed  pacem  praedieat  inter  nos  et  Deum  et  Creaturas. 
Est  aeterna  pax.     Quid  ad  eam  aurum,  argentum,  opes,  regna,   voluptates, 

20  sapientia,  omnis  ars,  potentia  ad  id,  quod  est  Dens?  qui  nunc  est  mein 
Borml^erligei  imter,  et  habeo  mit  im  frieb  et  econtra.  ®§  gibt  ncrfnnnng, 
öeveinignng,  ut  dicam  ad  mortem:  Sieger  %ob,  si  constat  ista  pax,  non  curo 
irani  tuam,  Diaboli,  ncc  timco  jrortas  inferornm,  er  fe^C  fo  fotner,  nl§  er 
tooEc,  nee  für  meinem  Bofen  leBen  nnb  grenlid^  @ot§lefterung,  etiamsi  mc 

«  teutct  Satan  et  obiiciat,  tameu  nou  curo,  quia  ic^  IjaB  cr(}nfd^t  praedieationem 
pacis  cum  Deo.  Si  Diab[olus  nou  vult  sinere  mihi  pacem,  mac^  er  nnfrieb. 
Si  Dens  est  mens  "^crr,  (|ui  e.st  omnium  creator,  tin  guter,  geiüiffer  jUöerfitfjt, 

S]  fonft  ,3n)(f)icfcn  bcnn  bie  pvebigt,  ein  fdjon  gcfdjencl?  tonnen  loir  bod)  ond) 
luol  prebigen,  folt  it)nen  ein  'D3lef|inni  !d;ic!en,  bcr  nidjt  Hicl  prebigeiiy,  fonbcrn 

3"  reitten§  pflegt  nnb  reumete  bie  gottlofen  anff,  (Sl)  unfer  l^err  @ott  l)ot  nnö 
lool  Begabt,  Ijaten  fd)ier  getnart  1500  ober  3000  3ar,  nnb  friegon  nnr  ein 
prcbigt,  folten  fic  ba  fidj  nit  niculen^  \'(6er  l)ore,  (^ott  I)at  bcm  Uolrf  eine 
prebigt  gefc^icft,  nnnb  ben  friebe  k.  ®a§  ift  bie  prebigt,  gin  "^errndje  prcbigt 
iftl.    We^ia§,  ber  tonig,  ift  ein  prebigcr,  tnag  tan  er  meljr?    6r  ift  ein  I)err 

35  u6er  aEe»,  t)eift  nit  S.  ^JJc.  ober  'Inmier,  fonbern:  anbere  '^^rebigcr,  furften 
unb  ^erxn  finb  nic^t§  bargegen,  S)er  prebiger  folt  i^n  nit  prebigcn  filber  nnb 
golt,  fonbern  ben  f rieben  prebigcn,  2)ay  ift  bie  fd)onc,  Ijcrrlidjc  prcbigt,  bie 
feiner  bat,  fonbern  (5r  bat  3tnifd;en  @ott  unb  un§  unb  aßen  ßrcaturen  friebcn 
auffgeric^t,  2Baä  ift  aüe  toeifbeit,  tnnft,  mad)t  anff  erben,  tnenn  luir  mit  gott 

10  nit  eins  finb?  ©ol  bcr  friebe  fte()eii,  >uerbc  ^sä)  iiid^t  Piel  fragen  für  beut 
2enffct,  tobt,  fniib,  ■SjctI,  (^5  fei)  fo  boö,  hjie  eS  Inolt,  fo  ()ab  ^cl)  bie  prebigt 


304  *Prcbiglcii  bca  3nl)rc?  1544. 

Rlfol  mein  wr  fid^  niäji  entfeljen,  jurnc,  toev  iiid)t  Ini^eii  loil,  ot  murve,  hiev 
nid^t  froliiJ)  fein  tinl.  Si  Dens  ]>ro  nobis  et  econtra  nos  cum  ipso,  Diab|oliis 
mii§  mir  bcii  Ijnlä  iü(f)t  Bred^en,  @r  ^aB  in  benn  ^Woox  gcfvncjt,  qui  est 
Dominus  super  omuia.  Si  est  Doniiiins  Diaboli,  ©unb,  Sob§,  uec  Tiarbtcit 
nocere  potest.  Fui  peccator  et  damnatus  non  tantum  proi)ter  originale,  seil  s 
ctiam  actnalia  pecoata.  Seil  attnlit  praedicatiouem  paeis,  ut  heri  Angelns 
a'init. if.cad  muliei-es:  'ne  expavescatis'.  Sic  hie.  Ideo  müffcn  lüil"  un§  nid^t  fo 
nieulcn  nt  ludaei.  Num  nihil  aliud  affert  quam  praedicationem  pacis?  Gerte 
praedieatio  ista  seoura  affert,  ut  sini  Dei  linb,  vivam  inaeternum  nnb  l}Cl"V 
iiub  loilig  int  ^imelveic^.  Adhuc  non  quidem  manifestata  ista  praedieatio  lo 
eorara  oculis,  sed  certe  mihi  bevfdjlieben  unb  jugefogt  suo  saug[iiine  et 
vuliiei'ib[us.  Si  liabeo  hoc  reguum,  non  inspicerem  omnia  regna  raundi,  ut 
soluiu  bron  fol  gcbcndfen.  Hoc  affert  mihi  pax  ista.  Haec  praedieatio  audita 
in  tota  ludaea  inecpit  in  Gallilea:  fecit  niulta  miracula  et  omnes  sauavit, 
Ifiblirf)  macf)t  cr§  gcUtnb.  Sed  niiiil  ad  praedicationem  fidei,  (piod  Dens  15 
nobiseum  ift  jufvicben  et  omnes  ereaturae,  quanquam  mors,  peceatum,  Dia- 
bjolus  fi()et  faluev,  nihil  ad  me.  lara  habenius  in  verbo,  im  glauben  ift§ 
cingehiicEelt  in  cor  meum,  si  credo,  ligt  in  corde  meo  tüol  öerbricff t ,  öei:= 
fiegelt,  et  nemo  auffert  niiiii.  J^ur  folcfie  fetige  prebigt,  quod  debereut  @ottc§ 
itnber  fein,  bafi'iv  ^aBen  ftc  in  gecven^igt,  ba§  \vax  bev  band,  cjuam  dederunt  20 
filio  Dei  für  feine  '^errlidfje  prebigt,  ^engten  in  an§  ßveu^,  lefterten  nnb 
fc()me{)cten  in,  quia  non  erat  Messias,  qui  oceidebat  gentes,  sed  aununciabat 
aeferuani  ])acem  et  regnum  ludaeis  et  gentib[us.  Ideo  meuleten  fie  ftd^  ubcr 
'Jips.  10, •10t.  tu   et    oeeiderunt   cum   affigentes   cruci.     'Hunc    excitavit    3.   die',    'non 

omnib[us,  sed   ])raeelectis',   ut    ])rius,   dum  viveret.     Nos   Apostoli  ad  25 


sietttifc^t  nnb  Bin  mit  @ott  ju  fricben,  aber  tnil  mir  ber  Jeuffel  fein  frieben 
laffen,  inaS  frag  ^iä)  barnad^?  S)enn  mein  I)er|  fte'^t  in  trenlid^er  öerfidjcrnug 
bcfi  frtcbcns,  1)n  'Man  f)eift  3fjcf"§  '^^n  51a3arctf),  öcrr  über  altcS,  ift  ber 
mein  fjerr,  fo  Inirftu  mic^  nid;t  freffen,  3($  bin  Inol  lierbampt  geltiefen,  ober 
lu.ut.  16, 6  nu  ift  Gr  tomen  unb  bringt  mir  eine  prcbtgt  Oom  frieben,  'Noiite  expavescerc',  30 
iuic  Gr  aucf)  im  {?nangcIio  fagt.  2;a§  ift  nn  ^tirifti  tonigrctd^,  S)a-3  ^df)  fol 
ein  erb  fein  beC'  ctoigen  f)imetrcic^§,  @r  ^at  bie  figct,  fein  bint  brau  getjengt, 
ift  ein  !^err  über  alle  Jüelt,  Siefe  prebigt  ift  burdt}  unb  burdf)  gangen,  Wie  i^r 
»oiftct,  er  ift  l)crnmb  gebogen,  jeberman  get)oIffen,  aber  el  tüar  nodf)  nid^t§ 
gegen  bcm  f riebe,  ben  er  gebrad^t  t)at,  Zs^t  f)abcn  rtirs  im  Juort  feft  unb  a.-, 
ftardE,  @r  l)ats  \ml  uerfigelt,  öerbrtefet  unnb  üerfdjloffenn  inn  unfern  tjer^en, 
®iefc  prebigt  Uom  Iiimetrcie^  tjat  ber  ^lan  gebracht,  aber  loa§  tnar  ber  bontf ? 
ba§  ßrenli,  Icftertcu  unb  fd^Ingcn  in  tobt,  Tenn  er  bradjt  nit  ein  5}tefeiüm, 
ber  ein  Uifltlid)  rcitf;  bringen  luolt,  hn'ö  fie  bcgereten,  3)rumb  r)aben  fie  if)n 
ertüurget  unb  ben  Ion  gegebcnn.  ®en  f)at  ®ott  auffevUjeft  unb  nit  fe^en  w 
lafeen  allem  tioIcE,  fonbern  nn§,  35ie  prcbigt,  bie  er  gebradjt  t)at,  '^at  er  un§ 


9lr.  9  [14.  3lptit].  365 

H|  hoc  electi,  ut  simus  electi.  H:uic  praedicationera,  ijuain  attulit  de  pacc,  [jat 
ev  uni  auffgelegt  unb  (iefoIl)eii.  Item  quod  sit  iudex  vivorum  et  inoituonmi 
ut  supra,  Dominus  super  omuia,  iudex  vivorum  et  mortuorum.  lam  coiuperio, 
quod  et  gentib[us  haec  pax  sit  praedicaiida,  cum  debeo  in  hac  gentili  Civitate 

5  et  domo  praedicare  et  ipsis  geutilib[us.  Est  ergo  communis  pax  et  saius 
etiam  geDtib[us.  quae  etiam  ad  hanc  pacem  pertinent,  ba§  fte  üuä)  tjnXtt  unb 
lontg  in  coelo  hjerbett.  Sic  et  nos  Dei  gratia  sumus  reges  in  coelo  et  nos 
audimus,  quod  omues  re[iuissionem  p[eccatorum.  3)en  fpnid^  mevdEct,  <iuia 
in  bem  <5t)rud)  fte'^et  aöe»  mit  ctnonber  non  ber  prebigt  be§  fviebeS,   ut  pro- 

10  plictae  appeliaut,  dielt  ab  oiiiiiil)Lus  pn)|(lietis  praedietam  pacem.  Talis  erit 
Messias  Kex.  Non  lt)tvb  mit  S(f)locib  umB  [lä)  ^(^tagen,  jttingeii  unter  fid). 
S(>d  ut  afl'erant  contionem  in  nnnidum  de  pace  cum  Deo,  ba  bie  ^eute  Hid)t 
geimungen,  sed  freuubltc§  gelodet  njerben  unb  bringen  fid)  jelbi  jur  tl)uv: 
i|inein.    'A  tempore  lohannis  regnum  coelorum  vim  patitur."    Tale  est  regnuni,  3oii.  n,  12 

15  iion  facit  vim,  sed  patitur  vim  i.  e.  quaudo  homines  peccatores  audiunt 
(piod  ibi  remissio  p[cccatorum  et  pax  conscientiaruni,  )o  bringen,  al§  lüoltcn§ 
bic  t^ur  auffreiffen.  £>a  Joil  id^  auä)  t)tn  !ur|um6.  Sic  reguo  Dei  gleidj 
geloalt  gcf(^id^t,  ut  ianua,  bie  man  bringet,  patitur  vim.  De  hoc  praedicatorc, 
ad  (juem  coucurnmt   omnes  et  volunt   habere  pacem    cum  Deo  et  liberari  a 

20   metu,  ab  ira  Dei  scilicet,  quaudo  audiunt  pacem,  re[missioneni  p[cccatorum 
et   vitam  et  mortem   an  ©algen  gemengt,   quisque  habet  ein  mabenfac!  am 
^olfe   ÜoKcr   fitnbcn.     Ideo  iste   locus   s('nl)endus   aureis   literis.     '()uines'',«pfl.  lu,  4r. 
sive  ludaei   sive  gentiles.     S)er  1)at  un»  lüeiter   ia§    prebigampt   tefoU)en, 


10  über  Talis  steht  quam  Dens  promisit 

S]  auff gelegt  ju  trel)6en,  ba§  er  fei  ein  ri(^ter  ber  lebenbtgen  unb  tobten,  3^t 

2i  merf  ^sä),  bab  G)ott  bic  'Reiben  auc^  luil  Ijcrju  f)a6en,  Itiet)!  3dj  gefd;idt  liiu 
3un  ()eibcn,  bie  mu|en  bie  prebigt  öont  f riebe  anc^  f)oren  unb  tonige  locrbon 
im  ^imclreic^,  £)a§  moEen  mir  auä)  tnerben,  Senn  mir§  aud^  ^oren.  5ßon 
biefem  prebiger  be§  fricbcö  (tnic  if)n  bie  propfjeten  nennen)  ift  gcjeuget,  nirf)t 
3U  fein  ein  leipUtfjer  !onig,  fonbcvn  ba§  inn  feinem  namcn   Dcrgcbnng  ber 

30  ©unben  empfaljen  folknn  alle,  bie  ba  gleuben,  S)a§  ift  ber  tjeuptfprud).  Sa» 
Ijimelreirfi  t^ut  nit  gchjalt,  jmingt  niemanbt,  fonbern  leibet  gettiolt,  Sa»  ift: 
Uienn  bie  armen  Sauber  t)oren  Dergebuug  ber  Sunben,  fo  bringen  fie  l)evnori) 
uiinb  luoUcnn  auc^  bal)in  bringen,  ba»  bem  t)imehcirf)  gleich  getoalt  gefdjid;t, 
luie  ber  teuren  geUuiIt  gefd)id;t,  )oenn  bie  leut  hinein  bringen,  fie  tnotten  au§ 

3h  2euffel§  getoalt  unb  furdjt  ertofct  fein  nnnb  ringen  unb  bringen,  »oenn  fie 
nur  Ijorcn,  bai-  ba  Oergebung  ber  Sunben  unb  f riebe  ücrfunbigct  toirb, 
Srumb  ift  ber  unb  anbere  fprurf)e  mit  gulben  bud^ftabcn  inn  unfer  l)er^ 
,yifd)rel)tH'nn,  'iJltte  proptieteii  i)(\ben  gefdjriebcu,  ba»  üergebung  ber  Sunben  fol 
empfangen   loerben  Uou   allen  ben,  bie   an  ilju  gleuben,  Sie  prebigt  ift  er= 


366  5P«bigten  be?  Saf)re^  1544. 

U]  scilicet  quod  iiomen  eins.  Praedicatio  facta  est  de  fide  per  totuni  nmnduni. 
Sßovaii  fcitetC'^  3ft  gelunitig  crfdjoEen  in  totn  Germania,  vide,  ut  bl'on 
fiteuOeft  uub  fdjlieffet  in  cor  tuum  et  totam  fidutiam  in  euru  colloces  et  dicas: 
,3d)  lüit  froüd)  borudcr  ftcrden  et  Amen  dicere:  S)a§  fe^  @ot  gelobt,  ift  "loax, 
Ibi  liabe.s  re[iuissi()nera  p[eccati)riim  j)er  nomeu  Christi.  Hace  est  uostra  5 
praedieatio,  rjnod  non  alia  via  aUev  6unb  linb  janiCV  Jlieiltlautfen  quam 
per  Christi  nomen,  quod  credo  in  euni,  quod  resurrexit.  Ideo  erucitix[us  et 
resurrexit,  ut  paceni  in  toto  orbc  per  praedicationem  oiirid^tct,  ut  omnes, 
qui  audiunt  unb  üoit  ^er^en  bron  fjangen,  foHen  getni§  fein,  quod  habeant 
re[inis,sionera  p[eccatorum.  Et  omnino  hoc  retinenchim.  Hoc,  quod  .«ujira  10 
dixit  de  pace.  hie  de  re[missione  p[eccatoruni.  Sßuffe,  bo§  man  aufft)6re  l)on 
bent  lioi'igen  Icfien,  tvettc  bom  ungtauBen  in  fidem,  bon  ben  falfdjcu  luerrfen 
ad  vera,  (juae  praecepta  a  I)eo  et  Hunt  in  fide,  et  porro  viverc  ut  sauetus 
lupfl.  10,43 Chri.stianus.     'Tn  suo  nomine.'     Xon  tuo.    @r  l)at§  buidj  fein  fterben  l)CV= 

bicnet.  Ideo  dico:  Credo,  (juod  inaeternum  non  possum  venire  ad  pacem  15 
cordis,  si  etiam  omnes  Angcli  et  Sancti  pro  me  orent,  tarnen  uon  impetrant 
re[missionem  p[eceatoruiu.  8ed  per  uomen  Christi  oonse<juor  re[nns.sioneni 
p[eccatoruni.  Sic  praedicatuui,  (juod  omnes,  qui  eredunt  in  filiuni.  Ideo 
jolt  ntdjt  in  loinb  fii)Icubern  hoc  nomen  're[missio  pLeccatomm',  uf  papa, 
(juaudo  remissum  peccatum,  uon  adest,  quando  oras:  Ego  miserrimus  peceator,  20 
verum.  Audi  contionem  lesn  de  Xazaretli.  O  lesu,  da  gratiam,  ut  credaiu. 
Credis.     ^a,   Ego    suni    pater.     Nolo   te   iudieare,   damnare,   Nee  pator   nee 


lllI:J    Coustitulus    Uulex   Ergu    reyulrit    iieenitentiam.      Acto:  17.   C'oni|ileetitur   iglliiv 
iiiuMiUttaiu  iiueiiitciiti.-ini  et  re[uiisöioiiein  p[eccatunim  sicut  Lucae  24.  ilicitnr  r 

S]jd^oEcn,  ift  gclooltig  (@ott  lob)  in  gon^  S)eutf djlanb ,  Sornn  Iigt§,  bQ§  bii§ 
glenbft  unnb  inn  bein  Ijerl-,  hinein  fc^Iicffeft  unb  fagcft:  Stmcn,  nnien,  bov 
gleub  3ct),  3^a§  ift  Inov,  tf)uftn  bo-j,  fo  foltu  gicuben,  ba§  bu  uergcbnng  bcr  2.^ 
Sunbcn  l)aft  inn  feim  Flamen,  ®a§  ift  nu  bic  V«^tQt,  bn§  Hni;  bcm  tobt, 
funb  nid}t  tonnen  cntlauffcn  bcnn  burcf)  bcn  t)el)lanb,  ba§  alle,  bie  bie  prebigt 
f)oren  unb  Don  I)cr|cu  brnn  l)angcn,  follcn  öergcbnng  ber  ©nnben  haben,  bav 
ift  bcv  frieb,  Senn  ba§  er  btoben  nennet  fricbe,  ucvftcrct  er  f)ie  mit  bcm  luort 
liergebung  ber  ©unben,  S)a§  ift  bie  bu§,  ba^  tnir  un§  feren  Uon  Sunben  juni  3.) 
Uiefeu  be-j  glauben?  unb  fortI)iu  feliglirf)  (eben,  iuie  fitf)  (Ft)riften  gelniret,  S"" 
beö  l)el)lanb§  namen  erlangftu  ba-3,  bü»  bn  fagen  fanft:  ^\d)  gIcuO,  ba§  mir 
nid}t  bie  geringfte  Sunbc  fonnc  Hergeben  Serben  Hon  einigem  Sngel  ober 
"■JUlenf d)en ,  foubern  nttein  in  beut  nomen,  S^rnmb  foltn  redjt  Ucrftetjen,  Uio§ 
ocrgebung  [jeift,  nic^t  Scpftlirfje  S^ufee,  fonbern  bn§  ©ott  nid)t  luil  oon  Sunben  s-. 
luiffen:  S)u  bift  mir  fein  Sunber  mer,  ^c^  luil  bid^  nicf^t  oerbammen,  oucf) 
fonft  nicmanb,  Tarumb  ba§  bu  an  ben  mau  glenbft,  ben  ^ä)  gefegt  T)ab, 
Vllfo  (jeift  oergcüung  bcr  Snnben,  ba*   Giott  nirf;t  funbe  luil  gurccfjcn   uocl; 


9lr.  9  [14.  ?JpnI].  3(j7 

R]  filius  nee  Creaturae,  Angeli,  Diaboli,  quia  credis  an  ben  ^JJtait,  nilff  bell  idß 
gefegt  tjOb,    nt  credentes    in    ndinen    eins  liabeant    re[nussionein  p[eccafonim. 

Idco  nou  ein  geling  bing  umb  haä  toörtlin  'üergebung  bev  fünbe'.  Si  cor 
npprehendit  vcrbnjn  Ihesn  concionatoris,  qui  resurrexit  a  mortnip,  tum  ablatuin 
.',  pt'ccatum  unb  fol  uid^t  fc^aben,  qnod  reliqnum.  Ablato  peccato  fo  biftii 
geredet,  t)eilig,  non  fjeiijt  Sünbcv,  öeibampt,  fo  ferne  bu  glenbeft.  Si  (Ides 
infirma,  \^xet)  unb  luff  ad  coelum:  da  firniani  fidera.  Scio  veniiu  csso,  qnod 
praedicau,  sed  äuge  tidem.  Ideo  non  est  gering  um6  (S^riftlic^e  lere.  9lEciit 
bo§  fd^tBeer  ift  ein  feinen,    reinen  gtouben    jul^aben.     Petrus  nescit,   qnod 

lü  gentiles  debeant  audire.  Vide,  ne  cadas  a  fide,  sed  haereto  in  verbo  et 
gerne,  clama  et  fel^ne  bid;  \nii  tirma  fide,  qui  taliter  vivnnt.  Eeontra  (jui 
non  petunt,  sunt  mortui,  ut  papa,  Säifd^off  bon  5Jleinlj  non  enpiunt  lldc 
])aceni  liabere,  öerj^JOtten.  Ibi  non  lide  rc|missio  p[ec'catorum,  pax,  regiunu 
coelorum,   sed  Diabolns  pater.     Maximus   labor,    quem    habemus,    ut   fides 

15  crescat,  fjolt  an,  foll  nid^t  bobon,  ne  fias  papift.  Sed  die:  Chri.stus  mihi 
osteudit  per  ]iraedieatiouem  pacis  omues,  qui  in  enm  credunt,  habere  re[mis- 
.sionem  p|eccatorum.  Cum  es  sanctus,  non  habeus  peccatum,  fo  f)Ot  mors 
fein  urfac^  JU  bir.  Quid  enim  faceret,  cum  Dens  sit  tibi  propioius  propter 
Cln-istum?     Si  occiderit  ben  unftetigen  niabenfod,  nihil   obest  JC     Si  etiam 

20  suggerit:  es  peccator,  tace.  Non  habeo  peccatum,  quia  credo  in  Dominum, 
(jui  Dominus  est  omniuni,  Srol  bic^,  nihil  habes  in  me,  2ob  fof  ftroffcn  bie 
nbelt^eter,  püs  et  sanctis  ge'^ort  ba^  leBen.  Ideo  non  habet  xeä]t.  !Sa8 
I)eifft  ein  prebigt,  quae  alfert  pacem,  leuffcl  dicit  quidem:  sie  et  sie  fecisti, 
dico:  §alt  haS  maul.     Non   habes   ins,   potestatem  in  iustos,   !lage  papam 

S5  nn,  lo§  mid^  unöertöorren.    Ibi  Ijoftn  mein  geteit,  fid^erljeit,  qnod  credo  in 


11  über  taliter  steht  tales 

i^l  loiffen,  o6  f(^on  etttnaS  noc^  ha  ift  im  5)bbenfadE,  ber  6alb  nud;  fol  ftevben, 
»Denn  nu  fnnbe  toeg  ift,  fo  fjeiftu  nit  mer  fnnber  ober  bift  nit  berbampt,  fo 
fern  bn  gicubft,  !anftu  nit  glenbcn,  (q§  bein  fjerlj  feuffljen  unb  fdf}reicn:  9lri) 
batcr  I)ilff  mir,  ba-S  Zs^)  fan  gicuüen,  ba§  3d)§  feft  fa»  faffe",  lüie  !^sä)  Uieis, 

au  bQ§  lüor  ift.  3ft  ober  fc^on  ber  glaub  fdljlBar^,  ftel)e,  falle  nur  nid^t  barbon, 
S)cnn  tuaS  fenffjet,  fel^nct,  haS  lebt  nocf),  ibn§  [lä)  n'iäjt  regt,  ift  tobt,  tbic 
y3apft,  ^Jtenij  tobt  ift,  S)o  ift  fein  bcrgcbcn  ber  funbcn  nod;  fricbe.  3)rumb 
foltu  bid)  immer  üben  im  glauben,  ob  fd;on  ba§  flcifd}  fincft,  Iti»  nid)t  abe, 
Inerbe  nid}t  foul,  fonbern  beger  ein  ftardeu  glauben,  fo  biftu  Ijeljlig,  fo  ift 

■1-.  nud)  ber  tobt  erfcufft,  fan  bir  nit  ant)abcn,  ob  er  fd)on  ben  5Jfabcnfadf 
frift,  nod)  muftu  ben  tobt  nit  fdjmerfen,  tobt,  fcl)lDeig  ftill,  id)  gleub,  (^iott 
Ibeii  bon  feiner  Sunbe  mer,  £)enn  ber  tobt  fol  nit  ftraffen  bie  beljligen  unb 
unfd)ulbigen ,  bcii  gel)ort  baö  leben,  tobt  fol  f)crfd)en  über  bie  berbamptcn, 
leuffel,  bn  l)aft  fein  geUuilt  über  bie  l)el)ligi'n  gotteo,  lao  mid;  unberlborren. 


368  iPrebigtctt  be?  ^n'^te?  1544. 

R)  Christum ,  in  ijuem  credeutes  habeut  re[missiouem  p[eccatorum.  Omnes, 
iii(|iiani,  credeutes  iu  nomeu  eins.  Tsta  est  feiige  jjrebigt,  ])ropter  (|iinm 
Miiindus  DOS  persequitur,  quae  ab  initio  raiiiidi  ift  gougcn.  Sic  oimies 
patriarchae  praedicaruiit,  Adam,  Eva,  Nolia,  jele  fie  aEe  an  bei"  \ä)nüx  ^cr, 
omnes  sie  crediderunt.  dloä)  muffen  iüir  !e|ei'  fein,  et  papa  toil  nic^t  Quff=  .'. 
l^OVen.     Simus  contenti,  qiiod   Petrus  dielt:  (Jmnes  sie  credentes  salvi  fiuiit. 

3Bit  Ijotten  bm  groffen  ()auffen,  «pii  be^  un§  ftef)et.    Sa  batffftu  mir  lütfjt 

fdjulb    geben,    qiiod   novnm   quid   praedicem.     2)U   leugeft    ut  Diabohis  pater 

i.üjh'ff  3,  istiiiis.    Credo  eadein  fide,  (pia  prinii  parentes  post  laj)sLnm;  Semen  uiulieris  i.  e. 

Credo  in  lesura  praedicatoreni,  mulieris  Semen,  ]\Iariae  filium.  Abra[ham,  lo 
Isaac  et  omnes  prophetae.  6l)  h)ir  ^aben  ein  veblic^e  fivd^e,  ftarde  jeugen, 
(jui  nobiscnm  in  una  tide  et  nos  cum  ipsis.  Si  ergo  habemiis  omnes 
patriarchas  et  prophetas  et  omnes,  qui  cum  eis  andierunt  et  crediderunt, 
Item  omnes  Apostolos,  Martyres,  äBa§  fol  löol  ber  Uiel  Quff  bcn  35af>ft  geben? 
inir  tl)un  im  in  feine  S^ccret,   Decretal.     Sßenu  mii|  '.)lbnm,   ®Da,   omnes  n 

patriarchae,  proi)iictac.  Angeli  omoes,  @ot,  C^fjriflUu  dicunt  (iuistianum  et 
totius  Ecclesiae  ab  initio  nuuidi,  3tf)  folt  \ä)  ben  Süpft  anfeilen?  Nou  dignus, 
ut  mentio  eins  fiat  in  Oftern.  Quid  docet?  .'oat  uii§  bcm  Icuffel  in  nr§,  in» 
fegefeluer,  in  Coenobium,  in§  f)eEifc^  fclocr  gcluiefen,  gan|  IddI  bcfc^iffcn.  Nunc 
factus  socius  Turcae  opponit  se  contra  nos.^  'l'urea  brauei)t  be§  gelb»  contra  nos  m 
unb  loil  un»  morben.  Prius  per  5lbgotterel)  nnb  getobtet  spirituales,  t'aciant 
Episcopi,  quic(|nid  velint,  Jüiv  tr)un  in  einer  (ioncitinm  ein  gvoffcn  ftindenben. 


20  Tunc  erat  ceita  fama.  r 

')   Vgl  De  Wette,  Luthers  Brkfe  Bd.  r>,  634.  643. 

S]2io  fte^t  mein  gleibt,  mein  ficfjert)eit,  mein  fel§  unb  bürg  ha,  ha§  Zsä)  glenb 
an  bcn  ^Kefjiam,  bcv  liou  toten  aufferftanben.  ©i?  ift  bie  prcbigt  üou  aiifaiig 
gclüejeu,  9lbam,  ©Ha,  9loc,  '^Ibrafjam,  Talnb  f)aben  aC  alfo  gelcrt,  uod}  muffen  25 
loir  bem  SBaJjft  !e|er  fein,  3)er  gro§  l^anff  ftet)t  bet)  un»,  mie  5petru§  I)te  fagt, 
oon  biefem  ^eugen  oüc  propI)eten,  S)u  SBapft,  barffft  mic^  nit  jeifjen,  bO'S  fvd) 
feljerel)  prebigc,  2;enu  I)ic  fpridjt  ipetruä:  Huic  onmes  jc.  ^d)  glenb  an  ben 
glauben,  ben  meine  üorelttern  gel)abt  ^aben,  \'lbam,  @tia  r)aben  glenbt  an  ben 
uamcn,  loir  l)aben  trcfflicf)e,  beftenbige,  ftarcfe  ^ma,<:n,  Patriarchen,  propljeten,  30 
tonigc  unb  üold  ju  jcber  3cit,  item  propl)etcn,  5Rcrtcrcr,  fromme  iöifi^off 
nnnb  6l)rtften,  bic  f)abcn  all  biefc  lere,  bie  Zs^)  tcre,  toa§  frag  ^ä)  benn  bar= 
nüd;,  ba§  inidf)  TOetn^  ein  fe^er  fc^iltt '.  tueljl  ^ä)  beu  bcl)ftanb  i)ah,  Solt  3rfj 
bcn  33apft  anfe^en?  ift  erS  bodj  nic^t  tuert,  ha^  lnir  il)u  in  ben  froligen  tagen 
nennen  follen,  o^n  aEein,  1:a-:-  luir  it)n  fd)clttcn  muffen,  Sa«  er  uu§  fo  -:. 
jcmerlid)  betrogen,  umb§  gelt  uerfurt,  l)at  nn»  umb§  gelt  betrogen,  Tao 
bvanrf)t  er  nu  »nibcr  un?  unb  ben  flaifcr  Carolum.  Triimb  hier  ben  5Bapft 
anvnfft,  ber  ift  oerbampt  nnnb  lu'rloven.    Mh  Ijaüen  ein  foUfje  lere,  bie  alle 


'kx.  10  [15.  «ptitj.  369 

R]  Tbl  her  ted^t  unb  au§cxlefen  ^ouffe,  <iui  uuquam  fuerunt  ChristiaDi,  aUc  mit 
Un§  et  crediint,  quod  acceperint  re[missioneni  p[eccatoram  per  Semeu 
inulieiis  i.  e.  Ihesuiu  bon  ^Zaäaref^.  Ideo  debenuis  ex  corde  gratias  agere 
Deo  hoc  tempore  laeto  resurrectiouis,  2)q§  un§  @ot  l)at  ailä)  ]U  biejei"  |)Vebt9t 

5  (äffen  fomen  re[missionis  p[eccatorum,  pacis  et  regui  coelestis,  et  det  gratiam, 
ut  un§  fo  f)alten,  bog  toir  bem  ©lauben  lüivbiglic^  nac§te6en. 

S]  patres  gedopt  ^a&en,  ba§  toii  feltg  foEen  tocrbeti  bui:cfi  ben  geBencbetcteu 
Samen,  ba^  ift:  ß^riftum,  SvumB  foHen  lüir  ©ott  tiou  ^erljen  banden  fnr 
folc^e  teure  gaben,  ha§  tvix  gefobbevt  unb  beruffen  finb  ju  ber  t)eti;Ii(f)cn  auff= 

Kl  erfte^nng  unb  ler,  barinn  un§  öetgebung  bei  ©unben,  leben  unb  alle  Seligteit 
gegeben  loirb,  ancf)  uu§  bantfbav  etjeigen  mit  Icv  unb  leben,  ba-i  Inir  nn§  alfo 
leben  laffen  gegen  ibm  al§  bandtbar  gegen  unferm  lieben  f^erin. 


10.  15.  3lptil  1544. 

^■I^rebtgt  nm  Ofterbietti^tag,  na^mittagv. 

R]  MARTIS  IN  FERIIS  PASCHAL1B[US  A  prandio. 

Acto:   13.  »ivii.is.icü. 

15  3(ij  ^ab  ben  lieben  §@9i9{n  aiiä)  lieb,  ideo  libenter  de  eo  praedico, 

<|iiia  nuilta  inagiia  mihi  fecit,  et  .scio  vere  mihi  ab  eo  contigisse.  Ista  est 
])i'aedicatio  uiia  Pauli,  quam  fecit  Antiochiae  in  Gretia  in  Synagoga,  ubi 
congregati  ludaei  et  Graeci.  Ubi  enim  ludaei  erant  iuter  geutes,  hnbebant 
Synagogas,  ubi  docebant  et  praedicabant,  et  ad  ipsos  nuiltae  gentes  veniebaiit. 

20  Itfl,  isti  ludaei  ^^aben  bem  (Suangelio  muffen  bienen  unb  ©c^ulen  anridjtcn, 
ut  Apostoli  iuvenirent  ludaeos  et  Graecos,  qui  amplexuri  essent  Euangelium. 
Sabbathum  erat  eoruiu  Sontog,  legebant  Moseii,  prophetas,  post  incipieliat 
ad  ho.s[)ites  Paukim  et  Barnabam  dicere,  si  quid  haberent,  ut  annuiiciareiit 
|iopulo.     Ibi   Paulus    surgit    et  loquitur   de  Christo    unb   !ompt    enbli($  auff 

25  biefc   tüOlt:    'Viri    generis    Ab[raham'  i.e.  qui   etiani    in  Deuni    (•rodiiiit,s(vn.  13,2c 

S]  Tertia  feria  paschatis  Acto:   13.  jHJA.ia.seff. 

Ob  man  mein  mol  entraten  !an,  l)ab  ^ä)  boä)  ben  .Sjevvn  auc^  ein 
lüenig  lieb,  aber  ni(^t  fo  feer,  wie  3($  toolt  unnb  folt,  T)enn  er  mir  Uiel 
gut -3  getfjan,  !Irumb  lull  ':^)d)  i()n  and)  loben.    3)icfe  prcbigt  bat  '^^nulnS  getbaii 

30  ^ü  'J(ntiod;ia  in  ber  ^jubcn  'Sd;ulc,  Wie  fic  bann  l)in  unb  »uibcr  !ird)cn  nnub 
©diulen  Ratten,  ha  fie  sufanien  femen,  babin  ben  öiel  ^nben  !amcn  unnb  hai- 
mort  boreten,  lafen  TOofcn  unb  propbeten,  ^lad)  bem  bic  gclefcn,  tritt  ber 
Cberft  auff  nnb  beift  5pau(iini  leren.  S^araujf  bi-'bt  'IhiuIu'^  an  Don  eint  Man, 
ben  6ott  gcfd)idt,  (5()ret  bie  :J^nben  mit  1  fdjoncm  namen:  ^\i)t  feib  finbcr 

:;.'.  *^brul)aiii,  unb  il)r  t)inben  feib  and]  ha\\i  fönten,  C'wä}  ift  bav  Wort  biefey  \)eiU 

iiiutiiexi  aßcrfe.    \IA\  24 


370  ißtebigten  be?  !^a\)xei  1644. 

R|  e'^ren  fie  auff»  aEer  t)ci"rlid)ft.  Filii  Ab[rahae  et  vos  gentes  accessistis 
siVfl- 13. 26  disceiites  Deum  agnoscere  et  tiniere.  'Vobis  missum  verbum.'  Heri 
ctiam  aud[iviimis,  ubi  Petrus  sie  dicit,  (juod  Deus  filiis  Is[rael  praedieatiouem 
do  fide.  Hie  coiisouat  Paiil[u.s  et  dicit:  Dens  luisit  eis  verbniii  saliitis, 
sipg.  10, S6  sicut  Pet|rus:  'verbum  pacis'.  Aud[ivinius  hanc  fuisse  odiosam  praedieationein  ^ 
Tiidaeis,  ((iiod  Deus  nid)t»  fol  fenben  quam  pniedicationeui.^  Expeetarunt 
regem,  qui  sit  Dominus  orbis  terranim.  äBnä  iDort?  Ideo  ift§  tieibrieslicfj, 
quod  PetLi-us.  Et  Paulus  maäjtB  iDoI  unnutilii^er  unb  ücrbrieolid^er  <|uain 
Petrus.  Misit  verbuni  praedica[tionis,  doct[rinae,  quae  est  l^etlfam  unb  feiig, 
fan§  t)o^ev  lüc^t  nennen.  "S'erbum  dicitur  gnaben,  pacis,  ()eil5,  re[missii.iiis  u> 
p[eccatorum,  vitae,  quod  vorat  mortem,  delet  peccatum,  lefd^t  %iU,  aperit 
coelum,  Petrus:  'verbuni  pacis'.  Hie  'verbum  salutis'.  ^ft  ücrbrie§li(^  et 
ludaeis  nid^t  leiblid^  uihil  mittere  quam  verbum,  quod  dou  solum  ludaeis, 
sed  etiam  gentib[us.  Petras:  omnes,  qui  credunt.  Patd[us:  fil[ii  Ab[raham 
et  oiuues,  qui  timeut  Deum.  Non  ideo  aedificaverunt  Synagogam,  ut  gentiles  i6 
folten  inen  gleich  luerben,  ut  fierent  Dei  pop[u]us  ut  ipsi.  Sed  ideo,  ut 
doccient  eos,  ut  essent  Domini  super  eos.  Sed  Paul[us  gretfft  uuöevnunfftig 
brcin  unb  mad)t§,  bog  verbmn  salutis  nicf;t  leiben,  quia  loil  faffen  in  ein 
fluuipen  ludaeos  et  gentes.  S)a§  taug  nic^t.  S)a  »oivb  nic^t  anber»  brau-?. 
Sic  propiietatum  per  omnes  prophetas,  )ol  f)eiffen:  per  verbum  vult  gnebig  so 
fein,  [jelffen,  habebis  pacem,  remissionem  p[eccatorum,  ascendes  coelum  liber 


')  Cfben  S.  363,  -J. 

sigefatib,  geftern  tjaben  Iviv  gcI)ovt  in  prop'^cten  pvebigt,  5^q§  Sott  beut  öoldf 
t)at  ein  prcbigt  gefonb,  2lIfo  ftimmct  I)ie  nuc^  ipaulus,  nennet?  ein  luort  be-; 
t)el)ly,  'iihx  bis  tft  ben  Zs^ihm  ein  fel|am  pvcbigt  geluejen,  ha-i  ®ott  ifjncn 
nur  ein  inort  folt  fc^itfcn,  eineö  tonig§  »oarten  fie,  noc§  mad^t  \iä)  auä)  as 
^4>nulu§  Ijic  fo  erW.  iöal  eurf)  gcfanb  eine  f)cilfame  lere,  ein  Iroit  be-5  Ijel)!-?. 
3nt  ueluen  leftanicnt  l)eift  bao  ©uangelium  ein  loort  bev  gnaben,  leben,  felig= 
«H.  10, 36  feit,  'ijt\0,  ein  luovt,  boS  bie  gellen  jubricEit,  ^imel  aufftl^utt,  töort  be§  friebe§ 
nennetS  ^^etru»,  ®a»  ift  afier  ben  ^uiben  Derbrießlid) ,  Sqä  ©ott  ifjnen  nur 
lüil  ein  inort  beö  ()el)Iu  fii)iäen,  ba§  tvoU.cn  fie  nit  f)abeu,  eo  taug  nidjt,  so 
Darumb  l)ahen  fie  bie  Sd^ulen  nirfjt  jugerid^t,  bo§  bie  tjeiben  i[)nen  gicicfj 
lücrbcu  nnnb  einerlei)  erb  bef outen,  Soubern  fie  iöoltten  l)errn  nunb  nieiftcv 
blel)beu,  bie  t)cl)ben  aber  fned)tc,  !:pauln§  n)il§  in  ein  teig  baden,  öeibcn  unb 
gilben,  in  ein  flnm^jeu  loirfft  ers,  ba«  gefiel  iljnen  nidjt.  3J[ber  gleid)>ool  luirb 
uid)t§  anbcr§  brauS,  gott  !^at§  alfo  georbcnet,  ba§  er  bur(^§  ioort  Inil  tinber  3r. 
gotteS  nnb  erben  machen.  S'ev  ^vnbe  Ijort  >üol  boS  Inort,  aber  baö  leben,  l)ei)l, 
friebe  fil)et  6v  nidjt,  fonbern  ba-S  Uiiberfpict,  beim  gleidjlüol  muS  ;Ad)  fterben, 
t)cift  ba§  tüort  be§  lebenä?  :^\tent  Cft)riften  ninffcuu  !reu^  tragen,  Wo  ift  benn 
ber  frieb,  \vo  ift  biegnab?  (vc-  fol  rieiffcii  Uunt  Ubi'w,  lieilö,  fribeu  nnb  aller 


9lt.  10  [15.  aprii].  371 

R]  a  Diabolo  et  Dominus  omnium.  Verbum  audio.  Sed  Paulus  est  honio,  noii 
Video  salut«m,  gratiam,  laetani  pacem.  Sed  plane  contrarium,  quod,  quando 
baptisatus,  efferor  ad  sepulehrum.  An  haec  vita?  Non  video  paceni,  inio 
crucem,  unglüd  unb  t)er|leib,   ubi  gratiaV     Imo  Dens  nulli  tani  infensus  ut 

5  Chi-istiano,  qui  hoc  verbum  audit.  @§  fol  ^^eiffctt  verbum  pacis,  vitae,  salntis, 
Unb  e§  tf^utS  auä).  Sic  responde:  Filii  Ab[iaham  et  omnes.  Dens  misit 
hoc  verbum,  Non  Imperator  Ro[raanus,  Caiphas.  Dens  hoc  verbum  loquitur 
et  niittit,  aununciat  per  fratres,  sororem  et  honiines  infirmos  et  dicit  verbum 
saiutis.     Gerte  ludaei   deberent    scire   ex  Script[ura  sancta,   quod  Dens   non 

10  mendax.    Quicquid  loquitur,  ba§  mu§  gcfd^e^^en,  c§  ftell  fic§  fo  itiunberlid^, 

<|uia  non    mentitur.     Dicit   ad  lordanem:    'Audite  filium'.     Habetis  verbum  üJintid.iT,  5 
pacis,  sahitis,  oB  bu  ftirftcft  peste,  man  !opfft  bid^,  l^alt  feft,  fifie  Quff  mid). 
S)o§  luott  tft  mein,   etsi   moreris.     Ego    promitto   tibi  vitam,  mors  jol  nnr 
somiius  jetn,  modo  non  dubites verbum,   quia  non  homo  loquitur  ut 

15  Rex,  sed  Dens:  per  quid  creavi  coelum  et  terram,  Solem,  Lunam  et  te?  jc. 
Ubi  fui  et  omnes  ante  100  annos?  nee  matres  natae,  ein  lauter  nid^t§,  ubi 
et  quid  coelnni?  Nihil.  Per  quid  fecit?  'Dixit',  et  facta,  ha  ftunbS,  ha 
Stellae,  ba  !am§,  SSatom,  tl^iet,  ba  taxatn  [ie.     Ideo  lougc  alia  res  verbum 


14 ]  ein  Wort  7mclujemali,  Kniesbar 

s]  felig!eit,  unb  tl^utS  aud^,  @ott  ^at§  gejanb,  ift  ntd^t  ein§  fonig»,  fonbcru  (Sott 

20  rebets,  unb  fo  freunbtli(|  unb  lieBIid^  burc^  bein  btuber  unb  fd^Joeftev,  unb  ift 
fein  Jüoit,  ©Ott  ahn  ift  fein  (ugener,  e§  mu§  gefd^efju,  lüa§  er  rebt,  eS  fteü 
fic^  fo  UiunberM),  tote  e§  Jool,  @r  fagt:  'Huuc  audite',  .^l^r  "^oBt  ba§  tüort,  »intni.  u.r. 
Icftu  h\ä)  nSer  bunden,   bu  fterBeft,  l^alt  feft,  fi^e  auff  mic§,   ba-3  loovt  ift 
mein,   bu  folt  mir  nit  ftevben,  fonbern   e§  fol  bir  unb  mir  ein  fÄ)laff  fein. 

2.1  %m  ^sä)  nit  ein  5J}enf($  bin,  bet  ba  rebt,  fonbern  ©ott,  rtoburd^  t)a6  ^ä) 
f)imel  unnb  erben,  5Ronb  unb  ftern,  auc^  bic^  gcmadfjt?  loo  finb  >oir  geloefen  ^ 
gar  nii^t»,  fonbern  'dixit',  (ix  \pmd):  fom  ^erfur,  l}imel,  erben,  tl)ier  unb  Oit)e, 
ba  tams.  (js  ift  ein  anber  bing,  ba§  burd^  @ott  gerebt  toirb  benn  burd) 
^JJienfd^en,  ha§  »oir  alfo  gebenden:  3(|  ful§,   h^eiS  3<^  t^ol,  ftirb  Ijin,  ftirb 

30  f)er,  05ott  hiirb  mir  nit  liegen,  )oa§  ift  ©ott  gegen  ....  loa§  fragt  @r  nacf) 
bem  nic^t»?  e»  mu§  borf)  [)crfur  fomen,  trenn  er§  fptid^t,  9lacf)  beut  tob, 
nad^  bem  fterben,  bo  mic^  bie  maben  freien,  fan  @r  mic§  tnol  Ijevloiber 
bringen,  tuas  ift-S,  haxau%  ünb  gemad^t  loirb?  (Sin  tropfen  blut§,  fonft  nid^t-S, 
föotteS  toort  ift§,   ba§   mad)t   unb   ertjelt  bie  (^reaturn.     Soldes  aber  UioUcu 

3f.  3uben  nid^t  Oerftef)en,  3lod}  t)eift§  ein  töovt  be§  ^el)Is,  \r)Mß  mer  ift  bcnu, 
tuenn  (55ott  fagt:  2)o  ()aftu  erben,  ©onn  unb  Stern,  loa?  ()ulff  mid^s,  loenn 
3d;  n\d)t  tuuftc,  bo5  ^^d)  leben  foltte.    M)  >nil  lieber  ein  toort,  bo^  m\d)  fclig 

30  ...  .]  11.  |.  fl. 

24* 


372  $Tebtgtett  bei  Sattel  1544. 

R]  Dei  (ab  ipso  vel  ore  hominis  vel  asinara)  quam  hominis.  Sive  habeam 
mortem,  ungiiab,  (juicquid  tandem  est,  iaculca  verbum  corde  et  die:  ^^ 
fterbe  ba^in,  Dens  mens  non  raentietur.  Quid  mors  erga  Deum,  quid  curat 
Nihil?  Quid  fuit  coehim,  terra  aute  ereationem?  Xihil  curat  istam  moitem, 
in  qua  vermes  me  vorant.  Parentes  addunt  ad  iufantem  guttam  saug[uinis, 
et  ossa  phis  sunt  quam  ista  gutta.  Sed  dei  verbum  dixit:  2)0  loerbe  .... 
ludaei  non  pot[uerunt  ferre,  tarn  e.xiguum  douum.  Sed  max[iraum  muuus 
Deum  mittere  verbum  saletis,  ut  hie  dicit.  Non  verbum  inferni,  Diaboli, 
peccati,  sed  salutis.  ^\t  öiel  me^r  gefagt  quam  dicere:  hie  habes  coehim, 
terram,  Solem  et  omnia.  Quid  prodesset  mihi,  si  muudus  totus  raeus,  si 
nou  speranda  vita  post  haue?  Malo  verbum  habere  verbum  salutis  quam 
illud,  quo  creavit  Coelum,  Solem  jc.  et  tarnen  in  periculo  mortis  versatur  jc. 
Nolo  ista  omnia,  sed  verbum  salutis,  vitae.  His  verbis  loquitur  Pet[rus, 
(|uib[us  Paulus  verbum  salutis,  quod  souat  aeternum  gaudium  et  dat.  Qh 
ftc§§  lefft  Qnber§  anfeilen  utib  fulen,  non  credo  tibi,  sed  Deo,  qui  dicit:  in 
hac  putredinc  et  vermib|us  iaeet  tua  vita,  utlb  folt  leBett  ideo.  (juia  credidisti 
meuni  verbum  verum  habere,  habeo  mac^t,  ut.  quod  dico,  verum  sit.  @§ 
oetjc^tna^et  ben  ^u^^n,  bQ§  fie  auff  ir  lange  t)offnung  ntc^t  mei)x  joHen  fliegen 
i|uam  verbum  et  similes  fieri  gentil)[us.  'Vobis  dictum.'  Ideo  accipitc, 
'qni  Iero[soljnnis',  bic  f  [urften,  Üiegenten,  deb[ent  scire,  docere,  sed  persequuntur, 
legiint  omnib[us  Sab[batis  voces  prophetarum,  quomodo  didicerunt,  cum 
noluerunt  ag[noscere  ben  SBortBringer  et  cng[itaverunt  ventunim  in  equo 
aureo,  et  accipias  gentiles  jc.  quid  fac[tum?  nou  agnoscebant,  non  intelligebaut 


6  .  .  .  .]  ein  Wort  nachgemalt,  unhshar         20  persequuntur]  persequitur 

Si  madje,  benn  ha?,  er  mir  bas  ioort  geBc,  baburc^  (Sr  ^imel  unnb  erben  gefdjaffen 
()ot,  So»  QÜe§  ^aben  totr  ond^  gcftern '  gel)ort  eben  in  ber  mun|  unb  gepreg,  -a 
bQ§  fei)   ein   h.iort  bcS   frieben,   bc5  einigen  9ieid^g,    be§  lebcnS,   baran  foltn 
gleuben,  o6  bu  fdjnn  ein  anberc-  fifjeft,  Xen  unter  ber  erben  ügt  mein  leben, 
barnmb    ba§   gott    toarf)Qfftig   ift   unb  tan    nit  liegen,    fonbern  Inirt  gett)i§ 
gef(f)ef)en,  "mal  er  tierl)eifjen  I)at,   (5ucf)  iftä  gefanb,   ncmbts  an,  %\t   t)ocf;= 
gclerten  f urften,  9iegcntcn  jolten»  tniffen  unnb  leren,  fo  ncrfolgen  fiei,  'Jllle  30 
SabOatt)  lefen  fies,  aber  fo  ^aben  fie  eg  gelernt :  So  fie  ntt  tenneten  ben  toort 
t reger,  ben  tuort  prebiger,  fonbern  Uiorteten  ein-?  grofjen  fontges,  füren  fie  jn 
nnnb  urtel)In,  nerbammen  ben  Ctjriften,  ben  fie  prebigen,  £afen  bie  propV't'!" 
Dom  TOefsia  atle  Sontag,  Sae  üoIdE  märtet  aud;  branff,  63  mar  fein  prebigt, 
e§  ftnnb  brinnen,  mie  5]le^ia5  folt  fomen,  nod)  fjettcn  fie  ein  feil  über  bie  35 
äugen,  fa'^en  nit,  fo  bod)  bie  gantse  fdjrifft  fagt,  6r  folt   ein   prebiger  fein, 
Srumb  faren   fie  ju,   Ijengeii  ano  freulj  unb  erfüllen  cl'en  bov,   ba;  fie  alle 


')  Oben  S.  :ir,7,  loff.  Jy/f'. 


9Jt.  10  [l'i.  9l()til].  373 

R]  prophetas.  Sed  iudicaut  et  damnaiit  cum  Christum,  de  (juo  leguut,  (piod 
victui-us   et   coustitutnrus    regiiuui    et    liheiaturus    populum,   et  hoc    8iiig[uns 

Sab[bati.s.  3loä)  fa'^en  fic  ben  pvoptjetcn  iiidjt  rec^t  unter  btc  ougen  et  loijue- 
bantur  de  corporali  regno,  cum  tarnen  ibi  scribitur  Fore  praedicatoreui  et  per 
5  verbuin  salvare  credentes.  Ideo  non  intelb'gunt,  ideo  occidunt  suspendeutes 
in  cruce,  et  sepelitur  per  iioe,  quod,  quaiidu  oceiderunt,  crucif[ixeruut,  implerunt 
!^cript[uram.  Sic  papistae  scribuut  et  ciamaut  de  reguo  Christi  et  per  hoc 
absolvuut  scripturam  et  non  experientur,  douec  ilhicescat  dies.  Pauluiu  fol 
mau  mit  gluenben  saugen  äureiffcn,   ipii  audet  d[iccre,   quod  bic  OBerfteu 

11)  '^Cnn,  potiss[imi,  doctisSLimi,  bie  foUcu  pupuhmi  leveu,  et  taineii  sunt  isti, 
qui  prophetias  inipleut  et  occiduut  Christum.  Odiosa  pracdicatio  contra 
mag[istratiüu.  S)q§  l^eifft  l^iuetu  grieffen,  licrbammen  mit  eim  luort  baä  gL^iftltcTj 
vcgiment  JU  ^c'^l'fL^lsill  ^^  omnes  Reg[es  et  dicere:  estis  5!)lorbeX'  Messiae, 
cum  venit,   occidunt,  et  tarnen  de  eo   semper    praedicatum.     Sic  liodie   sunt 

I.^  Tudaei :  legunt  in  Ecciesiis  suis  bie  Befteu  tnoit.  Omnipoteus,  mitte  propter 
misericordiani,  gratiam,  gute,  luorl^eit,  *^tb[vn^am,  3)atiib,  mitte  Davidis  Kiium. 
örBotme  m\^  offt,  cjuod  fo  ernftlid^e,  ^ei|Itd)e  toovt,  per  hoc  öerftuti^len  uub 
DCl'moIeb[eien  et  occidunt  sicut  patres  eornm.  I.egerunt,  inquit  Pnul[us, 
proph[etas   et  tarnen  ista  verba  Spiritus  Sancti    non  intel][exeruut    unb  eben 

^0  ben  gemengt  axiB  ^ol|,  quem  praedicanmt.  Sic  hodie  flud^eu  iu  über  alle 
mQ§  et  tarnen  orant,  clamant,  ruffen,  '^eiffeu  ^urüub  uub  oEen  uamen,  quo 
fc^enblic^.  Nostros  inicros  jufted^eu,  tantum  ideo,  quod  nonien  Ciu-isti,  tüeil 
fic  auff  in  getaufft,  quod  Sfirift,  fo  mua  (jerl^alten.  Et  si  possent,  omncs 
delerent    et   Tiovum    testa[mentum  ....   laug  3nafcf)eu,    et  tamen    orant,    ut 


20  quem]  q         24  .  .  .  .]  ein  Wort  nachgemalt,  unlesbar 

«1  25  ©ontoge  prcbigen.  ?nfo  tf)ut  audj  uufcr  'Äipft,  lefeu  ba§  ßuaiigeliuin  alle 
tage,  toic  faljrf)e  ^4>rop()etcu  tomeu,  umib  jic  finby  felber.  Seu  ■Itanium  folttcu 
bic  ju  3e»-"ufalem  ju  fturfen  jurilfeu  f)a'6cu,  ba§  er  alfo  borft  Don  il)n  prebigeii 
fo  lierbric^Ii(^,  DJotf;  iftS  Inar.  JaS  f)cift  hinein  gegriffen  big  über  bie  !uiicf)el, 
unnb  nerbammeu  auff  ein  biffen  aEe  l)od;gelcrten,  ba§  fie  alle  ©outag  (5l)riftum 

3«  prebtgeu,  bo  er  foiupt,  fc^lagen  fie  it)u  tobt,  baö  ^eift  tro|igIt(fj  bcm  gauijeu 
Siegtment  inä  maul  gegriffen,  5nfo  tl)uu  fie  noc^,  fi^rcicn  olle  tage:  %ä)  lieber 
@ott,  feubc  bo(^  nmb  beiuer  guten  »Darljeit  miüeu  bctu  ©ou  Sobib.  65  er= 
barmet  mt(^,  't>a^  fie  fo  ernftlic^c  luort  rcbeu,  uub  eben  bamit,  ha^  fic  fo 
beten,  leftern  fie  Weffiam  gteit^  h)ie  föoipl)a§,  .Sjannas  uub  bie  ©djrifftgelerteii, 

3''  ©ie  flucf}en  \^m  unb  .jufc^euben  il)u  über  bie  ma^e,  fo  fie  boc^  beten :  IRe^iaö 
ift  1;a0ib'J  ©on,  uub  flud^cn  it)ni  bod;,  t)eiffcu  il)n  ein  l)urutiub,  bcrn'^aut, 
hjo  fie  aud)  unfer  finber  Iriegen,  pfrinteu  fie  fie,  uub  muffen  |er  (;altten,  nur 

28  gegtificiil  gcgaftcii 


374  *J3rcbigten  bti  Sol^teä  1544. 

K]  \euiat.  Verum  Messias ,  i^ui  promissus  per  omnes  propbet[as ,  et  viileniut 
iniraciila,  et  taiuen  eiim  TjurÜnb  et  inatrcm  l^ur  et  volunt,  (jiioiiiodo  ipsi 
beuten.  Ideo  Paul[us  liefet  üevbvieölic^  tejt  ben  Dbevften,  vegenten,  «luod 
narren,  non  intellig[unt  prophet[a(s  unb  erfüllet  mit  irem  '6reu^[tqe'.  3ft  inen 
■3*""3o.'3a'I)errIi(3^  flnug  geprebitjt:  '®ud^  ift  bog  hjort'.  S)a  iuirb  ni(it  au§.  'I':t  5 
iiou  üCc[asioiU'm  niurtit;.'  'Huuc  excitiivit."  'Unb  uos.'  Alii  omnes 
Apostoli  et  discip[uli  et  ego  et  Barnabas  apud  vos  hoc  auuuuciaiuus, 
promissioneiu.  Vos  estis  fratres,  quib[us  Dens  iniplevit  prouiis[sioneni, 
(juae  facta  patrib[us.  Promissus  eis  Messias.  Dei  promis[sio  est  in 
prophetis.  Paui[us:  hie  onmes  piomissioues  sunt  impletae.  Christus  10 
inortuus  resurrexit  i.  e.  omnes  prophe[tae,  patres,  Apostoli  ftimmen  mit  unö 
Christiauis  ex  gentib[us.  gragftu,  loo  nnfer  lere  geprebigt  fet)?  Lege  hie. 
Christus,  Mariae  filius,  crucitixns,  excitatus  a  morte.  De  iioc  praedicant 
Apostoli,  praedix[eruut  prophetae  et  patres  desideraveruut  hunc,  et  dos  hodie 
praedicamus,  scilicet  Dei  filiiun  et  Mariae,  (juod  credentes  in  eum  salvi  is 
fiamus  et  alioqui  per  nihil.  Ego  nou  sonmiavi,  sed  ex  hoc  lib|ro.  Num 
est  haeresis?  Imo  dicit  papa:  Joie  tan  i(^§  ^o^er  belüeifen?  Omnes  prophetae, 
fetev,  Apostoli  testantur  hunc  Messiam,  et  cpii  audit  hoc  verbum  salutis, 
vitae,  habebit  certiss[ime  vitam,  ut  souat  verbum  non  obstante,  quod  aliter 
appureat.  2)Q§  ift  ftavd  öetoeifet  unfern  ©lauten  et  papam  cum  sua  doct[riua  20 
in  abgrunb  ber  tjell.  Invocavimus  Sanctos,  etiam  eos.  quos  nemo  novit.  Ita 
replevit  Diab[olus  muudum  idolatria,  et  ibi  nulluni  verbum.     Certe  praedi- 

S]  boiumb,  bai  fie  ouff  ben  ncmen  getauff t  finbt.  -JJod)  tcotten  fte  gefet)en  fein, 
ba§  fie  be§  rechten  ^Jleffiac  toarten,  ja  ben  fie  malen,  ben,  ben  il)n  (Sott 
fenbet,  moUen  fie  nit  Mafien,  Srumb  lift  iljn  $aulu§  ijii  ein  fil|igten  tcrt,  -'s 
■Sag  fie  eben  ben  ß^rtftum  fo  jcmmevtid^  ertoutget,  ben  fie  Baten,  @»  loirb 
oEeu  gelefen  unnb  IjaBcnS  mit  i^icm  urt^et)l  erfuKet,  fo  fie  bocf)  fein  urfnd) 
l)etten,  S)en  t)Qt  @ott  auffcrmedt,  be-5  finb  incl  jeugcu,  mir  andj  oerfunbigen 
@uc§  bie  bcrtjeiffung,  \>aS^  fie  @ott  uns  feinen  linbcrn  erfüllet  f)at,  :^i}x  feibtg, 
lieben  Brubev,  Qua)  f)ot  er  ein  IReBiam  tierl)eiBen,  ®ott§  üer^eiffung  ftel)t  inn  30 
piüpf^eteu,  mie  nnd)  geftern  5pcttu§  fagt':  l^ic  prop'^eten  finbt  crfuEct,  mie  fie 
eS  gcfagt  l)olien:  9ltle  propf)ctcu  ftimmen  mit  nny,  moUen  mir  ^eugen  (jaben, 
fü  fe^t  in  bie  oc^rifft,  S)o  jeugen  mit  unl  alle  prop^etcn  unb  üeter,  S^'ic 
ifaim  alle  gleubet  an  ben  ^e§iam.  ©old^cs  aQc§  leren  hjir  i|it  aud),  has  er 
©otteö  ©DU  fd),  bnrrf)  mcldjen  bie  glcutngeu  fclig  merben,  S^enn  l)ic  fte[)t§  35 
eben  alfo,  marumb  ftrafft  mir§  benn  ber  SSapft,  ba§  fe|erel)  fei)'?  Sitte  *pro= 
Poeten,  apoftel  fdjreieu,  ba«  mir  foKcn  burd)  ba§  mort  ba§  leben,  l)cil  unnb 
feligfeit  f)obcn.  Sa»  ^cift  ftard,  gctimltig  gnug  bcmcift  unfcre  lere  unb  gnug- 
famc  jeugen  gefurct,  S^argegen  ber  iBapft  bie  luelt  mit  Slbgotterelj  erfüllet, 


')  Oben  S.  365,  10.  Sit. 


9[r.  10  [l.V  91^.til|.  375 

Iv]  candum,  (luod  omncs  patres,  projilietae  K.  Idem  vcrbiiin  et  opera.  Num 
nihil  faciendiim  quam  aiidire?  Non  hoc  dixi  nee  prophetae,  Apostoü,  seit, 
quid  quis(juc  debeat  faecie.  Sed  hie  lo(|uitur  Paul[us  de  audiendo  verljo 
salutis,  vitae.    Quod  houestam  vitain  i|nis  ducit,  non  ideo  corani  Deo.    Non 

5   dioimus    hie   de   offitio   euiusque,    quoinodo   'Jltnften   foUctl  bte  Sßelt   ftC^tcil, 
ift  nÜe»  I)ic  lübben,  es  gibt  iiid;t  Ijcit,  leben,  gnab,  tantum  uniun  vorhuui  dai 
ista,  ut  et  post  dicit.     '(S§  fe^  euc^  ilinb,  (|Uod  annunciatur  re[missio«p(i.  is, 3s 
p[eccatoruni  et  ab  umnib[us'  k.     ©1)  maä)  bid)   unnii|,    liebcv  5pauTc. 
Multa,  inqnit,  sunt  in  lege  Mosi,  sed  per  hoc  nulluni  potuistis  salvari,  cuK-uin, 

1.0  Ceremo[nias.    S)n§  ^eifft  Ijinetii  gegriffen,  non  solum  jd;ilt  poutif[ices,  (|uod 
non  ititellig[unt,  sed  cnieifixo|runt.     Sed   pono,   quod  intellexerunt  et  Mosen 
cum  oninib[us  praeceptis  servarunt,  tarnen  non  salvantur.     Paule,  ba»  ift  jn 
\)oä).    S)a§  alle§  ijat  eud)  nic^t  tonnen  ^elffen.    'Per  istum'  k.    Et  '(luisiDn.  1.1,39 
in  cum  credit'.     Quid  ergo  feceruiit  p[atres  vestri  in  lege  Mosi  niib  l)a6eu 

i»  fo   fd^hjcrc  bitrb  getragen?    Math.  20.  et  hi  una  hora.    @t)  foI§  einen  nic^tmotm.au.u 
ticrbrieffeni!    <Jnid  ergo  Moses  fccit  scribendo  legem?     3(Hd^t§,   qiiia  tantum 
'per  istnni'.     Hoc  fecit  Moses,  docuit,  (piid  ego,  quid  consid,  reete  guberuet, 
ftraffe  bofen,  fi^u^  fromen,  pater,  mater  jie'^e  Itnber.    Et  quisqne  frteblid) 
lebe,    qui  facit,   salvatur?     Non.     Quid    ergo  facio?     Dens    vult,    ut  honestc 

20  nnb  frieblid)  lebeft,  ut  pacem  serves,  tote  man  on  ba§  t|ut,  lieb  ....  k. 
Sed  bnbct)  nnb  iiber  ba§  foltu  loiffen,  quod  Christus  salvator.  Sic  etiani 
Moses  docnit,  dcdit  eis  piacccp[ta,  ( 'crcmo[nias,  sed  semper  addit:  Expectate 


20  über  h)ic  bU  lirf)  steht  iiliu(iiii  ^ictt  man  nili^t  '^auä  Söcib         .  .  .  .]  ein  Wort  nac/i- 
ijemalt,  unlesbar 

f>\  TarDon  nid^tS  inn  bcr  ©(grifft,  ©0  mn^cn  Iniv  gleic^irol  prcbigeu,  Inao  bie 
'.patvinrc^cn,  'l^opfietcn  unb  ?(j)ofte(  gelcvt  f)abcn.     SÖic,  jol  iiinn  beim  ni(^t§ 

■■!:•  tljun  benn  gleubcn?  1?a-s  fog  Osd)  nod^ '^^anlnS  nirf;t.  ©n  ^Kegenl  fol  rcgircn, 
ein  fra^u  if)r  f)an»  auff^altten,  "l^aöon  veben  ioir  f)ie  nit,  laffen§  inn  feim  luefen, 
ey  ift  gring,  gibt  nit  gnab,  f)cil  nnb  leben,  fonbcrn  ba§  tnort  f^nts:  ©nd) 
luirb  nertunbigt  Vergebung  bcr  ©nnb,  ©s  ift  lool  Diel  im  gefeti,  aber  bnrd) 
bcr  !cin§  1]ab  i^r  tonnen  geredet  »ocrben.    3)ay  l^eift  brein  gegriffen,  ba§  @r 

w  nii^t  allein  bie  bol)eii  ^^ricftcr  ftrafft,  ol§  betten  fie  cs  nit  Derftanben,  fonbern 
fic  l)aben  nit  tonnen  baburd)  feiig  »oerbcn,  allein  burd^  biefen  ßtjriftnm.   Mn 
an  il)n  gleiibt,  ber  hJtrb  gereift,  toa§  '^aben  benn  unfer  öeter  gemadjt,  bnä  fie 
fo   fd}>iicr  bnrben  getragen?    lliatf).  20.  nutrren  fie,   folt§   aui^  ein  nit  ner^wnttiiM. i.^ 
brieffen,  ba§  bas  nic^tö  fol  fein?  iHbcr  in  fumma  c§  ^ilfft  nid)tä,  Durd)  bcn 

35  ^JJiefiiam  muffen  Ioir  feiig  toerben,  SBaö  l)at  benn  5J{ofe-3  getf)an?  6r  leret 
ge[)orfom,  frieb,  jud^t,  ef^re,  toie  ein  frommer  prebigcr,  aber  bnbnrd)  Uierben 
>t»ir  nidjt  feiig.  ®ott  Jril  aber  bie  3ud)t  l)abcn,  l^aS  bie  9{egimcnt  erl)alten 
lücrbcn,  gott  »oil  ein  eljrlid)  leben  ()abcn,  di>n  baruber  foltu  auc^  ba§  Ijaben, 


37G  ^vchialcit  bi'3  3nt)tc§  1544. 

Rlluiiic  viriim,  proinitto,  iiromissus  i)utrib|us,  huiic  sperate  nioritiiri.  Sic  Moses 
fecit  als  fidelis  unb  fiomev  prebiger.  Sic  tlocemus,  iit  ©lauten  iiBen.  Sed 
seniper  addimus:  Non  satis.  Hoc  loivb  ein  enbe  nemeti.  Ideo  iibn  ba§ 
(licinius:  Crode  in  verbum  gratiae,  salutis,  pacis.  Savauff  foltu  l^tc  leBeil, 
tüolf^un  unb  öon  f)innen  faren.  Sic  praedicamnt  patres,  proplietae,  Ai)ostoli,  6 
3?n§  man  fol  from  jcin  et  expcctare  Messiam.  Si  anteai  dicis,  i|uid  opus 
liabeo  verbo?  si  front  Onnsiil,  pater,  \o  biu  \ä)  feltg.  Sic  cogitant  ludaei 
Deiim  dictiiriim:  tu  servas  legem,  unb  fol  nnlac^en.  !I)a§  lütrb  er  laffcn. 
sDiatif)  17, ^ Sed  'onines,  ([iii  eredunt'.    SaS  ift  ber  fd)a^,  scilieot  verbuiu  vitae.     In  terri.s 

ift§  ein  fein  bing  ein  fronter  fonig.    ®ot  lt)il3  l^aBen,  et  placet.    Sed  'liie  m 
(ilius   mens,   iiune   aiidite',    rjui   afFert   verbiim    salutis,    pacis,   gratiae   nieae. 
ludaci  et  papa  fte^en  barouff,   i)at  bQ§  ^er^Ieib  mit  un§  5Jlun($en.    Cum 
voverein,   d[ixi:    Si    servo  ista,   habeo   vitam  aeteruam.     'S)a§  ift  ])apa.     Ita 
extiuxit  Christum  ex  cordib[us.     Tameu  mansit  textus  baptismi.     Ideo  grati 
sitis,  habetis  opulenter  verbum  et  opt[imos  Doetores,  accipite  cum  gratiarum   ir. 
actione,  quod  visitavit,  unb  t^ut  auc^  um6  feinen  loitten  etluaS,   Ut  Dens 
non    irascatur  et  iterum    mittat  falsos  Doetores,   qui    adsunt,    Si    ingrati   et 
uon  iiouorem  hab[et  verbum.    Omiies  creaturae  eorani  Deo  nihil  erga  verbuiu. 
Si  daret   omnia,   quae   muiidus,   funb    ista,    ba§  pro  thesauro  (joltcn:    multo 
magis  verbum  salutis,   quod  est  Deus  ipsc.     £)  ha§   l»ir§  ntd^t   gebeniJeu,  -m 
gleuben.     Sumus   ut   ludaei,  qui  legerunt  et  non   intell[exeruut  et   legentes 
im})leverunt. 

S]Sa§  S'^efU'S  6f)riftu§  fei  bein  '^etl,  bur($  ben  foltu  feltg  Serben.  Sa§  '^at 
'Fcofcy  aud)  gelerct:  luarttet  auff  ben  5[Ran,  er  fol  fomen,  aitff  ben  I)offct, 
aiiff  bo'3,  iDcnn  3^r  ^ie  auffl^oret  ju  leben,  loiffet,  )üo  i^r  bort  bleiben  25 
moget.  S)a§  leren  Wh  l^eutigS  tage§  cmä),  erfobbern  ein  jut^tig  leben,  aber 
biVi  lüort  beä  lebenS,  frieb§  fol  unfcr  jjuOcrfidjt  fein,  Sarauff  nur  bort  I)in 
faren  tu  freuben  uunb  iuglid}cm  geluijfcn,  '4-*öutit'-'  legt  f)ie:  -'fif^t  nUciu,  bic 
eä  nit  oerftanben  l)aben,  fonbern  aud^,  bie  cä  oerftanbeu  l^aben,  mifeen,  bai 
fic  baburd)  uic^t  finb  feiig  loorbru,  fonbern  auff  ben  ^c^iam,  c§  ift  in  bcm  i" 
leben  lool  fein,  juc^tig,  e()vtic^,  ge()orfamlicij  leben,  aber  e§  gebort  nit  jum 
lunfftigen  leben,  £0  muffen  loir  ein  nnbern  f(^u|  f}aben.  Sii  luollen  toir 
iiit  gleubcn  im  iBapftumb,  ^sd)  bin  auc^  15  ^m  in  bem  irt^iimb  gelocfen, 
luie  man  mir  and)  in  meint  gelubniö  fagtc:  Unrftu  bas  t^un,  fo  Ocrl)eiffc  ^sd) 
bir  baö  einige  leben.  Srumb  fetb  bancfbar  unb  oergeffet  ber  gnaben  nit,  ba§  35 
il)r  errettet  feib  au§  ber  fiitftcrni§,  locrben  loir  uitbancfbar  feilt  unb  baa  luovt 
itit  in  et)rcn  Ijaben,  aud;  nic^t  bac'  iDort  für  ben  tjof^ften  fd;atj  gotteö  fjaltten, 
fo  InirbS  gott  Unber  nemcn,  Denn  je  bog  luort  ift  ber  fc^olj,  ba§  etoigc  gut, 
2as  foltten  luiv  oon  ^erjen  i:iod)  ^alttcn  unb  itirf)t  oevfolgeu,  luie  bic  Sluben 
gctbnn  unb  bic  ^Proplieten  bruber  crtxntrget  liabeu.  4« 


9lr.  11  [20.  Jrpril].  377 

11.  20.  ■JltJtit  1544. 

^rcbif|t  nm  Soitntng  Qunfimübogcttlti. 

KJ  DOMINICA  QUASI  MODO  eJK.XITI. 

1.  .loh an:  .5. 

'S)a§  ift  bic  Siebe,  ha^  lüir  feine  geBot  I)a(ten.'    De  Klio  siui.    T>ei;  i-^«*-"'.  ^ 
f)[eilt9e  (Siiangelift  3o^anLne§  in  Euaugelio  treibt  l^art  buxä)  nCc  ßap[itel  imb 

6  hJOtt,  quod  losus  Christus  Douiiuiis  noster  sit  verus  Dens  et  hoino,  et  tiicliir 
fulem.  Enint  ut  uuuc,  cum  audirent  tidem  iustificare:  Ergo  iiiliil  fncicnius. 
Contra  hos  scribit  hanc  epistolam  unb  öetTltanet  fte,  i|uod  oportet  ades.se 
vitani  satictam,  vol  tideni  non  veram,  quaiKjuain  bona  vita  uon  nierotur  vitam 
aeteniani.     Sed   tamcu,  si  non  .  .  .  .  ut  credas  ba§,    non  liabct  fideni.     5)ci' 

lu  apffel  unb  35ivn  unb  frud^t  mncfjt  ben  $ah)m  nid^t,  SBiru  Iciib  nid^t  ein 
33alnm:  si  tarnen  pvrum  est,  fo  miiä  er  birnen  tragen,  .(^iub  niad)t  bic  5Jiutter 
nid^t.  Si  vero  matcr,  eerto  tregt  finber.  Sic  in  onniib[us  Crcaturis.  Sic 
hodie  oppugnant  et  volunt  operib[us  dare,  (juod  fidei  est,  metigenS  bnrd)ciu= 
nnber.     Tarnen  audis,  quod  facienda  bona  opera,  non  tanien  obiiviscitur  be§ 

15  t)eilbtftud§,  scilicet  fidei.  Haec  est  dileetio,  (jnnrc?  quia  praeccpta  sunt  ser- 
vanda, Dens  diligendus  et  prox[imus.  S)q§  finb  praecepta  alle.  Si  diligis 
Deum,  nunquam  transg[rederis  praecepta  Dei.  Haec  est  Charitas  erga  Deuin. 
@§  mu§  gel^alten  fein  vel  nihil  prodest  gloriatio.    Ego  sum  Ciiristianus.    Si 


Ö  Vide   praefationein  Lutheii    in   epistolam  lohaunis'   r  '.>...  .]  ein  Wvrl  nach- 

f/ematt,  unlesbar 

')  Erl.  Ausij.  63, 153  f. 

S|  Quasimodogeniti  Anno  44. 

^.o  1.  loannis.  5.  i.  3oö.  s,3 

3o^onne§  f)at  ein  ßnangelinm  unb  (Spiftcl  gcfdjriebeu.  ;;^ni  (Suangclio 
treljbt  er  f)art  burtf}  alle  Ujort,  2)a§  unfcr  i\txx  ^sbefuä  (?()riftuö  icl)  U^arer 
Wott,  trieb  alfo  hm  glauben,  fax  »raren  cttlii^  Unc  i|t,  bic  mcinetcn,  "Dian 
burfft   nit   gute  Inercf  tt)uu,   lucilS  ber  glaub  altcä  tf^cte,   Tiarloibcr   Jdjreljbt 

25  ^'^oonn^-:  6§  mußen  gute  lücrcEe  ba  fein,  loo  ein  redjter  glaub  ift.  Sßo  bu 
bi[t  ein  ünb  gotte-S,  fo  inirftu  aud)  leben  luie  ein  tinb  gotteS,  Ob  UjoI  bic 
friidjt  ben  bäum  nii^t  madjt,  2)cun  bic  btru  mad}t  ben  bauin  nic^t,  5fod), 
ift§  ein  birnbauni,  fo  mu§  er  birn  tragen,  S)a§  finb  bringt  bie  5Jhttter  nit, 
fol  aber  muttcr  fein,  fo  nni§  fic  nuc^  ein  tiiib  tvageii  unb  l)obcii,  %bcn  ber= 

3u  felbeu  prebigt  uergi^et  Sotionncä  niinmcruicr  beS  (jcuptftud'j  be»  glaubcns, 
'2)ag  ift  bie  liebe  ju  (Sott,  "ba^  man  feine  gebott  l)altte'.  töebot  fol  man 
Ijalttcu,  gott  unb  9?ed}ften  lieben,  tuo  bu  gott  lieb  f)aft,  luirftu  fein  toort 
gerne  l)oren,  geljorfam  fein,  lüdjt  töten,   Xns  ift  uu  bie  liebe  ^u  gott,  3)a^< 


378  5ftebigteii  bei  Satjrc?  1544. 

l>']dicit  caro:  Est  ilifiicile  servare  ea,  Noii  geilen,  forgeil,  tobten,  orandum,  (Sl) 
c§  fpftct  jutiicl.  3ft  be^fcr,  \ä)  Ia[)e  carni  joinn,  ftek  :c.  Sa»  !ompt 
I. >!].  5, 3  ]in(Jj  iii(^t  fatucr  an.  Dicit:  'Xon  ^aut  gravia'.  Jaä  ^aBen  bte  ©op^tfteu 
ba'^in  gebeutet,  quod  non  gravia  praecepta,  Ideo  possumus  implere  e.\  pro- 
prii.s  virib|ns.  Sic  dociicruut,  quia  Dens  dicit  per  Iohan[nera:  'Nou  .suut  ^ 
gra\-ia'.  Idco  non  indigemtis  gratia  et  Spiritn  sancto,  homo  potest  ex  uatu- 
ralib[u.s  virib[iis.  ®en  teft  ijdbinB  barauff  gefüret  ut  coeci,  ut  et  ego.  Sed 
interroga  totam  experientiam  imindi,  ''J1t[cifter  .^anfen,  ^"l^iften,  pi-aediratores, 
])arente.s,  ioic  man  juerfeuffcn,  Brennen  Ijat.  ^o-  lei(^tlid),  ba§  mon§  toeber 
mit  fetrer,  ©c^tucrb,  tnoffer  nicTit  [teuren  fan,  unb  aüc  rec^tä'6ud)er  finb  ^u  i» 
meuig.  ^a  luenS  fauffen,  frefjen  k.  Jia  "ii"  ^oxt  inol  ba§  6uaiig[cliDn  nic^t 
gern,  ©o  "Valien  fic  ein  ftürttin  l)erau§  gejtoatfet  et  vidcnt  coimarium  in  luto 
mundo,  quod  üiimis  homo  3utl)nn  ()at,  ficf;  jumartcrt  unb  juplagt  ut  i.sti 
in  Monast[enis.  Sed  coberentiam,  cousequentiam  et  circum.stautiam  tioii 
iiispexeruut.    2)ai  finb  öerbampte  Serer,  bie  ein  ftiid  erau§  stcacfen  «'t  non  >•■> 

1.  ^00.5,4  videut  )iiaecodoutia  et  .•^cquontia.    Hiuc:  'nou  sunt  gravia\     'Omne,   <juod 

uatum.'  ;ui  tnenn  bie  tüur|el  bajn  fomjjt,  ba§  !^elt  ni(|t  allein  bie  ©ebot 
@otte§,  >ed  etiam  vincerc  potest  luunduui  et  viueit.  Ista  nativitas  ridjtet 
baS  au§  et  victoriam  mundi  et  dat  iiaereditatem  coelestem,  vitam  et  omnia. 
Si  Dens  niaudaret,  ut  digito  templum  JC.  sed  si  daret  fortitudinein,  tiau  fit  20 
facilime.  Ttan,  qui  fortis,  !an  ein  C?entner  tjcBen  leid^tlid^  unb  t  fiJicffel 
torn:  Ieg§  cim  ünb  unb  frandten  auff.   Quando  ergo  frafft  unb  ftercte  ha  ift, 

20  daret]  dare 

sibic  gebot  mnijen  gef)oIttcn  fein.  ,^sa,  t-i  ift  fd^tncr,  fagt  fteifc^  unb  Hut,  3(^ 
fol  nit  geiticn,  forgen,  nciben,  jol  gern  Beten  k.  cl),  bo§  ift  aüiu  fd^fticr,  fo 
mer  ftele,  raube,  gei|e  ^äi,  ba§  ift  mir  nidjt  gu  fc^lner,  2}arauff  fagt  r. 
!^vot)onne§:  ©),  feine  gebot  finb  nirf;t  fc^toer,  S!a§  traben  bie  papiftcn  baf)iu 
gebogen,  S^aS  tnir  bie  gebot  \vo\  baltten  tonnen,  2)enn  gott  fage  fclbft,  Tic 
gebot  gotteä  feien  nidf)t  fdjiüev.  Ten  tert  fiaben  fie  fo  gefurt,  iä)  auä)  mit 
gcmartert,bay  bie  gebot  leicfit  fein,  S)o  aber  frag  alle  Irelt,  fnrftcn,  Ijerrn, 
Oatcv,  muttcr,  riditer,  ^endfer  brnmb,  ba^  man?  loebcr  mit  fi^loert,  loa^er  m 
nocf)  felur  tocrcn  fan,  ^f»  ^uenä  f)urerel),  frefferei)  loere,  bo  mot^ts  leicht 
,^ugel)en,  ^oä)  I)at  nmn  loiber  atte  erfarung  fo  fjerein  gefarcn  unb  ein  fprud)= 
lein  berauS  ge,5h)adt,  «'oherentia,  coiLseijuentia  nid^t  angefcl)en,  beii  folgt  baf)er: 
i. 301).  5, 4  finb  fic  leicht  3U  fjaltten,  '2)cnn  alle§,  haB  Oon  gott  geboren  ift'  k.    Cso-  i" 

mocf)ten  fie  leidet  fein,  tnenn  bie  geburt  baju  !ompt,  3lIIe§,  lüoi  oon  gott  35 
geborn  totrb,  ba§  !an  bie  tnelt  nbertninben.  Sie  finb  leidet,  aber  Oiel  bober 
bing  rid^tc'  auä:  Oon  gott  geborn  fein,  gotte§  finb  fein,  '^ai^  er  feine  gnab 
unb  geift  gibt,  toenn  unfer  Ijerr  gott  mir  fagt,  ^ä)  folt  mit  eim  finger  bie 
ürdjen  umbloerffcn,  tourb  Zs^)^  "it  tl)un,  aber  loenn  er  mir  bie  ftcrdc  gibt,  fo 
gef(|icf)t§.     (5i)n  ftardter  baur  fan  ettlidt;  fc^cffel  torns  tragen,  aber  (eg-^  eim  i» 


mx.  11  [20.  Slfvtl].  379 

1!|  io  iftö  Icidjt.  Non  .•^llluln,  iiKjuit,  iiumdata  servat,  aed  otiaiii  miiiuluin  viiicit. 
Quid  luuiidii*'.'  Non  iiuisca.  Sed  cuiu  Domiuo  Deo  sud  iutclligo.  Scv  f)clt 
fjait  Olt  ir,  ecuntra  et  quicquid  est  in  iirnndo,  Qleifl^,  SSIut,  peceatuni,  mors, 
(]iii  munduin  viucit,  oportet  prius  peceatum,  mortem,  Satanam,  fleifc^,  Mut  jlltJOl" 

s  llbcrtüinbeu.  Si  potes  mortem,  Satanam  vincere  unb  touten,  tobtn  mniidi  etil 
fliplitt  fc^lngett,  etiam  servabis  praeoepta  Dei  et  d[icc.s:  @l)c  iä)  Dcnm  eijttvitc, 
luil  cl)e  brau  fetieu  hin  ftrumpff,  et)c  ici)  tueiueu  liebeu  S3atev  erjiu'uctt  luolt 
et  prox[imum.  Sed  fit  coutrariiim.  2C6er  fau  f^aireu,  fragen.  Hi  victi  a 
mundo,  et  Diab[olus   l^nt  fic  unter  fiel;.     Sed  prius  etje  i(^  umB   1  l]tün 

10   tinrcc^t,    ef)e  propter liauc  virtutem  non  habes  ab  Adam,    Eva 

nee  a  parentib[us  nugeerbt.  Sed  'quod  natum'.  Ideo  servat  praecep[ta, 
(|iiia  diligit  Deum  super  omnia.  Ideo  e^e  er  tturcdjt  f^et,  vellet  potius  mori, 
lefft  nlleö  bri'lber,  (juicquid  habet,  et  dieit:  ®I)e  icf)  Deum  erjurttc  et  prox[inio 
fc^obeu  t^ite,   el)e   luil  ttf)  le'ib  brau  fe|eu.    S)o§  ^etfft:  Dei  praeoepta  non 

15  gravia  et  ser\are  non  ex  nostris  viiib[us,  Sed  ba^cr,  quod  natus  ex  Deo, 
non  amplius  Adae  filius.  Ubi  in  peccato,  tob  et  potestate  Diab[oli  natus,  non 
facit  filius  patris,  sed  ex  Deo  natus.  Oportet  Dei  filius  fias.  Si  Dei  filius 
et  Dens  ipse,  fo  tuil  ic^  fcljCit.  Videb[is,  (piid  peceatum,  luors  possit  tltit 
ÜCtKagen,  sed  etiam  tutt  anfec^tcit,  quod  reliquum  in  carne,  quae  non  aceusat 

•io  et  etiam  un§  rei|t:  reittett  unb  behJefien  mag  fic,  sed  non  viucet.  Oportet 
Caput  sit  et  maneat  contritum,  quia  es  Dei  filius,  qui  dieit:  taec.  Dicis:  iä) 
jolt  l^ofjcn,  neiben,  gei|cn,  forgen,  isti  naä)  ber  cl)rc  ftcl)cu,  Ijorftu,  läj  toil§ 


10 ]  zwei  Worte  nachgemalt,  unlesbar 

traitrfen  auff,  tuic  itnntuglic^  iüirb§  i!^m  fciit.  ?Ilfü  fagt  ^\o'^anne§:  ®ie  luelt 
fait  3(|  u6crtt)inben.  2ßa§  ift  Itjelt?  fleifc^  uitb  ilttt,  2;etiffel  iiitb  luas  Seuffclö 
ift,  S)o  nitiS  er  tob,  Seuffel,  funb  iiBcrtoiitben,  ]o  inngS  l)etffeii,  S)ie  Hielt 
uberJoinbeii,  3tlfo  niodjtftu  gotteä  gebot  erfüllen,  baä  bu  fagteft :  (5l)e  ^d)  mein 
liebelt  gott  Uiolt  belcibigen,  c^e  tuolt  ^scf)  bcn  ftruinpff  brau  fcljen  ntnb  tnciiiy 
lieben  tiatern  nnb  erloferS  im  t)imcl,  S)a§  rcic^  ift  nit  öon  cltterit  fomeii  itod) 
ererbet,  fonbern  'h)a§  öon  gott  geborn  ift,  baö  uberhjinb  bie  tuelt',  el)e  c§  gott 
beleibiget,  ef)e  Jnil  eS  fterbcnn,  luer  aber  ftirbt  umb  ber  gercdjtigleit,  ber  ift 
mol  geftorben,  S)n§  '^eift  gotteS  gebot  l^altten  unnb  bie  Iticlt  nbertuinben,  toic 
es  bie  paptfteit  beuten,  auS  iiitfern  frefftcn,  bamit  tl)uti  nidjt,  aber  'öon  gott 
geborn',  Sa  t)eiftS  nit  mer  önter  nitiib  mntter  fon,  ba  >Dcrl)ftu  nic^t  in  beim 
gattten,  aber  »tjenn  '^sä)  gotteä  6on  bin  unb  er  mein  öater,  S)q  luil  ^ä)  fe^cn, 
löas  mir  lüclt  unb  Senffei  tl)nt,  audj  bie  Siinb,  loelrf}e  ,5Uieierlel),  angeerbet, 
Xie  uuö  öerclngt,  unb  bie  anbcr,  fo  noctj  in  iitt-3  lebenbig  ift  nnb  un§  rciljt, 
aud^  bie  !onnen  Jüir  uberlöinben,  S^enn  ber  glaub  lebt  in  un§  unb  fagt: 
Stinbe,  ^äj  )oil§  nit  tljiin,  3)u  fogft;  '^iä)  fol  toten,  neibeit,  geilen,  Ijorftue'^ 
^i)  Icile  nit  tt)un,  las  tl)ut  bie  geburt  be«  gcifte«,  Sie  gottlid^e  getnirt,  '^Iber 


380  l-'rcbigleii  be?  3ol)tc?  1544. 

l>'lni(|t  tljuii.     Hoc  facit  iiativitas  ex  Deo.    Ex  carue:  Veui,   froh),  gelb,  ^ä) 
tDoU  btdf)  gern  f}a6eii.      Tsta  est  phrasis,   est  Iohau[Dis,   alii  loqmiutiir  «erio 

;^oi).  1,  i2f.  sie.  ^yft  feilt  eigen  lucife.  Sic  in  Iohan[ne:  Non  ex  saiig|iiine,  sed  (|iii  ex 
Deo,  dedit  3c.  ^ft  fonbcilid)  ©.  3o!^an[ni§  ]pxai).  Ut  man  btc  ^^lad^tignl, 
sie  ertcnnet  man  ^5ot)nn|ne§  bt\}  ben  tüovten.  S)er  rcbet  fo  in  Euaug|eiio  et  s 
3oiM,  13  Epi.stoia  i.e.  ba§  Juir  nnbev  leut  lueiben,  'non  ex  vol|untate  viri' jc.  Et  iihi 
uativitas  facit  nos  tales  Siegiuenncr,  ut  dicamus  ad  p[eccatiiru,  mortem, 
Diab[olum:  vade,  non  virtute  nativitatis  pateruae,  sed  Dei.  Patd|iis  vocat 
ctiam  filios  Dei.    Hacc  nua  defiuitio.    9ln  Joiberl^olet  er§.    2Bo§  Ijetfft  benii 

i.:>i)ii^, 4ex  Deo  nasci?  Tiaäjt  ein  neh)C  delinitio.  'Fides  nostra.'  In  Martv-  u, 
iili|us  vide.«,  <|ai  ivernnt  ad  inorteiu,  ^iä)  laffen  !opffen  mit  freuben  ut  A^atlia, 
Agnes.'  jDic  giengen  l)in  mit  fvcnbeu,  ba  mon  inen  mit  f($>ücrt  bvaluet  n'. 
fpotteten  be§  S^euffelä.  Seib  jornig,  lieber  I)entfcr,  JHic^ter,  quid  l'acis?  bu 
fureft  mid)  jum  Santj,  i^  ge^e  nuff  ^Jiofen.  £)a  moc^t  ber  S^euffel  snreiffen. 
"Bkn  tnn  bem  Seuffel  nidjt  mcf)r  leib  t^un.  Sie  Anastasia-:  man  leget  ir  u 
alle   plage  an,    post  mortem  servivit   iiiartynlj[ns  et  dispeusavit  hona  patris. 

®u  I)aft  beiite§  üatern  gut  umbbradjt.  Item  idola  k.  S)a§  f)ab  lä)  gern 
gett)an.  (inare?  S)ie  Riegen  ic.  ideo  \]ah  mic^  ii6er  fie  erlBarmet,  ftc 
gefrf)mel^et,  gefeget  et  dedi  pauperib[ns.  ■S^^ifft  '^(^••'  "'(^t  nunnlum  vincero? 
Sic  Laurentins.'     @ot  I)at   fonberlid^   mit   bem   fctjluac^eit  gefe»  ein  \olä)tn  2u 


')  Vgl.  ScM/ei;  LiUJier  als  Kirchenkistariker  S.  233.  235.        -)  V<]1.  a.  a.  0.  S.  235. 
')  Vffl  a.  a.  0.  S.  -233. 

sibic  gcbnrt  bee  fteifdje'j  fagt:  ^iä)  toilä  gerne  t^itn,  fom  nnr  l^er,  liebe  Suitbe  k. 
2)a§  ift  bie  altte  geburt  unb  alfo  pflegt  ^ijol^anneS  für  allen  anbern  ju  reben: 
3oi).i,i3'Qiii  non  ex  sanguinib[us\  Sßie  man  bie  Dfad^tigal  er!ennet  fur  attbcrn  öogeln 
am  gefang,  alfo  ;;voonncm  an  folcfier  fprad^en,  ®a§  Inir  üon  (Sott  geborn  finb, 
2)ie  geburt  madjt  uit§  31t  fotd^en  friegern  unb  ©tegmenncrit ,  hab  luir  fagen:  24 
Vade,  ^)d)  bin  ans  gott  geborn,  Xa§  ift  nu  fein  eigen  Iceife  jureben.  '•Jhi 
lüibcrbolet  er§,  lra§  ^eift  benn  an^  gott  geborn?  bo  mat^t  er  ein  nelü  3)cfi= 
1. 3of).  .■., 4  nitio.  Fides  iKistra  est,  (piae  vincit  mnndum.  ^n  ^IHerterem  fi^et  man§, 
bie  finb  mit  freuben  jum  tobe  gangen,  loie  ntan  fr^rcl}bt  non  3(gatf)a  üon 
l;j  ober  M  Saren,  9Igne§  luar  nocf}  funger,  Spotten  be§  SeuffelS,  tob  unb  30 
Sunben:  8eib  aorutg,  loie  il)r  U^olt,  loa«  tf)itt  ifir?  it)r  fürt  mit^  jum  tan^, 
tft  ba§  nit  ()offertig  gerebt  bon  jungen  llieljblin,  nic^t  Don  llfenncrn  allein  al§ 
SOincentiug,  3ft§  boc§  eine  fcf^anb,  alfo  be§  Seuffels  unb  fat)fer§  äufpotteit, 
»Die  anä)  ?ttf)anafia  ii)r  gut  angriff,  gabä  beit  armen  6[)rtfteu,  toarb  gefangen 
für  geri(^t  gefurt  unb  öerflagt,  baö  fie  bie  gottcr  Oerfdjmeltjt  unb  ben  armen  35 
geben,  antluort  fie,  ba§  bie  53Jeufe  brauff  gcfc^iffen  unb  gefteubt,  Vorüber  fic 
fi(^  erbarmet  unb  ben  armen  511  gut  berfc^mel^t,  ©iitbS  gotter,  fo  Juerbcn  fie 
fidj  lüol  liertct)bigen.    Sa  toolt  ber  3}id;ter  gar  torid)t  mcrbeit.    ^''itcm  tva^  ift 


1h.  11  [20.  aptil].  381 

R]  ^ot)mut  betoiefen,  bie  fpottcii.  S)a§  tl^ut  bie  netiie  gebart.  Parentes  [)abm 
fie  e§  ntc^t  geleret.  Sic  isti  fecernnt,  Viucentius.1  Ut  hodie  ctiani  rideut 
eo.s.  äßol^er?  S)ic  gefeurt  qu§  ®ot  trit  mundum  mit  fuffen.  Et  hoc  nihil 
est  aliud  quam  fides  uot^tra.     Fides  est  talis  victoria.     £)a§  ift  bev  ^elt,  qui 

5    vincit.     'Qui    natus   ex   Deo^  i.e.   qui  aceepit  verbum  Dei  et  credit,    noiu. ?oii. .■., < 
dubitat  unb  ^elt  für  red^t  et  sie,  has,  er  bran  fc^et  leib,  leben.    Tu  hoo.  qnod 
apprehendit,   tit   aliu>   homo   et   fit   el^iilid^    bem  2ßort,   ba§   I)er^   unb   luort 
incarnatur.     Sicut  Dens   et   homo   uua  persona,    sie  homo  et  verbum,    quod 
andit,  toirb  ein  fachen,  ba§  ba§  ]^er|  toil,  wa§  baä  loort  loil,  eeontra.    Sic 

10  homo  nuitatur  in  verbiun,  verbum  uoii  iu  lu)uiincm,  scd  ba§  ^er^  fpridjt: 
S)a§  ift  bie  Jüorl^eit.  'Sjahit)  lüit  idj  bleiben.  Haec  est  victoria.  Ex  Deo 
ergo  nasci  est  credere.  quod  verbum  Dei  sit  verax.  @|  falte  bruber  jufomen 
^imel,  ut  Anasta[sia.-  Ideo  Christianus  ift  ein  ftol^er,  rt)umretiger  2RQn, 
ber  über  bie  SBelt  ^erleufft.    Et  si  etiam  fides  iufirma,  Caro  nondimi  mortua 

IS  nee  Diab[olus,  quani(uarn  superati,  murren  adhuc  et  belfern  tüiber  qI§  ein 
bofe'3  SBcib,  sed  d[ic:  peccatum,  S^euffel,  mors,  muft  mic^  nic^t  fo  plagen, 
Sennod^  loil  ic^  gleuben.  Primam  definitionem  statuit:  Ex  Deo  nasci,  prae- 
cept[a  non  gravia,  mundus,  Diab[olus,  peccatum,  mors  non  gravia.  2.  defi- 
nitio:  nihil  aliud  nativitas  quam  credere  in  verbum,  quod  habes.    ©o  geltet? 

20  ju:  si  Dei  filius  es,  dedit  potestatem,  quib[us?  qui  cred[unt.  Fides  sie 
generat  te,  ut  fias  alius,  fein  Uä,  unerf(^roden ,  fpeieft  i^t  fünb  an,  tro^t 
Seuffel,  unb  fpeiet  Ijell,  fit  omnia  jier  fidem,  (juae  appreheudit  verbum.    lam 


')   Vgl  a.  a.  0.  S.  236/.         ')   Vgl  oben  S.  380,  15 ff. 

^]  Pon  ßaurentio  gefc^rieben,  luie  tobet  i|unb  9Jiein|  .'C.  9tod^  fte()tl  ba,  gotteS 
gebot  ift  nit  flottier,   aber  ber  glaub  tl)ut§,  £)a§  ift  ber  tro^,  ber  bie  lüelt 

s:.  ubertoinb,  Iner  auä  gott  gcborn,  gottc»  luort  empfongcn,  boran  gleubt,  ^elt§ 
für  retfit  unb  bran  fettt  le^b  unb  leben,  ba§  ^eift  nelo  geborn,  au§  gott 
geborn.  S)enn  tücnn  er  gleubt,  haS  tnar^eit  fe^,  S)a  becft  Joort  unb  I)erlj 
j^ufammen  unb  ein  tni^en,  XaB  |er^  lüil,  lüa§  toort  begert,  unb  haS  Jüort 
tl)ut,  Waä  l)er^  teil,   'S:'a$  f)alt  ^ä)  für  luar^eit,  unb  bobel)  bleljb  Sei),  la§ 

31)  mirg  nit  nemen,  fafe  nur  ba§  U)ort,  jhiel^fel  nit  bran,  e§  ge^e  gar  ju  brum= 
mern  unb  bie  hielt  untergehe,  »oie  ?ltl^annfia  fagt :  gebt  mir  elore  gotter,  ba§ 
^ä)  fie  abfteube,  S)rumb  ift  ein  (itjviftc  ein  tjoffertig  bing,  2)a§  er  fo  barff 
2euffcl  unb  toelt  ^oljnfprecfjeun  unb  beiu  leuffel,  funbe  einljalten:  ^ij  >"il  "^if 
nit  zugefallen  f^un,  fonbcrn  iä)  W'd  meinem  ^errn  bienen,  unb  babel)  la§  ^ä) 

w  (elU'  unb  (eben.    ?nfo  gibt  nn  '3ol)a>"if'-'  bie  ,51110  Dpfinitidncs:  unfer  glaub  ift 

ber   fieg,  ift  bie  geburt,  i^x  gab  if)»  mad;t  gotte-j  finber  ju  löerben,  bie  an?vüi).i,i2 
i^n  gleuben,   ®o§  luort  gebirt  bid^  jum  neluen  yjlen)ä)en,   S'er  glauü,   ber§ 
luort  ergreifft,  ber  tl)ut§,  ift  id)on  büf)in  2euffel   unb  £unb.    'I'eitia  Defi- 
niiici:  lucr  ba  gleubt,   baö  Pljriftuv  gotte»  fon  fei).     UIhiS  ift  bie  geburt,  ber 


382  ^tcbigtcn  be?  3a'^re§  15+i. 

1  Soll  6  5  0'^^  ^^  '''■  (lefiuitioiieni.  'Qiiis  ost,  (|ui.'  luterrogasti,  quid  iiativitas  Dei? 
Fides  an  ®otte§  loort.  Sßa§  ift§  benii  für  ein  hiort,  bavan  ber  ©laub  '^elt'? 
Nulla  alia  fidcs  facil.  'l'iiicus  credit  Deiini,  qiii  condidit  eoeium  et  terram. 
Sic  ludaci ,  uub  finb  fecv  |'tol|  Ullb  pochen  contra  nos  idolatras,  qiiod  tres 
Deos  ado[reiniis,  ji[atreiii,  fil[iurü,  Spiritum  s[aiictum.  Sßje  ftinden  \vix  gegen 
fie?  fie  finb  bie  redeten  Iveifen,  tjeiligen,  treuen  bie  ©d^rifft  mit  f»ffe"  ""b 
luotten  nnfjer  beni  Surf;  Äinber  ©ottc-^  toerben.  ^^luffer  bcr  ©djrtfft,  S^auff 
loirftu  teinen  ß^rift[en  machen,  l)abm  ein  eigen  ^nä),  ©loufien  angeritzt.    Hie 

i.5B(ole3,i5liber  ift  t)on  anBcgin  bcr  Inett  gel)altcn.  Adam,  Eva  cred[iderunt  Semen 
midieris.  6r  jol  ein  5Jiutter  finb  fein  i.  e.  venis  iiomo,  sod  simul  etiam 
Contritor  Serpeutis.  S)a§  funb  !ein  5Jlutter  ftnb  t^un.  Omnes  concidcavit 
tiliiis  mati-mii  excepto  isto,  qiiia  fein  inon  ift  ba^in  fomen.  Dal  ^aBen  fie 
gelüuft  unb  gegleubt.  Dicit  ergo  Iohan[nes  sie:  Icxjiiemur  ex  uativitate  Dei, 
Tion  nt  Dei  filiiis,  (|iii  iioii  ex  verbo,  sed  ex  natura  Dei,  quod  Dei  naturalis 
et  aeternus  filiiis  est,  et  S[umma  S[ummanim:  SlaS  ift  unfer  eigen  tid)t,  nid^t 
ut  ludLaei  et  Turc[ae.  Nos  non  sie  nati  naturalit«r  bon  elüigtett.  Ante 
1(10  nihil  sumus.  Christus  filius  Dei  ab  aeterno  fuit.  Nativitas  nostra  est, 
(|Uod  per  fidem  nascimur,  non  per  Turcicam,  papisticam,  sed  per  quam  cre- 
dimus  in  lesuni  Chi'istuui ,  qni  est  filius  Dei.  Si  in  filium  credis  et  d[icis: 
Credo,  quod  Jesus  Christus  de  Naza[reth,  Mariae  filius,  verus  Dei  filius 
etiam  sit.  Et  est  is,  qui  postea  venit  in  aqua.  Haec  est  divina  generatio, 
soilicet  fides,  quod   Tesus  Christus   Dei  filius.    Non  .satis,  ut  dicas  ut  Turca : 

siglouB,  toa§  ift  ber  glanfi,  3:aä  6f|riftu§  gotteS  fon  fe^?  %üxä,  ^ube  gleuBt 
auä),  ba§  ®ott  f)inicl  nnb  erben  gefdjaffen  Ijat,  öerladjen  un§,  ba§  Ittir  brel) 
gotter  anbeten,  unter,  Son  nnb  l)cl)Iigcn  geift,  (?1),  finge  lent,  bie  utier  bie 
fdjrifft  l)inUiuffen  nnnb  niad^en  ein  eigen  nicinung,  ?l6er  \vt\)l  fie  bn§  bndj 
iud)t  t)nkn,  fo  fnrcn  fie  bat)tn  mit  il)ren  eigen  glanben  unb  bu(^,  @l),  fjorftuö, 
bis  (nid)  ift  iilllieit  inn  bcr  luelt  gctucft  nod)  9lbam§  fnfl,  S^aS  (v()riftnö  ein 
''JJJnItcrt'iub  fein  fol,  nkr  gIcid)>uol  and;  ein  ^utretter  be»  SenffelS,  ba§  Inivb 
lein  ^Jlenfd^  allein  fein,  aufgenommen  bc§  einigen  luelitiS  fnmen,  e§  fol  ein 
mutter  ünb  fein.  Gin  foId)§  WxM-  ünbidien  ift,  boy  nur  Oon  ber  mntter 
liertompt,  nnb  fein  oater  ober  man  bar.^u  tomen.  3)rumb  fpridjt  ^o^^mne-' 
()ic,  ba?  bai  fei)  ber  glouB,  baB  6t)rtftu?'  gotte»  natnriidjer  fon  fei),  S)i§  ift 
nit  unfer  träum  unb  gcbidjt,  luie  ber  ^ntic"  ober  iurtfen  gcbid^t,  luir  lucrben 
nit  i'on  natur  in  elnigfeit  gcliorn,  fonbern  allein  (i()rtftng.  Ja»  ift  ber  glaub, 
bü  mau  gleubt  an  3i^e)uin  C?f)riftum,  bn§  er  gotte»  @ou  fei),  loenn  bu  on  ben 
gleubft,  ba»  er  fei),  ob  er  fdjon  öom  Uicl)b  geborn,  lünr{)üfftiger  gottcö  Son, 
nnb  ber  fomcn  ift  mit  Inaffer  unb  blut,  Tas  f)cift  bie  gottlidjc  gcburt,  3^er 
glaub,  ber  unfer  fieg,  triumpl),  trulj  nnb  ftoltj  ift  luibcr  ben  Seuffel,  6»  ift 
nit  gnug,  ba-3  bn  mit  beut  lurcfen  fogeft:  !^sä)  gleuB  an  gott,  Set  ^imel  nnb 
erben  gefd)affcn  l)ot,  bn-:?  ift  nit  gnug,  Sonbcvn  bn  muft  nlfo  glcuben,   'Dno 


Hh.  11  [20.  9t|)rit].  383 

If]  Credo  Deum  patreni  Creato|reiii  k.  noii  intelliguiif  nee  hiibent  honiim  cdii- 
scientiam.  ^\t  nidjt  Quug.  Dens  nietet  bamtt  jiif rieben,  nisi  credas  an  ein 
fold^en  Creatorem,  mit  bem  e»  alfo  getl^on,  bev  ein  @on  öon  eloig  jc.  et  qtii 

in   tempore   factus    liomo,    pater    iioster    ttlil    alfo   gcgleubt    [ein  JC.  nisi  filins 

5   accedat,  quanquam  filius  et  Spiritus  s[anctus  etiara  Creator,     ßin  @ot  lebet 

ÖOIU   anbevn.     Alia    ])ersoiia  est,    qiiae   lotjuitur   ad  Adam:   Semen  miilicris.  i''i"i'i".i'> 
Lo(liiitur   de  Semiiie  ac  de   alio,   et  tarnen  duae  personae.     Ergo  credendiis 
lalis  Dens,  qui  non  solum  externe  erga  nos  sit  Creator,  iit  Tur[cae  et  Ind[aei, 
et  alle  ßreatur,  sie  filius  est  etiam  ©ot,  i)ater,  Creator.    Sed  über  ba§,  (]uod 

10  pater  est  Creator  gegen  mic^,  est  etiam  pater  inloenbig  in  feiner  ©ot^eit, 
genuit  filium.  Est  ergo  ista  fides,  quae  vincit,  qnae  credit,  quod  Dens  eins 
pater  in  etüigfcit  et  liiius  in  eluigfeit,  nisi  quod  in  tem])ore.  Sic  vult  paler 
eum  gegleubt,  geef)rt  ^aben,  et  ([uicquid  mali  est,  victum  est  per  lianc  fidem, 
peccatuui  mortuuui,  Diab[oIus  victus.    Quia  pater  dat  Spirituni  s|anctum  liis, 

ih   qui   credunt   verbo  de  SLpiritu  SLancto.     De   hoc  fompt,    ut  serveraus  prae- 
cepta,  et  non  gravia.     Si  Dens  nobiscum,   et  filius  et  S[piritus  S[anctus,  et 
videmus  ob  oculos  multos  fein  feuOerlic^  [terfien,  faren  bat)in  auff  ß^riftuin, 
in  quem  baptisati.    3)a§  !^eifft  vincere  mundum.    Is  venit  jC.    ^O^inLnsS  !am  i.  ?ioii. ''.e 
mit  lOüffer,  5Rofe§  mit  Iraffer  unb  6o(!§bIut  i.  e.  Toh[annes  non  poteiat  dare  san- 

iu  g[uinem,  aquamnec  dabat  Spiritum.  Dieit  tamen:  Veniet,  qui  bap[tisat  non  aqua  aut. :;,  k; 
ut  ego,  sed  igne  et  Sp[iritu  S|  ancto.  'Ecce',  inquit,  'Agnus  Dei\  2)a§  ift  ein  anber  3oi).  i,  w 


21  über  igne  steht  1       über  Ecce  steht  3       über  ift  steht  2 

S)  er  ber  gott  fei),  ber  ein  fon  in  clnigfeit  geborn,  Sarnai^  auff  ein  jcit  lion 
eim  Wenfc^en  geBorn  fet).  5111  brel)  perfon  ift  jugleic^  fc^cpfer,  5l6er  alfo  t)üt 
er  ficf)  offenbaret:  6l)n  gott,  brel)  perfon,  @y  ift  [a  ein  anber  man,  ber  ba 

ä'.  rebt,  S)e§  ioe^bi  famen  jc.  unb  rebt  öon  eim  anbern,  Irclc^er  fein  fol  beS 
h.iet)b§  famen.  S)rumb  ift»  nid)t  gnug,  ba-3  luir  gleuben,  S5a§  gott  ber  oater 
ein  gott  fei)  gegen  unö  unb  aüe  (Ucaturn,  fonberu  alfo:  über  ba§  er  ift  gott 
unb  bater,  fc^epfer  l)imel§  uiinb  erben,  ift  er  auc^  ein  öater,  nit^t  gegen  mirf;, 
fonberu   gegen  feinen  fon,   bcn  er  bon  elnigleit  geborn  unb  l)at  nu-nfcl)  Inffen 

30  loerbeu,  loic  I)ie  ^iof)anne§  fagt,  X'O'5  gott  fein  Dater  fei)  in  eloigfeit  unb  bodj 
menfd)  loorben,  'üllfo  loil  it)n  gott  gee^ret  t)aben  unb  burd)  ben  glauben  loil 
gott  alles  fc^affen  unb  ubcrloinben,  So  ift  ber  l)el)lig  geift,  ber-?  Icrel  iiuub 
hm  mut  gibt,  S;enn  er  ben  t)el)ligen  geift  geben  loil  beueu,  bie  it)n  bitten, 
5llfo  Ijaben  inir  bie  brel)  im  glauben,  loenn  tüir   uu  fo  ftarcle  l)elben  l)aben, 

36  lüie  foltten   tvh  nit  gotte§  gebot  l)altten  unb   ben  Jenffel  unb  tuelt   uber= 
lüinben,    n)ic    luir  fel)en  an   fterbcnbeu,   bie  fein  ruglidj  baljin  faren'?    2)er 
(^t)riftu'3  fompt  mit  löofeer  unub  bliit,  5iirf)t  luie  ^iofeS  unb  ^iit)«»»'''^.  i^ie  bai.soii  .'..o 
tomen  mit  luaffer  allein,  fönten  ben   t)el)ligen  geift  nit  geben,   rebten  abersur.  s,  k 
bauon:  (vr  tuuipt  nad)  mir,  bev  mit  beni  l)el)ligeii  geift  luivb  teuffeii,  er  tompt 


384  '4>wbigteit  bes  3al)te6  1544. 

Rl^J'iQn  et  veiiit  mit  ieim  eigen  bliit,  Sag  blut  mii§  ^erf)alten,  fein  blut 
mul  tf)uit.  6i  gab  Jimffer,  '^ba  blut  uiib  geift  fiiiib  ev  nidjt  geben.  3[ft 
beibta  ein^. 

1  über  3)a§  sieht  4 

^ofi  I  29 '"^^  ^^^^'  i*^'"  ^^"*  ^°^^  gcltten,  Sibe,  i>ah  ift  ha?^  lenilein  gottcs,  bQ§  fein 
bhit  »fol  foften,  Saöon  rebt  nu  !^ie  ©.  3iol)aiiiH'ö ,  bos  bev  bi^n-  g^viftu^  fol 
fomen  mit  lüafjcv  unnb  b(nt,  2)a§  cv  fein  bint  lievgenfect  oni  fien|  nnb  bnrd) 
ba3  blnt  reiniget  bic  (5t)viftenl)eit. 


12.  27.  «Ipvil  1M4. 

^^rcbigt  am  Sonntag  -iJJJifcvicürbiav  ^oniiui. 

Rl  DOMINICA   MISERICORDIA  DOMINI 

I.*  cttiä, siff.  1.  Pet:  2. 

S.  Petrus    cepit   doeere   omnes    «tatii.s  Christianonira  'et   ocpit    an  bcm   lo 
2ßclt|Iidjen  ©tanb,  ber  bevvfd^afft,   bie  'wax  ju  ber  3eit  ^eibnifd^,  bie  bcn 
ß^riften  feinb  unb  gram  Inar,  et  tarnen  vnlt  cLs  obeiliri  mit  bemut  unb  furd;t, 
.si  etiam  öerbriealic^  nnb  unrterb,  qni  persequeretur,  blasphe[inaret  Euangeliuni. 
Sic  .«ervos,  ^lan  nnb  "iBeib,    onines  ordines  iiiPtiuit .   ut  frieblic^  leben,   sie 
etiam  l^eibnifdj,  unb  Tflaw,  SBeib  freunblic^  miteinonber  Ocrtragen,  et  sorvi,  k. 
si  quid  iniuste  a  Donilnis.     Hoc  dictum  de  gentilib[us.     lani  pios  habeinus. 
Sed  niaii)r  )>ars  gentilis.  et^hi,  qui  ad  guber|  nationem  sodont,  finb  olIjUUtQl 
tjeibntfc^,   nisi  biel  erger,   Episcopi,  pap[a,  quia  über  boS,   quod  uo.<  allen 
jnmev,  ^cr|letb  anlegen,  volnnt  urgere  ad  idolatriauj,  unb  fol  mit  inen  jum 
2cuffcl    farcn.     Ideo   sunt    deteriores   gentilib[us    illo  tempore.     5petrn§  mu-S   20 
öicl  fromer  Icute  "^aben  gehabt,  quib|us  iioc  scribit,  quod  scril)it  servis,   qui 
leibeigen,    nun    solum    'oheditc'   et   in   elften   !^Qlt,    .«ed    etiam  benefacientes 

S]  1544.     Dominica   Misericordias  Domiui. 

1.  !lJciti  2, 21  ff.  1-  Petri  2. 

8.  S^5etru§  ^at  angefangen  ju  leren  allerlei  ftenbe  ber  (Sljriften,  fet)ct  an  25 
am  li3eltli(^en  ftanbe  ber  t)crfd)afft,  bie  ju  ber  ^eit  bor  l)eibcn  tnar,  bic  bcn 
{^"briften  gram  Umren,  uod;  ()eift  er  fic  getjorfam  fein  aud)  cim  lierbriefjüdKn, 
lunnberlic^en  iinxn,  ber  lefterte  unb  fc^alte,  3llfo  iion  fned)teu,  'JJtan  unnb 
loel)b,  unterrid^t  alle  ftenbe,  S5a§  jeberman  ge^orfam  fet),  eins  bcm  anbern  fein 
gebrc(^en  jn  gut  fialtte.  2o3  ift  öon  Ijcibnifd^cn  tjerrn  gefagt,  loir  f)aben  i^t  30 
t?,t)riftlid)c  l)errn,  aber  luenig,  iöapft,  33ifc§off  k.  Wmd),  3ßfüffen  i|t  alläumal 
l)eibnifd),  on  ba»  fie  ein  toenig  erger  finb,  inollen  un§  nod)  ^ttingen  jnm 
Seuffel,  abgotterei),  SBapft  Uni  uit  allein  bo^  fein,  fonbern  mi(^  jUjingen,  bav 


mx.  12  [27.  ülprit].  385 

R]  müften  bruBec  ftreid^e  leiben  fm  iren  redeten  guten,  btenft,  S)q§,  h)en§  tool 
geriet,  muft  er  ()Oten:  Non  vivis  ut  Romanus,  setl  Christiauus  haereticus,  et 
tainen  mauseruut  obedieiites,  humiles  sub  malis  Dorainis.  Hoc  tempore 
ijabm  Apostoli  biel  jut^un,   quia  volebant  Euangelium  ba'^in  beuten,    quod 

5  Christus  liberasset  a  peccatis,  et  ideo  volebaut  etiam  liberi  esse  carnaliter. 
Xostri  servi  et  servae  non  pertiiient  ad  huuc  textum.  Si  eos  inspicias  et 
mercenarios,  omues  fd^reien  bruBei".  Ideo  non  intellige  hunc  textum  ju  unjer 
jeit.  3tit  ^eifft§  um6ge!eret,  ut  dicatur:  ^r  !^errn,  fratoen,  fcib  untcrtl)au 
servis,  ancillis  et  merceuarüs,  date  effeu,  trinken,  lo^U  unb  lafft  fie  Uiued^t 

10  t{)Un.  Si  mercenariis  dieis  unum  verbuiu.  Sic  si  ad  servum,  ancillam:  rtiic 
ir  tüolt,  lutl  ftiol  ein  !^etrn,  fraloen  finben.  Ideo  omnino  invertendum.  Orate 
omnes  umfi  @otte§  toiHen,  foHcn  fie  nu  unred^t  leiben  3C.  Veliemus  Den 
gratias  agere,  baä  unfer  ^Regenten  nnteittjan  unb  ßrbeitleut  fiinben  leiben,  baS 
rec^t.   Non.   Sed  !ur^nm6  ntan  fol  leiben,  ia§  unrecht  ift.   5JlQn  fol»  lüeljveii 

15  unb  in  bie  tljurm  toerffen.  Talis  servus  est  ^auSbieb  unb  SReuber.  Si  non 
Airatur,  negligit,  t^ut  im  ein  jd^oben  20  gulben  et  nihil  curat.  S)a§  t)eifft 
gcraubet  unb  geftolen.  Sic  omnes  fere  servi  l^ausbieb.  Nemo  l)ilfft,  h)cl)ixt, 
nnib  10  gulben  '^engt  man  einen  an  ©algen.  Ideo  non  leiben  unved^t,  fdfilege 
f'tiam   a   bouis,    multo   minus    a  malis.     Ideo    non    pertinent    ad    Ecclcsiam 

20  Christianam.  5Ran  fol  inen  nid^t  einreben.  Si  nobis  noti,  non  admittendi 
ad  Sacra[mentum  nee  moribundi  consolandi,  quia  non  Christian!  nee  civilcs 
liomines,    sed  S)ic6  unb  Sfenber  in  donnb[us.     Ideo  non  debent   frui  honore 

S]  ^ä)  mit  i^m  fol  jum  Jeuffel  faren.  Sabon  fan  man  nit  öiel  prebigcn. 
5Peti-u§  l)at  fromme  Ined^t  geljobt,  bie  bod^  leibeigen,  Hcrpftid^te  tntä)k  tuaren, 

25  bie  ba  muften  Diel  {)ünifdf)c  toort  l)orcn,  nodfj  maren  fie  trelo  unnb  from, 
Samit  l^atten  bie  lieben  Slpoftcl  üicl  jut^un,  meineten,  toc\ji  fie  from  loarcn 
on  bcr  fei,  ba>?  fie  anc^  from  loeren  an  ber  Ijerfd^afft.  llnfcr  gcfinb  gel)ort 
nicfjt  inn  bie  prebigt,  ^seberman  fdfjreit  über  bie  Incdljt  unb  megbe,  §eift  i|t 
olfo:  3i^r  l^errn,  feib  untcrtljan,   bett  fie  an  mit  bemut,   loolt  i'^r  ettloas 

;io  gcttjan  l)abcn,  bcnn  bem  crbeiter  mu§  man  gnug  geben,  rcbt  man  if)ncn  ein, 
tauffen  fie  baöon,  Srumb  Ijeifts  alfo:  St)"-'  f^^Qh^cn,  feib  untertl)au  cUiren 
megben,  gebt  it)n  gelb-J  gnug  unb  laft  eud;  trollen,  loenn  InirS  bat)in  fontten 
bringen,  S)a§  erbetter,  Inedjt,  megb  libbcn,  ba§  redjt,  fo  betten  Inir  tool  gctljan, 
,^errn  folttcnS  lüeren  nunb  reblid)  in  t^urm  toerffen,  ®cnu  loay  ift  ein  foldl)cr 

3r,  fnecf;t  bcnn  ein  .<öaufreuber,  tt)ut  frljaben  im  l)au§,  fragt  nid)t§  barnacf;,  Uni 
rcd^t  boju  getl^an  ^aben,  niemanb  fteuret,  toeret,  6in  Sieb  beugt  mon  umb 
n  f-f  an  galgen,  aber  folcfje  biebc  mu§  man  nocf)  leiben,  2)rumb  g^orcn  fie 
aud)  uirf)t  inn  bie  (^^riftli(^c  lirdjc,  »ocnn  toir  fie  föuftcn,  loolttcu  mir  prebigcr 
fie  aud^  nidt;t  ,^um  ©acrament  laffen  lomen,  aud;  am  tobbctt  laffcn  ligen  unb 

•III  anffn  fd;tnbanger  legen  laffen,  bcnn  fie  nit  bcficrä  Unnb.  äBolan  Inir  babcn 
bcu  Wurden  für  bcr  tl)ur,  loir  bitten,  ba'J  gott  it)n  ablnenbe,  2)u  begerft  fein, 

ßut^ex?  aüerte.    XMX  25 


386  5Prebigten  be?  ^di)xe9  1544. 

RJcivili,  raiilto  luiinis  Christiauo.  Sed  nescio,  habemus  Turcain  ante  fores. 
Orarmis,  iie  veiiiat  jc.  I])si  ecoutra:  Mens  Dominus  est  servus,  Doniina 
serva.  ^c^  Juolt  gern  luiffcn,  Jnie  e§  um6  ein  fnecf;t  ftunbe.  £)u  jolt  eä  h)ol 
geluar  loerben.  Zmd  tan  ein  fofttid)  fünft,  ift  ein  5}teiftei;  barauff  Änec^t 
jujietjen,  ev  legt  bit  ein  Letten  an  bcibe  fuffe,  boa  bn  ni($t  enttonffcn  fanft  ■'- 
unb  gibt  biv  fuv  ein  tagtoerc!.  Si  non,  fo  fc^legt  biif;  mit  fnütel,  ba§  biv 
leib  unb  leben  Juel^e  tl^ut.  Volunt  habere  Turcam.  Nos  dcbeums  orare, 
l)nucipes  bellare,  et  vulgus  rci|t  unb  loöt  Turcam.  Servi  finb  ^mtcEcrn, 
Domini  ex  papLatu  Tyranni.  Jdeo  fiet  iiobiä  ut  Uugaris  et  Grccis,  qui  ctiam 
bofc  geUiefen.  SBirfft  biv  ein  biffen  bvob§  für  bie  9lafen  tuie  eitn  I)unb,  non  i« 
dat  9{o(J,  sed  ßitcl.  Horribile,  quod  non  amplius  intelligimus  textum.  ^ 
fvomer  bie  fjevrn,  fraluen,  je  erger  gefinb.  Ego  non  intellioo  textum,  (jula 
nun  Video  Exemplum.  Sed  contrarium.  ^x  I)errn,  laft  eud^  mit  fujfen  trotten 
unb  fagt  inen  !ein  hjort.  Senn  [ie  leiben  nidjt.  Sed  ilio  tempore  jtoungeu 
fie  in§  SSerglneril,  in  graben,  serviebant  Dominis  in  timore  et  gandio  Christi,  i.i 
Nos  Chnsti:ini  foHen  unfer  ÖJcfinb  beffcr  jie^en  k.  Sed  volunt  %nxä  unb 
Jeuffcl  '^abcn.  S)a  mögen  fie  tjin  faren.  lam  alioqnitm-  ben  gon|en  f)auffen. 
Umb  ein  6I)riftcn  fol§  fo  gctfjan  fein,  ba§  er  fol  liiolt()un  unb  leben  unb  bafur 
nlt  boeljett,  fd^alcEcit  ju  loI)n  Ijaben.  @ol  nidjt  allein  alle  loolttjat  Uerlieren, 
sed  et  gratias  agere,  quod  ita  mit  fdjlegcn  3C.    Nondum  Dei  gratia  habennis  io 


14jlä  über  tempore  bis  in  steht  ctiam  liabentes  gentiles  Dominos  et  gentiles  senii 

Rliüolft  gern  fc^en,  töa§  ein  fnedjt  Inerc,  benn  bu  bift  ein  ^err,  Ser  luxä  ift 
ein  meiftcr  brauff  tnec^t  gu  rcgircn,  legt  ibnen  an  bie  fdjendet  banb,  gibt  bir 
erbeit  gnug,  fdilcgt  bid)  unnb  loirfft  bir  für  tnie  cim  fjunbe  ein  ftud  brobt, 
baran  muftu  bid)  gnugen  la^enn  unb  barneben  gebeult  tuerben.  6§  ftl)et  fid) 
nbel  an,  niemanb  tau  fnedjte  rcgiren,  c§  loil  jebermon  ^mirfer  fein,  mad)t§  a 
ein  ieberman  aljo,  olc-  Uiolt  er  gern  Wurden  jnm  lierrn  f)a6en,  bcr  luirtS  mit 
un§  machen  luie  i|t  mit  Ungern  unnb  anbern  lenbern.  3)i§  ift  öerbrie^lid) 
ju  fagen:  ^ä)  tierftebe  ben  tert  nit,  ben  [:^\d)  fein  exemjiluni  fe^en,  je  frommer 
bie  t)errn  finb,  je  loeniger  loir  exemphnn  fef)eu,  2^  ireiu  nid^t,  loa»  er  fagt, 
aber  t)a§  exemphnn  fe^e  id^:  3^r  lierrn,  feib  gcborfam  etüern  fnedjteu  in  fnrdjt  so 
unb  äittern,  audj  ben  boicn,  ?lber  bajnmal  tuar  e§  auberä,  ba  gloang  man 
bie  fnedjte  in  bergtnerdcu ,  aber  fie  JDaren  gcfjorfam  i^rcu  bcrrn  mit  aUer 
bemut,  Srumb  toil  3^)  "^e»  tcjt  lauen  ftefjen,  Irel)!  id)  ifju  nidjt  Derftelje,  e§ 
lüit  boc^  nit  tjelffen,  bi§  ber  %uxä  fom.  9ht  loenbt  er  fic^  Oon  fnet^ten  jum 
ganzen  f)auffcn,  (Sin  6f)rifte  fol  loolt^un  unnb  luol  leben  unb  bargcgen  aüeun  ss 
unband  unnb  fc^aldeit  ju  Ion  babenn,  ntd)t  altein  feine  fromdeit  umb  fonft 
get^an  baben,  fonbern  aud^  ade  tl)rannei  ju  loljn  l)abenn,  Inir  l^aben  nod) 
nit  tt)ranueu,  al-3  bagumal  loaren  beibuifdjc  l)crrn,  Tenen  foltten  fie  gel)oi-fam 
fein,  tuir  (^'Ijviften   Ijabcuv  andj  gcttjon,  2)ic  20  '3ar  l)cr  ift  maiid;ev  feiner 


^x.  12  [27.  Slpttt].  387 

R]  Tyrannos.  Sed  eo  tempore  sie  docebantur  Christian],  ut  frteblid^  lihm  fitren, 
Dominis  obedire,  etiam  iDunbcvIid^en  unb  bafur  julo'^n  nemeit  perseqiiutiouein. 
S5a§  l^aBen  fie  getrau.  Sub  impatu  btc  20  jor  l^er  tft  mancher  feiner  SJton 
»erfolget,  er^engt,  crtreiidt,  finb  gefc^uiibeii,  gefc^abet,  omnia  cum  patientia. 

5  Sieut  Episeopus  Mogiiut[iuu.s,  lote  fein  Sonb  mit  alter  ©emut  t)ün  im 
gelibben  i)ai  unb  baju  Icibcn,  quod  excoiumuuicati  für  iren  treluen  bicnft, 
(jiKid  gelb  unb  guter  jugefe^t  k.  Tales  plures  alii  hoc  tempore  fuenmt,  (jiii 
benefitia  t)Q6en  genomen,  gelo'^net  mit  Jilagen  unred^t.  äßenn  lüir  ein  foIcf;en 
Tjerrn    fetten,    mnften   h3ir§   auä)  leren.     Gerte   iamdudum   excommimieaLreut 

10  auimo,  si  corpore  posseut.  His  scribit  S.  Petrus:  Si  estis  ,sub  talibLus 
Tyrannis,  ba§  ir  eud^  ergebt  unb  um6  toolf^at  tniEen  leibet  3C.  Episeopus 
Moguti[timis  noii  umb  ef)e6ruii},  morb  nid^t  geftrafft,  sed  quod  vohmt  audire 
verbum  Dei  et  uou  cum  ipso  adorare  DiabLohuu.  Hiuc  et  mc  ])apa  dam- 
navit,  !an  mir  ntd)t  ftfiulb  geben,  quod  für.    SBomit  ))ab  ic[;§  benn  gef reffen? 

15  quod  Euang[eliura  non  volui  conculcare  pedib[us.  Hoc  vult,  quod  omuis 
Ciu-istianus  fol  tDoIleben  et  praesertim  propter  fidem  fol  aEe  fjloge  incurrere, 
tob  leiben.  Sa»  l^eifft  ein  loftlid^  leiben.  Et  cum  omnia  haec  passi,  nimpt 
er  un§  ben  r^um  bojU,  ut  d[icat:  Sä)Uä)t  bing,  si  propter  Christum  Dominum 
meum  gefopfft  toerbe  3C.  iu  hoc  glorior,  non  propter  bofcr  f^at  Uiillen  patior 

20  iiaec,  sed  propter  verbum  tuum  et  nomen  tuum.  ^e  me{)r  ir  miif)  lierfolget, 
vos  papistae,  eo  plus  superbio,  quia  non  propter  adulterium,  malefacta,  sed 
propter  Christum.  2a§  ^er  gelten.  S)a§  tft  mir  ein  freub.  3»ft  boju  gering. 
Quid  euim  mea  passio  crga  Christi  passiouem?  Incipit  ergo  vehementer 
extenuare  passionem  nostram  et  tarnen  magnifacit,    quia  gratia  coram  Deo, 

S]  2.1  man  get^otet,  ertrenät  Oon  Stf troffen,  3)argegen  fie  ge^orfam  getoefen  mit 
fnrcf;t,  t)oben  aßen  S)emut  erjeigt,  lüie  '^at  fi^  be§  SSififpffu  bon  5}Jcini5  lanb 
fo  bemutig  gegen  i^m  erjeigt,  Der  finb  man  öiel  feine  ß^rifteu,  bie  nuiltfjot 
fjaben  belont  genommen  mit  aUem  unbandE  unb  ftretc^en,  foW}»  luurben  »oir 
nucfj  lernen,  loenn  mir  foldje  tjerrn  tjcttcnn.    £)er  SSapft  Oerbant  un§,  fönten 

30  fie  un§  ne^er  fommen,  treten  fie  e§  and),  Senen  fd^reljbt  5|5etru§:  il)r  ntuft 
leiben  umb  loolt^^at,  nit  umb  nbelf^at,  ^Jlcints  f)at  fein  lanb  nit  geftrafft 
umb  morb,  e^ebruc^,  ba§  er  folte  t^un,  foubern  barumb,  ha§  fie  nit  loolttcn 
bienen  bem  Seuffel  mit  fdjaben  i^rer  feel  neben  i^^m,  SEßarumb  ^at  miclj  ber 
Sapft  ücrbampt?   !an  mir  nic^t  ft^ulb  geben  morb§  ober  cl)cbrud),    Ijurcrel), 

3r.  fonberu  baä  ^^sä)  mein  l)errn  (Sljriftum  nit  iiah  looEen  leftern  neben  iljm  unb 
jagen,  S)a§  ber  SEeuffel  mein  gnebigcr  gott  fei),  Denen  fc^reljbt  5petru§:  loenn 
loir  fd;on  foltf)§  gelibben  Ijaben,  fei)  e§  ft^led)t,  burffen  un§  bc§  nit  räumen, 
loenn  loir  fd)on  tonnen  fagen:  ^ä)  leibe  e§  nit  umb  metjue  bofe()cit  loillen, 
fonberu  um6  gottc§  nomen»  loitlen.    S)a§  iBiffen  lüir,  ba§  un§  nidjt  gefd)id)t 

40  umb  ubelt^at  loillen,  fonberu  umb  be§  man§  loiHen  ^s^efn  (5^rtfti.  3)ay  ift 
ber  tro^,  unub  'l^ctruS  modjt  unfer  leiben  gering,  (?§  ift  gnabe  bei)  gott,  c§ 

2:y 


388  iptcbigtcn  bc§  Sfa'^rcl  1544. 

^j'pretiosa  in  eorispcctii  Domini  \  pretiosus  sanguis,  honorabilis  coram  Deo. 
Setl  coiani  ninndo  est  ignominia.  ßo[tIi(^  ift§,  >^e<\  gegen  bem  Hut  et  leiben 
3ci.53, 4ff.  Domini  ift§  gering.  In  Pjsa[ia  legis  passionem  Christi  taleni,  quod  fnit  rein 
et  innoeens.  ®Q§  6i[tu  nidjt.  Si  etiam  magna  pateris,  tarnen  es  homo,  in 
peccatis  conceptus,  natns.  lam  no.stra  passio  nihil  atl  eins.  2.  eins  passio  5 
est  oblatio  et  non  simplex  siciit  et  nostra.  Sed  nihil  ad  oblationem, 
passionem  Christi.  Ego,  tn  non  patimur  pro  peccatis  meis,  tuis.  Sed 
Christus  obtulit  snum  sang[uineni  pro  totius  mundi  peccatis.  S)a§  i[t  aller 
grofte  leiben,  ut  incompreheusibile,  quod  Dei  filius  non  pro  suis  peccatis  et 
nt  seipsnni  redimeret  a  morte,  sed  pro  totius  nuiudi  peccatis,  morte,  dam-  lo 
natione,  ut  iusti  vivcntes  et  beati  fiant.  Si  haue  passionem  respicimns,  nihil 
nostra  ad  eam.  Nos  ])atimur  n[nferm  ()|err  ®ot  311  c'^ren,  "t  eins  verbuni 
befonb  unb  bcr  ©loube  auögcbrcitct :  neminem  invo  nico  sauguine.  Sed 
Dominus  ex  peccato,  morte,  DiabLoli  potestate  liberat  ad  iustitiam  et  vitam 
aeteniam.    Sem  (Sjetn^jer  foKen  tuir  na(^foIgen.    Sed  non  itierben  im  nac^=  !.'■ 

tfinn,  ut  patiamur  pro  aliorum  peccatis.  Sed  debeo  ])ati  innocentcr.  sed  suo 
modo,  nun  ut  ipse  Christus  sim  innoeens.  Tamen  jol  ein  unfdjulb  I)a'6en, 
<|Uod  fül  nid}t  leiben  ut  !atr<>,  für,  adulter,  nt  ber  tüclt  ni(|t§  fcfjulbig  fcl)  et 
coram  hüminib[us  sim  imfc^nlbig,  ut  cogantur  omues  dicere:  tB  ift  ein  feiner 

^lift   ein  toftli^  bing  fnr  @ott,  'Preciosa  in  conspectu  Dei  nmrs  Sanctorum'*,  sn 
pieciosus  sanguis  3c.  foftlid)  ifta,  ohtx  gegen  be§  I)errn  Hut  ift§  ein  gering 
bing,   loftlirf)  iftS,    aber  man   fol  nidjt   brauff  Cudjen,    S)enn  öfains  fogt: 
3e|.  .',3, 4)f.(j^viftuy  l)Qt  feine  funbc  get^an,  one  funbe  Ijat  er  gelitten,  inir  finb  inn  funb, 
tob  gcftectt,  er  ift  unfd)ulbig  nlljcit  gcluefcnn,   brnmli  ift  unfer  leiben  nidjtö, 
(Sjunt  nnbcrn  ift  fein  leiben  ein  upfcr,  ob  Inir  niid)  fdjon  opfern,  Senn  C^ljriftu»  25 
leibet   für  unfer  ©unbe,  ^ä)  leibe  nit  für  meine  ober  beinc  ©unbe,  ßl^rifti 
leiben  ift  ha-i  aller  fdjluerefte,  ®qö  gotte?-  fon  nit  fol  nutb  fein   funb,  nod) 
ba§  er  fid)  mochte  crlofcn,  fonbern  für  oEer  luelt  funb,  tobt,  unfeligfcit,  auff 
bQ§  fie  geredet  fcl),   feiig  unb  lebenbig,  S)a§  ift  ein  !oftlidj  leiben,  ©orgegeu 
ift  unfer  leiben  uid)t§,  mnfjcn  ftill  fd)Uicigen,    ^(^  ■^eibe  nur  meint  l)errn  3U  30 
et)ren,  haS  er  geeljrt  rocrbc,  fein  uame  oufgeBrcitt,  Slber  (Sfjriftuy  erlofct  fie 
nlle,   gibt  aüen  bie  ©eligleit,  !Dcm  exemplnm  follen  Inir  folgcnu,   nid^t  für 
iemanb  funb  ju  opfern,   fonbern  unfd;ulbig  fol  3d}  leiben  nad)  meiner  ma§, 
nidjt  fo  unfdjulbig  mie  P^riftu§,  Senn  fo  unfd;ulbig  bin  3'^)  "'ii)t,  gleid)lrol 
fol  3^}  iiudj  ein  unfdjulb   Ijaben,    fol  nid)t  leiben  al»    ein  cl)cbred)cr,    !£ie  35 
unfdjulb  für  ben  5[Renfd)cu  fol  ^sä)  ^abenn,  S)a§  ^ä)  tan  fagen:  ^dj  Joei»  nit, 
lua§  ^d)  bem  -Ficnfdjen  getl)nu  t)nbe,  für  gott  bin  ^sd)  nit  rein,   erlofc  anä) 
uiemniibt  mit  meinem  Opfer,  Senn  ßljriftuS  bat  fein  unfd)ulbigcn  tob  geopfert 
für  unfern  fdjnlbigen  tobt,  aber  furn  menfc^en  fol  ^d)  fafle»  lonncn:  für  ber 
Uiclt  Uiei-3  \\ä)  mid)  nit  fdjulbig,  hab  ^\ä)  ettUmö  getl)nn  Ijabe,  ?lbcr  ber  mnu  40 
Ijat  uid)t>3  gctljnn,  fonbern  l)at  fid)  bem  tuiter  fnr  mid;  geopfert,  alfo  fol  ^dj 


9lr.  12  [27.  «JUnKJ.  389 

li]  tllClifd),  taiitiiin,  (juwl  credit  in  Cliiistiun.  Non  offero  luc,  (jnod  ali(juem 
rediiiuini  et  iimocens  ut  ipse.  Haec  duo  ge^Pl'ii  int  allein  3n.  Tbi  omiies 
lin§  tvoften  bc§  o;.iffcv§  linb  linfc^ulb  6"[)rtftt.  Mea  oblatio  et  innocentia  iion 
l'aeit  me  Christiauum,  Sed  quod  credo  in  lesum  Christum,  et  quod  liacc 
5  omiiia  pro  me  passus.  Haec  inDocentia  iustificat  me.  Si  credo  et  fio 
Cliristiamis,  post  inspiciendiis  pro  Exemjilo.  Sie  ipse  se  obtiilit  patri  pro 
me.  Ego  Deo  patri  offero  corpus,  sed  filio  311  i^Xitl,  quod  pro  me  oblatus 
et  qund  neminem  offendi  verbis  et  factis,  sie  incedo  in  vestigiis.  Nnn 
cvicid^en  fcin.BtIb,  quia  impossibilc.    Sed  lefft  fii^  genügen,  <|ni)d   patimur 

lu  naä)  feinem  Bilb,  ba§  tnir  un§  ein  trenig  cBen  mnd^en,  ut  imitemur,  ut  simu.s 
victima  non  pro  peccatis,  sed  ad  gloriam.  Ita  innocentes  iion  coram  Deo, 
sed  mundo,  uec  est,  si  tarn  mundus  ut  Gabriel,  et  si  etiam  sine  peccatis  pro 
mea  persona,  tamen  niliil  est  nee  tarn  pretiosa  mea  passio  sicut  sua.  Dci 
fiiii    uua  gutta   sang[uinis   trcix   gnug    pro   redemptione   mundi.     Sed   er  '^nt 

15  lltcrfd^toenglid^  un§  tnoHen  crlufen  et  sie  iucomprehensibiliter  effudit  super 
nos  sang[uinem,  Spiritum  s[anctuni  suum.  Tdeo  si  etiam  multa  jiatimui-, 
non  Mobis  gloriandum.  @§  efcenfiilbet  fic^  \o  ein  lüentg.  Sed  exemplum 
CVVeic|en  \vh  ni($t.  Sed  tarnen  gratias  agendas  esse,  quod  digni  jiati  pro 
uomine,  a  Turcis,  papistis  jc.  et  ibi  letari  et  onmia  ju  cl^ven,  lob,  bonÄ,   qiii 

20  te  redemit  suo  proprio  sang|uiue  non  pro  se,  sed  pro  mc.  Ideo  cum  gaudio 
oninia  feram.  Ista  praedicatio  necessaria  istis,  qui  snb  Turca,  et  credo  taios 
esse  Concionatores  et  uuilto.s  occidi  sub  Turca   jii  Iicftetigcn   feinen  linnu'n, 

6  se]  me 

S]  niiii)  and)  opfern  fnr  nieninnbt,  fonbevn  ba§  3cCj  meinem  "^ern  geliorfam  fetj 
unb  cl)rc,  nnb  ba-S  left  @r  it)m  gefallen,  06  tuir  fdjon  fein  lüiUen  nid^t  erreidjcn, 

25  left  ifjni  boran  gcnngen,  ba§  bie  lielicn  mcrterer  firf)  iljnt  glcidjformig  niadjen, 
finb  inol  nidjt  olfo  unfdjulbig  für  gott,  fonbcrn  fnrn  menfd^cn,  luie  er  getoefen 
ift,  fnr  gott  fo  iinfd)ulbig  jn  fein  Degert  er  nit,  inir  !onnen§  and)  nidjt, 
äßenn  fdjon  ©abricl  libbc,    nod^  loerc  fein  leiben   nit  fo  loftlid^  al§  6l)rifti.      • 
S)enn  (i)otte§  fon  ift  6f)riftii§,  ha:i  6lnt  luer  fo  Ircfftig,  ba§  ein  tropfen  l)ett 

30  !onnen  reic^lid)  erlofenn  bie  menfdien,  leer  gnug  getrefen  an  eim  tropfen,  aber 

er  l)Qt§  reic^lic^  tl^nn  luollen  3C.     2.  'copiosa  apud  eum  est  redenitio',  ut  aitw.  130, 7 
ps.  et  Bernhardus  \  gibcr  baB  follcn  tpir  tl)nn,  bn§  tttir  frolid)  fein  foKcn  nnb 
für  lPoltl)at  unband  enpfal)en  unb  fagcn:  föott  fei)  gelobt,  baö  gelt  ben  lieben 
l)et)lanb,   ber  fid)  fclbs  geopfert   für  mid^,   mir  mein  funb  bergeben,    mid) 

35  gereiniget,  nnb  )oil  mir  and)  bie  übrige  funbe  ni($t  gnred^en,  @old)e  prebigt 
)üer  not  benen,  bie  unter  bem  Wurden  finb,  Inie  ;o<^  i'enn  l)altte,  bog  nod) 
folc^c  prebiger  finb  bei)  ben  Surtfen,  ober  ber  ift  mer,  bie  jnm  jTurden  fallen, 
S^urden  »erben,  bie  fidj  bem  leuffel  opfern,  toolan  bo§  muffen  tuir  leiben, 

')r.Vgl-  Nachträge. 


390  ^«biglcii  bc?  3oI)«§  1544. 

Rl@Iaul6en.  Qui  vero  deficiuut  ad  Turcani.  bic  miia  man  fcf}a|en  fll§  '^ic 
.ffnctfjt  iiiib  ^Jlegb,  isti  opfferii  fiiJ;  bcm  Seuffel  mit  bem  Surrfeii.  Dat 
inilitib[iis  Christiauis  xi'xäjm  folb.  So  bleikn  fte,  bie  finb  be»  2;euffcl§ 
opffer.  Alii  vero  discant  luinc  textum.  ^c^  luil  bir  Jüol  treuHd^  biencn,  et 
qiiicqiiid  mali  mihi  anlegt,  si  auffers  vitani,  uxoreni,  bQ§  loil  Opffcril  meinem 
()cnn  gratis,  sie  ego.  S)a§  l^eifft  ein  6£|riftlic^  leiben.  S)a§  mu»  bleiben  in 
Ecclesia,  si  non  siib  Turcis,  sed  etiam  siib  papatu,  iit  certe  est.  luspice 
Cliristi  passionem,  tum  videbis  nihil  esse,  si  amittis  uxorem,  liberos,  vitam 
tuaiii,  et  tarnen  offers  Christo  in  gloriaiii.  Sed  Christus  in  crucc  non 
pcceator,  sed  innocens.  Ego  non  rein  corani  Deo,  sed  coram  Turca,  papa  K. 
quauquam  grata  oblatio,  quod  amittam  propter  nomen  eins  omueni  ....  :c. 
Non  faciunt  damnum,   sed  Ijelffen  un§  per  eorum  persequutionem  ad  vitiuu. 


11  ,  .  .  .]  ein  Wort  nachgemalt,  unlesbar 

S]ftc  faven  ba'^tn,  bie  tootten  ßfjriftum  nit  f)aben,  aber  bic  anbcrn  lernen  bcn 
tcjt:  %md,  ^ä)  iDtl  bir  trenlid^  biencn,  aber  beinen  glauben  luil  3dj  "it,  aber 
mein  Iet)b,  leben,  luclib,  ünb  Iril  ^(t)  opfern,  mcim  lieben  bcrrn  ju  el)rcn  i» 
umb  fonft,  Une  ßf)riftu§  \iä)  mir  'jur  fcligfcit  geopfert  bat  nic^t  umbfouft, 
?lIfo  fottcn  fic^  bic  ß^riften  brcin  fcfjitfen,  ba^  fie  ben  l)ci)lanb  rcd^t  anfcljen 
nnb  iljr  leiben  barnoif)  rillten,  '^\ä)  tf)uc  Cu  meim  Ijerrn  ju  ct)rcn,  ober  e§  ift 
nid)t§  gegen  bem  bcrrn,  ber  am  Greul^  bcngt,  für  gott  bin  ^ä)  nit  rein,  aber 
fnrm  Zmd  bin  3i(f}  rein,  für  gott  bin  ^d)  ein  finb  gottca  auö  öerbienft  be§,  '■"' 
ber  mid)  burc^  fein  ftcrbcn  erlofet  ^at. 


13.  4.  gjJai  1544. 

^vcbtgt  rtiit  ©oitntag  ^uMlatc. 

TU 

1. 5|3ttii2,  llft. 


„^1  DOMINICA  lUBILATE     1.  pet:  2. 


6§  folt  tüol  fo  fein,  bao  lotr  biefe  jeit  inter  ferias  pascliae  et  pente- 
c[ostes  prebigtcn  de  resur[rectione  Christi,  ut  is  art[icuhis  suum  ins  obtincret, 
sicut  Dominus  ipse  fecit.  Christus  ubi  resurrexit  a  mort[uis,  istis  40  dieb[us  2S 
31(19. 1, 3  praedicavit  de  resur]  rectione  et  regno  Dei.  Qui  sie  ordinavit,  '^at  fo  gcmad)t. 
SßoHenS  ein  loenig  lencEen  auff  resurr[ecti<>nem  Domini.  S.  Pet[rus  dielt: 
I. ipctvi2,ii'Adhortor  tanquam  advenas'  k.  6r  turt  mit  ben  tDorten  'frcmbbling' 
et  'pilgerin'  r(>siir|  reetionem  Dnmini  et  dat  nomen  un§,  quod  sinuis  gcfte  unb 
toalbrubcr,  bic  burd)reifcn,  ntc^t  Sonbftreic^er,  sed  (jui  nii^t  befeffen  finb,  bic  so 
uid^t  ^ie  bleiben  foEen,  ut  hospites  noctu  manent  jc.  morgen  gießen  fie  boöon. 
Sic  vocat  nos  Cliristianos.  Qu!  talis  est,  fol  bcn  namen  auncmcn  et  scire 
se  peregrinum    ic-      S)o§    "^at   ertoorbcu  Dominus    noster  Jesus  Christus   per 

2ö  über  regno  steht  Acto  1 


5it.  in  [4.  9J(ni].  391 

R]  resur[rectioiiem,  (|uia  iiiortiiiis  in  cruce  et  affixit  cruci  iion  soluiii  pcccatum, 
mortem,  sed  mimdiim  et  regnum  nniiulanura,  alle§  tob  llllb  mit  tili  Cllülivgct, 
ut  mortui  et  crucifixi  mundo  et  econtra,  ut  p[eccato,  et  is  fructns  debet  esse 
resurrectionis,  ut  mortui  mundo  iu  illo  aeterno  regno  simus  liberi  jiriucipes, 
5  et  se  posuit  primitias  in  iioc  regno,  et  quotquot  iu  eum  credunt,  ha§  fte  tl" 
bntutii,  tvoft,  leBen  nid^t  ijxiiin  fe|eii,  r)e'6cn  ix  f}n^  in  iene§  IcBen  et  ineipiaut 
iam  eum  eo  rcgnare  in  jenem  reicf}.     '( Vnisuscitavit' Epiic.  2.    ®a  filmen  luirWü.e 

bereit  noc^  bem  ©lauBen  unb  '()offniin9.    Oculi  porcini  uon  vident,  et  ©elo 

l-ifoten   uon   audiunt,    sed   oculi   cordis  hnbeut  lumen  hie,   quod  dioit:    Estis 

lu  non  cives  hie,  Domini,  regenten,  sed  aliam  sedem  habetis,  ubi  vestra  con- 
versatio,  in  regno  Dei,  ubi  Deus  pater,  Christus  haeres,  vos  cohaeredcs 
Christi.  Non  vocat  iucolas  huius  vitae,  propter  hanc  uon  mortuus,  imo  non 
opus  fuisset  mori.  Sed  ideo  mortuus,  ut  mundus  nobis  mortuus,  et  ut  hie 
simus  non  ut  cives,  sed  peregrini,  gefte.    Verum  est,  sed  quis  credit,    quis 

15  iactat  se  talem  et  gloriatur  se  civem  in  altera  vita?  Vides,  quomodo  mun- 
dus fcfjnrret,  !ra|et,  gei|et,  ftetgert,  ringet  noc^  groffer  getoolt,  e'^r,  gut,  frcub, 
JüoHuft,  quasi  tantum  ideo  natus,  ut  ista  quaereret  caduca.  Prima  nativitas 
aifert  istam  porcinam  vitam.  Sed  non  tantum  natus  a  parentib[us  in  ba§ 
liergenglic^e  leBen,  sed  etiam  ab  alia  matre  et  patre  natus,  Christo  et  Ecclesia, 

20  (juae  est  Christi  sponsa.  Ibi  renati  per  Euang[elium,  Bap[tisraum  in  aliam 
vitam,  conversationem,  ©tob,  regnum,  S)a  man  nidjt  effc,  trincfe,  fcf)tüi|c  3C. 
sed  ba§  langtniriger,  fol  einig  Incren,  sine  egestioue,  foetore.  Ad  hoc  nati 
a  Christo  et  Ecclesia,  et  Christus  emeruit  sua  morte  et  leta  resiu|rectione, 
ut  praedicatur  in  Euangelio.    Ideo  vocat  Pet[rus,  Paul[us  'frembbling',  pQlüet, 

25  hJOnet  brauff  ut  ©oft.    Istum  titulum  discamus  et  cogitemus,  cur  ita  appel- 
lemur,    quod  Christus  mundum,   mortem  K.  Qn§  6reu^   mit   fid^   gerefft,   et 
d[ominus  ftttfet,  ut  uos  per  suam  et  nostram  spiritualiter  coUocemur  in  suum 
regnum,  ut  cum  illo  regnemus  Ejihe:  2.    Sic  tangit  usum  resin'[rectionis  suae  ispo.  2, 6 
brevib[us  verbis.     Vide  nunc,  an  sis  porcus  vel  Christiauus.    Porcus  reud^t 

30  iia§  lieblid)  bing  auff  ber  gaffen.  Nos  gemere  et  suspirare  debebamus,  ut 
venireraus  ad  patriam  et  regnum,  ad  quod  renati,  ut  illud  tandem  asseqiie- 
rcmur,  ut  etiam  tangere  liceret,  ut  nunc  audinuis  et  fide  faffen.  Video  oculis 
bo§  ic^  mu§  effen,  trincfen,  fdjiaffen,  toad^en,  f}au§t)alten,  lanb,  leute  regieren, 
5lfferBatt)cn.     Haec  prima  nativitas  a  pareutibLus.     Sed  Christianis  fol§  fein 

35  bic  geringften  gebantten,  bic  ]^eiibtg[cban!cn  foücn  oBen  fd^lüeBen,  ctd[ico:  jur 
not  mu§  id}  ha§  \wl  t()un,  (iportet  liabere  effeti,  trinden,  t|t  oportet  coli 
agrum.  6§  fol  aiitx  nic^t  fle[ifc^lic^e  Inft  fein,  sed  fol  Ineiter  benden,  ut 
totus  nuMidiis  iititur  hoc  modo  non  pro  necessitate,  sed  Era|ct  n".  fltdjetl 
tantum   ir    luft   in  corporalib[us  reb[us.     Sa§  ift  ein  fleifdjlidj  luft,  unb  bic 

40  @ecl  öert)inbert,  ut  uon  fa[ciat  et  cog[itet,  quid  Christus  et  salus.    Sed  t)cttc 


8  Oculi]  Oculini        <J  über  pfotcii  sle/ä  o()rcu 


392  ^rebigten  bei  ^o^tc?  1544. 

K]tc^  nur  bo§  bo?.  @§  fol  fein  bei-  serpfcnnig,  ben  bei  ®aft  in  bcv  tjcrfiei'g 
i)ahm  3C.  2i)u  bi(^  auff,  33eutelcin,  Jxnitu  Bei)  ben  leuten  jein'jc.  Et  lameu 
nihil  liic  propiii,  est  liospcs.  S^Qg  ift  ciii  notiger  fjfcnnig.  Xon  Ijat  lüiüen 
in  liuspitio  ducere  uxorem,  bil^e  jie^^en  3C.  Sed  teil  fein  notturfft  fjaben  pro 
corpore  3c.  Sed  bcr  obergcbantf  talis  sit:  5)tein  aäer,  tuiefen,  laier,  äBei'6,  s 
linb,  ia^  ift  ber  jcrpfennig  in  lio.si)itio.  Habeo  aiium  thesauruiu,  qiiod  bap- 
tisatus  in  anber  burgerfi^afft.  3)q§  ift  ber  xiä)t  \ä)a^,,  ut  istae  c'og[itatioues 
öon  jerpfennig  finb  gebanrfen  ber  not,  nid}t  ber  luft.  ^a^  ift  trbifd^,  dicit 
Pet[nis.  Sed  qund  irbifc^er  ®aft  unb  ^imlifcfjer  Bürger  per  resur[rectionem 
Cliri:^ti  erluorben  et  bap[tisnunu  gctiorn.  Id<'ii  oog[ita  te  Christianum  unb  lu 
nim  bic^  meijX  an,  toie  bu  lom^jft  junt  eloigen  ^imlifd^er  burgerfc^nfft  iniam 
Ins.  Sed  haec  aniittiinns.  G)el)en  jar  unb  tng  f]in  nnllam  cogitatiouem  3C. 
geben  bo§  '^er^  I^in  in  loelt(iif;c  luft,  guter,  et  tarnen  videmus  cos,  (jui  habeut, 
bci'^in  fterben,  non  cog[itantes,  (juid  bap[tisinus,  ad  quid  reuati,  et  quoDiodo 
Dens  uos  vocet,  scilicet  cives  eoelestes,  in  tenis  @efte,  pilgerim  unb  (Vrembb=  is 
ling.  In  eoelo  aeteriium  fclig,  hie  in  ber  l^erberg,  ut  ita  utanuu-  bonis  iit 
einel  jerpfennigS,  et  oramus  quotidie:  'Adveniat  reg[num',  Umb  beu  rcd§t, 
3Benn  hJir  f)eim  fareu,  Sßir  finb  {)ie  im  clenbcu,  in  ber  elenben  fjerberg,  I)eim 
faren  in  ba^  oaterlanb-,  follen  rtir  imer  bendEen.  Sic  in  'pater  uoster'.  Ubi 
sie  ordinatum  'pater  noster\  Ibi  t'atemur,  quod  habemus  patrem  in  coelo  et  20 
®ai.  4, 7  niatrem  Galat.  4.  Hie  iu  terris  alios  parentes.  Sed  ipse  in  coelis.  Ibi  habe- 
nnis  erbe.  511)  .'ö@rr,  ba§  bein  name.  Q  Ia§  un§  bod^  Ijeimfaren,  gu  bir 
fonien  quo  biefem  elenb.  Sic  chmiat  'pater  noster'.  Ita  etiam  debLent  C'hri- 
.stiaui  de  ^erberg.  "Da  panem  (iuotid[ianum  hodie',  non  plus,  nur  bcn  teg= 
litfjen  Pfennig,  boa  ein  (5t)riftlic^,  meufc^Iid^  '^er^  sie  cog[itet:  Hie  iu  exilio.  25 
Da  mihi  jerpfennig,  ut  nemini  ininriam,  ut  veniam  flud§§  in  patriam,  ubi 
cives  et  Domiiuis.     Merito  iste  resur[rectionis  ai-ticulus  deb[et  tractari. 

2.  causa  est,  (juod  sie  vocat  uos  peregrinos,  @efte,  pilgeriu.  Sarumb 
roarS  JUtf)Un.  2.  Christus  emiserat  Ap[oslolos,  talen  praedicationem  invul- 
gandani  de  re[niissione  p[eccatoruni,  resur[rectione  mort[uorum,  vita  aeterna  30 
et  alio  regno.  S)a§  loort  '3Jeid}'  loott  auffrt)ürifi$  lauten,  ut  etiam  gebeutet 
5(va.K.,iOi.;)mi^-i)  Acto.  16.  17.  Sie  Derr^cter  ludaei  Perftagten  gegen  ben  ^nbrn.  Huc 
venerunt  ludaei,  qui  conturbaiit  civitateni  et  dicuiit  de  alio  rege,  qui  dicitur. 
S)a§  ti^eten  bie  öer.jtoeiffelten  ^uben,  fje^ten  bie  .spetbcn  contra  Apostolos,  nt 
folten  3eter  fc^reien  über  iren  f)al§,  quod  invertere  Reg[nuni  Ro[manuin.  Sic  35 
Anabaptistae  fecerunt,  qui  leccrunt  regnum,  grieffen  Juni  fc^toerb.  Hanc 
culpani  legten  fic  un§  aud)  gern  auff  adversarii.  Papa  "^at  noc^  bem  fdjtoerb 
gegriffen  tanijuam  seditios[us  unb  t)at  etiam  Reges,  principes  ernibert.  Idco 
non  est,  (juod  carnales  Christiaui  voluut  etiam  toeltlid;  reic^  ^aben  ut  Turca, 


11  über  Iiiirgctidjafjt  steht  te(5t 

')  Vgl.  J\Whträi/e.        -)    Vgl.  Lutheis  Lied  'Nu  bitten  tvir  den  licil'gen  Gänt'. 


9h.  m  [4.  ÜJini].  393 

H]  ludaei,  papa,  Aiiabap[tistae,  greiffcn  aUc  nad)  bem  fcfliucib,  i|ii(>(l  noii  eis 
(.■uinmissuni.  Sic  etiam  nobis  tüolten  gern  ben  nomen  an  i)aU  Ijcngcu.  Non 
facinius,  sed  iactarc  posseinus,  quod  Uicltlid^  rog[nuiii  nie  fo  gcfd^murft  linb 
gejtert  fei)  quam  per  iiostnmi  Euangeliuni.    Antea  non  audituni,  ba§  man  fo 

5  fci^on  öom  Ineltlid^en  veg[iment  ))vebigen  fol,  ut  iiic  sequitur,  tanquara  prac- 
cellenti.  Ideo  sciunt  sc  nientiri,  quod  art^uunt.  Ri  quis  honore  affecit,  certe 
uo8ter  priuceps  eiun  suis  tiertoantcn.  'DJJen^  iinb  .•oen|t'^  tfjun§  nid)t.  Sßcil 
im  bem  2![eufel  toirb  uv]aä)  geBen  mit  bem  lüort,  quod  irv  machen  unb  pve= 

btgen  novum   rconuni,  f^icut  etiam  aceusant  coram  Pilato:  Ijat  ba§  Öoltf  CX'VCgt, 

10  unb  unter  etm  auffr^urtfdöen  2itel  fterben.    Pilat[us  dicit:  Es  Rex  Iud[aeo-'i»ii.i8,.ntt. 
lum?     Xou  est  de  hoc  mundo.     Pilatus  haec  audieus:   'Non  invenio',  sicut 
eum  accusatis.    Sed  no(^  muft  er  ben  namen  tragen  scditiosi,  ([uaTiquam 
docuerat:    'Reddite   Caesari'.     Ideo   scripsit    hoc,    ut   Christiani    befte   feiner «fiutD. 2a, ai 
fnnben  beranttoorten.    Non  rid^ten  auffr'^ur,  nou  quaerimus  reguum,  sunuis 

1.-.   peregrini,  pilgertn,  gefte  in  hoc  mundo.    Ubi  hoc  aud|ivei'unt  gentiles,  luaren 
fic  aufrieben.     Non   hie   sumus,   ut  eiiciamus  vos,  sed  confirmamus  vestruni 
reguum  i.e.  non  est  !onig,  furften,  Tjerr,  tjirten,  !ne(i)t  in  hac  vita.    'Ego3i>ii- is.s' 
veni,   ut  de  veritate.'     Pilat[us:   'Quid  est   veritas?'     S)a  iDttftu  nic^tS  mit 
oitSrid^ten.    ^[uIldus  non  curat.    Qui  vult  esse  Rex  unter  Seufcn,  i^to'^en, 

20  sie,  istos  hab[emus  pro  stultis,  (piod  de  alio  regno  pi-aedic;u'unt.  <Bo  tijai 
5Jlun|!er  nid^t  nee  Rex  ju  5[Rünfter  füret  ein  ©c^toerb.  S)a§  ift  ein  anbcr 
bing,  unb  tnolten  un§  foIc^§  fc^ulb  geben.  Cum  ergo  Euang[eliuin  füret  bcu 
nomen  ^onigretC§,  sumit  Diab[olus  et  nunidus  occasionem  et  fdjilt  fie  seiii- 
tiosos.     In   Eccle[siastica    histo[ria:    rumor   venit    in   nnmdum   totum,   quod 

i'5  regnum  futurum  de  semine  Inda  et  venturum  regem  per  orbem,  ostcndeI)ant 
mauus,  quae  rigebaiit  labore  uimio.  Ubi  audivit  Caesar:  Siuite,  sunt  stuiti.'* 
Cum  audirent  ergo  de  regno  per  totum  orbem  et  regem,  intelligebant  de 
mundano  3C.  Hoc  reguum  in  terris  sit  hospitium  unb  folt  elt>ern  Pfennig 
brin  Oerjercn  ut  peregrini,  ut  nulla  in  vobis  sit  occasio  seditionis,  sed  prne- 

31)  dicate  ut  pereg[rini  et  dicite:  nihil  curamus  vestrum  regnum,  (piia  habcinus 
melius  regnum.  Non  solum  a  libid[ine,  sed  etiam  omuib[us  lüften,  ut 
Mouet[anus  et  Rex  M(uiast|crii^  iDolten  regieren.  DaB  ift  fteifd)Iid^  i.  e.  sitis 
patieutes  et  füret  guten  Uianbel,  Bis  ein  uml  cinfcf)en  fonien,  bi§  nuff  ben 
tag  be§  etnfetjers,  oufffetjer»,  ut  pastor  in  Ecclesia,  ut  vere  ....  \ivat.    IVus 

35  sinit  nialuin  nomen  liabere,  (juod  Diab|oliis  et  sui  an  ^al§  {jengen,  sed  veniet 
tempus  visitationis.  Qui  prius  uos  persecuti,  iam  acccdurit,  |)iitarunl  esse 
haeresin,  nunc  videmus  esse  veritatem.  Deo  gratia,  quod  accessi.  Saä  t)eifft 
!^i£  Pet[rus  visita[tionem.    Deus  tiiirb§  h)oI  brein  f(!§tcEen.    £)a§  finb  ntcfjt 


34  ,  .  ,  .]  eilt  Ifurl  nachijemall,  unlesbar 

')  Der  ErzbiseJiof  von  Meim  und  Hdnz  ron  Wolfenbüttel.  ')  Dies  ei'zählt 

Eusehius,  hist.  eccl.  :},  20  nach  Hegesippus  ron  JJomitian.        ')  Münster. 


394  5)3tcbigtcit  bc?  ^n'^tc?  1541. 

R] «eclitiones,  feieret),   sed  bona  vita,  obedientia.     Priiis  luulti  [nincipcs,   (jui 
hab[ebaiit  pro  vita  seditiosa  et  mala,  iam  agnoscuut  pro  sancta.    Sic  Pet[rus: 

i.'4.!cui2,i3ciiiii  gelrar  luevben  etoer  guten  Jjrebigt  ic.  'Subditi  omni  Crcat[urae.' 
©inb  fd^one  piebigt,  utile,  ut  diligenter  observemus.  2Ran  fol  potestatem 
reg[iam  nt(^t  in  ntadfjett  nee  sedit[ionem,  man  fol  iDoI  baju  perse<]Uiitiouem  s 
ut  tum,  et  foEcn  ftcEen  ut  pereg[rini,  qui  cogLitant  in  aliud  regnum.  6§  ift 
i^t  umB  tüeltltd;  rcgimcnt  ein  arm  bing:  si  opus  unquam,  ut  pro  eo  oretur, 
eerte  nunc.    Timeo,  e!^e  10  jar  I)inge'^en,   Werben  gar  !ein  reg[tmeut  Tjafecn. 

1. '4'cui  2, 14  g§  ift  ein  loftlic^  ampt.     Sed  ubi  sunt  isti,   qui  hie  eomraemorantur'.'     'Ad 

laudem.'     <  )ffitium  laudat,    non  personas,  voeat  tnenfc^Ittf}  orbniing,  bic  ift   'o 
baju  geftifft,  et  est  Dei  voluntas,  ber  InilS  fo,  ad  quid?  ad  vindictam.     Sic 
wiim.  13,1  Rom:  13.    Nos  liabemus,  laus  Deo,  inel)r  geI)orfam  jur  oBerfeit  quam  f(f}u^ 
unb  ftraff  t)on  ber  oberteit.    2}iel  lüüllen  regieren  an  libris  iurecousultorum 
vol  gut  rei^t,  sed  me'^r  mi§Brauc^.  Ubi  ütegenten  !onnen  bie  fronten  jtoingcn  :c. 
ut  falfc^e  ^^uriftcn  bcmpffen  gute.    Sie  ^Regenten  iam.    Tlaä)tn  ber  cmptlin  is 
öiel,   ut  bie  teute  gejtotngen  3C.    Isti  .^^ecuiidum  proverb[iuni  tjinfomen:  @§ 
ift  fein  ©mptlin  fo  Hein,  c§  ift  f)engen§  hierb,  et  persequitur  Euang[elium  et 
Miinistros.      Potestas    ift    t)ie    I^OC^    geloBt.     Sed    ubi    pcrsonae   jc.      S)er   h)il 
frf)rei6er,   ©d^offer  liicrben  3C.  quarc  quaerunt?  ut  'bauä)  erneeren,  ut  leute 
fc^inben  unb  rcid)  Uicrbcn.     S)a§  bantf  inen  ber  S^euffel.     Non  (|uaerunt,  ut  20 
l)elffen  bie  Itelt  regieren,  ba  ligt  inen  nic^t  an,  item  fronten  fdju^en  3C.    Sed 
ut  liab[eaut  potestatem  bic  leute  3uplagcn  luib  fc^inbeu  unb  bem  (durften, 
t)errn  anfielen.    Et  hoc  uimpt  fcer  ju.   Sßir  [)aben  fixier  jefjnerici)  rcgiment, 
trutfen  l^elffen  fte  tnoT,   sed  fc^uljen  jc.     6teäen  bte  fopff  äufomen,  l^engen 
fid)  äufamen  unb  ....  ju  ^uff  l)te,  atle§  juuuterbrudfeu.    Si  uuus  et  alter,  25 
(jui   libenter  g\iberuaret,    alii   impediuut,    fitjeu    im    ampt  Unb  tünben§  tfjun, 
tjatcn  Befelf),  mai^t,    sed    iüoÜen§  nic^t  tf)un.     Alii,    ijui   libenter  vellent, 
fonuens  für  jenen  nidjt  tljnn.    2ßa§  Ivil  barau§  Inerben?    In  10  aunis  tntrb 
man  louter   fdjinbcr   tjaben.     Ego   letus    canam   cantieum   de    e.\t[reino   die. 
Denn  e§  fc^idt  fic^  fein  baju,  (juando  reg[iment  anffgeljoBen  et  Euang[e]ium  30 
fc^mefet  et  isti  regontcs  bringen  barauff,  ut  non  @d)ul  unb  fifarren.    Si  iacent 
ista  unb  prebigt  ftilfc^loeigt  unb  ....  regeuteu,  qui  libenter  toolten  .'c.    ©0 
ift  mundus  lebig  oom  ©eiftltc^cn  unb  SßcUlidjen  regimcnt,  fo  lüirb  folgen 
e.\treraus   dies.     Qucrunt  oftitia  non   propter  publicam  veritatcm,   non  f(3^u| 
pa\iperum  unb  ftraff  JC.    S)a§  6t§Un  IroEen  fie  nid^t  "beiffen,  ftraffen  ....  35 
ber  bapffer  ift.     Sed   (pii  non  est  in  autoritate  coram  mundo.     2Bie  tom  td^ 
auff   ben   tredtc?     6§   ireren   nod^  ij  ftarde  prebigt  de  corporaJi  potestate. 
2.  ue  faeiamus  ein  fdjanbbedfel  ex  ('hristiana  libcrt[ate.    Hoc  (|ueritur  Pet[rus 
®iu. 6, i3liic  et  PaulLus  GaJat:     ^ä)  fel)e  mit   ^cr^leib,    ipiomodo   abutuutur  libert[ate 


25  .  .  ..]   ein   Wort  nachgemalt   tofe  (f)  32  .  .  .  .]   ein   Wort  nachgemalt,    unlesbar 

31  über  veritatem  steht  vtilitatem         35  .  .  .  .]  ein  Wort  nachgemalt,  unlesbar 


1k.  14  [11.  mai].  395 

R]  Christiaiia  uub  ixt'ihm  oHcu  muttriEcit  mit  bem  ßuaiigelio,  muy  inen  alleS 

bienen  atl  corum  iuditiuui.    (Jui  sonlet,  sorde.soat.  Si  dixiiiius,  leciiiius,  (jiiod 
debiiiuuis. 


14.  ll.ajiai  154-i. 

^^rcbigt  am  Sonntag  S^antntc. 

S]  Caiitatc  1.  Cor:  15. 

5  l^ifee  geit  iiBer  prebigen  unb  bebenden  \vix  Articii[lum  de  ]iesur|i'ec'tii)iie, 

tocWjeu  6f)i;iftu§  fjat  angefangen  an  feim  eigenen  leiBe,  ?lBer  bcr  5htidcl  luivb 
nid^t  üoltfommen  trcrben,  lüir  feien  benn  auc^  auff crftanbcn ,  gleid)  Une  fein 
leiben  nid^t  boldomen  loivb,  lüiv  fomen  benn  audj  ^ernactj,  3llfo  ,'c.  toir  finb 

Pi]  [sBt.ai]  3l>iec  JPrcbigtt'u  J^oii  bcr  ^Dbteu  auffctiTicljung  uub  letzten  pDfaiincn 
10  liPottc^  2lluft  belli  15.  Cayitel  bcr  i.  Cpiftci  Ji.  Pauü  au  bic  Coriiitljcr: 
>6eyrcbigt  burdj  bcn   töcturcii  crKaiin  (!3attc^,  T>.  4il9art.  JCutljer  311 
«Wittenberg  nima  M.D.XLTIII.  unb  XLV. 

S)ie  grfte  5Prebigt. 
'oc^te    aber    jeiuanb    fagen:    SBie    luerbcn    bte    Sobten    auff=isov.i5, sjif. 
erftef)en?    Unb  mit  tuelt^erle^  letbe  loerben  fie  !ommen'? 
S)u  5iatr,    S)aS  bu  feeft,   loirb    ni(^t   leficnbig,   e§   fterbc 
benn.    Unb    ha^   bu   feeft,    ift   ja  nid^t    ber  £eib,    bev  Uierbcn   fol, 
©onbern  ein  blofe  Äorn,   ncmlic^  SBei^en  ober  ber   anbern   cin§. 
@ott  aber  gi6t  jm  einen  £eib,  inie  er  loil,  Unb  einem  jeglid^en  tjon 
bem  ©amen  feinen  eigen  leib.' 

,U  biefer  ^eit  ^jflegen  Intr  in  unfer  Äir(^en  ju  prebigen  unb  ^bebenden 

ben  Slrtiöel  unferS  6{)riftlt(^en  @Iauben§  öon  ber  tobten  31ufferftet)ung, 

Sßie  e§  benn  auc^  rec^t  unb  biüirf)  ift,  ba§  man  auff  biefe  ^eit  benfelben  9lvticM 

treibe  unb  f)onbeIe.    Senii  locil  toir  auff  ba§  Ofterfeft  geprebiget  unb  getjörct 

-■i  t)aben  ben  Slrtitfel  öon  ber  5tufferftel)uug  unfcr§  .ö@rrn  ^^tjefu  ß^rifti,  ©0 
ift§  bitlid;,  ha§  hjir  nac^  bem  Ofterfeft  t)rebigen  unb  '^incn  ben  9IrticM  nou 
'.)(ufferfteliung  be§  flcifdjeS,  hcih  ift:  t)ou  unfer  ?(ufferftef)uug.  ®eun  unfer 
■S36rr  ^y^efu§  6t)riftu§  Ijat  bie  9(ufferfte()uug  angefangen  in  feinem  eigen  Seibc, 
ilber  bte  9tufferftel)ung  tnirb  nidjt  tioltommeu,  nur  feien  benn  aucl;  aufferftanben. 

30  ©leid)  h)ie  fein  leiben  unb  fter=  |*'- 53ij|  ben  uidjt  öoltomen  Unrb,  luir  fomen 
benn  anc^  (]ernadj  unb  leiben  unb  fterben  mit  jm,  äöie  ©.  5|^lauluy  fpridjt,  (ir 
erftatte  an  feinem  ^Icifdje,  inaä  uodj  mangelt  nn  trubfalu  in  (E^rifto,  ßolof.  l.stDi-i.:^* 


m 


14  In  templo  l'arocliiae  Uomhiica  (.'autate,  Auuo   1.544.  r 


396  ^icbiatcu  bc?  SaVe?  1544. 

S]  feilt  gltcbtua?,  n  ift  iinfcv  fieupt,  Srumb  mu§  man  neben  bcv  nnffcvftef)ung 
P()rifti  and)  nnl'cv  nuffcrftelinnci  trei)6enn,  Senn  fie  9cr)orcn  Infanten,  c§  nui§ 
ein  UolcEonien  anffcrftet)nnii  tpcvbcn ,  ©o  fotgt ,  trenn  tnir  nit  auffciftcl)enn 
foltten,  fo  tuere  6f)iiftU'3  nud)  nit  anficrftnnbenn,  et  econtra,  2;vum6  gtenljftn 
bcin  auffcrftclinng  nit,  fo  Janftu  auä)  nit  gleuben  G^rifti  aufferftefinng,  2)cnn    ^ 

P>i2Ufo  Uiivb  and)  feine  Slnfferfteljung   nic[)t  lioIJomen  nod;  S""^^-   ^ii-"  fönten 

benn  and)  t)eina(^  unb  fielen  öon  ben  tobten  auff.   @r  ift  unfer  .^eubt,  JQJiv 

isvo-  5, 30  fiiib  öilicbniaffen  fcine-3  2ei'6e§  (Sp'^ef.  5.    ^Dainmti  tnn§  man  nad)  bcv  ?Inff= 

erftet)nng  (5()i'ifti  auc^  öon  imfer  3(nffevfte!^nng  prebigen,  fintemal  Bcibe»  311= 

fantcn  gctjavet,  auff  ba§  e§  ein  l)olfomene  Slnfferfte'^ung  fe^.  i" 

S^enfelten  5(rtidel  treibet  ©.  ^anln§   fe'^r  geloaltig  in  biefem  Papitet 
Urfad)  )iiar  biefe:  @§  njaren  in  bie  .^rc^c  jtt  ßorint^o  foraen  etli(^c  Mi'iglinge, 
nid)t  allein  an§  ben  ©riec^eit,  bie  nad)  Sßei^'^eit  fragten  unb  hci§  ©uangelinm 
fiir  eitel  Sorl)eit  Ijielten,  ©onbern  oud)  anl  ben  oiii^en,  al§  bie  ©abtueer  nnb 
jrc  3""9'-'i-''  >ücl(^e  Ijatten  ba§  Guangeliitm  angcnomen  unb  fic^  teuffcn  laffen,    "i 
'Jlnd)  ein-i  teils  5prebiger  nnb  £erer  tuarcn  in  ber  6f)riftenl)eit  unb  bod)  uid)t 
gleutten,  haB  ein  ?lufferfte^ung  ber  tobten  tnere.    ©afcen  für,  ein  '31feuf(^, 
Uienn^'v  fturBe,   fiele  umli,   tuic  ein  SBaum  uniBfeüet,  llnb  fturbe  bal)in  luic 
ein^.^uc  unb  bie^nitDernunfftigcn  Sfjicre  ftcrbcn,  melc'^e  aüein  ju  biefem  2ekn 
gcfd)offen  ftnb,  SBenn  boffelB  Seben  auff  ^oret,  fo  l^oben  fie  ni(^t§  me^r  a»=  ■'» 
geluarteu.    SBareu  gute  (Scfelfeu,  bie  Hon  ber  lobten  3luffcrftel)nng  nnb  luim 
^ntiuifftigen  ?elien  nic^tg  l)ieltcn,  Seradjtetcn  unb  öerfpotteten  baju  bie  Gl)riften, 
fo  fold)§  gleubten.    ©leid^  loie  ju  unfer  jeii  ber  Sa)3ft  '{ampt  feinen  Garbinclen 
unb  35ifd)offen  unb  bie  SBeltflugen  fampt   jrcn  l)od)üerftenbigen  unb  fd)arff= 
Hcrniinfftigcn  mcifcn  Hon  bem  ^rtidel,   ba»  ein  3lnfferftel)uug  be§  gleifdjcS  ^s 
unb  ein  cmigcä  Seben  fei),  nid)t§  f)alten  unb   unfer  ^onifc^  loiffen  311  lachen 
nnb  311  fpotten,  ha§  linr  fold)e-3  glctiben. 

Sßiber  folc^e  .^lugliugc,  bie  bod)  gute  Pt)riften  {)eiffen,  ja  fiir  trcfflid)c 
l'erer,  aud)  Inol  für  bie  crftcn  5}>rebiger  nad)  jsBl.  9?iiji  t,g„  ^(poftelii  gcadjtct 
feilt  lüolten  nnb  fic^  ^ol)e§  ©eiftcS  rl)iimeten,  fe^et  fid^  ©•  5|?anln§  mit  aEen  m 
Ivefftcn,  grünbet  ben  9lvtidel  Hon  ber  ?lnffcrfte!)uug  auffS  aller  fterdcft,  ftopffet 
foldjen  ^liiglingcn  hau  maul  gcmaltiglid),  auff  baö  er  bie  red)tid)affeuen 
6l)riften  in  rechtem,  reinen  ©lauben  biefeS  ?lrtidel§  bcftenbig  crl)alte,  S)amit 
fie  nid)t  aud)  burd)  folc^e  (Sifft  unb  lofc  Ö)efd)meij  ber  3>ernunfft  unb  mcnfd)= 
Iid)cr  Mugt)cit,  fo  ftd)  untertninbet  bie  ?lrtidcl  be§  @lanben§  ju  meifterii,  irre  35 
gemad)t  unb  Herfuret  merben. 

Ä?nrlj  juöor  erlneifet  er  biefen  'Jlrtidel  oon  ber  tobten  5lufferftel)uug  mit 
bem  §euptftüd  6{)riftlic^er  £el)re,  tneld^eS  uicmanb  leugnen  tan,  lucr  anberä 
ein  G:i)rift,    fd)lt)eig  benn  ein  Sßrebiger  be§  (änaugclii  öou  G^rifto  fein  toil. 
Unb  3eud)t  unfer  ?lnfferftel)ung  in  P[)riftuÄ  5tufferftel)ung,  g?elücifct  olfo  einen  »o 
?lrtidel  mit  bem  anbern  nnb  fprid^t: 


5Jr.  14  [11.  3Kai].  397 

Sl  bQ§  '^eupt  fan  ntt  of)!!  gliebmo«  fein,  SoId)c§  txeljbt  SßouluS  r)ic  getoaltifllid), 
Sie  iivfadj  Unir,  bivJ  in  bie  firiljcn  .jn  Ö'ürintl)  löüven  fomen  thigling,  bic 
Sabbueccv,  bic  fid;  t)cttcn  teuffen  lofien  nnb  bod;  nit  gleubten  bie  anffevftctntnfl 
ßf)i;ifti,  bte  üevlad^ten  bie  Qufier|tel)nng,   Sorlütber  levet  5panln§,  loir  finbi^ 

5  barmnb  C>f)viftnö  ift  nnüerftanben,  feiner  pevfon  f)nlb  ift-S  nit  gefdjeljcn,  bi-unilü 
ninffen  tnir  cind)  Ijernad),  S)cnn  eö  ntn§  bie  flanke  anffci-ftelning  9efdje()en,  c§ 

Bv]  '©0  6f)riftn§   ge^iebiget    ioirb,    ba§   er  fei)  üon    bcn    tobten«  ««'■■15- »-'f. 

QufferftQnben,  äBie  fagen  benn  etlidje  unter  eudj,  S)ie  3lufierftef)nng 
ber   tobten   fei)    nid;t§?     3ft    a6er    bie   ?lufferftet)nng    ber   tobten 

10  nidjtS,  ©0  ift  and)  6I)riftu§  nid}t  aufferftanben'  etc.  SBil  alfo  fagen : 
Gf)riftu§  ift  unfci~  aller  §eulit,  nnb  mir  finb  fein  Seid  nnb  ©liebmaffeu  feineö 
Seiticii.  9in  fan  ein  .'oeubt  nid)t  on  feinen  Öet6  nnb  on  feineö  .l'eibcs  ©lieb^ 
tnaffen  fein,  fo  eö  anber§  ein  rcd)t  leBenbig  §eu6t  fein  foL  ©olten  loir  nn 
nid)t  bon  ben  tobten  aufferfte^en ,  ©0  Uua-be  folgen,   bog  6f)riftn'5  and)  nidjt 

i-'  bon  ben  tobten  anfferftanbcn  lüere.  ©0  ober  6f)riftu§  bon  ben  tobten  anff= 
erftanben  ift,  loie  totr  prebigen  nnb  glenben.  So  folget,  ba§  ani^  Uiir  bon  ben 
tobten  anfferftel)en  muffen. 

Darumb  loer  6()riftnft  ?lufferftcf)nng  glenbet  nnb  betennet,  ber  nuiy  and) 
unfer  3(nfferftel)ung  glenben  nnb  befennen.    Unb  löiberumb:  älJer  nnfcr  ?hiff= 

20  erftet)nng  berleugnet,  ber  ^at  aud)  6I)riftu§  ^itnfferfte^ung,  ja  jngleid)  ba§ 
gan|e  (änangelinm  [331.  iyiüj]  nnb  atteS,  loa§  man  bon  6f)rifto  brebigct,  bcriengnet. 
SÜaö  t)itffta  benn,  ba§  man  baii  fönangclinm  annimmt,  fid;  ein  (5()riftcn 
r'[)ümet  unb  teuffen  left,  ©0  man  faget,  ber  tobten  2lufferftet)nng  fei)  nid^tg? 
Crben  fo  mel)X  leugne  man  atte§  nnb  fage,  ba§  !cin  ©uangelinm,  !ein  Sanffe, 

2s  fein  ß^riftuö,  fein  ©oft  fei). 

2ßir  finb§  ja,  nmb  lüeldjcr  lüiüen  6f)riftu§  bon  ben  tobten  anfferftanben 
ift,  iynr  fid^  nnb  für  fein  bci-'fon  ift  er  ni(^t  anfferftanben  bon  bcn  tobten, 
©leid)  lüie  er  und)  umb  feinen  IniUen  nid)t  gelibben  [)at,  nid)t  gecren^iget 
nod^  geftorben  ift,  ©onbern  umb  unfern  IniUen,  ?nfo  ift  er  and)  nmb  feinen 

30  triiEen  nic^t  anfferftanben  bon  ben  tobten,  ©onbern  nmb  unfern  tuiüen.  3ft 
nn  bie  3lufferftel)nng  (ff)rifti  umb  unfern  luidcn  gefc^et)en,  ©0  miiffcn  loir 
aud)  t)ernad)  nnb  bon  ben  tobten  aufferftel)en,  luie  6^1^riftu§  bon  bcn  tobten 
aufferftauben  ift,  ?luff  ba§  e§  eine  gantjc  bolfommene  9tufferftel)ung  fei).  "Denn 
p  einem  Gorper  geljöret,  loenn  er  aufferftetjct  bon  ben  tobten,  baä  er  mit 

3r.  allen  feinen  ©liebmaffeu  anfferftel)e  unb  berfelben  feins  bal)inben  laffe. 

9lac^  bem  er  nu  biefen  Strtidel  bon  ber  tobten  5lnfferftel)ung  mit 
bem  .'öeubtftnd  (^t)riftlid)er  £ef)re,  ba3  ift:  mit  ber  ?lufferftcl)nng  Pl)rifti 
erloeifet  nnb  gcloiö  gemacht  f)at,  JÜ^iberleget  er  etlidje  ßinreben  unb  fragen 
berer,  fo  biefen  ?lrti(!el  berleugneten,  Hub  bereifet  biefen  ?lrtic!el  luciter  au§ 

«  ben  (^rcatnrn  unb  ans  ber  Sd)e))ffung  ber  (sreatnr.  Senn  bie  f)od)berftenbigeu 
Ailiigtiuge,  bie  bicfcu  "Jlrtidel  lenguelen,  bifputicvclen  frijorff  cim  ber  '•iVruiinfft, 


398  *4Jtcbi9ten  bei  ^a^xel  1544. 

S]  geboret  ju  einem  6orper.  9lu  !omen  fic  bat)cv:  toie  ift»  bod^  muglic^?  tuie 
aud)  5pnniu§^  jagt:  6l)  e§  finb  cttlic^e  buben,  bic  fageu,  e§  Serben  bic  leut 
IcBenbig  3C.  ?lIfo  bie  ju  (iontit()o  qui^,  6l)  \v\e  iftS  nuiglid)?  Ums  loerbcnS 
fuv  Iel)6e  fein,  luo  Imu-beii  ioiv  räum  f)!^^^!  ^  folteii  luir  autf)  uunjßev  fjnben  ? 
OTniitp.n  Mff  loie  bell  bie  Sabbucecr  G^rifto  fiir'^Qltcn,  bie  fralu,  \o  t)ie  fielen  mennev,  Qudf;  s 
foltte  bort  fiebeii  mennev  Ijciben,  SoIdf}y  mnfeen  fie  nad)  bem  leben,  ©olt  ein 
iebcv  »uibev  anffcr|"tel)cn ,  Um  loere  ranm  gnug?  unb  ber  nerrijtfjen  gebandtcn 
I)etten  fie  üiel,  machten  alfo  bie  ß^riften  irr,  bai  fie  nidjt  foltten  glcuOenn, 
bn§  ettlna?  bran  loere. 

i-R»>- 15,35  '5]to(f)t  icmanb  fagen.'  lo 

Sßivb  ctlimn  ein  'JJieiifdj  lueibcn  luic  ein  flod;?   Uio  luerbcn  Uiiv  effen, 
tiinden  uemen,  \vah  lueiben»  fni:  lel)be  lüevben?  6l)  ei?  ift  ■JiorvenUievd,  baö 

')   Vgl.  unten  Z.  19. 

Drltüie  eS  mnglidj  liicie,  bas  bie  tobten  Unber  nufferftef)en  folteu?  Sic  moffen 
bie  ?(ufferl"tet)ung  Don  ben  tobten  unb  ha^  jufnnfftige  ^v'ebcn  nac^  jrem  ©emifc^en 
tüpif,  gcrabe  als  niiifte  cä  mit  bcr  tobten  ^Jlnffevftetjnng  unb  mit  beut  cUngen  i5 
hieben  atjo  ,]uge^en,  lüie  ea  mit  biejeui  £eben  t)ie  auff  (^rbcn  ,]ugel)et,  AUngelten 
bal)er  unb  iprad^en:  SBa§  luurbe  e»  fiir  ein  locjen  trerbcn,  fo  bie  tobten  jolteu 
Unber  aufferftef)en  unb  lebenbig  merbcn? 

@leid;  luie  ber  ■'pcibc  '4>liiiiu§ '  biejen  ?trtidel  Uerfpottet  unb  lievladjet, 
(S§  [5i?i.  !Bii]  finb  etlid)e  Suben,  fprid^t  er,  (fo  nennet  er  bic  6f)riften),  loeldjc  20 
fagen,  S)ic  £eute,  Uienn  fie  geftorben  finb,  luerbcn  lüiber  lebenbig  Uicrbcn.  2Bic 
reimet  fid)  aber  haS'^  1)enn  loo  UioÜen  fo  öiel  Seute  Ironung  ^aben,  Uienn 
fie  f ollen  alle  lüiber  lebenbig  Uierben?  ©arumb  ift  e§  eitel  ünbifc^  bing  unb 
lauter  narrenU^crd,  ba§  man  füld^§  fiirgibt.  ?llfo  OerIad;eten  biefen  Slrticfel 
bie  ;,u  (iorintt)o  aud)  unb  fprad;en:  61),  Une  ift  ba«  müglid},  bac-  bic  tobten  21 
luiber  auffcrftc^en  folten?  SBaS  Serben  h)ir  für  Seibe  traben  nac^  ber  '.!luff= 
crfteljung  öon  bm  tobten?  SBo  Uierben  Uiir  alle  räum  t)aben?  Sßo  tooHen 
lüir  aße  cffen,  trincfcn,  l)au§,  l)off,  SBeiber  ncmen?  äßie  audj  bie  «Sabucecr 
!iKnttii.22,25ti.  (i^rifto  furfjicltcn,  ®n  äöeib  t)ettc  l)ie  fieben  5J!enncr  geljabt,  ob  fie  aud)  bort 

biefelbigen  fieben  5)lcnncr  l)abeu  tourbe  ?  53laffen  auc^  had  juhuifftige  l'cben  30 
nad;  jrer  5öernunfft  unb  nac^  biefem  Seben,  Solle  ein  jeber,  fagten  fie,  ber 
uerftorbcn  ift,  lüiber  auffcrftel)en,  9Bo  Uiolten  lüir  alle  räum  gnug  tjaben?  Cbcr 
loirb  ein  5Jicnfd;  ettoa  Uicrben  Une  ein  •Q'lod^?  Sold;cr  ncrrifc^cn  töebanden 
au§  ber  tlugen  aSernunfft  Ijatten  bie  gu  ßorint^o  feer  üiel,  5JHt  benfelbigen 
bleUieteu  fie  ben  Seutcn  bic  ol)rcn  üol  unb  mad)ten  bie  6l)riftcn  jrre,  bo§  fie  =5 
nidjt  gleuben  folten,  ha§  an  bcr  tobten  '.!lufferftel)ung  ctUiac'  lücrc. 

Solche  ©inreben  unb  fragen  üerlrtrfft  er  unb  ftofft  fic  3U  rucEe  mit 
Wteid)niffen,  bie  er  nimpt  an§  ber  9Jatur.    S)u  91arr.  fprid^t  er,  f?rageft,  Une 

')   l'jil.  i'nsre  Aiisff.  Bl.  34\J73,  3. 


5Rt.  U  [11.  aJlQt].  399 

S]  finb  bie  leiit,  bie  fein  glauben  Kjoben,  ttnber  fagen:  ^ä)  glcufi  an  gott  bater 
f djcpff crn ,  aEme($tigen  :c.  2)cn  glauben  Ijaben  fie  nid)t,  mcnn  fic  fönten 
gleubon,   bn§  gott  aUmed^tig  fei).   Wo  i>a?-  \mx  ift,  fei-,  ctlimS,   ba§  \i]m  nit 

I>rle§  niuglidf)  fei),  ba§  bie  tobten  auffevftef)en  foHen?    ©efdjicfjt  bod)  tegtitf)  für 

•■>  beineu  nugeu  an  Incten  (Jvcatuvcu,  baS  eben  fo  unmuglid)  ift  fiir  bcr  Ik'vnuufft 
oI§  bi^  mit  bev  tobten  3luffevftel)ung.    'S)a§  hu  fecft,  luivb  uidjt  Icbcnbig,  usm.  i.',,3r. 
e§  fterbe  beun',  ^limpt  baS  @leic^ni§  Dom  ©amen  unb   beutets  auff  bie 
3ruffcrftel)ung   ber   tobten,    SBie   aui^    GtjriftuS    tl)ut    mit   bcm   SBeitteufoiii 
3ot)aii.  12.    Unb  luil  affo  fagen:  S)a§  Seben  finbet  fid)  uidjt  ef)C,  bev  @amcJ'"M-'.2* 

10  erfterbe  unb  öerhiefe  benn  3uüoi-  in  ber  (Srbcn.  5llfo  loirb  biefer  fterblidje, 
lierlref5  [931.  *(i|lid)e  Seib,  Inie  er  je^t  lebet,  and)  nid)t  Icbenbig,  er  fterbe  beim 
juuor  unb  berluefe  in  ber  ßrben.  Diu  biftu  nidjt  ein  fold)er  5tarr,  baci  bu 
Don  bem  Samen  fageft,  ba§  e§  unmügtidj  fei),  ha§  er  luiber  erfiir  Uiad)fen 
unb  lebenbig  Inerben  foÜe,  ob  er  fc^on  in  bie  (Srben  gcirorffen  Irirb  unb  ftirbt. 

!=•  äßarumb  fageftu  beuu,  ba»  c§  unmi'iglii^  fei),  ba»  bie  tobteu  SciOe,  fo  in  bie 

(V'rbcn  öerfd)arret  tuerben,  Iniberumb  auffeifteben  unb  lebenbig  lucrben  f ollen? 

Stent  bu  frageft,  SÖie  bie  tobten  anfferftef)en  unb  mit  Uielc^erlel;  Seibe 

fie  fomen  luerbcn?    S)u  ']iarr.     Si{)e  ba§  Äorn  au.    'Sa«  bu  feeft,  ift  jo»  sror.i:.,37 

uic^t  ber  Seib,  ber  tuerben  fol,  fonbcrn  ein  bIo§  ßorn,  nemlidj  ein 

20  Sßei^en  ober  ein  anberS.'  3llfo  brit  fii^?'  aitc^  i^it  bem  9Jtenfc^Iid)cn 
Seibe,  nai^  bem  tnefen  ift  e§  eben  berfelb  Seib,  ber  aufferftet)en  fol,  SiniS  aber 
feine  geftalt  betrifft,  ift  e§  nic^t  ber  Seib,  ber  lucrben  fol,  ©onberu  ift  ein 
run|eli(|cr,  berlöe^lid^er  tobter  Seib,  gleich  lüie  jeueS  ein  blof;,  burr,  run^clidj 
.'ri'orn  ift,  ©Ott  luirb  jm  aber  einen  frif($en,  fdjonen,  lebenbigen,  unlicrluef]- 

2s  lidien  Seib  geben,  ber  nic^t  niebr  bürffe  effen,  trindEen,  fterben,  bcrluefen  etc. 
@lei(^  tüie  er  bem  bioffen,  biirren  iVorn  einen  fdjonen  grünen  Seib  gibt,  ber 
nid)t  burr  unb  tobt  auff  bem  bobem  ligt  unb  ein  blo^  ßorn  ift,  (Sonbern  ber 
fein  (Seftalt,  ^yarbe,  ©äfft  unb  Seben  ^at,  Incc^fet,  blnet  unb  grünet  luie  ein 
äßalb.   Unb  ftiie  @ott  einem  ieglid;cn  ©omcn  feinen  eigen  Seib  gibt,  olfo,  bo§ 

30  au§  bem  SBeitjenforn  nid)t  luirb  ein  ®crftcnl)alm  nod;  au»  bem  ©erftenforn 
ein  9{orfcnl)alm,  ob  e§  f(^on  im  adcr  unter  aubern  ©amen  öermeuget  luirb. 
»'tlfo  luirb  er  einem  jeglid)cu  5J(cnfd)eu  feinen  eigen  Seib  geben.  3llfü  baS 
in  ber  *2tufferftel)ung  einca  5)lannc§  Seib  nid)t  Uierbe  eine§  äßeibe§  Seib  uod) 
be3  äl$cibe§  Seib  eine»  5!Jlauue§  Seib,  ©oubern  h)a§  ein  ^Jicnfd;  gcfd)affen  ift, 

35  ba§  luirb  ein  5JJeufd)  bleiben,  beibe,  5Jiaun  ober  SBeib,  ein  jeber  in  feiner 
natut  unb  ort,  ob  luol  bie  ©eftalt  [S8t.  aB7|  nnb  ber  brand)  be§  Seibe§  anber-S 
fein  luirb. 

Sllfo  jeiidjt  ber  3lpoftel  biefen  ^.Jlrtidel  Don  ber  ^^lnfferftel)uug  in 
ben  5lrti(fel  öon  ber  ©c^cpffung  unb  belueifet  abermal  einen  ?lrticfel  mit  bem 

*o  anbern,  ?ll§  luolt  er  fagen:  Sl^er  ffiottcy  Uiort  bot,  ba§  ein  ''.?luffcrftef)nug  ber 
tobten  fei),  nnb  gleubet  unb  bcfcnnct,  ba«  föott,  ber  fold)  luort  gefprodjen  l)at, 


400  iptcbiglen  beS  3a't)te§  1544. 

S]mu9li(|  fet),  toe^I§  nu  (Sott  fogt  unb  ioil§  lafjen  cjefdjc'^en,  |o  ift§  imiglid^ 
uiuib  !oii  nit  juruc!,  Uiic  mit  Slbrarjam  9efc^et)cn,  l)cvl)ic§  im  in  ^sfoac  beii 
Samen,  S)üy  mufte  gejdjcljeu  imb  -.Jlbrnljam  loufty  iBoI,  5hi  t)eift  iljii  @ott 
opfern,  bo»  er  rein  mit  feur  ju  puber  üerOrant  luurbe,  ba§  toor  ein  branb= 
Opfer,  ©oW)s  IecC;erlid)  bing  Inurbe  itim  f urgcf cfilagen ,   iuie  fol  ofrfje  bein  fon    ^ 

Pv) ^lUmedjtiger  Später,  ®cf}epffcr  §imel§  unb  ber  @rben  fei),  toie  bie  Äinber  im 
©lauk-n  6eten,  unb  ba§  ^orn  ouff  bem  felbc  jampt  allen  6reaturn  be§  ein 
ftarcf  (Stempel  unb  jcupi»  feien,  S)er  gleu'bet  unb  betennet  aud;,  ba§  ein  3luff- 
erfte^nug  ber  tobten  fei).     3Ber  aber  oerncinct  unb  leugnet,   ba§  ein  5tuff= 
erftel)ung  ber  tobten  fei),  ber  Uerneinet  unb  leugnet  und)  3uglcid),  ba§  (Sott  •" 
"•JlHuiedjtigcr   ©djepffer  .V)imels  unb  ber  (Srben  fei)  unb  bi»  loort  Pon  ?luff= 
erfteljiing  ber  tobten  gerebt  l)ab,  2Ber  biefeu  v'Utidel  befennet,  ba»  (5)ott  %U. 
medjtig  ift,  ber  bifputieret  unb  Hugelt  nidjt,  ob  e§  muglidj  fei)  ober  nidjt,  bü§ 
bie  tobten   aufferftcl)eu  loerbeu,  fintemal  ©otteä  loort  ba   ftef)et,  ba§  f6ld;§ 
faget.    äi>er  aber  bifputieret  unb  fraget,  loie  eS  ntüglic^  felj,  baö  bie  tobten  i.'^ 
aufferfte[)en  folteu,  S)er  jeiget  mit  foId)em  bifputicren  nnb  fragen  gmigfam 
an,  hai  er  feinen  (^)lanben  f)abe,  nidjt  glcnbe,   \>a§  e§  Ö)otte§  Inort  fei),  nnb 
ba§  (sjott  ?tUmed;tig  fei). 

Unb  iaä  ift  ond)  bie  Sßar'^eit,  äßenn  bi§  Priiicipium,  baä  ift:  ©runb 
nnb  .r-ieubtftud  ftel)et,  Dan  (^ott  ?lllmed}tiger  @d;cpffer  ift  aller  Preaturu,  fo  20 
bringet  bie  folge  iinloiberfpred;lid;  unb  unleugbar,  ba§  (^iott  alle  bing  mi'iglid) 
feien,  ©pridjt  im  berfelb  ''illlmedjtige  Sd^epffer  ein  Sßort,  fo  mus  cy  gefd)el)en 
nnb  tan  iüd)t  3U  rncfe.  (yroge  l)ie  gleid)  alle  ilNernunfft,  fo  mus  fte  eS 
beleuncn  unb  fageu:  ,:jift  hü§  loar,  ba-J  (^Jott  X'lUmedjtig  ift,  fo  tan  man  nii^t§ 
fctjen,  baS  jm  nidjt  folt  miiglidj  fein.  Saruiiib  fiub  l)ie  alle  (^inreben  ber  ^^ 
tlugen  iöernunfft  geftopfft,  Unb  ift  ber  'ilrtidel  öon  ber  3lufferftet)ung  anc? 
beul  ''.)trtidel  l'on  ber  Sdjepffnng  ftard  unb  gelualtig  gefd)loffen. 

|üM.  ^i^sj  tS)ott  faget  in  feinem  äöort,  ba§  bie  Sobten  aufferftet)en  fiiüen, 
(^')ott,  ber  fold)y  füget,  ift  ein  ?lllmed}tiger  Ö5ott  unb  Sdjepffer  §imel§  nnb 
ber  Krbcn  nnb  aller  (ÜTaturn,  3)arnmb  uuig  bie  9lnfferftel)Uiig  gefd)el)cii  unb  m 
tan  nid)t  311  rüde,  locil  iä  (Sott  gefagt    l)at.     3ouft  locre  er  nid;t  ein  IHU^ 
iiied)tigcr  (Sott  nnb  Sc^epffer. 

3)a§  follen  loir  Inol  merden,  auff  baS  loir  unfern  ®lauben  in  bem 
"Jtrtidel  ber  3lufferftel)uug  grünben  unb  fterden  lernen  mit  bem  '.Urtidel  ber 
Sdjepffung  unb  'JlEmedjtiglcit  Oiotte§  loiber  atte^  niigelu  ber  Syernunfft  nnb  3:. 
Iwiber  alle  anfedjtung.  Senn  au§  biefem  Priucipio,  baö  ift:  (^knub  nnb 
.'peubtftüd,  [)aben  bie  lieben  äkter  freu  ©lauben  in  bem  ^'Irtidel  Pon  ber  3luff- 
erftel)niig  ber  tobten,  nnb  ha-}  @ott  nidjtS  unmiiglid)  fei),  »oac-  er  gereb  t)abe, 
gcgrnnbct  unb  gefterdet. 
i.!B!olr2i,i-.'  '?lbral)am  l)atte  bie  S?erl)eiffimg,   Ter  ©ame,  in  loeldjem   alle  'i^old'er  10 

auff  (*vben  folteu  gefegnel  loerben,  foUe  geiu'iiiiet  fein  in  .öi'Hii-    '•""  i'Ci'i'idjti' 


5h.  14  [11.  Vlai].  401 

Sl  fein?  S)u  6t[t  toll  uimb  Umlinfinnig,  Sorauff  fagt  3tbraf)am:  Siekv,  lav  inidj 
toU  fein,  gott  t)Qt§  ge()eiffcn,  bcv  "^ot  mir  au§  ber  nid^tigen  ©aro  ben  @on 
getragen,  n)el(^»  ja  fo  fdjUier  tuar  al§  bi§,  ©o  lan  gott  auc§  U'ol  auS  QJd)en 
ben  Sfaac  mad^en,  fo  frifd),  hiie  er  i^t  ift,  @e|t§  alfo  bol^in :  3J6ra{)ain  gleubt, 

5  ba§  gott  aUmec^tig  fei),  toclt^y  gott  tuolgefatten ,  nnb  fe|t  it)n  ,^nm  Unter  ber 
l)etben,  3tlfo  t^at  auä)  %\)am  gegleubt,  i)at  muffen  gebenden:  morgen  bin  ^d) 
erben,  toenn  3id)  tobt  bin,  freffen  mid)  bie  tourm,  loie  \X)h  benn  fct)enn,  baS 
mir  ju  pulüer  nnb  !ot  tuerben,  dloä)  f äffet  er  bo§  toort:  'Poaam  inimioitias'  >c.  i.  aiiofo  3,  i 

Pr|@ott  5(bra^am,  gebot  jm  nnb  fprad^,  @r  folte  feinen  @o!^n  ^^aac,  ouff  bcm 

lu  bie  ä'ertjeiffung  ftunb,  opffern  jnm  Srnnbopffer,  £)Q§ift:  er  foItc  jn  fd)lad)ten 
nnb  mit  fetnr  jn  pnlöev  oevbvennen,  S)enn  ba§  \vax  ein  S3rnnbopffer,  tuennS 
rein  mit  felur  Uerbranb  luarb.  S)a§  finb  jtoeen  loibertnertige  ©prfid;e:  3" 
3foac  fol  ber  ©ame  genennet  fein,  Unb  Sfaac  fol  ju  fulljcr  t)er= 
bninb  unb  ju  öftren  loerben.    Unb  tan  !eine  Sßernunfft  folc^e  ungleid)c, 

15  Iniberlrertige  ©pnid^e  öergleic^en  unb  üertragen. 

Slber  3lbraf)Qm  Ijelt  fic^  an  haB  SBort  unb  gleubet  ber  35ert)eiffnng,  Ob 
fdjon  Sfaac  ju  pulner  berbranb  hjerbe,  'Sennod^  miiffe  bie  3?ert)eiffung  evfuUet 
toerben  unb  miiffe  ^Afaac  aus  bev  nfc^en  toiber  lebenbig  luerben,  3)enn  (Mott 
"^at  e§  gereb,  unb  ^m  ift  nic|t§  uumüglic^,  benn  er  ift  3lllmed)tig.    'üUfo 

20  grnnbet  ^bra^am  feinen  (Stauben  Hon  ber  ?luffcrfter}ung  auff  @ottc§  Uiort 
unb  ?lllmed^tig!cit ,   lüie  bie  ©(grifft  f6ld;§  bon  jm  r'^umet  §eb.  11.  |93l.  Pl| 
'Dnrd)  ben  ©tauben  opfferte  3lbraf)am  ben  3ifoQc,  ba  er  t)erfud;t*>i".n,in 
toorb,  unb  gab  ba!^in  ben  (Singebornen,  ba  er  fdion  bie  SSerl^eiffung 
empfangen   ^atte,   bon   Iticldjem   gefagt  loar:    ^n  Sfaac   Inirb  bir 

2Ä  bcin  Same  ge£)eiffen  Serben,  Unb  backte,  @ott  !on  aud^  Joot  Uon 
ben  tobten  erlnecfen,  bal)er  er  aiiä)  jn  jum  ^urbilbe  toibernam.' 

5ur  bie  SBernunfft  ift  e§  ein  led^evtidj  bing,  haB  3tbra{)am  furgcfdjTngcn 
tnirb,  3lbra£)am  fol  Sfaac  opffern  Unb  bod;  gleuben,  üon  ^\aüc  fülle  bev  ©nnic 
geboren  Serben,  ber  ben  ©egen  bringe.    §ie  fpric^t  bie  SSernunfft:  9lbral)am, 

30  S)u  bift  ton  nnb  lrat)nfinnig,  bn§  bn  foId)§  gleubeft.  SBie  reimet  fid)  bo§'^ 
3n  ^iaac  fol  ber  ©ame  genennet  Inerben,  unb  ^^aac  fol  gu  afdjen  luerben? 
2Bie  fol  afd^e  bein  ©o^n  fein,  Oon  bem  ber  ©ome  ^er!ome?  Slber  9lbral)am 
Icfft  fi(^  foldie  (^cbnnden  ber  SBcrnunfft  nid;t  jrren,  ©onbern  fpvid;t:  älnilaii, 
l'a§  mid)  toU  unb  nial)nfinnig  fein,  ob  iä)   fd^on  meinen  ©on  !^]aac  opfferc 

35  3um  Sranbopffer,  ivie  mir  (^)ott  geboten  "^ot,  ©0  t)at  (Sott  bod)  gefagt,  ^i'U 
3faac  folle  ber  dlamc  gcncnnet  fein,  äöeil  er  nu  fol(^§  gefugt  ^at,  fo 
mu§  e§  gefc^eljen  unb  fait  nid^t  ]n  rüde.  Denn  (Sott  ift  SlEmcdjtig.  .^at 
er  mir  bocft  ben  ©on  au«  ber  alten,  unfrud^tbarn  ©ara  gegeben,  toetd;cy  ja 
fo  fd)tücer  unb  unmiigli(^  ift  für  ber  ä^evuunfft  al§  bi§,  iaS  bie  tobte  afd)e 

•<o  leben  fol.    .^at  (^ott  nuy  bem  crftorbcnen  t'eibc   bev  unfrnd)tbavn  Sara  mir 
ben  ©on   fönneii  geben.  So  tau  er  mir  andj  au§  bev  afd;en  ben  '^\aM  fo 
Sut^etä  Sfflerle.   XMX  2G 


402  ^Prcbigtcn  beS  ^a^xei  1544. 

i  anojc3,w^°  ^"^  ®''  ^'*  ^'^ci'iflt  i>(^  sott  fagt:  'bu  6ift  erbe  unb  folt  3ui-  erben  loerben', 
\vdä)5  unmuglid}  ift,  aber  iia  er  ^oret  'Semeu  nmlieris',  mag  er  gebac()t 
IjaBeti:  tvaS  jol  brau§  Jüerben?  trer  tnil  bie  311m  leBen  Bringen,  bie  Don 
»inumen  gefre^en'^  S)entft  nit  alfo,  fonbern  Ijclt  firfj  ani  loort  gotte»,  S^av  gott 
allmec^tig  ift  unb  qu§  nid}t§  oße§  getnoi^t  ijat,  toie  im  anfang!  ber  Kreatur,  5 
Siefc  Uicrd  fifjct  9J[bnm,  >üei§,  ba§  er  an§  erben  gemacTjt,  fo  UieiS  er  nu  hiol, 
bn§  er  mi(^  rtiber  Oon  ber  erben  loirb  erretten  iinnb  lebenbig  ntnd}en,  Srunib 
Iigt§  QÜein  baran,  loenn  man  mit  ben  jungen  finbern  fonbte  beten  lernen: 

Pi]  fi-ifc^  unb  lebenbig  machen,  Uiie  er  je^t  ift.    ©0  fe|et§  3Ibra]^om  barauff,  ha?^ 
©Ott  StEmedjtig  ift  unb  e§  f^un  !6nne  unb  tobUe,  Ineil  er§  gerebt  l^at,  Unb  i» 
folrfjer  ©laube  ^at  @ott  fo  loolgefaltcn,   bn§  er  jn  jum  35ater  üieler  Reiben 
gefegt  l^at. 

2Ibam  tjat  auä)  alfo  gcgienbet,  6r  ^tte  bie  SSerljeiffung  öon  Gtjrifto, 
haä  [a?l.  cnjl  6f)riftu§  f ölte  ©unb,  Sob  unb  .^eE  nberUnnbcn  unb  bie  TOenfdjcn 
t)on  be§  Teufels  ®e>walt  crliifen  unb  feiig  mad^en,  Inie  bie  S5erl)ciffnng  lautet :  i^ 
i.!Btoie3,i5£)c§  SßeibeS  Samen  fol  ber  Scl)langen  ben  Äopff  ^ntretten.  5(n 
biefe  33erl)eiffung  Ijelt  fid^  3lbam  mit  alten  feinen  9lacfjfomen,  gleubet  unb 
Ijoffet,  ba§  ber  %ob  Oon  jm  ineg  gcnomen,  unb  er  leben  luerbe.  S)a  er  aber 
i.a»!oic3,x9 ba§  loort  tpret:  'S)u  bift  (Jrbcn  unb  fult  jur  (Srben  rterben",  muS  er 

bencfen:  •'pent  lebe  id^,  ^Otorgen  bin  ic^  tobt,  Unb  lucnn  icf)  tobt  bin,  fo  freffen  2u 
micf)  bie  Sßurmc,  unb  Inerbe  jn  (?rben,  luie  loir  in  ber  erfarnng  feljen,  ba§ 
bi§  äBort  gelnaltig  in  aller  äBelt  teglic^  erfüllet  loirb.     Xcnn    aEe§,   tna? 
■Jlbam,  haS  ift:  5Jlenfcl)  ift,  ftirbt  ba^in,  Inirb  jn  pulber,  ßrben  unb  Äot. 

Tiefe  Sprüdje  finb  auä)  gegen  anber:   Slbam  fol  bnrcf)  be§  SBeibe-3 
©amen   Dom  S^ob  erlofet  fein   unb  leben.     Unb  9lbam    fol   fterben  25 
unb  ju  Srben  tnerben.    Unb  leine  Sernunfft  lau  biefe  ungleiche  ©prndje 
oereinigen  unb  jufamen  ftimmen.     5lber  3lbam  Uergleirfjet  fie  alfo,  ba§  er  mit 
feftem  (Glauben  im  .'öer^eu  faffet  ba§  2Bort  Hon  ber  33erl)eiffung  oon  ßtjrifto 
unb  glenbet,  baS  er  toerbe  leben,  toenn  er  gleid)  ftirbt.     ^^n  fold^em  ©tauben 
lebt  unb  ftirbt  er,  bereit  bie  Hoffnung  aui^  im  Sobe,  ba§  er  leben  Irerbe.  30 
®r  bette  au^  nad)  ber  ^Bernnnfft  benrfen  mögen:  äBa§  loil  barau»  Inerben? 
Sol  icf)  leben  unb  borf)  ju  @rbcn  loerben?    SBie  ift  ba§  müglic^?    äBer  mit 
bie  jum  leben  bringen,  fo  tion  Sßurmen  gefreffen  merben?    'ilber  er  bendct 
uid^t  alfo,  ©onbern  er  l)elt  fidf)  an  bn§  SBort  ber  Oerbeiffung:  Tc?  3Beibe§ 
©amen  fol  ber  Sdjlangen   ben  ßopff    jutretten,    unb   fpricfjt    alfo:  35 
äUeil  ©Ott,   ber  bi§  SÖort  gereb  l)at,  SlUmec^tig  ift  unb  aEe  hing  an§  ni(|t§ 
gemadjt   b^t,   Ifie  ict)  an  ber  ©cljepffnng  aller  (^'reatur  gelernet  unb  erfaren 
l)o6,  fo  gleube  id),  ba§  er  anc^  ben  9Jlenfc§en,  |siu.  6iii|   ob  er  and;  fdjon 
geftorben    ift,    toiber   lebenbig    madjen    finine.     .Sjat    mid)  ®ott    au§   (frbeu 
gefdjüffen,  fo  !nn  er  mir^  aud;  l'on  ber  (Vrben  eiloedcn  unb  ou-J  bem  2ob  40 
bringen. 


9lt.  14  [11.  3JJai].  403 

S]  Credo  iu  Deuoi  omuipoteutem  patreiu,  GJott  fagt:  ^ä)  fol  Qufferfte^eit,  jo 
f)o6  3d^  !ein  ätüctfcl  bvan,  e§  Incrb  gefd^e^en,  3U'er  bo-3  lüiv  jiücifcln,  feiet 
bavün,  £a^  lüir  nid^t  bcii  tinbeiglaubcn  luiüeu,  toie  bte  »üibberteuffev  lagen: 
3lc^  tooffei-,  loa»  ift  lüaBer?  je^en  nid^t,  ba§  miiglid^  fei)  üou  tob,  funb  er= 
5  lebigcti  unb  lDaf(^en,  foiibeni  mangelt  an  bem  finberglauBen,  06  fie  frfpn 
Ijoren,  glenben  fie  eö  bodj  nid^t,  ©ott  ift  alle  bing  nuiglid),  Inie  and)  an  5Jiaiia  sur.  1,  :i7 
gefd^e^en,  loie  ifti  muglidj,  ba»  gott  !an  geboren  lüevben?  item  ol)ne  5Jlany 

Pi]  2)arnmb  ligt«  in  biefem  3lrticfel   bon  3lufferftel)nng  bei  tobten  aEein 

baran,  ha-j  luir  mit  ben  jungen  i?inbcrn  Beten  lernen:  Zs^  gleuBe  an  @ott 

in  ben  33atev,   2lllmed)tigen   (Sd^epffev   |)imel§   unb   ber    @rben,    Unb 
fagen:   ®ott  ^ot  gereb,  ^iä)  fott  anffevfte'^en  Don  ben  tobten,  Sa  fteljct  fein 
äüovt,  'S)a§  ift  ber  trille  beS,    bev  micf)  gefanb  ^at,   ba»,    luer   ben  500. e,^» 
80'^n    fi^et    unb   glenbet   an   jn,   tjaBe   ha§   einige  ße6en,    unb    id; 
loerbc  jn  auffernjecEen  am  ^ungften  tage'.    Sßeil  ®ott  folc^5  geicb  [)at 

IS  unb  5lttmed^tiger  @ott  ift,  S(^c;)ffev  .^intct»  unb  ber  Qrbeu,  So  ^a6  id;  leinen 
jloeiüel  brau,  e§  toerbe  gefd^e^en,  Senn  jm  ift  nid^tS  nnmüglic^,  @o  lau  er 
nidjt  liegen.  SBenn  ttiir  haB  t£)nn,  ©0  ^aben  loir  an  bem  3lrticfel  ber  ?lnff= 
erftet)nng  leinen  jftieitiel,  S)enn  loer  ba  gleubct,  haä  ©ott  ift  5lÜmed;tigcr 
©c^epffer  §imel§  unb  ber  (Srben,  ber  glenbet  aud;,  i>a§  er  bie  lobten  aufi= 

2«  crtoeden  lonne.  äBenn  loir  aber  ^Ineitieln,  ©0  ift§  ein  getoi«  ^cic^en,  hav  e» 
un§  nod)  feilet  am  fiinber  glauben,  i)enn  Iver  ba  bifputieret  unb  jmcioelt  an 
bent  Slrtidlcl  ber  3lufferftef)ung,  ®er  gleubet  nic^t,  ba»  @ott  SlEmec^tiger 
©c§e})ffer  aüer  ßreaturn  fct),  ja  er  gleubet  gar  nidjts.  Denn  ineil  er  ©otte» 
SBcrdE  nid^t  gleubet,   bau  @ott  bie  tobten  aufferluedten  Ibnne  unb  looKe  nad) 

2'.  laut  feine§  305ort§,  ©0  glenbet  er  onc^  nidjt-J  oon  ©otteö  Ahafft,  ^JJfad;!, 
5)toieftet  unb  §errligfeit  unb  öerlengnet  alfo  @ott  gan|  unb  gar  in  ber  loar^eit, 
Joeil  er  feine  SGßerdl  Oerleugnet. 

äBos   feilet  heutig»  tag§  unfern  ©d^lnermern    unb  yiottengciftern,    ben 
äßibertenffcrn  unb  ©acramentfcf)enbern,  benn  ba»  fie  nidjt  iuiffen  nodj  ioiffcn 

3"  luötlen  |*-8I.  eüijj  ben  ßinbcrglauben:  ^d^  gleubc  an  Oiott  ben  'iMiter 
ilUmed)tigen,  ©df)epf fer  .SjimelS  unb  ber  örben?  Sit),  äßa»  ift  äüaffer'? 
fprec^en  bie  SBibertcuffcr,  äBaffcr  ift  loaffer,  SÜie  ift  ba^  mnglid),  baä  Sßaffcr 
ben  'Blenfdien  folt  ablnafc^en  Don  funben  unb  erretten  Dom  Sobe?  Tiefe 
glenben  nid)t,    ba»  ein  (Sott  fei),  2)enn  fie  leugnen  fein  SÖerdl.    ©ie  t)oren 

3''  lüol  mit  ol)rcn  unb  fpred)en  mit  bem  mnnbe  bie  2Bort :  ^ä)  glenbe  an®ott 
ben  Slllmec^tigen  ©d^epffer,  %htx  im  Serben  gleuben  fie  e§  nidjt.   Senn 
meil  er  felbs  faget:    'SÖcr  ba  glenbet   unb  getaufft  loirb,    ber   lüirbmiuMci« 
feiig',  Unb  jm  alle  bing  müglid)  fein  als  bem  einigen  3inmed}tigen  Sd)epffer 
oHct  bing,  Söic  folt  e§  benn  nid}t  mnglid)   fein,  ba§  ba§  äBaffcr  im  $ü5ort 

i»  ben  ^JJtenfd)en  Don  funben  reinigen  unb  feiig  nuid)en  folt?  oft  bod;  bei)  Wott 
fein  bing  nnmoglid;,  loie  ber  Gngel  Wabricl  ju  ^JJiaria  faget.  i.'uM,37 

2Ü' 


404  ^Ptcbtgten  hei  Sa^tei  1544. 

SlSomeit,  S)u  51qit,  (Sott  ift  aEmecf;tig.  m\o  Ciorlftab:  Sf)V  toevb  mid^  nit 
ubenebcn,  baä  gott  fein  Ijimclmd)  oufftljutt  uiinb  inii  ba^i  bvob  fein  fon 
fdjieiift,  looS  ift  bic  urfod;  beu  Unglauben»^  bic  ift,  ba§  bii  if)n  nit  für  aU= 
mcc^tig  I)eltcft,  Senn  bie  üernufft  fd;lcuft,  ba§,  rcenn  fic  ßonccbivt,  boS  Sott 
oUmed^tig  ift,  5)q§  aöeS  gefd)e^en  fan,  \va§  er  fagt,  Solt  benn  ha^  nidjt  ^ 
machen,  bas  Iel)b  nnb  Wut  im  6rot  unb  »nein  lücre,  ber  t)imel  nnb  erben 
gcfc^affen  t)at?  3«  ^w^ns  ber  berfer  ober  Jüeinfdjeude  ^u  mir  fagle:  iSit)e,  ha^ 
ift  hau  Wut,  bog  ift  ber  lel)b  im  biot,  S)o  fagte  ^d):  S)u  Icugft,  ^a  *wun 
ber  ^riefter  nudj  nu§  feinen  Unnten  fagte,  fo  luolt  3(^  fogen:  (}altt  ftiü,  bn 
leugft,  'ilber  gott  ift  Sd^epfer  unb  Orbener  im  -Sacramcnt:  'Diemet  t}in,  ba^'  i» 

Pi]  ©ben  ülfo  ui6d;t  mau  ai:d)  Don  beu  aubern  ?htidelu  uuferS  (U)riftlid)eu 

©lauBenö  fagcii:  '-Il5ie  ift  e§  miiglid),  ba§  (%tt  5)teufdj  unb  lion  einem  äÜcibe 
geboren  folt  luerben?  llnb  ba3u  oii  ^IJauneö  ©amen,  attein  oon  bem  Ijeiligen 
(Seift,  aus  einer  reinen  3""fl!rat"S"'^  St"^'"  ''•^if  ift  f§  muglid),  bo§  ein  oii''fl= 
fralo  folt  fdjUionger  fein  nnb  einen  Sotju  tragen?  (Sine  ^migfi-'n*"  fo"  "iÄjt  ir. 
''JJhitter  uub  eine  l'iutter  !an  uid)t  3""9fi^'i>o  fein.  (S§  reimet  fid)  uid^t  3U= 
fameu,  fprtd^t  bie  U)ernnnfft,  3uti9fr^i^i-ifrf^offt  uub  ^Jlutterfdjaff t ,  3u"9f»^'iiü= 
lii-^e  !eufc§eit  unb  !DJutterItd)e  crbeit,  al-:^  ein  ^inb  geberen,  fcugen  etc.  Unb 
loar  ift'j,  feine  4^er^unfft  Oeruiag  foldjS  jnfameu  reimen.  9(ber  ber  OUaube 
reimet  e§  jufomen  unb  fprtdjt:  S)u  5Jarr,  ®ott  ift  SlEmec^tig,  barumb  fiub  20 
jm  olle  biug  muglid^.  ^ 

(^arlftab  feiicte  eis  anc^  an  biefem  find,  3d)  »rerbe  mtd)  uimermcl^v 
bereben  laffeu,  fprac^  er,  baS  iä)  gleube,  ba§  ®ott  beu  .§imel  aufftl)ue  uub 
feinen  ©ot)n  crunter  laffe  unb  benfelbigen  in  ba§  Srob  !»(.  (J»|  fd)lieffe,  fo 
mau  im  Sacrameut  aufteilet.'  S}a§  tl)ut  ber  leibige  Unglaube.  SBaö  ift  25 
aber  bie  urf ad;  foldjä  Unglaubens?  2>a§  ift  bie  urfad^,  S)a§  man  ®ott  nid}t 
fiir  l'lttmcc^tig  l)elt,  S^enn  fold;§  tau  and)  bie  Söernnnfft  erfennen,  Sßenu  man 
^nlefft,  hah  (Sott  ?lllmec^tig  ift,  ®o  muffe  man  aud^  julaffen,  baS  altcä 
gefd)el)cn  !on  unb  mu^,  Uiaä  (iJott  faget.  So  nu  (Sott  2lllmed)tig  ift,  S^nnd 
unb  (Srbeu  gefc^offen  Ijat,  Solt  fm  benu  unmiiglic^  feiu,  ®a§  ba§  SSrob  30 
(«Ijriftus  Scib  unb  ber  Sßein  (ItjriftuS  Slut  fei),  Söcil  fein  Sßort  ba  fteliet, 
ajiniii). 26,2011  ba>3  er  fprid)t:  'Dientet,  effct,  ba§  ift  mein  8eib', 'Jriudet  alle  barauv, 
1)a§  ift  mein  SSIut  be§  neloen  Seftamentä,  ha§  öergoffen  toirb  für 
ütel  ju  üergebung  ber  Sunbeu.' 

2a  locnu  ber  33eder  ju  mir  fagte:   TOm  l)in,  if3,  S)a»  SSrob  ift  mein  -m, 
Seit,    Unb  ber  Sßeinfd)eude  ju  mir  fpred^e:  9lim  ^in,   trinrf,  Ter  äßein  ift 
mein  S3lut,  @o  Inolte  id)  ond)  fagen:  Tu  leugeft,  Inie  ift  bos  mnglid)?    3<i 
lueuu  our^  ber  ^^riefter  aug  feinem  eigen  .^lopff  fold)&  fiirueme  unb  feiu  eigen 
ÜUort  bü  rebet,  60  tooU  id;  and;  ju  jm  fagen:  mli  fttü,  Tu  leugeft.    'Jlbev 


')   V(/I.  Unnre  Aus;/.  Bd.  7.«,  200.  ^ff. 


9lr.  14  [ll.ÜJJaii.  405 

S]  iff  ,'c.  tter  f)at  ba§  gcvebt?  Tiic^t  ein  'DXicnfdj,  fonbevii  bcv  Ijiiiiel  iiiib  cvbcu 
gcfdjnffcn  l)at,  fir)e  bit  Ijic,  Iticv  bo»  loort  fpric^t,  fein  pvicftci,  fonbcvii 
(5{)riftiiy,  bc3  cUngcn  gottcS  fon,  3)nim'6  fel)Iet§  bnran,  haS-  Itiir  iii(T}t  ßtciiBcit, 
S)ac'  gott  aÜiuec^tig  fci),  luiv  toi^cn  lool,  bn§  Brot  Brot,  tva^cx  \m%tx  fd), 

5  ^Iber  ftfje  ben  fprec^er  nn:  Dq§  ift  mein  Iel)16  unb  filut,  S)en  f|ired)ev  iniiftn 
nirf)t  an§n  angeii  tf)nn,  3'"  nnfnng  fpvnrf)  gott  jc.  S)a§  fpvcd)eu  tfjut«,  loenn 
crS  toil  Mafien,  fo  mus  gefcf)ef)en,  loa-?  ift  bic  funblic^e  ^anb  in  Baptisnio,  int 
©ocvoment?  aBer  ha  BeiftS  olfo:  "!){emet  f)in  ben  "^1  eiligen  gkift,  IncWjcn  i^xzoii.-i'i.-ni 

^^\\)k  ift  nic^t  S?ecfev  nod)  Sßcin jdjcncf e ,   nir^t  ^H'icftev  nod)  S5ifdf;off,   ©onbevn 

1"  föott  9lIImc(^tiger,  ©d)c}:)ffei'  .^imely  nnb  bcr  @rben,  ift  f)ie  ©tifftev  nnb  Ovbenci 
be§  <Sacramcnt§,  Der  fpridfjt:  '5Jeniet  I)in  unb  effet,  ba§  ift  mein  SeiB,  ber  fnr 
cudö  gegeben  Irirb',  'Da?  ift  ber  Sidä),  ba§  nehsc  ^leftamcnt  in  meinem  SSlnt, 
ba-j  für  ciitf)  tiergoffen  ioirb'.  Sßer  Bot  föIi^S  gerebt?  5Hd^t  ein  TOcnfd), 
©onbcrn  (Sott,  ber  .^imel  nnb  @rben  an§  nid^t§  gefc^affen  Bat.    Daranff  fol 

n  man  feBcn,  )per  ba§  toort  gereb  BqBc,  9}icf)t,  luie  e§  mnglicf)  fcl),  ©onbern  \va 
bicfe  2S?ort  gefproc^en  BaBe,  9icmlicf)  !ein  3?ecfer,  fein  2ßeinfcfjenc!c,  fein  ^^.Uiefter, 
©onbern  ®otte§  elütger  ©on,  nnfer  .^@rr  3!'^efu§  (5^riftu§. 

DarumB,   fage  iä).   feitcts  ben  Stottengeiftern  unb  ©cfjtoermern  nlTeiu 
barau,  t9?l. 6  6]  bQ§  fic  nidjt  glcuBen,  ba§  ®ott  5(Emed§tig  fei),  ä'Benn  fic  ba§ 

2u  gleuBten,  ©o  würben  fic  nidjt  bifputieren  unb  fragen,  Irie  e§  müglidj  fei),  ©ic 
Dergeffen  @otte§  unb  feiner  5mmed)tig!eit  unb  plaubcrn  baBer:  äßaffcr  ift 
hjaffcr,  »rob  ift  Brob,  SBein  ift  »nein,  SBie  ift  e§  mitglidj,  hciB  SBaffer  folt 
bon  ©unb  unb  i;Db  erlofen?  5Bie  ift  eS  müglic^.  ®a§  SBrob  G^riftuS  SeiB 
unb  2ßein  (5Briftn§  SBlut  fein  folt?    S)q§  Uiiffen  hjir  aud)  luol  unb  bnrffeuy 

■-'5  nid)t  altererft  bon  ben  ©djlncrmern  lernen,  boy  aSaffer  luaffer,  2?rob  Brob, 
2öeiu   toein   ift.     3IBer  Bic  muftu  nidjt  bnö  Sßaffcr,   bo-S  SSrob,   ben  SBcin 
anjcBcn,  ©onbern  ben  9IIImed)tigen  ©predjer,  ber  fpridjt:  *@§  fet)  bcnn,  bas>».  a.s 
jemanb  geBorn  luerbe  auä  bcm  Sßaffer  unb  (Seift,   fo  fon  er  nid)t 
in  ba§  JReid)  ®ottc§  foinen.'    ^tcm  'bleutet  ()in,  effet,  baS  ift  mcinwaiiD^cjen. 

3u  l'ciB',  'Srindet,  ba§  ift  mein  33lut\  liefen  ©prcd^er  muftu  nid)t  au§ 
ben  Öligen  tBun,  foltu  Bei)  bem  redeten  ©lauBen  unb  Oerftonbt  ber  Sonffe  unb 
beö  -ilBenbtmals  Bleiben. 

©t()e  an  bie  ©c^epffung  aller  (Sreaturn.    '^m  anfang  fc^uff  @ott  .<)imcli- w^u- «,iii. 
nnb  (!frben.'    SBoburd}?    Turd)  fein  SBort,  inic  WofcS  f i^rciBt :  '®ott  fprodj: 

3.S  (£§  tucrbe  Iied;t,  nnb  eä  iDor  licd)t.'  '®ott  fprad):  6§  Jucrbe  ein 
g^eftc  3loifd;en  ben  Sßaffern'  etc.  'unb  e§  gefdjod)  olfo.'  '®ott 
fprad):  (S§  famle  fid^  ba^  Sßaffcr  unter  bcm  §imel  an  fonberc 
Ortcr,  bo§  man  bo§  troden  fe[)e,  Unb  e§  gefdjod;  alfo.'  jDo§  fpredjen 
f^ntS,  Sßcnn  bicfer  Sprcd;cr  ctmoö  fpridjt,  ba§  er  BoBen  loil,  ©o  mus  e§ 

40  gcfd)cf)eii.  So  nu  (Sott  au^  9lid)t'3,  allein  burd)  fein  fpred^cn  §tmel  unb 
(Srben  unb  alle  (5reatnrn  gefc^affen  '^at,  Sßie  folt  er  bcnn  nic^t  berinögcn  burd) 


•lOG  «lUebifltcn  bc?  ^a^xe^  1544. 

Sibic  fiiiihe  ücvlaüct'  .'c.  Öott  ürciudjt  bcv  f)aiibt  jiim  3"lti'i>i"fiit  unb  hjcr!= 
jciig,  lüie  bu  aud)  teitffcft  nitfit  inu  beinern  nameii,  foiibeni  im  nanicn  :,^t)eju 
ßf)rifti,  ©Ott  fugt:  c§  fol  mein  lucvcf  f)eiBen,  UmS  bu  tfnift,  tril  ^ä)  gctf)Qu 
(jatien,  Seä  lüovt,  bcr  ba  ()ci[t  allmedjtig,  bcr  aud)  am  nii^tS  alles  geidjaffeii 
liot,  leugt  mir  uid)t,  er  ^at  ben  Seuffel  fo  jur  trotten,  has  anäj  ein  TOcnfdj  ^ 
if)m  ein  ünb  anB  feim  rai^cu  reißen  tan  burdj  bic  Sanff,  burd^  bie  ?l6ioIu= 
tion,  tocnn  bu  nu  gleubcft,  ba§  G)ott  allmerfitig,  fo  muftu  fagen,  bas  bu  feieft 

i^'lfeiu  23Jort  unb  Sacrament   aus juiHc^ten ,  tuna  er  iöil,   8onberUd^  Ineil  fein 
ÄUu't  ba  ftef)ct  unb  foId^S  ^enget? 

SiDmpt  nu  ein  ^Hottengcift,  2Gßibcr=  |a?l.  6  Tjteuffer,  ©acramentfdienbcr  unb  lo 
8d;Uiermer  unb  plaubert  au§  ber  Sßernunfft  baljer  unb  flirid^t:  S)er  ^Pricftcr 
ninH.it  baS  .^inb  auff  feine  'öanb  unb  tjegeufft  e§  mit  Sßaffer,  5Jimpt  S?rob 
unb  2ßein  jnm  Sacrament,  f priest  bie  2Bort  unb  veid}t  eS  bar  beu  Scnten 
mit  feiner  .^onb,  Seget  ben  Senten  bie  §anb  nuff  unb  Slfifolöiret  fie,  Sßic  folt 
hal^  bie  teligfeit  ge6en?  ^d)  fefje  ba  S'ßafler,  fefie  SBrob  unb  33)ein,  fefie  eine«  15 
'•Blenfdjen  .öanb.  Sßie  !an  SBaffer  fetig  ma(^cn?  Sßic  tan  eine  fuublid)c  .^anb 
bic  fünbe  öergcten?  @o  fei)  bu  geruftet  unb  fpridj:  ?ie6er  Wan,  2ii  muft 
l)ie  nidjt  aufefieu  be§  ^'riefterS  ö^inb,  Sonberu  ben  Spret^er,  bes  baS  SBort 
ift,  ba§  bu  in  ber  l^auffe,  ?lbfolution  unb  ©acramcnt  {)6reft,  S)erfeI6  Spred^cr 
!»i(iuii.28,n)fprid)t  nlfo:   '®et}et   f)in   unb   leret  alle  ivoldcr  unb   teuffet   fie  im  -m 

nomen  be§  S?ater§  unb  be§  @on§  unb  be§  '^eiligen  ®eifte§.'  ^teit 
3o(). 20, 2/SJemet  fiin  ben  Ijciligen  @eift,  Inetc^eu  jr  bie  funbe  erlaffct,  benen 
■"'l"t.'M,"i9i*"^  fie  erlaffen.'  3tcm  '6ffet,  ba§  ift  mein  Seit,  Srincfet,  bac-  ift 
mein  35Iut,  ©old^»  t^ut  äu  meinem  ®ebec^tnt§.'  Unb  loaS  biefer 
Spredjer  fprid)t,  baä  mu§  gefc^efien,  Dh  er  fd)on  bajn  traud^t  SBaffer,  ^Brob,  '.'s 
3Sein,  be§  5Jienfd)en  §anb  aU  jum  Snftrument  unb  äßar jeic^en ,  ©0  fagt  er 
bod),  e§  foQe  fein  SBerd  ^eiffeu,  2[8a§  'Blenfc^en  t)ie  f^un  nac^  feinem  SBort 
unb  Sefeljl,  ba-3  lüil  er  gettiau  l)aben. 

Diefer  Spredjer  ift  ?((Imed)tig  unb  l)at  alle  ßreaturu  aus  nid;t-3  gcfd)affen, 
fo   ift  er  aud)  »oar^afftig.     SBeil  loir  nu  fein  Sßort  f)a(icn  in  ber  lauffc,  so 
?lBfoIution  unb  ©airament,   So  follen   lüir  ntd^t  ätceibeln,   foubern  gelniS- 
gteuBen,  e§  Inerbe  gcfd^efjen,  loas  un§  baB  SBort  faget,  Senn  ^'^m  ift  nid)t§ 
unmuglid^,   fo  fan  er  nid^t  liegen.     Ob  tüir  fdjon  fef)en  bie  arme,   funblidjc 
•s^anb  be§  ^ßriefterS,  80  foUen  Irir  un§  bod^  ba?^  nid^t  jrten  laffen.    Siefer 
Sprcdjer  loil   ben  l^cufel    mit   feinem  "Ixeid)    alfo   ^utretten,   hai-  and;  eine§  35 
'IRenfdjen  .'«^anb  [»(.RS]  bnrd;  bie  2:auffc,  burd^  bie  ^Ibfolution,  burd^§  äBort 
unb  Sacra ment  bie  OJJenfd^en  au§  feinem  5){ad^en  retffen  fol,  Sßeil  nu  foId)§ 
nid)t  «).nenfd)en  Sßort   unb  35erdf,   foubern  ©ottcs  aßort  unb  2öcrdf  ift,  ber 
aiart.K.,ic?lC[mec^tig  ift  unb  nid)t  liegen  tan,    ©0  föÜen  mir  gelniS  fein,  ba§,  toer  ha 

gleubet  unb  getaufft  toirb,  ber  fol  feiig  Inerben,   3)enn  InaS  ber  *prieftcr  ^ie  « 
tf)ut  uac^  (Sottes  3Befet)l,  ba§  t^ut  ®ott  felb§. 


•ni.  u  [11.  OToii.  407 

si  ein  Üiib  ha  ]d\Qhii,  Xicnii  cB  nidjt  tljut  bei  5|3i;icfter,  ioiibevu  flott,  X^rumB 
:^n6eu  fic  nid^t  ancicfniigeit  ben  glaiitien  311  Biidjitabeii,  fo  folc^eä  nietet  aniicmeit 
lünKcii,  luenit  bii  iiid)t  ßlciiBcft,  haö  flott  nUmeditig  ift,  gefc^tdit  biv  iiidjtS  ,',u 
gut.  IJi'i  •^.  '>'(6raf)am  Unindct  nit^t  über  bem  iinmuglidicu  biiig,  ba§  [icim 
5  tiiel  ,^ii  litt  lüavb,  hai  \a  fo  miiglic^  QU§  bem  ftein  ein  finb  luerbeu  foU,  o'teiit 
|o  luav  tl)m  bas  iicvgaiigcii,  ba^  bar,5u  geljovet,  nod)  gleiiBt  Sltraljnm,  biis  miä 
bem  alten  faulen  flo^  nod)  folt  ein  toon  gcbeven,  S)arau  .jlDcifett  ev  nid)t, 
gleubt  geh)t§,  ica§  gott  3ugejagt,  !onne  ev  ttjun,  S)a§  fonnen  toir  inti  nnfeic 

Dr)  S)anmiB,  fage  id),   bie  'Kottengeiftcv  nnb  Sditüermex ,  fu  uid)t  gtenbcu 

10  tüollen,  ba§  bte  Sanffe  üergebnng  bcr  fiiubc  tuircfc,  ba§  Srob  nnb  Sßein  im 
Saciamenl  6(}riftuS  Seiti  nnb  ffiUit  fei),  baS  bie  IBfoIntiou  ben  viimel  anff= 
fd^Iteffc,  .Stäben  nod)  nidjt  angefangen  311  Buc^ftaben  beu  5lvticM  im  .Q'inbev- 
glaukn:  ^<,ä)  glcnfie  an  ®ott  3IIImed)tigen  Sd^cpffer.  ?luy  btefer  nrfadjen 
lonnen  fie  aui^  feinen  3litidel  (^l)riftlid;er  Sere  rein  be'^alten.    3)enn  luev  bn 

IS  nidjt  gteuBct,  baä  ^ott  ^IKmcdjtig  ift,  ^cr  fan  aui)  nid)t  glenkn,  ba§  bie 
laiiffe  fei)  ein  feiig  i^ab  ^n  licvgebung  bev  fünben,  ®aS  'Srob  unb  äßein  im 
©acrament  fei)  6I)riftii§  l'citi  unb  ©Int,  o'a,  ^oh  "ii^t  gleuBcn,  ba§  @ott  fei) 
'•UJenfd)  »oiben,  unb  bac-  ein  Suugfraln  ©otteä  5Jhittet  fei),  ©er  ''.)lrtidel 
baB  ©Ott  3iamec^tig  ift,  ertjelt  bie'anbein  5lrtidel  aEe,   2Benn  bei  l'lvtidel 

w  fcEet,  fo  faEen  bie  anbciu  '.Jlvtidel  aud}. 

äßar  e§  nid)t  ein  nnmüglidj  bing,  ia^  ®ott  ?rttal)am  öer'^ie§,  fm  folt 
ein  @on  geboren  luevben  Don  feinem  Söcibe  ©aro?  Senn  fie  loaren  beibc  alt 
unb  lool  Betaget.  "JtbraBam  loar  faft  l)nubert  jar  alt,  ©ara  neun|ig.  ©a^u 
luav  nu  ©ava  ba§  Devgangen,  loaS  jnr  ©mfjfcngniS  geboret,  Unc  bie  Sfficikv 

25  iDol  loiffeu.  S)a§  ei  ja  fo  müglid)  lüor,  ba§  au»  einem  Mo^  ober  ©tein  ein 
AHnb  geboren  loerben  folt  aly  Hon  ?rbrat)am  ou-5  ©ara.  35ennod)  luaudet 
Slbra^am  nid)t  u6er  foldjem  uumuglid)cn  bing,  lueil  er  ©otteä  Süort  nub 
33erl)eiffnng  f)at,  Sonbcru  gleubct  feft,  ber  berlieiffenc  ©oI)n  luerbe  ou§  foldjem 
olteu  faulen  ©tam  unb  Molj  geboren  loerben,  luie  ©.  $panlu§  foldjen  fölauben 

30  jum  ßjempel  anjeuc^t  [931.1)1]  ütom.  4.    '2l6ral)am  toarb  nii^t  fd^luac^sHön 
im  GUnuben,   ©al)e  aud;  nii^t  an  feinen  eigen  Seib,   lneld;er  fd)on 
crftorbcu    lüor,    loeil    er   faft   ^unbert   jerig   luar,    5lud)   uidjt   ben 
erftorbenen  Seib   ber  ©aro,   S)cnn  er  jlraeiffelt  nid)t  an  ber  23er  = 
beiffung  öotteS  burt^  Unglauben,  fonbern  Irarb  ftard  im  (Slnuben 

35  Unb  gab  föott  bie  cf)re  Unb  touftc  auff»  aller  getoiffeft,  boö,  »oaS 
©Ott  öer()ciffet,  boS  !an  er  audj  t^un.' 

Slber  bQ§  föunen  luir  unfere  ©abbucecr,  bie  ©acramentfd)lt)ermer,  uid)t 
bereben,  bas  fic  jren  ©lanben  Dom  ?lbenbtmal  beö  .S^ßrrn  grunbcn  lerneteu 
auff  ba-i  äßort  nnb  ouff  bie  ".JlEmcdjtigfcit  (^otte§.    3)ie  t)errlid)en  ©ebanden 

40  beö  @lauben§  (ba  fic  bcncfen  folten,  ÖJott  l)ati  gcrebt,  Unb  ö)ott  ift  3lEmcd)tig, 
2)arumb  !an  unb  lüil  er»  and)  tt)uu)  fd)lal)en  fic  aug  bem  .'perlten  Unb  folgen 


408  5^rcbistcii  bes  Sotjteä  1544. 

iS)  ©abbuceoS,  Sacrameiitirev  nic^t  bringen,  i(i)lQf)eii  au§  bie  fierrlidjen  flebaiidcn 
bc»  glauk'iiS,  ba§  gott  tl^un  louiic,  fonbciit  ftcdEcn  iim  ben  gebaiideii:  Brot 
Ion  nit  Iel)6  fein,  mein  tan  nit  bUit  fein,  bifputirn  de  loco  et  locato  et  ile 
Creatiua  unnb  lajfcn  gottes  allnied}tig!cit  faren.  (Jr  fan§  unnb  XmU  tl)un, 
Senn  er  l)Qt5  ^ugefaget  unb  ift  auc^  aEine($tig,  Sol^in  bringt  mä)  Ijic  * 
'l^anlu'j  über  beul  3lrticEcI  de  Resurroctione  mortuorum  n3iber  bic  oernnfft, 
bie  ba  fif)et,  luic  \vh  bat)in  fterbeii  unnb  gefrejfenn  luevbeu,  !an  nit  glciiben, 
S)a§  am  jungften  tag  iinfer  le^b  foüen  lüibcr  lebenbig  tccrben,  Sarauff  fagt 
5paulu§:  ^s^  I)ab  für  miif)  gotteS  aüuiedjtigtcit  unnb  Ucrlieijfung ,  item  nüe 
(ircatur,  S)ay  er  aüe§  au»  nid)t§  gejdjaffen  Ijat,  £u  fit)eft  für  äugen,  haä  bcr  i« 

Pi'l  bafiiv  ben  frfjcnblidien  ©ebnncEen  menfrf)lid)er  i>ernunfft:  äöie  !an  SSrob  6I)ri[tU'j 
2tih  fein?  SBic  tan  äBeiu  fein  ^Plut  fein^  Unb  bifputieren  fd)Qvff  bc  loco, 
be  locato,  be  (Jrcnturo  etc.  Unb  laffeu  (Sötte»  Sßoit  unb  ?IUnicc()tigteit  faren. 
Sülctje  ©abucecr  muffen  mir  laffen  flug  fein,  meil  fie  nic^t  anberS  tuoÜcn, 
2)i,uti).2c.,2Gf. unb  un§  biemcil  feft  baltcn  an  ba§  SÖort,  ba§  ßf)riftu§  fpric^t:  '(?ffet,  Sa§  •& 
ift  mein  8cib',  'Srinclet,  S)a§  ift  mein  Slut'.  3f^m  bic  el)rc  geben 
unb  gleuben,  er  tonne  unb  moEe  e§  tt)uu,  ©inteuml  er§  t)ert)eiffen  l^at  unb 
5ramed)tig  ift. 

S)al]in  bringet  aud)  t)ie  6.  5paulu§  über  bem  ^^Irtidel  üon  ber  tobten 
?lufferftet)ung  miber  atte§  btfputieren  unb  Hügeln  ber  Jßernunfft,  Senn  bic=  -.'o 
fclbige  bifputicrct  and),   mic  eS  mi'iglid)  fei),  ba§  bcr  tobte  Seib  miber  erfur 
tomen  unb  lebenbig  mcrben  fol.     Sie  fit)ct  bie  groifc  gemalt  be§  SobeS  an, 
mie  alle  9J}enfd}en  auff  grben,  fo  baljin  fterbcn  unb  oon  fSl.  3:ii|  Sßurmen 
gefreffen  Uicrbcn.   3Beil  fie  nu  ©otteS  ?lllmed)tig!cit  aibi  ben  fingen  tt)ut  unb 
nicl)t  gleuben  fan,   ha'5  am  :;,'süngften  tage  nnfcr  Seib  merbe  aufferftelieu  unb  25 
Unber  lebenbig  mcrben,  So  bifputieret,  forfd)et  unb  fraget  fie,  3Bie  bie  tobten 
aufferftelieu  unb  mit  meli^erlel)  Seibe  fie  !omen  merben?    Sarouff  autmortct 
S.  5paulu§  unb  fprid^t:    Sifputicre  bu,   mie  bn  milt,  ^JJir  ift  biefer  5lrtic!el 
gemis,   Senn  iä)   i\ab   für  mid)  öotteS  \'Ulmed)tigfeit,   fein  äßort  unb  i^cr= 
bciffung,   'Astern  ba§  ©jcmpel  aller  ßreaturn,  ba§  @ott  aEe  bing  au§  5tid)tu  au 
gcfd)affcn   bat,   äßeil  nu  ffiott  f6ld)§  gcrcb  l)at,   ba-S  bie  tobten   aufferftel)cn 
merben  Unb  @ott  '.'lUmcd^tig  ift,  mie  fott  e§  beim  unmügüd)  fein? 

3Ba§  tl^ut  ©Ott  uod)  jmerbar  unb  teglid)  ?  Si^et  man  boä)  f itr  5lugen, 
ha^  ein  TOeufd)  geboren  mirb  au§  einem  f leinen  3?lutytropffen,  Sffield^s  mol 
fo  ein  gros  äöunber^eidien  ®otte»  ift,  alä  meun  ©ott  au§  Steinen  Siinhn  n 
«vii.  17,26 ermedet.  3a,  'Sott  bat  gemad)t\  Sie  S.  $aulua  Id.  17.  fagt,  'Sa§ 
Pon  einem  &*lut  aller  ^enfd)en  G)efd)led)t  auff  bem  ganzen  grb= 
bobem  monen'.  3»  gvunb  ift  e§  bie  marljcit,  Ser  TOcnfcEi  mirb  geboren  au§ 
einem  geringen  tropfflin  '•TRcnfc^lic^cn  SlutS  unb  Samenä.  6ben  al§  meun 
ein  iUeufdj  au§  einem  Stein  fprunge  unb  in§  mittel  für  un§  trette  unb  « 
fpred)e:  §ie  ftc()et  ein  'JJicufd),  Sold}§  ift  Piet  ein  groffer  ^eit^en  unb  SBunber» 


<)it.  14  |11.  ?J(ai].  409 

SJ  ^Jlciifd;  öDit  tvopfen  bliitg  geboten  \vhh,  baä  mä)  luol  fo  aioS  lumibcrjcidjcii 
gottc§  al§  au§  bcm  fteiii  üitbcr  cvlredcii,  ^m  gvunb  ift  bic  loavlicit,  bn»  bcv 
meiifd)  aii§  ctm  geringen  tropflcin  geborn  tuirb,  als  toenn  an«  beni  ftcin  ein 
uicnjc^  jptiing  unb  jaget:  §ie  ftet)t  ein  mcnid;.    Sil  ift  ja  ein  grofjer  jeid^cn, 

5  bcnn  ha  9lbam  aufm  !lo§  unb  ®üq  aufm  Bein  gef (Raffen  ift,  Srumb  foEen 
luiv  nennen  unfern  üater  ollmecfjtig,  S^enn  alle  ©ngel  liermo($ten  nicfjt,  ba'5 
fie  ntid}  foltten  fc^affen,  bcn  tei)6  nit,  fdjlueig  beun  bie  Seel,  'Jloi^  luoffcn  tnir 
bifputiru,  ob?  gott  tf)un  fonne,  @l),  bifpntir  in§  2euffel§  namen,  tft§  nit  funb 
unb  fc^anb,  ba§  man  inil  bie  ^Irtidel  ridjtcn  nad)  ber  blinben  natur,  S)a» 

10  hoä)  ben  Gngeln  umnuglid^  ift?  5Jod)  bifpntirn  iniberteiiffer  unb  Sdjtnermer: 
2)er  kder  !an§  nit  madjen,  S^er  toeinfc^end  fan§  nit  utad)en,  l^runib  !onnc 

i^illocrcE,  bcnn  bo§  Stbam  an§  einem  @rben!Io^  nnb  i^tia  ün§  einer  Siiebc  unb 
35ein  gefdjaffen  ift.  SOeil  nu  ßott  noc^  ()eutig§  tagS  eben  fo  groffcS  unb 
groffcr-S  fdjaffet  uub  barinue  feine  5lIIuterf)tig!eit  beloeifet ,  bü§  jm  !eiu  bing 

15  unmuglic^  ift,  Sßie  folt  jm  bcnn  unmng(id)  fein  bie  tobten  anff^nnecfen? 

S)erf)albcn  fotlen  loir  ben  Äinbergtauben  red;t  beten  unb  @ott  unfern 
'^lEme($tigen,  ©c^epffer  .s^imel»  unb  ber  Grben,  redjt  nennen  lernen,  9Iuff  baö 
Uiir  gleubcn,  Uia§  er  fnget,  bas  er§  nnd)  tbun  !onuc  nnb  luerbc.  Denn  er 
bchjeifets  noc^  teglid)  an  [S8t.  Tüj)  unferm  eigen  Seib  nnb  ©eel:   Me  (?ngct 

au  im  .öimel  Oermod^ten  e§  nid)t,  bQ§  fie  einen  einigen  5Jtenfd^en  f($affen  folten. 
@ie  liermödjtcn  nic^t  ben  £'eib  eine§  ^Jtenfdien  ju  fc^affcn,  fd)iüeig  benn  bie 
Seel.  ©Ott  aber  fdjafjet  beibe,  t'eib  unb  oeel,  on  unfer  ©ebanden,  ;^sa  tniber 
unfer  ©ebanrfen  unb  3?ernunfft.  Soldjg  fefjen  luir  teglic§,  ba§  e§  gefd^id)t, 
für  unfern  ?lugen,   ja  erfareu  e§    an   un§  felbö.     2)ennoc^  iDoüen  Inir  Inel 

■■ii  bifputieren  unb  fragen,  trenn  ®ott,  unfer  3ltlme(i^tiger  Sd)C^ffer,  \va§  .y'foget, 
oby  auä)  müglid)  feli.  (5i)  nu  bifputicre  in  bes  2euTel§  namen.  ?ift  e§  nid)t 
funb  unb  fd^anb,  ba§  fic^  ein  ^JJenfdj  unterftebet  bic  Irtidel  bc-S  G)lauben§ 
(bic  oKein  in  GiottcS  'ünimed}tig!eit  unb  in  fein  SBort  unb  33erbeiffnng  gcbpren) 
ju  rid}ten  nac^  ber  blinben  5intur? 

30  @otte§  Sffiercf  finb  ben  ßngeln  im  .^imel  unmüglid^  jubegreiffen,  ob  fie 

fdjon  biefelben  jmerbar  mit  luft  anfdialoeu.    8ie  tiertnunbern  fid)  Ivol  barnber, '"iH"'!.  i^ 
'.Über  baö  fie  e§  anSforfdjen  unb  mit  ©cbanden  mcffcn  folten,   ba-i  liermdgcii 
fie  nid)t.   6§  bleibt  tüol  lüor,  ba§  ^ob  faget  3ob  0.  '@ott  tl)ut  groffc  b i n g,  cmud 9,  lo 
bic  nid)t  ;u  forf($en  finb,  unb  äßunber,  ber  feine  jal  ift."    Unb  >oir 

!••  armen,  elenben  ^Bicnfdjen  iBoIlen  ®otte§  ältere!  unb  beä  Oilaubeuä  ©ebeimuiis 

au§grnnben  unb  begreiffen  mit  unfer  elenben  35ernunfft  unb  blinben  ©cbaurfen. 

SBiberteuffer  unb  öacramcntfdjiuermer  bifputieren  Oon  beö  .s^^ßrrn  'Jlbcnb» 

mal,  S:'er  iPcrfer  tan  lüdjt  fd)affeu,  'S)ac>  inob  foltc  £eib  fein,  Unb  ber  Sßein= 

fd^encEe  fau  niäjt  fdjaffeu,  baS  äBeiu  foltc  5ölut  fein.    SBie  iftS  benn  mnglid;, 

w  hai  ba§S9rob  im  ?lbcnbmal  C()riftu§  leib  unb  ber  Sßein  fein  58lut  fein  foltc? 

26  in  t'e/'it 


4\0  5?tebigtcn  bei  3o^ve§  1544. 

Sle§  gott  nuef)  iiit  madjen,  Sold^cn  ©tfjtvicvmein  folt  mau  iiit  tvot  311  fvcßeii 
cicöeiui,  2)nvluibci  nii  3ii)el^ertu  ift  gotteS  toort,  ticrfjeiffimg  iinb  nllmedjtigWt, 
Gx  \v\l  biif)  crUiocteii,  (iu§  bem  ftauB  itiib  erben  I)evfiiv  jitjeii,  bnc-  bii  folt 
leudjtcii  trie  bie  Sonne,  3^n&  luil  ©v  tf)un,  3)ininb  loltii  fugen:  6r  fnnä  t()nii, 
lienn  cv  ift  nllmedjtig,  fo  toil  ev§  tl)un.  ©0  gleuB  ^ä),  ha§  gelois  gcfrfjeljen  5 
luirb,  unb  om  Sungften  togc  mid)  fjeifnr  dringen,  bn»  jol  gclni?  fein,  Trumb 
glcub  ^ä)  \o\äß  unb  far  batjiu  auff  fein  Inort,  3)a  fomcn  nu  bic  ©d}locrnicr: 
tüie  lans  fcin'^  @i)  t^it  bo§  maul  ju,  Ijorftu?  nit,  ttnr  prcbigen  nit  oom  beden 
ober  Uieinfc^cnden,  fonbern  Inm  gott,  ber  otlmcd^tig  ift.  'illfo  aud)  f)ic:  tnir 
l'crU}c)cu,   Unc  lau  bod)  l)icrau'3  etttnnS  irerben?    ^ä)  ftiud  fo  graufam,  hai  '» 

i'^KSl)  IUI  bijputicrc  nidjt  in  (Sotte§  namcn,  bu  clenbcr  5Jienjdj,  SoM^en  ©(^hjer= 
mern  foltc  man  nid)t  93riib  .^u  freiten  geben,  bie  ©otte§  Sßort  nnb  !fßerd 
meffen  uiib  abcirdcln  tDollcn  iiad)  jrem  tinidjten  Sinn,  oift  baS  nid)t  eine 
feine  folge:  S)cr  SScder  lau  nic^t  mad)en,  ba§  35rob  folte  SetB  fein,  llnb  ber 
Sßeinfdjende  !an  nidjt  nuidjen,  bn§  2ßein  folte  [a*(.  2  iüij  SBlut  fein,  S)arnmb  i^ 
ton  6f]riftu§  aud)  nic^t  f(^aftcn,  Sa«  3Brob  unb  SBcin  im  3l6cnbmal  fein  l'eib 
nnb  35lut  fein  folte.    SBie  bundt  bic^  um6  biefen  2)leifter? 

©0  lerne  nu,  toer  ba  lernen  lan,  bay  er  feinen  ©laukn  grnnbe  onff 
@otte§  iL'ort,  '-Ber^ciffnng  unb  5(Imei$tigleit  unb  f6ld)§  fck  loiber  alles  biipn= 
ticrcn  unb  fragen  au-3  ber  9?ernunfft.  ftomcn  bie  Miigler,  bifputieven  nnb  '■!« 
fragen  auS  ber  JBcrnnnfft  über  bem  ?lrtidel  Oon  ber  tobten  9lufferftel)ung, 
©0  fe^e  ©otte?  äBort  unb  5(lmcd)tigfeit  balniber  unb  fpric^:  3Benn  id)  fd^on 
fterbe,  ©0  Irirb  mid)  bod)  @ott  an§  ber  6rben  aufferluedcn  nnb  auy  bem 
Staub  tüiber  crfi'ir  jiefjen,  ba§  iä)  leuchten  Irerbe  tnie  bic  ©onne.  S)aran  fjab 
id)  feinen  ilueiffel,  (?r  tft  3llmed)tig  unb  lan?  tljun,  fiat  aud)  in  feinem  Sl^ort  25 
fold)ö  jugefogt  unb  mil§  tf)un,  Darumb  glenbe  id),  has  e§  geloi-j  gcfd)el)eu 
lüirb.  6r  iüirb  mxä)  am  jnngftcn  tage  getin^  au§  bem  @rab  tniber  crfnr 
bringen,  Sag  glenb  \ä)  on  aHen  ^tfeiffel  unb  farc  in  folt^em  (JJlauBeu  auff 
fein  luort  unb  ?(lmecf)tigfcit  frölid)  bal)in. 

.ffomen  bie  ©acromentfti^lüermer  nnb  bifputieren  au3  jrem  fe^ioinbcl  .-so 
G)el)irn:  Sßie  tan  ha'^  fein,  ba§  ha§  23rob  im  ?lbenbnuil  Gbriftu»  i'eib  unb 
ber  2Bein  fein  Slut  fein  folt?  ©0  fe|e  bainiber  ®ottc§  SUort  unb  3lllmed)tig= 
leit  unb  fpric^ :  .'ooreftu,  ©d^loermcr,  tf)ue  bein  mnul  ju  unb  frage  nic^t,  luic 
f6ld)'3  fein  fonue.  Senn  Inir  bifpnticren  {)ie  nid)t  üom  Seder  unb  3Beiu= 
fegenden,  fonbern  t)anbeln  @ottc§  Sßort  unb  ©acrament,  ®ott,  ber  bi§  ©acra=  35 
mcnt  geftifftct,  georbnet,  eingefe^  unb  befol)len  f)at,  ift  ?lllmec§tig  unb  5Ü3ar= 
Ijofftig.  3)arumb  tan  e§  au»  ber  maffeu  tool  fein,  bal  ba§  S9rob  im 
5lbenbmal  (5'^riftu§  ^eib  unb  ber  Sßein  fein  3Blut  fei).  6§  beifft  l)ie  alfo,  tuie 
iu.  1,2©.  ^SauluS  fagt  Sit.  1.  'ai>eld)eö  Per()eiffen  ^at,  ber  nidjt  lenget,  @ott.' 

3a,  fprid^t  bie  SBernunfft,  2ßie  lau  t(^§  gleuben,  baS  id)  au§  ber  (Srben  « 
h)iber  erfnr  lomcn  lucrbe'?    SBcnn  id;  fterbe,   ©0  Oerloefe  iä)  unb  hjerbe  ju 


•nx.  14  [11  TOni|.  411 

S]  ^sebevnmii  ]iä)  bafuv  entfe^t,  fo  toiiicn  bic  mabcii  uiib  buvd}fic!feu  bcii  Icl)l) 
naä)  allem  iitiittriüctt ,  toa§  tan  boä)  ^ierait§  tuerben?  ^ui  ma-J  nienfd^fid) 
hofft  ift,  bo  ift§  bcrIoiTii,  bo  tnivt  nidjt?  niiS,  '•^(tev  liorftii,  bit  imift  iiid}t 
fc^en  nitff  bic  frafft  bc§  tobcS,  fonbern  miff  gottcS  toort,  baS  nllciu  tfiuii  tan.^'"' ^.w 

:.  3'd^  nllnied^tigcv  cjott  JoitS  unb  fnn§  tl^iiu  Toaii :  n.  oHe,  bic  an  mid)  (ilciiBen, 
ioLlcn  bic  ftimm  lioven  iinnb  x.  fanftii  bctin  iiicf)t  beine  gebnnc!cii  fcivcn  In§cii, 
fintcnuil  bic  fc^vifft  bitf)  iificvlucHfet,  bit'  imift  bavOon  fragen,  HicvS  luirb  trjuii? 
(Sr  ^cift  nic^t  ©ngcl  nod)  menfd^,  fonbern  gotteS  «on,  bev  au§  nicfjts  allc§ 

?>lnidf|t§.    Sßic  !an  nu  etU.ia§  hierben  an§  bem,  ba?  öcrtnefet  f5?(.  1 1,|  ,(„|>  nirfjtÄ 

10  ift?     Xa3n  ftinrt'ct  mein  ?ei6,  tncnn  er  tobt  ift,   fo  greinlirf),    ba-S  jebcrman 
bofür  ft(i)   entfc|et,  Unb  lomen  bie  5Roben  unb  3Bnrme  unb  buvc^frcffcn  jn 
na^  aUcni  jrcm  mutltiiEen.    Sl^aä  fan  bod)  au-3  bem  toevben,  biiä  lüdjtS  anbevö    * 
ift  bcun  eitel  Stand  unb  Unflat?     9tntnioi-t;   3"-   l"n§  mcnfi^Iii^e  .^vafft 
anlanget,  ba  ift  e§  aücS  öcrloren,  unb  Inirb  an§  foli^em  tobten,   Hcitocfctcn, 

15  ftindenbcn  Scik  nic^t?,  Ch^  HeiBet  Inot  im  lob,  Stand  unb  unter  bcn  3Bnr= 
men  ctoiglid)  menfc^Iid)er  .^rafft  galten,  nnb  meun  gleid)  aller  'Ficnfdjcn  ßrafft 
auff  einen  Ijauffen  gefc^mel|et  toerc.  ^Ider  l)6reftu,  S)n  muft  I)ie  uic^t  fcl)eu 
nuff  mcnfc^cn  ,^rafft,  maS  biefelfi  üermag,  25iel  Incniger  muftu  fcl}en  auff  bcS 
tobten  Sci6e§  !rafft,    tnie  berfelB   im  Stand  unb   unter   ben  '-IBurmen  ligt, 

2«  Sonbern  muft  fcljen  auff  @otte§  Sßort  unb  ^rafft,  Uielc^er  e§  allein  tl)un 
!an  unb  f^un  lütl. 

SBenn?  mit  einem  1)Ienfc^eu  fo  Incit  fomfit,  ba§  er  im  Sord  ligt  unb 
unter  bie  @rben  Derfdjorren  tnirb,  So  muffen  alle  -TOenfc^en,  ja  alle  Grenturcu 
6e!ennen  unb  fagcn:  SBir  üermogen  biefen  tobten  ßeib  nic^t  tuibcr  aufferlücdcn 

25  unb  lefccubig  ^u  machen.  ?(6cr  ®ott  fagt  olfo:  5ßas  feine  @'reatur  üermag, 
baä  üermag  ^s^,  9ltlmed)tigcr  Si^epffcr,  Sicfer  tobte  Seit  fol  Inibcr  auffcrftet)cu 
unb  lefceubig  iocrbcn,  o6  er  fc^on  in  ber  ßrben  öerlncfct  nnb  iHnfauIet  ift, 
\Sä),  Mmer^tiger  ßott  unb  Sd)epffer,  tüil  unb  !an  e§  tliun,  2)a  ftcf)et  mein 
Sort   :>\ol)an.  5.    'Sßarlid),    tnarlid),    !^sd)    fagc    end^,    ßS  fompt  bicSuiM.«.  aef. 

30  ftunbe,  unb  ift  fc^one  )|t,  ba§  bic^Tobten  loerbcn  bic  Stimme  be§ 
Son§  ®otte§  f)6ren,  unb  bie  fie  l)6ren  locrben,  bie  toerben  letjcn* 
Unb  talb  bornac^:  '®§  fompt  bie  ftunbe,  in  ltel($er  alle,  bie  in  bcn 
GJrebern  finb,  metben  feine  ftimme  Ijoren,  Unb  loerbcn  erfnrgcf)en, 
bie   ba    gut§   getf)an   fiabeu,    jur  3lufferftel)ung    be§  Sebcn§,   S)ic 

35  aber  ubelS  getfian  Italien,  ,',ur  anfferfteljung  be§  ReridjtS.' 

[syi.  20]  S)arumb  follen  Uitr  in  biefem  ?(rtidcl  ber  ?(ufferftcf)ung  alle 
©ebandcn  ber  93ernunfft  foren  laffen,  Sintemal  nid)t  allein  bie  ^eilige  Sc^rifft 
3eugct,  fonbern  nud)  bie  Greatnrn  un§  nterlncifen,  ba§  fiel)  Sott  fein  bing 
unmüglid)  ift.     Sollen  nidjt  bifputicrcn  uodj  fragen,  Wie  bie  üobten  auff- 

■10  erftel)en  tnerben  unb  mit  meldierlci)  Seite  fie  tnerbcn  fomcn,  Sonbern  barnuff 
ad)tung  l)atieu,  ÜBcr  ber  fei),  ber  C'S  t()un  fan  unb  tfjun  Init,  Serfelbigc  '^eifft 


412  «Ihcbialen  bc?  3a1)tei  1544. 

sjfcC;nffet,  fui  tmifeiit  ^axm  loareftu  nichts,  3)crfen)igc  toitS  imb  fanö  tfiim, 
Sriiiirt  Irtogg  aiiff  ifjtt.  6v  lotrb  biv  nic^t  liegen,  ^at  ei  bo§  gvöftc  getf)oii, 
lüivb  er  baS  ftctnc  nuc^  Iiernac^  tfiiui.  ?J[Ifo  in  nnbern  nvtirfeln  l'om  '2ncvn= 
nicnt,  lauft,  Slüfohition:  f)nts  @ott  get()an,  fo  hjirbg  gen)iÄ  gcjc{;c£)en,  Sarnn 
1)06  ^s^  !ein  jiDel^fcI,  ©arumb  felets  nur  bnran,  ba§  inirS  nit  glcubeu,  ba§  s 
gott  nlluiec^tig  fcl)  unnb  \v\U  tf)un,  kienn  man  folcf|§  bcm  Surrten  fngt  unnb 
(5r  !untt)c  gleuben,  bas  gott  tfjun  !an,  unb  UioIt§  t^un,  Xarouff  lüurb  er 
fogcn:  35a§  toirb  gctntS  gefc^e^en,  tuet)!  i>a§  toar  ift.  3Sel)I  ba§  ein  ungleuBiger 
nienidj  fnn  fagen,  loarmnB  gleuBen  Unr  G^riften  and)  nic^t,  bas  gott  tfinii 
luil  unb  tan?  \va§  nu  für  gcbantfen   tonten:   Iperbcn  Inir  oud)  effcn  unnb  lo 

Tii]nid)t  ein  (yngel  nod}  ein  93icnfrf),  ©onbern  ©otteS  einiger  @on,  ber  nüe  bing 

Äoi  i.iif. aU'S  5{icf;t§  gefd^affen  I)at.    '@r  ift  ber  (^rftgcborne  tior  allen  ßreaturn, 

S)urd)  Csfjn  ift  alles  gcfdjaffen,  ba§  im  §imel  unb  nnff  ßrben  ift/ 

4^1)1. 1,3 6oIo.  1.  "6r  tregt  alle  bing  mit  feinem  frefftigen  Sßort'.   Igch.  1.  ©er 

•joi)  :., 21  !an§  tl)un  unb  Uiil?  tf)un.  mie  er  fel6§  fpri(f;t  Ciotjon.  •">.  'IBie  ber  Initer  ir. 

bieSlobten  aufferluetÜ  unbmac()t  fie  Icfienbig,  3tIfo  aud;  ber  8oI)n 

mad)ct  lebenbig,  locId)e  er  \v\V. 

9.^or  fe(^§  taufent  jaren  Inar  bie  gan^e  SBelt  nic^t?,   2Ber  {)at  nn  bic 
äöelt  gemad;t?    Siefe  bie  ©c^rifft,  Siefelbigc  Inirb  birS  fagen,  luer  bie  Sßelt 
1. a«o[c  1, 1  gemad;t  f)at  @ene.  1.   '^pn   anfang   fd^uff   @ott   V)imel   unb  ©rbcu."  au 
Soi).  1,1. 3;jof)an.  j.  '3m  anfang  loar  ba§  9Bort,  unb  ba§  Sßort  niar  bei)  @ott, 
unb  ©Ott  Inar  ba§  SBort,  ^itlle  bing  finb  burd^  baifcIBige  gcnmdjt, 
unb   on   baffelbige   ift    nid^t»    gemodjt,    lna§   gcmad^t    ift.'     'oeb.  1. 
«ciii.i,2'@ott  t)at  am  Ie|ten  gerebt  burc^  ben  ©on,  lueld^cn  er  gefegt  i]at 
5um  @rben  über  alle»,   Turr^  loelt^cn  er  and)  bie  Söelt   gemarkt  25 
I)ot.'    2Ba§  inareftu  üor  taufent,  ja  nor  bunbert   jarcn?    ?Jic^t§.    3Ber  bat 
bic^  gefc^affcn?     .§örc   ben   erften  ?lrtidEet  im  ßinbcrglanben,   SBic  bctcftu? 
1*1.  JT]  3d)  gleube,  ba§  mic^  ®ott  gefd^affen  f)at  fampt  allen  CÜTaturen  etc. 
2)crfelbige  @ott  unb  ©df^epffer  fan  bic^  aud}  Pon  ben  tobten  aufferloedfcn,  (Sr 
»üil§  tt)un  unb  fanS  tl)un,  6r  ift  "Jlltmedjtig  unb  ^at  bir§  jugefagt,  'Darumb  30 
hjagc  eä  gctroft  auff  ^sn,  (>;r  tüirb  bir  nid^t  liegen,  .^at  er  ba^  grofte  juPor 
getrau,  6r  toirb  bn§  !leineft  aud^  (jernad)  tt)un. 

Unb  loie  loir  in  biefem  9lrtidEel  ber  ?(ufferfte|ung  tljun  muffen  unb 
f ollen,  'Mio  follen  luir  in  anbern  3lrtidfeln  (5l)riftlirficr  Sere,  e«  fcp  Pon  ber 
2auffe,  '.Jlbfolutio,  ','lbenbmal  etc.  and)  tl)un,  Sa§  tuir  olle  3>crnunfft  bi'iban  35 
feljen  unb  fagen:  .^at§  Ojott  gereb.  So  nurbS  geioifelid)  gefd^eben,  bn  i)ai  \ä) 
leinen  ätteiffel  an.  S)enn  ba  ftel)et  fein  SBort,  ha§  Im  nid^t  liegen,  ©0  ift 
er  ^IQmedjtig.  Tarnmb  tuaS  er  fagt,  bao  lau  nid^t  ,^u  rud  geben,  c§  nni-3 
gef(I}ef)en.  9lber  mie  gefngt,  eS  feilet  allein  baran,  haß  man  nidjt  glcubet,  bnö 
©Ott  2(llmed)tig  fep,  ha^  erl  tl^un  tlmm,  unb  ba§  e§  @ott  gercb  ifahe,  iai  « 
crä  t^un  moKe. 


??r.  14  [U.  mal].  413 

S]  tviiicteii  .'C.  fc^Iedjft  foWje  gebaiicEeii  üUe  baniibbev  mit  bciii  Unnt:  i^ott  [}aU 
c\ciebt  iinb  ltiil§  t[)uii,  e§  tüirb  geluiS  gefdjcfjeii,  @v  luUfageit:  fte()et  aiiff,  {{)i- 
toten,  Ja§  ift  bie  lucifc,  tuic  c§  9efiJ;e[)cii  luivbt,  buidfi  fein  mort  tnirb-o 
ficid)el)(^n :  Sm-giie,  qui  iacotis  in  pulvere,  buic^  feilt  fpredjeii  luilbv  9efit)cl)eii, 

■'•  fllcicl)  toie  in  Bn|)tisiiio  get)t§  alfo  ju  mit  bem  fprecfjcit,  babiivd)  miib  ba§ 
fiiib  ein  finb  bc-3  (etu-ny,  ioie  get)to  }u,  bn§  QU-5  bvot  bcr  lcl)b  tS()iifti  Ipivb^ 

J^f]  ®n  Siivc!  gicutct  nirfjt-J  nnb  leugnet  aUc  unfeie  9J[rtiifet  iinb  ©rnnbc 

beö  OUaubenS.  Sßcnn  man  aticr  einen  Süicfcn  be«  texeben  !ünbe,  ba§  er  bi§ 
^45rintipium  iinb  @iunb  plieffe,  gleutite  unb  6e!ennete,  boS  (viott  Mmedjtig 

1"  fei)  iiub  has  ©Ott  fold;«  geieb  t)übc,  So  »uuibe  et  baä  nnbev  oiidj  geluifjlid; 
iulaffen,  baö  au§  bem  5principio  unb  ©runbe  folget,  Sßnrbc  fagcu:  A?au  eö 
ffiott  tl)uu  unb  lüil  ei'3  tljnn,  fo  loirbs  geUnfjlid)  gefdjef)en,  3ft  bov  evfte  loav, 
bov  eö  ©otteö  -ii>ort  nnb  jufagung  ift,  Unb  bn§  föott,  bei  f6ld;S  gereb  Ijat, 
?lHmed)tig  ift,  fo  mu§  ba^  ouber  audj  tüax  fein,  ba§  barouS  folget. 

15  2^ut  bn-J  ein  %nxä  nnb  unglenbigev  9]ienfd),  SßarumO  tuollcn  beun  bic, 

fo  t^t)viften  nub  ©leubige  l)eiffen,  nidjt  gleuben,  ba§  c»  gefdjcljeu  muffe.  Um?' 
Sott  in  feinem  Sßort  gefaget  t)ot'?  S)a§  erfte  ali  ba§  5pvincipium,  ®iunb 
uub  .^euptftude  lefft  mau  jn,  Uub  boS  auber,  baS  au§  bem  '^vincipio  unb 
©lunbc  folget,  ba-S  tnil  mau  uid^t  juloffeu.    5JiQn  betauet,  baS  @ott  ^l(= 

•^0  med)tig  ift,'llub  baS  es  ©otte§  3Öoit  ift,  [»[.£8]  S)ic  Slobten  follen  5tuf  f=3oD..%28f. 
crfteljeu,  3ftem'3Ber  bo  glenbt  unb  getauf  ft  luivi,  ber  toirb  [elig'.  w,nt.  le.ic 
3tem  'äüa»  jr  auff  6rbeu  Hergeben  Inerbet,  ba§  fol  im  §imei  Der=3oii. 20,22 
geben  fein'.    ,3teiii  '@ffet,  ha§  ift  mein  ßeib,  ber  für  cud;  gegeben watio. 26,2« f. 
mirb,  Da§  ift  mein   SSlut,    ba§  für  euc^   Oergoffen  Inirb   ju   tier= 

25  gebung  ber  fünbeu".  3)a§  Meuuct  man  unb  mui  c§  befeunen  unb  feinen 
band  baju  fjaben.  ©leic^tool  bifputieret  man,  SBie  eS  mnglid)  fei),  büö  bie 
tobten  füllen  2lufferftel)en ?  2Bie  c«  müglic^  fei),  ba-3  Sßaffer  bic  ©eel  bon 
fuuben  ab)Dafd)en  fotle  ?  äBic  es  mnglic^  fei),  baa  iä)  burd)  eine«  TOenfd)eu 
§anb  fült  Don  fünben  lofj  gefprod)en  loerben?    Mk  e»  moglid)  fei),  baS  im 

30  ?lbenbmal  ba§  Srob  6f)riftu§  Seib  nnb  ber  äßein  6l|riftuö  SSlnt  fein  folte? 
(•^l)  nu  bifputiere,  bn  armer,  elenber  ^JJtenfc^.  Siftu  nid)t  toll  nnb  toridjt? 
ftibft  bas  '^^i^incipium  unb  öeublftud  nad)  unb  leugueft  hciö,  hai  anü  bem 
5^^rincipio  unb  AjeuplftncE  folget,  ^'^eugeft  bamit  Don  bir  felb»,  bü§  bn  ent= 
tneber  ein  8pütter  bift,  ber  ntd}t§  gleubet,  ober  ein  öer^lueiffelter  5B6feloid)t, 

35  ber  ^a  unb  9lein  faget  in  einerlei)  3litidel. 

£)a§  ift§  nu ,  baä  S.  5Paulu§  ()ie  in  biefem  ^2lrtic!el  bon  "^luff erftet)uug 
ber  Siebten  alle  cinrebe  2)tenfd)lic^er  ^.^ernunfft  ju  rüde  fd)legt  unb  üerluirfft, 
Senn  bie  ä^ernunfft  loil  ^ie  fing  fein  unb  bringet  mancherlei)  fragen  für,  lüic 
bie  tobten  aufferftel)cn,  Db  fie  effen,  trindcn,  fd)laffen,  li)ad)en,  freien  unb  fid) 

40  freien  laffen  hjerben?  ©old;e  ©ebancfcn  unb  fragen  fdjlegt  @.  ^^.^anlus  aUe= 
fampt  bornibcv  mit  bem  Cn:empcl  ber  ?lllmcd;tig!eit  föottev  nnb  jfrafft,  fo  er 


414  ^«i'ia'cn  ^fä  Safjrcs  1544. 

Slburcf)  bai  luort:  '9Jemet  :^in  unb  e^ct,  £)a§  tft  mein  hib'.  St^e,  bQ§  ift  bie 
hjeife,  gleid)  tt)ic  nuc^  in  ber  3(bioIution,  Icie  faii  er  mir  bie  Sunbc  uergeten? 
Surd)  baä  loort:  ^rf)  üevgtb  biv  alle  (Sunbc  aii§  Befeld)  (?I)nfti  im  iiüinen 
bes  Uatev»,  SdU'S  unb  IjeljUgcu  geifteö.    Si^e  bnröon  vebet  ^-^Quliie  altjie  unb 

i^'lljelüeifet  an  bcn  Grenturn,  an  bcm  ßorn  auff  bcni  9t(fer.  ?ns  toolt  bcv  9Ipoftcl  5 
fageu:  Ü)ott  fjat-i  gcreb  unb  fans  tl)un,  Sarunib  mxhs  gelinBlid)  gefc^eljeii, 
@r  loirb  om  ^misftcn  tage  jagen:  @tel)et  auff,  \x  lobten.  2)aä  Juivb 
bie  tueife  fein,  lüie  bie  lobten  auffcrftct)en  luerben,  Xuxä)  fein  2Bovt  Icevben 
bie  tob=  [*i.  Sl]  ten  aufferfte[)en,  ba§  @ott  fagen  loiib:  Siirgitc  qui  iaietis  in 
pulvere  terrae,  ©teilet  rtuff,  bie  jv  unter  ber  6rben  tigt.  Sjorumti  m 
barffeftu  ntdit  bifputiercn  unb  fragen,  rtie  bie  Sobten  auffcrftet)en  hjerben, 
3)urd)  be§  StÜmec^tigcn  fprec^en  tnirb  el  gcft^efien. 

S)enn  gleid}  luie  ©ott  in  nnbern  bingcn  bnrtf)  fein  äßort  ousridjtct,  lpa§ 
er  Jnil,  Sllfo  ift  e§  auc^  mit  ber  tobten  2lufferftcl)ung.    3fn  bev  lauffc  richtet 
®ott  fein  3Berd  am  buvd)»  SBort,  ba  Gr  ober  ber  5^rieftcr  an  feiner  ftat  "■'■ 
fprid}t:  ^ä)  teuffe  bic^  im  namcu  bes  SPatcrc^  unb  bcs  ©on&  unb 
TOivM«, i6be§  ^eiligen  ©eifte»,  'Sßer  ba  gleubt  unb  gctaufft  tüirb,  ber  Uiirb 
felig\    3)urc^  foI($  fpreci^en  luirb  ber  Scuffling  ein  Äinb  bc§  einigen  iiebenS 
unb  ©eligfeit.    5tlfo  I)ett  fidjö  audj  mit  be-S  s^mimi  'Jlbenbmal,  äBic  gel)etö 
ju,  hav  ba§  gefegnetc  S^rob  6t)viftuä  ücib   Unb  ber  gefegnete  Sßein  6t}riftu-i  2u 
58Iut  ift?    3)urd)ä  äßovt  ge(iet§  ju,  (»"l)riftu-3  fpridjt:  'gffet,  ®a§  ift  mein 
iJeib',  'Srindet,  2a§  ift  mein  Stuf.     (5il)e,  ba«  ift  bie  lücife,  lüie  ei 
3uget)et,  haä,  loer  ba-3  95rob  jffet,  ber  jffet  6f)riftU'j  l'eib,  Unb  Iner  ben  Mein 
trindct,  ber  trindet  6f)riftu-3  a3Iut.     desgleichen   mit  ber  ^itbfolution,   äüie 
gel)et>3  ,^u,  baö  burc^  ben  i.'6fefd}lüffel  ber  .^imel  auff  get{)an  unb  bie  .'öcUe  2:1 
,^ugefd;Uiffen  luirb?    UlUe  tan  ein  -lUcnfdj  bie  6unbc  Hergeben?    S)urd)§  äBovt 
get)et»  ju,  ba§  ber  ^^riefter  ober  6t)riftu§  burd^  ben  5Priefter  f priest:  ^d)  fpredje 
bid§  öon  allen  beinen  Siinben  quit,    lebig  unb  lofe   bur^  unferc-  HEHKX 
IHEST^  CHRLSTl  äk'rbienft,  l'eiben  unb  fterben  unb  aui  feinem  Sefel)l  im 
namen  be§  ä5ater§  unb  be§  ©oiiä  unb  be§  ^eiligen  @eifte§.    S)i§  äßort  t^ut  30 
TOntii). is,i8c§,  lüeil  e§  (Sf)riftu5  SÜovt  unb  ^efel)t  ift,  Inie  er  fprid)t:  '2öa§  jr  ouff  (Srben 
Dergeben  Jüerbct,  ba'3  fol  im  .sjimcl  »ergeben  fein'. 

Unb  "öa^  ift  nu  bie  Summa  baüon,  baä  \mx  unfern  Äinberglauben,  auff 
ben  h)ir  in  ber  Sauffe  angeloben,  benfelficn  3u=  |»i.  6ii|  bet'ennen  unb  babe») 
feft  3U  bleiben,  red)t  beten  nnb  üerftebcn  lernen,  SBenn  wir  fpredjen:  ^sd)  35 
gleube  an  @ott  ben  üsater,  '?lllmed)tigcn  Sd)epffer  i^imelä  unb  ber  (irben, 
kemlid;,  S)a§  toir  luiffen,  fblc§§  fet)  ba§  i>ubtftiid  unb  ber  örunb  aüei 
'.»Irtidel  (5l)riftlid)er  «erc,  iBcr  bnS  .Speubtftud  fe|et,  ber  muä  bie  anbcrn  l'lrtidel 
non  ber  tobten  ^^ufferftel)ung,  üon  ber  lauffe,  üon  ber  Slbfolntion,  oom  X'lbenb  = 
mal  etc.  and)  fe^en.  äßer  bie  anbern  5lrttdel  leugnet  ober  baöoii  bifputievct,  *» 
luie  ev  miiglid;  fei),  S)cr  l)at  ba-j  ."peublftiid,  nemlidj  ®otte-5  \'iamcd;tigteit,  ja 


*Rr.  15  [22.  mai].  415 

S]  olfo  foüen  toir  unfern  Etnbei-glonben  xcäjt  beten:  3d^  gteuB  an  gott  beii  ünttnii, 
nUmecf)tigcn  ©d)e|)fein  k.  , 

Dl]  feine  5Jlaieftet  imb  ®ottt)eit  auc^  Oerleugnet.    S)enn  e§  l)enget  alle»  nneinanber 
löte  eine  Letten,  unb  fdjiieffen  fid}  bielvtidel  sufameii,  iinb  folget  einer  qu§ 
5  bem  nnbern.     Unfer  lieber  0>5ott  \mü(  im«  bei)  recl)teni  Uerftnub  be>5  PJlanbenS 
erljalteii  unb  für  fdjarffcui  bifputiereu  unb  t'lugeu  Jyabelu,   Uiie  ec-  ©. '^Netmy -'.  vnn  i,  le 
nennet,  inenfd)lidjer  S3ernunfft,  gnebiglid)  bet)üten,  Slmeu. 


15.  22.  3)lni  1M4. 

^^rebiflt  nni  .S^immclfnljrt'Jtngc. 

Hl  DIE  A8CENSIONIS  DOMINI 

Actor.  1.  «VOM  ff. 

10  Hodie    praedicamus    aiticiil[um    fidei    nostrao:    A-scendit    ic.      In    co 

niomento,  quo  egressus  monumentiim,  sedit  ad  dext[eram  Dei,  nt  psal[imis: 
'Scde  a  dextiis  meis'.    Scd  nondum  patefacta  Ascensio  aliis  JC.    Eiiaiigelista-iij.  no,  i 
liic  dicit,   qiiod  Dominu.s  egressus  et  ingressus  cum  eis  40  dies,    quanquani 
factus  Dominus    super   omnia   et  sedit  ad  de.\t[eram  patris,   tarnen  apparuit 

15  40  dieb[us,  Non  uui  et  in  occulto,  ut  alias  Paulo  iu  templo  et  Stepliaiio  jc.  ■•Vii  22,  n ; 
Sed  his  40  dieb[us   Iie§   er  ftc§  öffentlich  fe^en  unb  Igoren  et  praedieabat  (lo 
regne  Dei.     Item,    ne    discederont   Ieros[olyinis,    doiiec   induoreiitiu-    virtutc,  Cut.  24, 4» 
mittam  promissum    patris   et  baptisabimini,   U'il   eud)  f ermüden  unb  Heiben 
mit   trofft  unb   mac^t.      Ideo    manserunt   Ieros[olymis    post    luultos    annos. 

S  über  DIE  bis  DOMINI  sieht  Deest  Contio  Caiitate  zu  8  Anno  44  r         10  nac/i 

Asceudit  steht  qui;i  Lac  die  reuelatio  Ascensionis  facta  est  sp  12  nach  ic.  steht  Jlac  die 

patefacta  est  sp  15  über  templo  bis  K.  steht  Acto.  22  et  in  via  Acte:  9.  22.  Aoto.  7.  ap 

1(>  nach  ^oven  steht  ab  omnib[us  sji       (liristus  post  resur^rectioiiem  suam  ap|)aniit  40  dielj|ns 
et  praedicavit  discipulis  de  leguo   Dei  r         17  nach  Item  steht  dedit  iiiaiidatiini  sp 

S]  20  1544.     Die  Ascensionis  Domini. 

Actorum   1.  <!ii)ii.  i.itf. 

S^r  '^oret  ^ie,  ba§  ber  |)err  gen  '^imel  gefaren  inn  iljrent  aiifeCjen,  bov 
fie  bnrnarf)  gegafft  f)aben,  2)aä  ift  ber  ^Irtidel  uon  ber  anffavt  be-o  l)errn, 
nidjt,  ba»  er  nirfjt  bereit  folt  auffgcfarcn  fein,  fonberu  lüic  er  aufm  iirabc  tani, 
w  fafe  er  fd^on,  bo  er  ftt)en  folt,  e»  toar  aber  nod;  nidjt  offenbar  iiiorben  ben 
anbern,  Sucaä  aber  fagt:  Db  @r  fdjon  jur  redeten  fild,  nod;  erfdjeinet  er  il)n 
uiandjerlel)  lueife  -tO  tage,  tuie  er  and)  5|>aulo  fünften  erfc^ienen  ift  int  Sempel,«^!).  22,  ir 
itcni  @tepl)ano,  5tber  bie  40  tage  gieng  er  anö  unnb  ein,  liey  fid)  fel)en,  l)oren,  vipn.  7,  r,r. 
prebigt  il)ueu  oom  reirf;  gottes  neben  beut  bcfeld),  ba§  fie  nit  foltten  Uu'idjen 
30  l)on  ^\ernfaleui  Wäret  am  leisten,  '?Hfo  finb  fie  Olieben  ju  "stinfalcni ,   nndj «ur.  J4,40 


414  ^«biflteti  beä  Saftes  1644. 

S]bur(5  bas  »Dort:  '9femet  I)in  unb  e§et,  2)a§  tft  mein  leib',  Sil^e,  ba§  ift  bie 
toeife,  gleidj  trie  nud^  in  bcr  ^Ibjolntion,  tüie  tan  er  mir  bie  Sunbe  »ergeben? 
S)nrd)  has  loort:  i^^df)  üergib  bir  alle  ©unbc  au-3  befeWj  Pljrifti  im  namen 
bes  üaterS,  Son»  unb  Ijeijligen  geifteä.    öil)c  baröon  rcbet  lij^auUi»  aU)ie  unb 

j^'l  bclBeiiet  on  ben  Sreaturu,  an  bem  ßorn  auff  bem  5Wer.  9(1«  liiolt  bcr  9IpoftcI  5 
jagen:  (^)ott  (]atö  gcreb  nnb  fans  tl)un,  Sarumb  luirbö  gelnifelid)  gcjd)el)cn, 
(ix  hJtrb  am  Swnöftc"  tage  jagen:  Stehet  aujj,  jr  Slobten.  Saö  luirb 
bie  mcijc  jein,  loic  bie  lobten  auffcrjtc^en  lüerben,  Xurcf)  jein  äBort  toerben 
bie  tob=  [*i- ei]  ten  au jjcr jtetjen ,  bas  @ott  jagen  löirb:  Surgito  qui  iacetis  in 
pulvere  terrae,  ©teljet  oujf,  bie  jr  unter  ber  ßrben  ligt.  Sarumb  m 
barffeftu  nicf)t  bijputieren  unb  jragen,  iBic  bie  lobten  aufferjtctjen  merben, 
Surd}  beS  StUmed^tigen  jpred^en  tüirb  c§  gejd;ef)en. 

S)enn  gleid)  luie  öiott  in  anbcrn  bingcn  burd)  jein  2Öort  auuric^tet,  U)a§ 
er  tüil,  31IJ0  ift  e§  auc5  mit  ber  tobten  3lufferftel)ung.    3in  ber  Saufje  rid^tet 
©Ott  jein  äßevcE  au-i  burt^ä  Sßort,  ba  Gr  ober  ber  ^4-Hiefter  an  jeinev  jtat  is 
jpridjt:   ^sä)  tenjjc  bic^  im  nomcn  bei-  äuiterc'  unb  bca  ©onö   unb 
ai.NnM6,i6be5  ^eiligen  ©eijte»,  '2Ber  ba  gicnbt  unb  getaufft  luirb,  ber  luirb 
jelig\    S^urd)  jolc^  jpred)en  loirb  bcr  ScnjjUng  ein  itinb  bcä  einigen  Scbeiiv 
nnb  ©eligfeit.     9Hjo  I)clt  jidjä  aud;  mit  beg  .s)g9i9m  "Mbenbrnal,  äßie  gcl)ct.3 
3U,  ba§  ba§  gejegnete  93rob  Gtjriftng  Seib   Unb  ber  gejegnete  Sßeiu  6^riftn§  20 
iBlut  ift?    S)urd)3  SBort  gebet§  ju,  Cvfiriftns  jpric^t:  '@fjet,  SaS  ift  mein 
ßeib',  '5irindet,  Sas  ift  mein  3Slnt'.     ©it)e,  hai  ift  bie  lueife,  Inie  e-3 
,^ugct)et,  baa,  mcr  ba-S  5Brob  jjjet,  ber  jffct  ß^riftu»  l'eib,  Unb  loer  bcn  Sl>ciu 
trindct,  bcr  trindct  (Sf)riftuy  Slnt.    Scagleic^eu   mit  ber  ^tbjolution,   äüie 
gcljeta  ju,  bas  burdi  bcn  l'ofcfdjtüffcl  bcr  .'öimel  auff  gctban  unb  bie  .'öcUc  n 
,5ugejd;lojjen  luirb?    il^ic  fon  ein  ^JJJenjdj  bie  6ünbc  ucrgeben?    S;urd)§  2öort 
geltet»  ju,  bas  bcr  5priefter  ober  ©"^riftuS  bnrc^  ben  5Priefter  f prid)t :  ^(^  fpredje 
bi(^  Don  allen  beinen  Siinben  quit,    Icbig  unb  lofe   bur($   unjers  HERRN 
IHESI'  CHRiSTJ  ä>erbienjt,  ßeibeii  unb  fterben  unb  aus  feinem  S5ejel)l  im 
nomen  be§  ä>ater§  unb  be§  ©onö  unb  be§  ^eiligen  (SeifteS.    S)i»  äBort  t^ut  30 
mmin. is.iscg,  meil  e§  6f)riftu-i  äBort  unb  :^ejef)l  ift,  luie  er  fprid)t:  'SöaS  jr  auff  förben 
Pergeben  merbet,  ba§  jot  im  .söimel  Pergeben  jein'. 

Unb  ba»  ift  nu  bie  ©nmma  baPon,  bag  luir  unfern  ßinberglauben,  anjf 
ben  mir  in  ber  Saufje  angeloben,  bcnjclben  ju=  [*'•  ©iil  befenncu  unb  babep 
fcft  jn  bleiben,  rc(^t  beten  nnb  Perftcl)cn  lernen,  Söenn  luir  jprcc^cu:  ^d)  sb 
glenbe  an  @ott  ben  ä>Qtei-,  3nimed)tigeu  ©diepjjer  .s^imel»  unb  bcr  Ch-beii, 
9lemlid^,  "^ai  luir  luijjen,  j6ldl)§  jep  ba§  §eubtftnd  unb  ber  ©runb  aller 
'.Jlrtidcl  Cftiriftlidjer  ßerc,  äBcr  ba§  .speubtftud  fc^et,  bcr  inuS  bie  anbern  ^Irtidcl 
l'on  bcr  tobten  9lufferftcl)ung,  Pon  bcr  laufje,  Pon  ber  5lbjolutioii,  uom  X'lbcnb= 
mal  etc.  auä)  fe^en.  Jlßer  bie  anbern  Slrtidfel  leugnet  ober  baPon  bifpntierct,  40 
luie  Cv  miiglid;  fep,  Ser  l)ot  ba3  §enbtftnd,  nemlid;  @otte§  Mmedjtigfeit,  jn 


Itx.  15  [22.  ajJai],  415 

S]  alfo  foüen  \mi  unfern  ftnbevglanticn  redjt  beten:  3id^  gleuti  an  aott  bni  imtevii, 
iiUmtditigen  ©d)e|)fein  k.  , 

i^i]  feine  5Jlaieftet  unb  ®ottt)eit  auc^  oerleugnet.    Senn  e§  ^cnget  alle§  aneinanbev 
lote  eine  Letten,  unb  fdjticffen  ft(^  bie  SlrticEel  jufamen,  unb  folget  einer  auy 
■■■  beni  onbcrn.     Unfer  lieber  fSott  tpoüc  uihi  bei)  recTjtem  Derftanb  beo  (Slaubenä 
i'i-t)Qltcu  «nb  für  fcfjarffcni  bifputieren  unb  flugen  fabeln,   Une  ec-  S. 'ipetruy -•.  Vfi 
nennet,  nienfc^lidjer  a3ernuufft,  gnebiglidf)  betjnten,  9Imen. 


15.  22.  3)loi  1M4. 

^.)>rcbifjt  nm  vS!»immcIfn(jrt':(tn9C. 

K]  DIE  AHCENSTONIS  DÖMINl 

Actor.  1.  «,;,„  ,,,ff. 

lü  llüdie    praedicamus    aiticul[um    fidei    nostrae:    Asceudit    jc.      In    eo 

momeiito,  quo  egressiis  nionuinentum,  sedit  ad  dext[eram  Dei,  ut  psalLiiuis: 
'Sode  a  dextris  raeis'.    Sod  nondum  patefacta  A.scensio  aliis  3C.    Euangelistanf,  no,  i 
liic  dieit,   quod  Dominus  egressiis  et  ingressus  cum  eis  40  dies,    quanquam 
factus  Dominus    super   omiiia   et  sedit  ad  dextLeram  patris,   tarnen  apparuit 

15  40  dieb|us,  Non  uiii  et  in  occulto,  ut  alias  Paulo  in  templo  et  Stephano  j[.  «VR-2a,  u; 
Sed  his  40  dieb[us   Ite§   er  ftd^  öffentlich  fe'^en  unb  '^oren  et  praedicabat  de 
regne  Dei.     Item,    ue    discederent   Iert)s[olymis,    donec   indupreiitur    viitnte,  ant.  i'j.^a 
niittam   promissum    patris    et  baptisabimini,   U)il   CUC^   fc^müden  unb  fleiben 
mit   trofft  unb   nuic^t.      Ideo    manserunt   Ieros[olymis    post    miiltos    anuo.s. 


in- 


S  über  DIE  bis  DOMINI  steht  Deest  Coutio  Cantate  zu  S  Anno  44  r         10  nach 

Ascciidit  steht  quia  bac  die  reuelatio  Ascensionis  facta  est  sp  12  nach  ic.  steht  Hac  die 

patefacta  est  sp  15  über  templo  bis  je.  steht  Acto.  22  et  in  via  Acto:  >,).  22.  Acto.  7.  sp 

II)  nach  ^oien  steht  ab  omnlb[us  «p       Cbrüstus  post  resur[rectionem  suani  apparnit  40  clieli|ns 
et  praedicavit  discipulis  de  regno  Dei  r  /"  nacli  Item  steht  dedit  niuMdatuin  sp 

S]  20  1544.     Die  Ascensionis  Domini. 

Actor  um   1.  vjip,,. 

3i^r  '^oret  ^te,  ha.^  ber  §err  gen  l^imel  gefaren  inu  tt)rcm  aufel)en,  ba-j 
fie  bornacf)  gegafft  f)nben,  £)a§  ift  ber  9(rtiifel  Uoii  ber  aiiffart  bec!  bcrvii, 
uid)t,  bnö  er  nid)t  bereit  folt  auffgefaren  fein,  fonberu  löie  er  Qufnt  iirabe  tain, 

w  fnfe  er  fifion,   bo  er  ft|en  folt,  e»  tonr  aber  nod}  nidjt  offenbar  luorbcu  beii 
anbern,  Sucas  aber  fagt:  Cb  6r  fd)on  jnr  redeten  fi^t,  nodj  erfd;einet  er  itjn 
uuindjerlet)  Ineife  -10  tage,  luie  er  aud)  *4-''J"lf  fonften  erfd)ienen  ift  iin  Stempel,  sim.  22,  i? 
item  @tep()Qno,  5lber  bie  40  tage  gieng  er  au§  unnb  ein,  lies  fid)  feljen,  l)üren,  %n-  7  ;■'• 
prebigt  itjuen  l'om  rcid)  gölte-?  neben  bcm  befeld),  boä  fie  nit  füllten  lueidjen 

■ju  Don  ,\enifaleni  'JJJarci  am  leisten,  ^llfo  finb  fie  liliebcn  ju  ^cii'fnlciii ,   niid;«nt,  .-i.^a 


418  iPtcbigten  bei  3a^rc§  1544. 

R]  Super  liaec  verbn,  quae  praedicat  eis  de  alia  vel  contra  cog[itationes  oi 
glossas  pharisaeorum,  tijiit  n  3U  bet  prebigt  ein  gcbcd^tniS  vel  3cid^eii,  jegiiet 
fie  et  abit.  Cogitant:  ev  iPtrb  lüiber  an  ein  onberit  ort  gelten,  pt)st  3.  4  dies 
reverletur  et  iteriim  contionabitur.  Subito  ascendit  (j.  d.  reipsa  videte,  quo 
pertineam.  SBil  ein  gebed)tni§  "^inbev  fid^  lafjen.  Ubi  beuedixit  eis,  statim  & 
?ip9. 1, 9  ascendit  iinb  fo  long  cmpov,  doncc  nubes  suscepit  k.  nt  intclliganf  esse 
Doiuininn  non  in  terris,  iion  ouff  ilbifc^ei"  lüctfe,  nbi  man  ifjet  unb  tvindet. 
Sed  fcret  in  coeluui,  ubi  non  panis,  vinuni,  ut  sciaut,  ba§  fic^§  reime  tllit 
ben  luorten,  quae  praedicavit  de  regno  Dei.  @§  "^alff  etltia?,  ha^  fie  in 
anbeten,  manebant  lerosLolymis  et  in  tetuplo  orabant,  (juud  dixerat,  ut  eog[i-  10 
tarent  de  futura  vita.  Sic  liab[ebant  ein  bendntal,  ut  cog[itareut:  Noster 
Hex  est  in  coelis  nee  eins  regnuin  iiinc,  nos  etiani  Uluc  pertiuerans.  Ut 
diö'ereutlani  discamus  inter  regnum  Christi  et  Caesaris,  Turci,  qui  luoriuntur: 
Christus  mauet  in  aeternuni,  et  uos  sequeiuur.  Xon  ascendit,  ut  sohis  ibi 
maueret.  Ad  quid  j)rodesset,  quod  40  dies,  item  quod  ijjsis  videntib[us  n 
sublatus?  Quando  ex  nionnmcnto  ascendit.  nemo  vidit  3C.  Sic  otiani  hie 
l>otnisset  f'acere,  sed  ut  ben  fleifc^Iidjen  tna^^n  nemc.  Ideo  lefft  er  \iä)  fcljen 
et  praedicat  de  regno  Dei  et  coram  ocnlis  ipsorum  a.scendit.  Ideo  cog[itate, 
(|Uod  reg[num  coelorum.  Id  quod  Spiritus  s[anctus  vos  docebit:  ut  ego 
gefaren,  sie  vos  niecnm  in  ext[reuio  die,  ut  Augeli  dicunt.  Interim  do  20 
Spiritum  s[anctum,  quod  hie  in  terris  ein  !ober  in§  '^er^  tt)Ue.    ^ä)  loil  endj 


3j3  Cliristus  praedicat  discipulis  de  rcguo  .spirituali  et  aeterno  et  addit  .sigiium  »• 
lOjU  Discipuli  per  coutionem  Christi  et  sigimm  Monniliil  eniciidantiir  r  14J15  Vsus  liuius 
liistoriae  de  Asceusione  r 

S]t^un,  fotlen  fie  nur  jeugen  fein?  ^c^  bac^t  fonige  unb  junge  furften  fein. 
llBer  bie  )riort,  bic  er  rebt  öom  f)imelreid^  unb  luil  il)n  bie  p^^arifaifdjen,  üi'abi^ 
uifdjen  gebanden  aufm  t)cr|eu  nenien,  gibt  er  nudj  uoc^  ein  3cid}cn  juni 
gebe^tnis,  gebenden  aber,  er  Inirb  loiber  ju  mvi  tonien,  tuie  er  unS  lior  aud)  25 
iner  gefegnet,  öor^in,  fprid^t  er,  bin  3c^  berfdjluunbcn,  i|t  Uni  \6)  ein  gebec^tniä 
lafecn,  >uo  "^ä)  t)infarc,  plotjüd)  fcret  er  aud)  unb  fo  lang,  big  fie  i()u 
nic^t  nier  fef)en  fonnen.  So  feret  er  nu  ()in,  ba  fein  !orn,  Heijber,  fdju'^, 
tueltli(^  reid^  tft,  unb  jeigt  an,  S)q§  fie  nod^  eim  hjeltreic^  nid;t  toorten  foHen, 
S)o  tnerben  fie  lool  etttnas  fro  unb  beten  im  gc^eu,  barnac^  im  iempel  jc.  30 
S)a§  ift  bie  auffart,  ba§  fie  immer  foltten  gebenden,  »oir  l)aben  ein  getftlidj, 
[)imlifc^  9{eic^,  unfer  !onig  ift  nit  ouff  erben  inn  toeltlid^er  prad^t,  fonbern 
fi|t  im  ^imel,  unb  Inir  fotlen  aud)  ^inouff,  Tenn  er  ntdjt  barumb  ift  f)inauff 
gefaren  feinctl^alb,  tjett  un§  nidjt  burffen  laffenn  jufefien,  mie  er  aud)  aufm 
grab  für  ungefe()rn,  aber  l^ie  iftS  utnb  un§  3utt)uu,  Sa§  ioir  hiifSen,  mir  sr. 
get)oren  aud)  baf)in,  unb  gcfd)id)t  umb  uufcrt  miHen,  ba§  toir  oud)  fo  [)inanff 
faren  am  3""gftfii  tngc,  mie  t)ie  ber  Snget  fagt,  unter  beS  folt  il)r  prcbigcn. 


9lt.  15  [22. 3)!ai].       '  419 

R]  ex  mundo,  peccato,  inorte  ]^crau§  reifjett,  et  ascendetis  mecuin  etiam  corpo- 

laliter  1.  Tess:  4.  Non  soluiu  coiitiuget  Apostolis.  Verbum  venit  ad  iios  i.3:[k([.4, n 
per  Apostolos  propagatiim,  iit  dicit:  'Eritis  testes  iisquc  ad  fiueiu  uiiindi'.  siv«. '.8 
Nos  carte  particula  nuindi  liabitaiuus,  l^ie  im  tüintfel.  Ideo  trifft§  un»  anä), 
i  ijiiic(jnid  illis  praedicatum.  Et  tote  er  für  tvett  augetl  Qltffgefaren,  sie  nobis. 
Ideo  foüen  \mx  e§  im§  auä)  annemen.  Sed  nos,  (jui  volmnus  C'lnistiani  esse, 
tt)Un  eben  sicut  Apostoli  (ludaei  et  Turcae  nihil  cnraut).  Ijoquor  de  iis,  qui 
audiunt  verbum  et  öerfiegelt  unb  angeftric^en  burc^  Euang[elium,  Sacra[mentum, 
UergeBung  ber  funben  unb  berfamlet  in  Ecclesiam  i.  c.  eum  coetum,  qui 

lü  asccndit  cum  C^hristo,  ad  lioc  vocati.  (&el)et,  U)ie  totr  un§  baju  fteEeil.  Non 
mirum,  quod  Apostoli.  Sötr  finb  10  mal  feuler,  cogitamus  tantum  de  viotn 
et  audimus,  bau  tücfjt  fol  feilt.  Sed  foKett  im  nad§gaffen  unb  ba!^iu  etiam 
faren  am  redjtcii  ?tuffart§  tag.  Sed  ftelten  un§  faul  unb  laä  bajn.  Nou 
andiinu.s  libeuter  contionein,  non  ad  Sacra[mentnni.    Si  ba[>tismus  differretur 

V'  usqne  ad  adultam  aetatem,  pnuci  baptisarentur.  Paucissimi,  qui  fic^  ftellen 
ad  Sacra[mentum,  lxij)[tismuni,  verbum,  tiiel  hJeniger,  qui  serio  i.sta  cogitent. 
Si  in  agro  ire.s,  folft  loorlid)  an  betn  ()imelfavt  gebenden.  Sa  mu§  td;  I)inanff. 
Dominus  raeus  ift  bereit  '^inauff.  Sr  ^at  mir  ein  jeidjen  gelaffen.  Ideo 
inspiciens   coeluni    fol    mid^   fc^emen    3C.      Certe   ascensio    eins   fticta   propter 

20  meam,  et  tarnen  non  curo,    imo  coolum  non  intueor,    sed  incedo  ut  porcus. 


3/4  Quod  praedicatum  est  discipulis  de  Ascensioiie  Christi  et  regno  eius,  lioc  iiertiiiot 
etiam  ad  nos.  r  5  nach   nobis  steht   praedicatur  s2)  8   über   angeftric^cn  stellt  an= 

(lejd^xicficn  sp  Nos   sumus    tardi    ad  discendum  et  credeudnm  articuluni  de  Ascensioiie  et 

regiKi  Cln-isti.  )•         ISjli)  Christus  reliquit  etiam  nobis  verbum  suuni  de  Asceusione  et  Signum, 
scilicet  coelum,  in  quod  ascendit  r 

Sl  geb  en(|  ben  !^[eiligen  geift,  bte  prebtgt  folt  i^r  f äffen,   fo  lotl  3((^  encf)  l)ev= 

nnd)  leiblich  and)  Idolen,  ha^  'ü)x  ht\)  mir  feib  elüiglic§.    1.  S^efSal:  4.   Sold^y  i-^iioi-i,  n 
ift  nid^t  allein  i^nen,  fonberu  oud;  un-S  gefd)el)eii,  ttiir  foüen  ieiigcn  fein  bi§ 
an  ber  loelt  cnbc,  äßir  finb  aud)  ein  ftuct  ber  tüclt,  'E'aä  jeugnis  trifft  nn§ 

■A  üü6),  h)a§  nu  iljncn  geprcbigt,  gilt  anc^  un§,  2)a§  gebec^tniS  ift  eudj  unb  alten 
^JJ?cnf(f)en  inn  ber  gant^eu  hJclt  fein  gegeben.  ?lber  luir,  bic  It^ir  6t)viftcn  fein 
lüoUen,  nemen  uns  bcu  reic^S  eben  fo  an  )oie  bie  ^uben,  luir  finb  juni  'licidj 
beruften,  öerfiegelt,  cingcfdjricben  burd}  Siauff,  ©uangelium,  ©acrament,  lier= 
gebnng  ber  Sunbcnn,  lüie  nemen  lvir§  an?  toie  ftellen  mir  un§  fo  faul?  baS 

30  nit  ju  tounbern  ber  ^Mpoftel  faul^eit,  »nir  gct)en  l)in,  forgen,  al§  teere  bi§  leben 
t)ie  altein  unb  muftcn  f)unger§  fterben,  fo  bod)  l)ic  toir  gcluarnct  tuerben,  fteEcii 
m\i  aber  faul  unb  lü%,  geben  ungern  jnm  5acrament,  prebigt,  luenn  bie  lauff 
gefparet  biy  iua  alter,  hjurbcn  if)r  Inenig  gctnufft  Uierbcnn.  DHemanbt  ftcUt 
fid)  mit  crnft,  bie  Sbriften  luoltcn  luerben,  iUel  geljen  3uni  Sacranient,  »uere 

3s  befeer  über  ben  6eh)trog  ge^en.  -Jlber  ^ia^i  fotteftu  tt)un,  lüeun  bu  auff  ber 
gnffen  gen  f)iiiif(  fctjcft,  foltcftu  gebenden:  To  fijjt  nu-in  [)cvr,  ift  ba  (jinnuff 


420  ^rebigtcn  bei  ^a^teä  1544. 

B]  Si  tantniu  liic  satis  pecuiiiac.  Idco  non  curanuis,  noii  intiieiuur  poeluin,  iioii 
ascensioneiu.  Mancmus  ut  Tiirci,  ludaei,  qui  siies.  Tinieo,  si  non  iufantes 
baptisati,  paucissimi  baptisarentur.  SRan  fi^et§  am  lefien,  «piid  seiitiaraiis 
de  baptisnio,  de  s'ita  futura,  et  pii  veie  jinb  !(•  mal  jcf)lüec^ev  <|nain  Apdstoli. 
Scd  hoc  scio:  si  dareni  iini  Talcruni  in  coutioue,  Templnni  non  caperet  5 
anditores.  Sic  in  coena.  Inio  si  tantuni  canthai'uni  Cerevisiao.  5hl  gibt? 
@ot  unib  jonft,  «juando  baptisaris,  non  dat  parooluis  f)eEei'.  Sic  Sacra- 
[mentum,  Absol[utio,  nihil  do  ^eitlid^  nee  de  anro,  foiift  \x>ux\)i  e§  titangel. 
Sed  datnr  vita  aeteriia,  Ascensio,  nt  sis  beatus  in  aetorna  vita,  regno,  nl)i 
fein  Jitanfict  an  Ictb  unb  feel.  ^a,  lieber  ©efeü,  jiraedica  Euangelium,  ^ä)  10 
muy  treffen,  faiiffcit  tjoben.  3Ba§  frag  td)  uad)  (5^unn9[eliuin ?  Num  itu 
hxjnerelnr,  (jni  augefdjricben  ad  ascousionem?  Sed  sie:  fan  id§  l)ic  nidjt 
geiuac^  ()abcn,  fo  i)ob  irf;  ungetnad^.  Si  non  habeo  gandium  3C.  Ego  bapli- 
satns,  üerficgcU,  angcjcidjnet,  <|iiod  civis  in  coelo  i^t  mit  ber  feel,  qnando 
niorior  post,  etiani  corpore  jc.  6§  h)tl  niiljt  cingcf)Cn,  t^iit  niif)t  fo  fanfft,  i^ 
((iiando  do  Sacra[mentnm,  Absol|nti(ineni,  ut  si  loo  ft.  3)a§  fanftil  imcr 
l'crgcffen.  Sed  Sacra]  mentnin,  Euaug[clinra  est  coninmne,  ideo  non  enratni-. 
Sßa§  u[nfer  ^[err  @0t  limb  fonft  gibt,  nihil  est.  Si  venderet  k.  Si  miiii 
mandasset,  ut  nulluni  sernionom  facerein ,  nisi  daret  ((uisquc  fj,  lilientissinio 
audiretis  et  daretis.  Sed  (piia  fol  ^offen,  gleuben  futunnn,  fteUeil  Ivir  im»  20 
bajU,  al'3  folten  U)ir  ftein  freffen.  Nos  habemus  praeclaras  contiones  et  ver- 
bum  darum,  nod^  Unl§  ntc^t  Ijernad;!.     Non  niinnn,   qnod  lunKiuani  plueret, 


4/5  Mundus  contemuit  verbum  et  siguum.  r  16  Muiulus  liaeret  iu  cndncis  rel)[ns 

et  negligit  aetcrna  boua.  r 

S]  gcfaren,  unb  ^ä)  fol  f)crna(i)  faren,  et  bebarfä  nit,  ift  mir  ]n  gut  gefdjebenn, 
»Dir  gelten  aber  ba'^in,  fcTjen  naä)  bem  bauet)  luic  bie  fatn  uad)  üeien,  luic  bie 
Surcfcn  ()ic  ein  fclu  lebeu  fud^eu,  äßenn  bie  Snuffe  un§  nit  jung  gegeben  »tiere  25 
Uiorben,  foltteu  fid)  if)r  lueuig  laffen  teuffeu,  S)eun  »oir  fef)cu  cm  ber  prebigt 
unb  (Sacrament,  luie  gering  lütrS  ad)teii,  5lber  Jnenn  ber  pfarl)ert  eim  febcrn 
ein  tl)oler  geb,  tinirb  bie  txxäj  ]u  eng  loerben.  5ht  gibt§  unfer  1)nx  gott  umb 
fonft,  inenn  bu  gtaufft  tnirft,  gibt  bir  ber  pfartjcrr  fein  l^eüer,  nid^ts  jeitlid)» 
loirb  ba  gegebenn,  ?lber  has  einige  leben,  f)imelfart,  etuige  finbfdjafft  iiin  30 
einiger  freube  unb  loonue  obn  forge  unb  elenb,  2)a§  tnirb  l)ic  gegeben,  Tarauff 
fngt  bie  Inelt:  InaS  frag  3d)  baruadf?  :^d)  ntu§  effen  uuiib  trinrfcu,  gelt, 
f(el)ber  l)abenn,  ^rebtge  bu,  h)a§  bn  Inilt.  ©ölten  tntr  aber  nit  fo  fagen:  2^} 
bin  etngefd)riebcu ,  {)nb  bie  f)imclfart  für  mir,  ba  3dj  f)i"  gebore,  ba-i  mir 
nerbeiffen  unb  ju  gut  gefd)ef)en  ift?  Inenn  bireiner  luo  fC  fc^endt,  tanftu  il)m  35 
nit  gnug  banden.  5lbcr  loo§  tbuftu,  baä  bir  gott  bai  Ijimelrcic^  nmb  foiift 
gibt?  3o  »nenn  InirS  il)m  folten  obleuffen,  tniirbeu  tnir  rcid^  tnerben,  Uiel)l 
ober  boS  nit  ift,  fonbern  Inir  nodj  f)offen  folten  nnnb  loarten,  ftctlcii  Unr  nuö 


<«r.  15  [22.  9JJai].  421 

li]  bli^,  bonncvt,  posset  dicero:  Non  credis,  quod  daturus  sim  reguuin  aetcrmim, 
uec  dabo  esum,  Sed  fc^lDeBel,  iiä).  Sic  infidelitas  et  ingratitudo  nos  aiguit, 
(|iiod  non  inspiciniiis  cocliun,  (|uo  ascoudit  Christus,  patriarchae,  proplietao, 
oiuues  saucti,  noli  deiieere  oculos  ut  jiorcus.    Ascendo  et  colloco  in  rogniini 

5  coclorum.  116er  ba§  dabo  etiani  ju  fieffcn,  ha  hauä)  mu»  effen,  tviiic!cii, 
Bette,  Coeium  pluet,  Sol  splend[pbit,  Terra  toxn,  Wiin,  getreibe,  vacea  lac, 
biityrnm,  caseos  ac.  Si  non  Reges,  principes,  quid  tum?  modo  nt  liab[eanuis. 
Nemo  fall  ii[nfevm  '^[en  ®ot  fiejalcit  %au^,  pichi^ampt  k.  Si  foI§  öcxfciiffcit, 
non   iüolt»   geBen  um6  alle§  gelb  bev  toelt.     Sed  frustra.     Accepit  quidem  a 

10  matrouis,    sed   uon,    quod   vendiderit,   suscitavit    mortuos,    quidam   dcdisset 
1000  aiireos.     Item   pro   uno  oculo  daret   1000  ac.     Sed   noii   vendidit   jc. 
Oportet  tarnen  edaraus,  ut  'in  quancunque'  3C.  'edite,  quae  appoiumtur'.    Sic  siut.  lo. 
Dominus  satisfecit,   non  sinit  fame  perire,   frigore,   sed  dat  temporalia,    sed 
uon    abusnm.      Item    üefit    nidjt    bvail,    quia,    quod    hie    habetis,    ift    ba§ 

1*  fnlütfog,  boüon  ftcf;  ber  iinftetig  fatS  neeren  mu§.  Sed  feljet  uBev  fid):  uon 
nnti  ut  pt)rci,  qui  coeium  non  ins])iciunt.  Sed  homo  inspicit  sohis,  alia 
animalia  non  jc.  Ideo  cogitare  debemus  nos  pertinere  in  aliani  vitam. 
Ad  hanc  veuit  Christus,  quan(iam  ctiam  det  victum.  Estis  filii  bei'  5(uf= 
fnvt,    qui  venict    in   ext[roni<i   die.     Qui    in    fide    Christi    moritur,    stilvatur. 

20  Ser  ift  Bereit  gen  ^imel  gefareit,   sed  in  fine  muudi  complebitur.     Discipuli 


3/4  Christus  etiam  vult  pascore  veutrem  r         7  über  Keges  ^teht  sumus  sp 

ö]  baju,  als  tmifteti  inir  ftein  effen.  Siijc,  \o  ^äj'maä)  finb  Inir  luie  bic  ^Urnftcl, 
@y  tt)ere  iitt  Irunber,  S)au  un§  ber  l]\md  nichts  ]u  freffeu  geB,  ioiibcrii  baä 
f)enticf)  f einer,  ji^lüefel  unub  Bec^,  foMjeS  lücrc  nit  tounber.  Ser  ^iiticl  fdjilt 
uiijcr  unbaiic!6ar!eit,  bQ§  Inir  uns  iiic^t  anber§  jun  fad^en  [teilen,  Ajat  bod)  and) 

25  nnfer  I)err  gott  un§  barneBen  teglicf)  Brot  ^ugejogt:  "^tmel  fol  eud;  regnen, 
fonnc  fdjetnen,  tJiBe  Bntter,  !eje  gcBcnn  k.  DB  ^cf)  eud^  fdjon  nit  fonig  unb 
taljfcr  mad)e,  Icenn  il)r  nnr  ju  cfjcn  [)aBt,  Bt»  ba§  ^ä)  !oinc  unb  enrf;  auA) 
fjcrnad)  f)oIe,  unter  be§  gebt  foId;e  lere  umB  fonft,  laft  eud;  aBer  ctorn  loljn 
geBen,  lucl)l  i[)r  cffcn  nnnb  trincfcii  muft  inn  ber  faulen  f)nut,   fo  eßet  unub 

30  triurfet  mit  itjnen,  fic  foUenS  eud)  mitteljlcnn,  6r  Inil  nn§  nit  lajien  nadct 
Blcl)Ben,  fonbern  jur  noturfft  geBen,  UBer  bo§  ftedt  bo(^  nit  einem  rufjcl  in 
ftro  Unc  ein  iatu,  bic  angen  nnd)  nit  in  fatntrog,  fc()et  boc^  uBcr  eud),  il)r  feib 
nit  gcid;affen  jum  felutrog,  fonbcrn  ^eBt  ctnre  augcn  auff,  fcfiet  Ijimcl,  fonn 
unb  fterncn  an,   bie  fein  öilje  anfil)et,  benn  e§  nit  baju  gefdjaffen  ift,  3^r 

35  fcib  finbcr  ber  5(uffürt,  ba§  it)r  aud^  bat)in  geI)ort,  ba  ^ä)  tjinauff  fare.  S)icfe 
fort  gcfi^id)t  on  unterlaß  uy^  Inirb  üoluBradjt  atn  ^U'igften  tage,  bo  ber  leljB 
and)  f)ernac^  »nirb,  ^.Jtber  biä  jn  glcuBcn  gel)t  fdjlueer  ein,  lo  ift  ber  Scuffel, 
fleifrfj  nnnb  Blut  ^eu^t  inuncr  nibber:  Inaö?  la«  t)iniel  l)imel  fein,  fil)e,  bQ§ 
bu  :^ie  gnng  f)aft.    Cio  barnmB  Biftu  nit  gcfi^affcn,  l^itncl  fagt:  l)ic,  i\\t1)n,  f)ic 


422  !J5tcbigteit  bc§  Sal^ieä  1544. 

K]  egre  didiceniiit  sicut  nos,  qiiia  iiati  iu  carne,  sanguine,  et  aiubulamus  in  ea, 
et  fit  ein  ftaicf  geJüon^^eit  braus,  et  adest  mundus:  quid  inspicis  ooeluni"? 
cogita  de  victii.  Ad  hoc  non  creatus,  vocatus,  frage  ben  topff,  quod  ercctum, 
et  coeluiu,  quod  dieit:  r)ie!^er.  Sefft  bicf)  fold)  Wlbe  liiert  ^ufjer^en  ge^en? 
Vide,  ne  in  ext[remo  die  audias:  Sivi  tibi  praedicari  verbum  per  filium,  qui 
pro  te  ascendit.  Contra  te  stabuut  Sol,  Luua,  Stellae,  frustra  sivisti  nie 
clamare.     Iterum  te  non  audiam. 

Slgeljorftu  f)cr,  ?l6er  neradjteftu  bcn  fitinct,  nlio  tnirb  er  bid)  nm  ^umgften  tngc 
aiuf)  ncracfjtcu  itiib  jiigcfdjloijcit  fein,  ^)t>im  bid;  au,  Tjaftit  mi(^  fo  laug  lajfcii 
fcf)cineu  uub  frfjrcieu,  baB  bn  {jerauff  gcljorft  jur  auffart  unb  feteft  ein  erbe 
bey  T)imrfretd^§?  foI(f)§  Tjaftu  mirf)  liergeBlirf)  lafecii  fdjrcicu,  Tarumti  \v\l  ^d) 
bid)  uu  auifj  nit  Ijorcu,  3Ufü  luirb  (jimcl,  foun  unb  2}lonb  ^eugen  toiber 
un§  fielen. 


9jl0  Setlere  uos  l'ecit  in  coelestib[us  in  Christo  Icsu.  r 

l(j.  25.  ÜJlai  1.544. 

^^rcöigt  am  Sonittitg  Cfjrtuibi. 

B]  DOMINICA  EXAUDI. 

1.  Corint:  15.  JS 

Cum    praediciMuus    de    laeto    artic[iüo    Resui[rectiüiiis.    omitto    nunc 
i.stoi.i5,36Epistolam   Petri.^     'lltodjt    jeuioub    fogcn.'     @.  $aul  lueifet    ■•^ua    praedi- 

•)  Die  Epistel  des  Sonntags  ist  1.  Petri  4,  8  ff. 


m 


Dl]  T>ic  ?i:nbei-  prebigt  l^oii  bei*  aTabten  JCufferftcljung. 

i.ffoi.  i5,39ff. '^-^5jd)t   ift   alle»  5leif(^   einerlei)   3-leifd},   ©onbcrn   ein   aiiber 

gleifd)  ift  ber  5Jtenfd^eu,  Sin  anber§  bcu  i>ic{)e§,  Sin  aubera  au 
ber  ??ifd^e,  @in  anber§  ber  iBogel.  Hub  e§  finb  .§imlifd)c 
(Jörper  unb  irrbifdjc  Gorper,  3l6er  ein  anber  l}errligfeit  f)a6cn  bic 
.soimlifc^en  unb  ein  anber  bic  irrbif($eu.  Gin  anber  flar'^cit  l)at 
bie  Sonne,  Gin  anber  £larl)cit  ()at  ber  ^]Jtoub,  Gin  anber  !larl)eit 
Ijaben  bie  ©terne,  S)cnn  ein  Stern  übertrifft  ben  anbern  narf)  ber  w 
flarlieit.  3llfo  and)  bie  'Jlnfferftel^ung  ber  2;obteu.  G§  Ujirb  gefeet 
uevlnefjlid;  unb  mirb  auf  fer- |3*i.  iHij]  fteljen  nnUertücBlid).  G§  luirb 
gefeet  in  unefirc  unb  liurb  aufferfteljen  iu  .'perrligfeit.  G§  hiirb 
gefeet  in  (S($Uiad)cit  unb  luirb  aufferfte^cn  in  i?rafft.  G§  trirb 
gefeet  ein  natnrlitfjer  Seib  unb  »nirb  aufferftel)en  ein  Qieiftltdjer  ßeib.'  3u 

19ß'.  In  temiilo  parocliiae  Dominica  Exauiii,   Anno   1544.  '■ 


'Rx.  16  [25.  3Kail.  423 

H]  catione  iiiy  fclb  liub  gavteil,  ut  videamus,  ttic  e§  ha  jugetje.  Occtirrit  istis, 
(jui  iuterrogant,  Inte  Ca  fol  3Ugcf)CU  iu  die  ext[renio,  quando  rosui[gemus. 
Dicit:  vide  iu  agruin,  hortuiii  et  vidc,  tuie  e»  ba  JU  gefjet.  SSeiltl  eilt  Bühjev 
auff  bem  aäex  f)erge'f)et,  bev  '{dn  tud^  am  IjalS  f)at  uiib  fect  uiib  t)inber  im 

5  \)ex  seqiiitiir  f)ocfcn,  i|iii  ....  fiivet.  ScnfcIOen  feemon  looEeu  loir  entgegen 
^i^tn  §L^n§  Pfriem,  i|ui   d[icit:  Xonnc    .stiiltus,   qiiod  coiiücis  frunicutum  in 


Pr 


5  ffoittt  über  (Jenaer)      .  .  .  .]  feg 

59lnct  5paiiIii-3,  loic  einer  Sie'6e  "^eiit  aä)i  tage^  gcfiort  Ijat,  kn-ifet  itiiä 
mit  feiner  ^rebigt,  bie  er  in  biefer  ©piftel  nn  bic  ßorintfjer  tfjnt,  Don 
bem  ^Irtiäel  bcr  3Infferfte^nng  in§  gelb  nnb  in  ©arten,  "^luff  ba§  mir  fef)cn 

lu  iollen,  mie  e§  ba  jugc^et  mit  bem  @omen,  unb  unfern  ©tanfien  toon  ber 
lobten  ?(nfferftef)ung  fterrfcn  lernen  mit  bem  äöerrf,  fo  @ott  bnrd^  feine  W.^ 
medjtigleit  tcglic^  übet  on  ben  (^rcatnrn.  Somit  Begegnet  er  ain^  bencn, 
bic  ba  libix  biefem  ^trtirfel  fd)arff  fragen  au§  ber  Sernunfft,  Irie  e§  jngeljen 
U'erbe  in  ber  9(nffcrftel)nng?   5Jtit  tneli^crlet)  ?ei6c  bie  Siebten  fomen  tuerben? 

15  5öic  folte  e§  augefjen,  fpric^t  er,  ®it)e  auff  ben  9lcEer  nnb  in  ©arten,  ttiie  e§ 
ha  jugeljet,  unb  lerne  bafel6§  ©otte§  ^tltmetfitigMt  unb  Ärafft,  fo  er 
Inlueifet  an  ben  C^reaturn,  2öel(f)e  er  aud^  an§  bem  %ob  erfnr  bringt  unb 
lebcnbig  mac^t. 

©in  Säalner   ge^et   ba^er   auff   bem  9l(ier,   ^at   fein  %uä)   am   l)alfe, 

•"f"  S}arinne  tregt  er  SBeiljen,  ÜJorfen,  ©erften  etc.  Unb  greifft  getroft  mit  ber 
••oanb  in  ben  ©amen,  Irirfft  umb  fiel)  unb  befeet  ben  2l(fer,  öinber  jm  l)cr 
folget  ein  ^nabe,  Der  füret  bie  6gc  unb  ft^arret  ben  ©amen,  ber  gefect  ift, 
jn,  baB  er  mit  ber  @rbe  Inol  bebccft  rterbe.  @old)em  Samen  tootten  toir  ent= 
gegen  feku  einen  groben  Sölpel  nnb  unOerftenbigen  9iatrcn,  ber  bod^  trefflief) 

"  fing  fein  hjil  unb  Uiol  ©ott  im  .'gimcl  reformieren  unb  meiftcrn  t()ar,  Sßie 
man  non  bem  fjurman  §an§  ^^fricmen'-  faget,  S)a§  er  im  SParabi§  aEe§  ^a^ 


')  Gemeint  oben  Nr.  14. 

')  Vgl.  Wander  3,  1336  Nr.  2.  —  Poach  berichtet  in  dem  Widnmngsbrief  der 
Vredigtcn  ßl.  91  iiij  bis  Bl.  93  7  folgendes:  §tc  niii§  id)  etjclen  bo§  ®etid)t  l)on  .fian» 
!J.>ftieiiieii ,  botoon  I)crnad)  bic  atibev  !t!i:ebigt  inelbiing  ll;ut,  itml)  bercr  iBillcii,  bie  ei  nict)t 
lüiücit,  auff  ba§  fic  cl  lictftct)cii ,  luciiii  fie  e§  Icfoii.  ffiotl  luil  fein  Oiegiiiiciit  nlfo  fiireii,  hai 
jm  iiicuinnb  fol  eittrebcn,  Sic  aBclt  aber  foii  es  iiidjt  lofjcii,  fic  mii»  baluibcr  rcbeit,  Itinä  ®otl 
rcbct  iiitb  ttjiit.  Inrumb  (jnt  man  bi?  ©dichte  grmadjt  Uon  .f)anä  ^Pfriemen,  J'et  tuar  ein 
iirinct  gutinau,  S'em  jiigclnffen  loatb  Bon  (Sott,  ba^  et  möchte  int  ^parabi^  fein  inib  mit 
gcnieffeu  nUct  ftcube  unb  Inft,  fo  im  5potabi§  ift  (SÖie  mnn  ouc^  fogt,  gutlenle  füren  lion 
*JJlunb  auff  gen  .f)imcl,  lücnn  fic  nid)t  fo  gern  nnb  graufam  ftudjetcii ''),  bodj  mit  bem  bcbinge, 
ba-j  et  fein  ßinrebe  t^uu  folte  in  jtgenb  einer  fachen,  Sonbern  ftiüfdjlueigen  unb  jm  gefallen 
laffeu,  lufli  et  im  ipatabi»  (joten  unb  fel)en  iDiirbi'. 

')  Wander  1,  1263  Nr.  0. 


424  5Ptcbigtcn  be§  3a'f)tc?  1544. 

Vi]  tciniin?  All  non  habes  liberos,  pccudes?  SBaruitiB  HcrbciBcftit  ba§  gut  !üvn  et 
non  ooiitfiitus  coniiccre  in  forram?  Secl  alius  sc(|nitiir,  i|in  t's  jiifdjarvct  lltlb 
juDrenat  jc.  äBere  ber  35alDcr  ungebultig,  fol  tool  erb!Io§  nemen  et  (l[ifore :  tu 
es  stultus.    Secl  öernunfftigei"  rusticus  dicit:  ßteber,  tace,  non  intelligis.    Vide 

?vl  lüdHcn  iibcrÜHgcIii  unb  mciftcrn.  ©erfetfi  öau§  ^Pfriem  fit)et  ben  SSalücr  mit  5 
btm  %ud)  unb  bcn  Änabeii  mit  bei"  @gc,  '(^d)d  an  [»t.  (*iiii]  unb  ipridjt: 
SieBer  5Jlnn,  lüos  mai^ftu  ba?  Siftn  aud)  Mug?  S)u  hjüffft  ba§  gute 
(yctveibc  in  bie  6ibcn,  .'önftu  nid)t  bnt)eim  ßinbcr,  ökftnbc  unb  ^^icljc,  bic  ca 
cffcu  !6nueu'^  äßavumb  uerberbeftu  beuu  baä  gute  ilovu  jo  idjenblidj  nnb 
iuirffft  e§  in  bie  (Svbcn?  Unb  tjaft  ba3u  baxan  uid^t  genüge,  fonberu  ein  nnber  w 
folget  bir  nad),  Der  jutrit  nnb  ^ntemmet  attcg  mit  ben  $ferbcn  unb  fdjanet 
nlleS  ju  mit  6geu,  2ßa§  gc[)et  bi(^  an,  bns  bn  ha§  feine  (Setreibe  fo  jemerlid) 
um6  bringeft,  ba§  ch  utemanb  ju  uulje  !6mpt'? 


Ta  er  nu  im  ißarabiä  luar  unb  fid)  bavimic  umb!nt)e,  fanb  tx  ctlid)e.  bic  (djcpfftcit 
üöaiicr  mit  einem  3?n§,  Inetc^es  feinen  S'obem  l)alte.  9(15  er  fold)§  fnt)e,  luQtb  et  uiiloiHiii  unb 
biid)fc  bei)  fid)  felb?:  SBie  fel^am  nnb  nerrift^  (jeljct?  f)ie  vi  •  ffinrnmb  mndjen  fid)  biete  m'ibe 
mit  l)crgebUd)et  Srbeit?  ^enn  er  tuoltc  bna  iHcgimcnt  im  *4-'nrnbi*  meifen  nad)  bem  SHcgiment 
nuff  (Jrben,  loic  fit^  ^urlcute,  .ffni'd]t  unb  OJlcgbe  jnm  2Bafier(d)epffen  fteöen  unb  ftellen  nii'iffcn 
bei)  bem  'i'ferbftnl  nnb  .Ri'ieftal,  Hub  ^ette  gern  bnlöiber  gerebt,  gcbodjte  bod)  baran,  mit  luos 
bebiuge  er  in»  ^Pornbi^  fomen  loerr.  gicng  für  über  unb  fc^loeig  ftiHe. 

(fr  fam  fi'irbn?  nnb  iDorb  geltinr,  ba§  ^lueen  gimmeruu'uuer  einen  groffen,  Uiugcn  SPaldcn 
trugen,  Senfelbeu  ^ntten  fie  nuff  bie  ©d)ultern  gefnfjct  über  ,5lDerid)t  unb  ftieffeu  bomit  nu  nn  nflcu 
feiten  nnb  tunbeu  nid)t  fortfomen.  S'enen  fnlje  er  ^i,  bod)te  in  feinem  ^lerften:  2iJeId)c  nu: 
gefd)icftc  iolpct  finb  boS?  ©ic  folten  ben  '-Bälden  in  bie  lengc  faffeu ,  fo  fnnben  fie  bamit 
fotttomen,  Unb  funb  fid)  fd)luertid)  entt)atten,  ba?  er  fncn  nic^t  einrebet,  Soc^  entf)ieU  er  fid|, 
gicug  fort  unb  fd)lt)eig  ftiüe. 

S'o  er  fi'irbas  gieug,  fanb  er  einen  [4>I.  'ül  h]  Ji'tmnii,  Ser  l)atte  Viier  ^ferbe  »or  einem 
Sl'ngeu  unb  mar  beftedt  blieben  im  ,Rot,  la  er  im  nu§  bem  Stoi  uid)t  fomen  funb,  unm  er 
llBti)  ^ferbe,  fo  üor  bem  SBageu  giengen,  unb  fpnnnet  fie  l)inben  nu  ben  Sffiagen  unb  treib  bie 
t)inberften  ^ferbe  eben  fo  feer  als  bie  forberftcn.  'ilU  fold^S  ^an?  5>friem  fn'[)e,  ba?  c§  feine? 
.^nubloerd?  loar,  funb  er  fid)  nid)t  inet)r  entbnlten,  fc^alt  ben  5"t"'fl«  »"b  fprod):  (51)  bu 
groffer  9Jarr,  loa?  mndjeftu  ba?  2Biltn  ben  SBagen  anff  ftüdeu  reiffen  unb  bie  l>ferbe  iniit= 
luinig  on  alte  not  bcrberben?  Spanne  bie  5>ferbc  nfle  Hier  üor  ben  SBogen  unb  treib  fie  mit 
gcluall  an,  fo  bringeftu  ben  SiMigen  nu?  bem  flot. 

Hub  meiuete  ber  l()or,  rr  l)ette  e§  loot  getroffen  unb  red)t  ouägetid)tei  unb  mit  feiner 
,fringl)cit  feinem  ©efpan  au?:  bem  flot  gcl)oIffen,  9lber  er  l)attc  gel)anbelt  al?  ein  ^Jarr,  bn  er 
nm  ftügefteu  fein  loolt,  nnb  loiber  ba?  bebiuge  getrau  unb  tierbienct,  ba?  er  au^  bem  5|3arabi? 
folt  gcftoffen  loerben.  S^arumb  Warb  ,yi  jm  erftlic^  *Petrn?  »on  ®ott  gefanb,  ba?  er  im  ben 
befel)!  bringen  föltc.  Terfelb  fnni  unb  fprad^:  Ciöteft»,  Ca"»  ^ftieni.  2^«  CSS^^*  Ifii(  ^ir 
fngen,  äöeil  bn  ba?  bebiuge  nid)t  gcf)nlteu,  Sonbern  ©otte?  ®ebot  nbertretten  '^nft,  ©0  follu 
ba?  ^nrnbi?  renmen.  .finn?  1>friem  nntluortet:  SBic?  ©ol  id)  bn?  5>arabi?  reniuen^  unb  I)nb 
c?  bod)  umb  föott  iiidjt  fo  fe{)r  uer(d)nlbet  al?  bu?  Sie  fnu  ba--  red)t  feiu?  .^aftu  bod) 
unfevu  iri&mi  ©ott  Ocrrofljeu  uub  blcibeft  bennod)  im  5pnrnbi?,  Unb  id)  fol  umb  eine?  SßJott* 
u'illeu  erou?  geftoffcn  loerben,  *)(eiu,  nid)t  alfo.  5Pctru?  fd)emet  fic^  nnb  jod^  ah.  ®a  faubtc 
®ott  !pnnlum,  S'er  tnm  nnb  fprnd):  5nn?  Pfriem,  'S:n  folt  bn?  ^^arnbi?  reumcii.    Slber  ,fian? 


Ilx.  Iß  [25.  mu].  425 

R]  post  dimidium  auiuiin,  et  osteudam  tibi,  quid  feccrim.  Tunc  uiia  arista  K. 
decuplum  accipiam  et  ad  lioc  servit  Sol  et  pluvia.  Econtra  .^[OllS  ^ßfvim: 
Nihil  est,  video,  bu  ItirfftS  in  bretf  iinb  jufc^Qvret  e§  3C.  Hoc  volo,  ut  omnino 
pereat,  et  rogo,  ut  Sol  et  pluvia  tueid;  maä)c  et  üevtrefe  2C.    Sic  talis  es,  qui 

Pi]  s  Sßexx  bev  S?ah)er  uiiflebulbig  iinb  !iir|  atigeBunben ,   SBic  man  foW)ei' 

Uicl  finbet,  bu  ha  f)eife  fein  für  bcr  ©tirn  nnb  ntc^t§  leiben  tonnen.  So  foU 
er  tool  üuffforen  unb  meinen  .^an§  Sßfrtemen  gröblich  aBtceifen  unb  fagcn: 
2ßQ§  f)aftn  5^arr  mit  mir  yi  f (Raffen?  (Se^c  bn  beineS  SßegeS,  SaS  mtrf)  ju 
trieben,  ©olt  auä)  mol  einen  örbenflof;  nemen  nnb  folc^en  ÜJleifterüugel  bamit 

10  grnffen,  bQ§  er  auff  bcm  rntfen  lege  unb  bie  5lugen  öerferete  lote  ein  Od^fe, 
bcn  tnon  je^t  ft^lagen  Inil.  ?t6cr  ein  5ßernunfftiger  SaVoer  tl)ut  ba§  nic^t, 
Sonbern  fprtd^t:  SieBer,  ©djtoeig  ftiüe,  Tu  öerftel)cft  j^t  nidjt,  ivaS  id)  madje, 
,^omm  aber  u'6er  ein  l]al6  \ax  ober  tnertet  jar  lt)iber,  fo  tt^il  id)  bir  als  bcnn 
jeigen,  h)a§  ic^  j|t  gemadjt  tjob.    S)enn  auff  bie  jcit  tntrb  ein  jeglid)  ^orn, 

1'^  fo  id)  i|t  in  bie  (?rben  rterffe  unb  fee,  einen  .^alm  mit  einer  biden,  Hollen 
6l)ern  Bringen,  ?(l§benn  Inerbe  id)  für  bcn  Samen,  fo  i|t  in  bie  (h'ben 
gemorffen  unb  jugef^arret  loirb,  3e^enf eltig,  jn  it)ol  gtüenlng,  breiffigf eltig 
tuiber  nemen.  Unb  baju  Inirb  mir  burd)  ®otte§  itierd  bieuen  bie  lieBe  Sonne 
unb  ber  Siegen,  boS  ha^  fiorn  auff  bem  "^Ider  anffgel^e,  grüne  unb  >t)ad)fe. 

Pfriem  toeifet  ^Jauliim  aucf)  gtoblicf)  nb  itub  ]pxaä):  3)u  f)aft  bif  ©cmeine  ®otfi'§  lievfotiiet  unb 
bcn  Son  ©otteS  ge(cffcvt  unb  gefd)mt'l)t't  nub  tteibcft  gleicI)h.>ol  im  ^arabi-j,  Hub  iä)  ()nb  ein 
luort  ober  3toei)  geteb  unb  fol  f)ctaul, 

!Pnulu§  iä)tmet  ficf)  and]  uub  lic?  Uou  im  ab.  ^a  innrb  gcfanb  ffliaria  Wogbolcua, 
Setfelbcn  flulltortet  §anS  ^Pftiem  [S8l.  ?( 61  gleichet  ttififc  uub  fptad):  ®u  bift  ein  offcntlidjc 
©ünbettn  geloefeu  unb  I)eii|et  mtd)  baS  5pavabi?  tcumen.  Qi  Uiotb  gcjanb  bet  tjcitigc  9Jinnn 
2Kofe?,  all  btn  er  bidii^  furchten  folte,  loei(  in  bie  ^einbe  funkten  umftcn.  9lbct  f)au§  ^pfricnt 
bleib  nuff  feiner  mcinung  unb  fprad)  ^u  SWofi:  QÖittu  mic^  qu§  bem  ^farobi?  treiben?  aBeiffcffu 
nidjt,  ba-5  bu  unicrn  $®3J9in  ®ott  burd)  Uuglnuben  unb  Jjttieiffel  geuu()eiliget  fiaft  für  bcn 
flinbcrn  3frnel,  ba  bu  ben  getl  folteft  fd)lo(en  mit  bem  ©tobe,  bo^  er  SKaifer  gebe? 

9U§  nu  )Q(mi  Spfriem  feinen  gefnubten  I)oren  inolt  nnb  fie  alle  ju  tabbetn  luufte,  Saubtc 
®olt  JU  jm  bie  Unf(^ii(bigen  Jtinbtiu.  S'a  badjte  .§an§  ^^friem:  3ltoe,  bai  loil  nrg  ttjerben, 
SJBie  fol  id)  mid)  nu  onff^alten,  ba§  id)  im  ^parabiS  bleibe '.  S^ic  llnfd)i'dbigen  fiinblin  lau  id) 
nid)t  tabbcln.  SSßere  id)  nur  anff  bi?  mal  log,  id)  Inoll  ftinfurt  luol  fti(tfcf)ir)eigen  nnb  luiber  ba? 
".Regiment  im  *parabi§  feine  ciurebc  nicf)r  l^un.  ladjte  bei)  fid)  felbä:  3d)  tüci?,  lua-ä  id)  tl)un 
luil,  3d)  lt)il  mit  ben  flinblin  fpicicn  nnb  ücrfudjen,  tuic  id)  fie  mit  gute  bon  mir  bringe.  Uub 
el)e  bie  unfdjülbigen  Jfinblin  unt)p  ,;u  jm  famen,  fleig  er  auff  einen  SBalom  unb  fdjntteltc  liiet 
(fpffcl  crab,  rieft  ^e"  'Riublin  .yi  unb  fprad):  .Roinpt  t)er,  lieben  JTinbtciit,  fonipt  l)er,  ^efct 
gctroft  auff,  SKSenn  jr  bie  ©pffel  nuter  biefcm  33nh)m  anffgelefen  f)abt,  fo  luil  id)  anff  einen 
anbern  [feigen  nnb  met)r  ernb  fd)iitteln.  Sold)*  gefiel  ben  ßinblin  hjol  unb  gerieten  nlfu  an 
bie  ffpffel  uub  Dergaffen  bc-j  befel)B,  umb  nieldjeä  Unlleu  fie  auägejaub  toarou,  Unb  lai  ein 
igtirf)?  Jlinbliu  jcineu  Seren'  Dol,  gieugeu  bauou  uub  licffen  .'\^ani  5>friemeu  bleiben.  *Jllfu 
bleib  .f)an^  ipftiem  im  5patabid  unb  fdjiueig  l)crnad)  ftillc  uub  lie-ä  jm  alles  gefallen,  lua?  im 
ipatabiS  bnrc^  ®ottc?  rcgictung  gefc^ad). 

')  Zimckel,  Schoß. 


42G  '4'«b'Stcii  bc?  3nl)rc?  1544. 

K](|Uiieris,  vido  eam  sepcliii,  in  fluiiiiae  pisces,  in  cruce  corvi.  2)a§  '^eifjt 
@.  5paul|u§  aüjitmol  bo§  forii  in  bte  Erbe  geluorffen,  item  äitfd^arven,  et  ut 
ainittat  fonuain.  Sic  jiotes  tantam  tidem  habere  in  agro,  quod  post  diraidiuiu 
aiiiium  fol  !oftIid^  !orn  ba  fte'^en.  Et  per  experientiam  etiam  discis  et  legis 
in  tiio  libm  et  Bibliis,  scilicet  quando  Dens  Sole  et  pluvia  k.  Quare  ergo  5 
noii  credis  verbo  eins,  qnod  praesoribit  et  promittit,  hüB  et  ein  (Ritter  5{(fci'= 
man  unb  tregt  nn§  aße  in  feinem  tu(f),  in  feinem  ®efe|,  ba§  ioir  muffen 

i^'l  Sntüibev  fcljt  fid)  i5an§  Pfriem  nnb  fpvid)t:  6l),  S)a§  ift  nid^t§,  ba§  bu 

fuvgibft.  SSff)  frf)'^  lueber  .^alm  nocf)  @f)fen,  ©onbevn  fc^,  ^(i?'  bu  ba-3  fc^oue 
c^orn  in  ben  S)red  tiiirffeft  unb  e§  äufrfjarxeft,  SBie  folt  batQU§  ctlvaS  irevben?  10 
Set)  h\i  ]u  fvieben,  fpricf)t  bcr  ^Bnloer,  ?llfo  itil  i(^§  l^aBen,  bnS  bQ§  ,ßorn  in 
bie  Giben  getooiffen  nnb  jugefcf^anct  luerbe,  'Jlic^t  ba§  e-3  in  |9?t.  (Jö]  bcrSibcn 
licvberfie  unb  umBfome,  ©onbern  ha§  fic^§  6eltiur|ele  unb  frnc^t  bringe, 
!Darnmti  Bitte  id)  aucf)  ®ott,  iuenn  bn§  ^ovn  gefcet  ift,  ba§  e§  Siegen,  ©onne 
unb  SBcttev  getjc,  bn»  eö  jiievft  in  ber  Qrben  tueic^  lücrbe  unb  tjerlwefe,  S)ar=  15 
nacf)  Jt)enn  fi(^§  nu  fieionr^elt  l)at,  nu§  ber  6rben  tniber  erfur  breite,  lüod^fe 
nnb  frud^t  trage. 

SoWjer  .'öan§  ^^friem  unb  grober  9}arr,  f))rid)t  <B.  5paulu§,  biftu  auc^, 
Uunin  bu  frageft:  Sßie  ioerben  bie  tobten  auff crfte!)en  ?  Senn  tuie  e§  jugeljet 
mit  bem  8ame,  ?nfo  geltet  e§  aud^  ju  mit  unferm  £ci6c,  S^er  Inirb  auc^  in  20 
bie  (5rbcn  gefcet,  "Senn  06  fdjon  bie  '?]tcnf(^cn  auff  mancherlei)  Uieife  umbfomcn, 
C^tlic^e  crfauffen  im  SBaffer  unb  Inerbeu  »on  ben  (^ifdjen  gcfreffen,  Gtlicfje 
fomen  an  ben  ©algeti  unb  luerben  gefreffcn  üon  ben  5Ha6en,  Stücke  hjerben 
mit  y^eluer  üerbranb  etc.  So  faffet§  bocf)  6.  ^^antu§  aftcS  äufamcn  nnb  f)eift 
foIi^S  aEe§  ha§  .fiorn  in  bie  ßrbeu  toerffen  unb  3ufc^arren,  ha§  e§  feine  ©eftalt  35 
nerlicrc.  .^^anftu  nu,  fpricfjt  er,  foW}en  (Slauden  l)aben  auff  bem  SliJer,  2)n§, 
Jnenn  ha§  ,<?oru  nor  bem  Sßintcr  gefeet  unb  mit  ber  6ge  jugefdjarret  ift, 
über  ein  i)alb  jar  licrnacf)  fcfjon,  jung,  foftlid^  .fiorn  ba  fielen  loerbe.  ©6ld)§ 
Icvncftu  an§  ber  Srfarung  unb  liefeft  e§  in  beinern  35u(^  unb  in  betner  3BibeI, 
5{emlii^  Inenn  ®ott  bein  (frbeit  fegenct,  ©onn,  5Regen  unb  Inetter  gibt,  laS  30 
ber  Same,  ben  bn  gefeet  l)aft,  unlierborben  fei)  unb  ju  feiner  jjeit  loerbe  Iviber 
lebenbig  tnerben  nnb  fru(f)t  bringen.  Söarumb  gleiibeftn  benn  ni(f)t  and)  bicfer 
Sibel,  hci3  ©Ott  in  feinem  JBort  bir  tier!mibigct  nnb  ^ufagct,  3)a§  unfer  Seib, 
loeun  er  in  bie  Srben  gcfd)orrcn  unb  begraben  Inirb,  au§  bcr  Grbeii  loerbe 
anffcrftel)en  nnb  loibcr  lebenbig  loerben?  35 

Unfer  ."p^KÜf  föott  ift  ein  guter  ^tcferman,  £)er  tregt  un§  oEe  in  feinem 
3:ucf},  Sas  ift:  in  feinem  (S)cfe|,  äBcil  loir  alle  Suubcr  fein  nnb  nbertretter 
feiner  föebot,  fo  muffen  loir  and)  alle  fterbcn,  Db  Itiir  fr^on  uirf)t  alle  auff 
einerlei)  loeife  fterben,  Sonbern  einer  fttrbt  auff  bem  S?cttc,  am  lieber,  an 
ber  5peftilenl3  etc.    ®er  an=  f^Bi  ff'5]  ber  ftirbt  im  .<E?ricge  in  bcr  ^elbfc^lactjt,  40 

27  /Stall  lucnil  titelit  im  Kustoden  UOt 


9lt.  16  [25.  Wai].  427 

Rl  ftcrben?  in  pe^^te  uiib  fclbfd^Iac^t  greifft  inl  tiid^  unb  fect  imä.  Sicut  istic 
credis  in  agro,  sie  hie  Domino,  (gr  f($arret  fie  nicf)t  bvumB  ju,  ba§  fie  bn 
HciBcn  foCen  unb  berlnefen,  ja  biel  tnenigcv  i[t§  fein  meinnng  benn  beine  mit 
bcni  forn  jc.     Sed  ut  ü,  qni  sie  üevfdjanet  loerbcn,  foücn  öevlüefcn,  et  sie, 

5  bQ§  tnQn§  nic^t  ine()V  !enne,  nee  granum  nee  spetiem  iiominis,  veiiit  ein 
fi^oner  ^olm.  Sic  resiiig[eimis  fd^on  ÜeHicf),  tnftig  in  alind  ueuus  vitae. 
Nos  sumus  §|an§  Pfriemen,  groBe  Starren,  andimus  Deum  uo.strum  Agri- 
colam,  et  dicit:  do  piuviani  et  Soleiu  i.  e.  pin\ia  et  praedieatio  Euaugeiii, 
(|uae  plnit,   et  post  sol,   Spiritns   sanctus   2c.     Ideo  dicit:    bu   6ift    ein  5{qit 

10  etiani  dicente  tno  agro  unb  glauö  nnb  Itjiffenfd^aft,  qund  credis   baä  bein 

Dl]  So  nimpt  un^  bod;  ber  Job  alle  bal)in,  S)a§  e§  alleS  t)eift:  Sott  greifft  in 
fein  S^ud^,  ftretnet  um6  ]iä)  Inie  ber  ©eeman  unb  feet  uns  baliin  in  bie  @rbe. 
Söie  bu  nu  anff  bcm  tiefer  gleubeft,  bo§  aus  bem  ßorn,  fo  in  bie  @rbe  gcfeet 
hjirb,  ettnas  hjerbe,  ^Hfo  foltu  auc^  l)ie  unferm  ^(Srrn  (Sott  glenben,  ba§  au§ 

15  bcm  berftorfienem  Seite,  fo  in  bie  (frbe  gefdjorren  hiirb,  etUiaS  tocrbe.  S)enn 
unfer  ^©KIR  (Sott  fdjarret  unfern  Cei5  eben  fo  luenig  ber  mcinung  in  bie 
(Srben,  baS  er  in  ber  ßrbeu  bleibe  unb  elrig  tiertoefe,  a(§  iuenig  ber  S?a)ner 
ba§  Äorn  ber  meinung  in  bie  @rben  loirfft,  bn§  c§  ba  junicfjt  tnerbe  unb  ber= 
berbe.    ^a,  e§  ift  üiel  loeniger  (Sotte§  meinung,  ba§  unfer  Öeib  einig  in  ber 

20  @rben  bleibe  benn  be§  SSaloerS  mit  bem  i^orn.  ©leid)  lüic  ba§  fiorn  ber 
meinung  gefeet  unb  yigefdjarret  Inirb,  ba§  c§  feine  geftalt  nerliere,  ba§  man 
e§  nic^t  meljr  tenne,  haB  man  Ineber  Äorn  nod)  eine§  ßorn§  geftolt  ba  fel)e, 
Unb  bafur  ein  fd^oner  ^^alm  auff Uiacf}fe ,  ber  frud^t  bringe,  3lIfo  toirb  and) 
unfer  8eib  ber  meinung  in  bie  (Jrbeu  begraöen,  ba§  er  feine  (Seftalt  Oerlierc, 

25  baS  man  meber  '•JJlenfctilic^eu  Seib  norf)  8eibe§  CSeftalt  fefje,  Hub  bofiir  ein  fdjöner, 

flarer,  lieblid;cr  unb  luftiger  Seib  anffcrftclje  in  ein  onber  äBefcn  unb  Seben. 

5lber  tnir  finb  tluge  .s^onS  Spfriemen,  auff  gut  Deutfd)   grobe,  unOer= 

ftenbige  Plärren,  Soffen  un§  jmer  prebigen  unb  {jiuen  teglid),  2)al  (Sott  unfer 

'.'(derman  fei),   3)er  nuc'  nid;t  aflein  in  bie  (Srbe  fect,    Sonbern  and]  fpridjt, 

30  (5r  hjolle  gu  xeä)kx  .^eit  9{egen  unb  ©onn,  i^mä)ti  unb  ©äfft,  (Sebeien  unb 
Segen  geben  reid^tid;  nnb  uberfdjtoenglid;,  ?luff  bas  fein  .^orn  grunc  nnb 
lüadjfe,  2ßic  er  benn  and;  trculidj  tljut.  Tic  ^J^rcbigt  bcS  (Suaugelii  unb  bie 
()cilige  ©acrament,  bie  Sauffe  unb  bc§  fö^xxn  61)rifti  ?lbenbmal  finb  ber  Siegen, 
Ten  left  unfer  ■'ö(S9'J^  (Sott  foüen  auff  feine  Saat  nnb  mad)t  fie  baburd) 

35  feuchte.    Ter  l)eitige  Oieift  ift  bie  Sonn,   burd)  \v>iiä)c  er  fein  Äorn  lebenbig 

nuidjt  unb  enblid)  bon  ben  tobten  aufferlüeden  Wirb.  [&.  @  7]  ?(ber  lüir  get)en 

bal)in,  fc^Ia^en  e»  in  tuinb,  bleiben  grob  unb  unöerftenbig,  moUen  bod)  treff= 

lid)  fing  fein  unb  finb  rechte  .v^anfcn  ^^fricmen,  bie  6)ott  tt)uren  ubermeiftern. 

Tarnmb  antluortet  ^ie  S.  ^^anluS  benen,  bie  ba  fragen,  >oie  bie  2;obteu 

■10  tüerben  aufferftefjen ,  unb  fprtd^t:  Tu  bift  ein  9larr  unb  bleiOeft  ein  ^Jarv. 
Tein  eigen  ^Idcr  unb  bein  @Iau6  unb  äßiffenfc^afft  ouff  bcinem  %än  gibt 


428  5Prebigtcii  bc§  3at)tc§  1544. 

i'lforii  fol  fo  id}oii  iücrben,  et  tu  uou,  quod  fein  !oiii  fol  crfur  fomeii.  ^ii 
!niift  bir  gleuten,  l^eo  uon.  Haue  sirailitudincm  dat  de  Agro.  ^IcEertlinn 
t)ettc  ein  feine  Sibel,  si  vellet,  scilieet  Credo  S])intum  s[anctuni  jc.  Resnr- 
[rectionem  earuis.  Istuin  articulum  fil^eftu  gefc^rieSen  et  depictum  in  tuis 
ociilis.  Is  ager,  quem  semiuasti,  fot  hiäj  leren.  Qt)  lt)ie  fein  gel^etS  auff,  ^ 
luftig  fte^etS.  Potens  praedicatio.  S)a§  !orn  .«cio  gehjiS  bertoefen,  et  tanien 
illud  resui'g[et  coram  ooulis  nieis  nur  feer  fein.  Sic  couiieimur  in  terras  et 
obruimur  ut  grana.  dl  ift  ujn6  ein  lüinter  3ut^un,  ha  \inx  ligcn.  Vcre 
incipit  floroseere.  Sic  in  ext[reino  die  videbis  uon  i^oluui  greSlin,  I)Olnt,  sed 
etiani  bid  el}rn,  et  fie.?  reid^  talüer  i.  e.  inaeternum  feiig.  Ibi  etiam  phivia,  lo 
voutus,  Sol.   ®r  t^ut§  mit  groffent  ernft,  quod  voeat  nos  fatuos.   §Qn§  ^frim 

Pilbir  be§  jcngniS,  bo§  bu  ein  5Jarr  in  ber  §aut  6ift.  S)u  gtenbeft,  bno  bciu 
^orn,  fo  bu  auff  beincn  '?tiicr  fceft,  ju  feiner  3eit  erfiir  lüod^fen,  einen  .söaltn 
gelrinnen,  fcfjdn  blnen  unb  Diel  frudjte  bringen  Jnerbe,  Unb  lanft  nidjt  gleulien, 
ha§  föottc'3  ßorn,  fo  er  nuff  feinen  'Mn  fect,  nm  ^itnsftcn  tage  lüiber  crfiir  »^ 
tonten  toerbe  unb  Ie'6enbig  loerben.  S^ir  unb  beinern  Slcferlocrcf  fanftu  glenben, 
9l6er  ®ott  unb  feinem  5(derlDercE  !anftu  unb  iDÜtu  nic^t  gIcuBen,  35iftu  nid^t 
ein  großer  ^Jarr?  ©otte»  ?lc!erloerc!  fotte  bir  ja  inel  geloiffer  fein  benn  bein 
SldEerluerd,  fintemal  ©ott  ein  anber  9(cternuin  ift,  benu  bu  Bift. 

©oltf)  glei(fini§  öom  9lcfer  unb  ©amen  gibt  er  t}ie,  3ll§  lüolt  er  fageu:  w 
S)u  ^Jarr,  gcfie  fi'm  jum  ^Icfertnan,  Terfelb  f)at  ein  feine  SBibcl  über  bcn 
Slrtidel  bon  ber  tobten  '.lluffcrfte'^ung,  Sarinne  foltu  ftubieren  unb  berftcljcn 
lernen,  toa§  bu  im  ßinberglauben  beteft,  ha  bu  fpric^ft:  3d)  gleube  ein  '^(uff= 
erftel)ung  beS  gleift^eS.  S^cnn  berfelb  5(rtic!el  fte()et  nuff  bem  (Velbe  unb  im 
Charten  gefc^rieben  unb  obgemalet  fiir  beineu  5lugen,  Hub  fan  bic^  bein  A-elb  25 
unb  9lc!er,  beu  bu  befeet  r)aft,  leren,  loa-S  bu  baltcn  fott  bon  ber  tobten  'Jluff= 
erfte'^ung.  SBenu  ber  ©ommer  angel)et,  fo  fd^eufft  ha§  i?orn  erfür  an»  ber 
Erben,  Unb  loenn  c§  ©onn,  i){egen  unb  Söetter  ^at,  fo  grünet  e§,  ivec^fet, 
fd)offet,  bluet  unb  ftefjet  lüftig,  Unb  ift  an  jm  ^ufefjen  fein  ä>er>oefung,  lein 
Üob  tbie  äubor  im  SBinter,  ©onbern  eitel  luftig  ©eftnlt  unb  Seben.  au 

Sa-S  ift  eine  ftarrfe  *prebigt  bon  ber  "Jlnfferfteljung.  Senn  gleid)  luic 
ba§  Ä'orn  |aM.  ^:s]  in  beu  9Ufer  gefeet  luirb  unb  in  ber  ßrben  feine  ©eftalt 
berleuret  unb  beriefet,  Slber  au§  ber  (Srben  Iniber  erau§  fd^eufft  unb  für 
unfern  5(ugcn  gleiil}  bom  Sobt  Unber  auffcrftebet  fe^r  luftig  unb  fein,  ?llfo 
Uierbcn  mir  aud;  in  bie  (irbe  gefeet  unb  befdjarrct  toie  ba§  ^orn.  3lber  e»  '-^ 
ift  umb  ein  äöinter  3utl)un,  has  \v\x  in  ber  Srben  ligcn  unb  berfaulen,  Sßenu 
unfer  ©ommer  angeljet  am  3iüngften  tage,  ibirb  unfer  .^lorn  erfür  bred)en, 
ha§  lt)ir  feljen  tuerben  nidjt  allein  ein  grün  @ref3lciu  unb  auffgerid;ten  f^alm, 
©onbcrn  and)  ein  ftarde,  bidc  @f)crn,  Unb  luerben  reid^e  '-kalbern,  £)aS  ift: 
elüig  feiig  iuerbcn,  S)a3u  bereitet  uu§  ber  'Hegen,  bic  ©onne  unb  ber  SBinb,  w 
SaS  ift:  haii  SBort,  bie  ©acramcnt  unb  ber  I)eilige  @eift. 


Itt.  16  [22.  mai].  429 

r.]  f)elt  in  fiif  toi,  tovid)t,  imfinnig  SSaUier  ic.  Sic  uns  fatui,  (juia  (|iuieiim\is: 
qualis  resurrectio  mort[uonim?  Non  lioc  granuiu  egre[dietiir,  <|iioil  seri.-::, 
sed  3C.  Non  gerften,  !orn  ex  h)ei|en  vel  ex  3toäm  fjafer,  manot  in  sua 
substantia,  natura,  et  tarnen  pst  oerUicfeii.  Sei"  f)alin  bringt  beffelOcn  ort, 
'-  ge^et  niÄjt  ex  »ocitjcii  fjolm  in  ein  liafer  Ijalm.  Sic  applicanda  similitudo. 
Tu,  (Uli  seminaris,  ideni  resurges,  sed  Uuvft  l'iel  fcf}Onci'  ivcrben,  Unvft  fcf)cn, 

Ijoien  tonnen  Don  eini  enbe  ber  loelt  jum  anbevn.    £cifelben  art  blcibcftu, 

Pvl  Wt  folt^cm  gvoffen  (Srnft  nennet  cv  un§  5farren.    ©enn  gleid)  luie  bcv 

finge  önnö  ^^fiiem  bcu  ©eemon  füv  einen  toricfjten,  nnfinnigen  S^aluevn  f)iclt 

10  bavumt),  ba§  er  hci^  S^oxn  in  bie  ßvben  »uiifft,    Unb  bod)  felbu  ,cin  grober 
.Sjanä  SBorft  unb  nnüerftenbiger,  töri^ter  5iarr  ift,  l'Ufo  finb  bie  andj  grobe 
.'panfen  iBorfte,    fo  ha   fragen:  äßie  toerbcn    bie   tobten  nufferftetjeu?     W\t 
toeId;erlel)  Seibe  »uerben  fie  fomen?    SBerbcn  fie  aui)  cffen  unb  trindfen?   'TJin.sfov.  i^ae 
5torr,  S)a§  bn  feeft,  tnirb  nidjt  lebenbig,  e§  fterbe  benn  juöor.'   2)ay 

15  Äorn  um»  ju  erft  üerlüefeu  nub  feine  ©eftalt  öerlieren,  fol  e§  lebenbig  loerbeu 
unb  grud)t  bringen,  3^enn  fein  üertuefeu  bienet  baju,  ha§  c-3  ein  auber  fdjonev 
©eftalt  friege.  5llfo  nm§  unfer  Seib,  tuie  er  f^t  lebet,  anäj  feine  Oieftalt 
lierlieren  unb  ein  neloc  ©eftalt  Qujiefjen,  fol  er  gen  §imel  fonicu  nub  etuig 
leben,  Sßo  ber  l'eib  nic^t  in  ber  Grben  feriüef ete ,  fo  Irürbe  ninicrmel)r  ein 

20  netoer,  lebeubiger  Seib  brau§,  S)a§  Seben  inu§  lomen  an§  bem  2^obe. 

Stent  "Sag  bu  feeft,    ift  ja   nid;t   ber  Seib,   ber   hjetbeu    f  ol,  i.ffcis,.-!;?. 
fonbern  ein  blo§  Äorn,   nemlic^  2öei|en  [«(■  gi]   ober  ber  nuberu 
ein§,   @ott    aber   gibt    int   einen   ßeib,    luie    er    teil,    Hub    einem 
jeglid^cn    öou    bem   Samen   feinen    eigen  Seib.'    @r  teil  alfo  fagen: 

2''  Se§  5Jienfd)en  Seib,  luenn  er  tob  ift  unb  begraben  toirb,  ift  jiid}t  ber  Seib, 
ber  toerben  fol,  3"  ber  3(nfferfte{)ung  lüirb  er  ein  anber  ©eftalt  gelüinnen, 
öiel  fc^oner  unb  l)crrlid)er  fein,  benn  er  itit  ift,  &lnä)  toie  ba§  iforn,  nad)  bem 
e§  üerlüefet,  fiel  fd)oner  Iriber  ba^er  loec^ft,  ®§  bereit  ftol  fein  Söefcn  unb 
9iatnr,    '.Jlber    e§   friegt   ein    anber  ©eftalt,   oft    nic^t    ein    bürr,  gcrnutselt 

30  ftorn,  Jt)enn§  au§  ber  (Srbcn  »üec^fet,  ©onbern  ein  grün,  frif(^,  lebenbig  Äorn. 
Stlfo  tuirb  Cy  aud^  mit  bem  menfi-^lidjen  Seibe  jugeljen,  tuenn  er  in  ber  Krben 
l)erfaulet  ift,  luirb  er  Diel  fd)oncr  unb  ()errlid}er  aufferfte^en.  (5§  loirb  tool 
eben  berfelb  Seib  eine§  menf^en  bleiben,  hjie  er  gefd^affen  ift,  3tber  e§  Itiirb 
ein  auber  ©eftalt  unb  SBraui^  be§  Seibeö  fein.    3S?irb  uidjt  cffen,  trinken  beUu-n, 

35  ftinber  ^eugen,  l)au§[)alten  etc.  ©onbern  Jnirb  ber  !einea  bebürffeu,  hJoS  ]ü  bicfcut 
üergengli(^en  Seben  unb  er'^altung  be«  Seibeg  gebort,  ©erfelb  Seib  unb  ©cel, 
fo  ein  jglid;er  geljabt  £)at,  totrb  in  feiner  ^Jiatur  bleiben  mit  allen  ©liebmaffeu, 
5(ber  bie  ©eftalt  toirb  er  nic^t  betjaltcu,  fo  er  i|t  t)at,  on  Jria§  ju  feinem  äBefcu 
gebort,  2Birb  and)  nid;t  berfelb  Sraud)  be§  Seibe§  fein,  loie  er  i|t  ift. 

■lu  2)od)  Uiirb  bie  nnterfd)eib  5[Raune3  unb  äßeibeö  bleiben,  tuie  @ott  einen 

jeben  gefd;affen  l)at.    Wlcid)  >oie  bas  .ftoru  feine  Irt  unb  Kultur  beljelt.    Vliisi 


430  IJJtcbigten  beä  So'^tc?  1544. 

R]uisi  qiiod  fdjonev,  (luam  gejeet  btft.  Si  Deus  hoc  potest  per  tiiain  niaimin, 
\it  jj-rannm  exeat  tanto  decore  3C.  quare  dicis:  (juoruodo?  QX)  bll  5!qvv,  foltu 
nid^t?  quoiiiodo  egre[dientur  homiues?  omiies  computnicrunt,  queri-s,  quasi 
impossibilc.  Ideo  piitas  impossibile.  Inspice  tmini  proprium  opus  et  agruiii, 
Jaiift  lüc^t  mef)i-  t^iiii.    Xon  ut  §Lan§  ^frtm.    Su  toitffft  boS  lovn  in  bicd    i 

ff   (>l)rnis.    'I'm  es  9iarr.    Venit't  cum  rp.sur|refti(ine.     Sic  et  nos  cxpectcmiis 
ut  Jiusticus  bell  Unnter  über,  fo  lüerbcn  \mtö  auä)  fel)en.     Et  praecessit  nos 

?i]  einem  SBei^cnforn  ioec[)fet  nichts  onberS  benn  ein  Söei|ent)alm ,  ^lus  einem 
©eiftenfinn  nid;tu  anbei»  benn  ein  (Serftenl)alm  nnb  |o  fortan,  (Sin  jebes 
bleibet  in  feiner  3latut  unb  SBefen,  S)a§  .ftorn  bringt  berfelben  5lrt,  'S)a-i  i» 
©erftenforn  gcljet  nidjt  in  ein  3ßei|ienl)alm,  Sas  3Bci^cn!orn  nidjt  in  ein 
.s^afernljalm.  äBie  bie  Dlotur  gefd^uffen  ift  nnb  bleibet  nadj  bcm  äljDvt,  bov  ein 
iglidjy  nad;  feiner  5lrt  fol  5tiid)t  tragen  unb  feinen  eigen  ©nmen  bei)  fic^ 
i.OTotfi,  lafelbä  fjaben,  ein  igltc^'3  nadj  feiner  5ht  ©ene.  1.    3Ilfo  loirb  ani^  föott  in  ber 

3(nff=  |s8l.  giji  erftet)ung  einem  iglic^cn  geben  feinen  eigen  l'eib.  äßaS  ein  5JJcnfd;  u 
gefdjoffen  ift,  baö  fol  ein  'JJtenfd;  bleiben,  5Jtann  ober  älseib,  föott  luirb  fein 
©cfdjopff  nnb  (?reatnr  nic^t  enbern.  SlUe  ein  jglicfier  gefeet  loirb,  3llfo  Unrb 
er  eben  berfelben  '^trt  unb  5fatur  loiber  aufferftel)en,  "Jlber  Oicl  fd)oner  nnb 
IjerrUrijer  fein,  benn  er  gefeet  ift,  äßirb  fdjarffe  3lugen  Ijaben,  bie  burd;  ein 
33erg  fel)en,  Unb  leife  Qijun  t)aben,  bie  üon  einem  enbe  ber  SBelt  bi§  jum  20 
anbern  ()üren  !onnen. 

60  nn  ©Ott  folc^ö  bnrdj  beine  .'panb  unb  Arbeit  nermag,  S)a§  ba§  Äorn, 
Uield)§  bu  ouff  ben  3Ider  feeft  unb  unter  bie  6vben  betbirgeft,  fo  fd^on  unb 
l)errlid;  erfur  fönipt,  baä  feberman,  iBer  e§  fi()et,  feine  luft  baran  Ijat,  Solte 
er  benn  nid^t  and)  on  bein  SBerd  unb  Arbeit  allein  burd)  fein  äßerd  unfern  «s 
nienfd^lidjcn  £'eib,  ben  er  unter  bie  ßrbcn  feet,  loiber  erfnr  bringen,  Heiben, 
fd)ntuden  unb  jm  ein  nein  ©eftalt  geben  !onnen  ^  2ßa§  lüiltu  benn  Diel 
bifputieren  unb  fragen,  luie  fold)?  mnglid;  fei)  ^  @i),  bu  -]iarr,  folteftu  nid)t 
an  ben  (ireaturn  gelernet  baben,  ba»  f6ld)§  bei)  ©ott  nid;t  unmiiglid)  ift? 

3!a,  fpridjftu,  äBie  !önnen  bie  tobten  Seibe  au-i  ben  ©rebern  ge^en,  loeil  m 
fie  nerfanlet  unb  3U  @rben  luorbeu  finb^    SBie  ift  ba§  ntnglidj?    6l),   loie 
bleibeftn  bod)  jnier  ein  .s>in5  5pfriem,  £u  meineft,  e§  fei)  unmüglid;  barumb, 
ha§  oEe  ^Utenfd^en  in  ber  6rben  öerfoulen  nnb  bcrtoefen,  Slber  fil^e  bein  eigen 
äüerd  nnb  (irbeit  an  anff  bem  3lder,  ®n  Ivirffeft  ba§  ,^orn  in  ben  .fi^ot,  lier= 
fdjarreft  e§,   ha5  e«  l'crfanle,  nnb  Inarteft,  bis  ber  äßinter  fnriiber  fei),  ba»  sr. 
bu  eS  lüiber  feljeft,  biel  fd^oner  unb  reid;li(^er,  benn  bu  e§  gefeet  l^aft.    3llfo 
niuftn  l)ie  aud)  Inarten,  bi§  ber  Sßinter  furnber  fei)  nnb  unfer  Seib  luiber 
aufferftel)c,  ;iüenn  er  aufferftebet ,  fo  luirftu  fe^en,  toie  er  lüiber  erfnr  tompt. 
Sa^it  ift  6l)riftu§  mit  feiner  9lnfferfte()nng  un§  Uorgangen  unb  bat  unä  bie 
i^aue  gebrodjen  nnb  ben  SBeg  gcmad)t,  ba§  loir  jm  nadjfolgcn  fdllen.    S)arumb  m 
U'ir  je  iüd)t  an  biefem  ?lrtidel  ju  jlociffeln  Ijaben. 


•Üx.  16  [25.  üKoi].  431 

R]  siia  resur[rectione,  ut  nos  euiu  sequamur.  V:\de  ad  cerasum,  fpiUiugOalOlU  K. 
ßveiff  ba§  xei§lin  an  umti  toeiiiac^tcit,  ibi  ift  tob  f)oI|,  ftnbeftu  brait  j,  ij 
euglill,  llUitliu.  lam  luortuns.  Sed  teii]]iiire  pentecostes  vidohiiiius  eilt 
ftreudfjlin,  unb  nu-3  bem  fhemfjlin  lüciöHümlin  imb  fern,  qui  Ijeitev  fol  fein 

5  quam  arbor,  jol  fein  inic  maxä  im  beiii.  Ex  isto  Berlin  fol  loiber  ubev  jnv 
ein  kinnlin  tcaclifen,  ba»  iifcev  20  jav  ein  flioffer  Baloni.  Si  dixcris:  Nun 
Video,  qiidd  in  iiucleo  vei  (X'fllo  fot  luadjjen  ein  fiifd;.  ^n,  bn  es  nai'v,  non 
vidisti,  Ia§  fomcn  j\[ai'garet[hae  V  videbimus  ein  Bnfdjltn  l'irfdjen.  Dir,  midc 
veniat,  quod  ex  englii^en  fomen   ftielidjcn  nnb  etlid)  firfdjen.    3^n  fienrf^tv 

1  Cerasus  »• 

')  Margaretlieiilufi  (iH.  Juli). 

Dr]  10  Unb  jlnai-  nid)t  nllcin  au  bem  Movn,  [i^i.  3iij|  fonbevn  ondj  nn  anbevn 

Kreatnrn  ^u  feigen  ift,  tote  ^a^  ßeben  an§  bem  Jobe  fompt  burd)  ©otte? 
®ef(^ct)ff  nnb  ''Mllmci^tigleit.  ©etjc  tjin  ^nm  ßivfd§16annt,  gvciff  fein  ^Keifelein 
an  umb  3Öeinad)ten,  fo  finbeftn  an  bem  ganzen  5öanm  fein  gnui  S^'lctlin,  tcin 
fofft  nod)  £e6en,  Sonbern  finbcft  einen  biitren,  taten  Snnm,  bei-  eitel  tobt 

ir>  §oI^  l)at.  Äompftu  oBer  nad^  Dftcvn  ti'ibcv,  fo  beginnet  ber  fiiifd)6nnm  mibev 
lebenbig  jn  loerben,  Das  §oI|  ift  fafftig  nnb  bie  9ieiBIin  gclöinnen  (i-nglin 
nnb  fi'notlin,  5ieljer  -pfingften  tocrbcn  aü^  ben  ©uglein  ©tveudjlin,  S)iefelben 
t[)un  fid)  anff,  nnb  au§  ben  ©tvcuc^Iin  tomen  tueiffe  S5lumlin,  äöenn  fidj  ba^ 
5>'lnmlin  anfftl)ut,   fo  fi:^eftu  ein  @tidid;en,  91ns  bem  Sticlic^en  tompt   ein 

20  ßern,  meld}ev  lievtei-  ift  benn  bev  SSaum,  ^HlTeni^tg  in  ber  f)Qrtcn  .fi'ern  Uicdjfet 
ein  anber  ßern,  nid}t  fo  ^art  inie  bie  erfte  Äern,  ©onbern  ettoaS  löeidjer,  "i^a^ 
fie  ju  effen  bienet,  ©leit^  lüie  "ixx^  Wiaxd  im  33ein  lnec5fet.  9tn§iiienbig  nmb 
bie  l^arte  ßern  ringS  ^ernmb  loed}fet  bie  fi'irfd)  mit  einer  §aut  ntier3ogcn,  luie 
i>a^  ^cifd)  nmb  ha^  Sein  toe(|fet  unb  mit  ber  §Qnt  umbgeben  ift,  Unb  loed;fct 

25  bie  .ßirfd)  fo  fein  Inftig  rnnb,  ba§  fie  fein  1)re§Ier  fo  runb  machen  tan. 

äßie  gcf)t  bal  jn?  3)a»  bnrd)  baä  Oteifelin  am  Äirfd)baum,  toeld)-? 
umb  SÖeinac^ten  bnrr  unb  tobt  ift  Jrie  Sefcm  rei|,  loet^ft  ein  ßnotlein,  Unb 
QU§  bem  ßnotlin  fömpt  ein  tociS  Sliimlin,  3lu§  bem  Slumlin  fonipt  ein 
Stielic^en,  Unb  bnrc^  ha?:  Stielid^cn  loed)fet  ein  ßern,  S)aa  bringt  inluenbig 

30  hjiber  ein  fiern  nnb  an§lr>enbig  ein  Äirfd;,  S)q§  ©tielic^en  ift  erftlidj  ein  flein 
fpi^Un  im  33lnmlin,  alfo  hai  man  !aum  mit  einer  Dlabelfpili  tjinbnrd)  ftcdjen 
fiinbe,  Scnnod)  toec^fet  ^erburd)  ein  .Q'ern,  S)iefelb  t)at  fein  ^JJlard,  fv(cifd), 
Slut  unb  ^aut.  ^ft  ba§  ntc^t  ein  mnnberbar  ©ef^epff  ©otteS?  .ß'ein  {?rcatnr 
ton  folc^  ©efc^epff  alfo  machen,  Äcin  menfc^,  fiein  Äönig,  löie  mecl^tig  er  ond; 

3.".  fei),  Äein  Toctor,  mie  gclert,  Ireife  unb  fing  er  fei),  tun  ein  einiges  ftirfdjlin 
fdjaffen.  Unb  menn  lüirS  ni^t  jerlidj  für  unfern  Shigen  fcf)en,  fo  glcnben 
totr  e§  nid^t,  ba§  on§  ei=  fSl.  5iiij|nem  burren  ükifeHn  folc^c  fd)ünc,  lieblid;e 
^xui^i  fo  iDunberbarlid)  Inadjfen  foTt. 

■M  ttield)ft]  lueldjc 


432  «Ptebigteit  bei  Sn^teä  1544. 

Kltjerburd)  unb  locdjft  fo  nnib,  al§  tüere  e§  fo  gemacht.  3Bie  cief)et-3  311,  ba§ 
biiri^  ba-3  fticlidjcii,  ba  id)  nid}t  lEünbe  mit  eitii  nabel  fpi^  tjinbiiid)  |tcd)en, 
et  taiueii  geljet  unb  tüed^fet  ber  nucleus  l)inburc^:  ®q§  tft  inü-um  opus?  natur 
unb  ci'catui"  mni  potest  facere,  uon  bos,  equiis  uec  liomo.  Rex  sapieus, 
Doctor.  Nisi  vidercin  ob  oculos,  non  crodercm  jc.  Ideo  §[an§  5Pfvint,  tl)U  5 
bic  niigcu  nuff,  iu.si)ice  ccrasuin,  bci"  Iriib  bir  pvebigen.  Inspice  nie  iain 
tempore  liyciiiiri.  ^d)  ^'"  Ullfvildjtbav  t)oI|,  redi  die  loliaiiuis,  inveuies  eeiasa. 
Mirabilis  creatura  cerasus,  ba§  fid)  aEe  geleiten  brufiev  OeilDUnbem,  (pii 
inspiciunt.  Sed  est  oommiiue,  quotidiaiiuiu.  SeS  bände  biv  .Ciianä  pfvteui, 
(|Uo(l  Dei  nüracula  ex  oculis  removemus,  praeteriniiis,  ac  si  esseinus  Iapi<les  10 
el    (iMinci    nee   fo    flug   nt  Cerasus.     Dicimus  Creat[orem   coeli   et   teri'ae   et 

^v]  äl*o()cr  tompt  nn  ber  Wivi(^6aum?    iVompt  er  nid^t  au»  einer  bnrren, 

tobten  ftern?  ilHeun  bie  i8ogcI  bie  Äirfd^en  abf reffen  auff  bem  23auni  iinb 
bie  fernen  ftetjen  bleiben  anff  beni  i£ticli($en,  fo  luerben  fie  loeld  unb  burre, 
fallen  l)ernb  unter  ben  i*anm,  Ober  luerben  nud;  fonft  in  Charten  geftrclnet,  15 
Sa  gel)et  ninn  uberljin  mit  fnfjen  unb  ad)tet0  nidjt,  Über  ein  o'^i"  fdjcuijt  an-S 
ber  .ton  ein  $8eumltn,  Saffelb  Inirb  uon  ^sar  ju  ^at  groffer,  ha§  c§  über 
XjXi  jar  ein  groffer  S5aum  ift  unb  für  eine  Äern,  barau§  er  getoad)fen  ift, 
biet  taufcut  Äirfd;en  trcgt.  ©pridjftu  umb  Dftern:  .'go,  SBic  folt  auy  bem 
öugliu  ein  ittrfd}  unb  au§  ber  ftern  ein  Saum  luerben?  S)u  Jlarr,  öaftu  20 
es  3ut)or  nie  gefelien  ?  Sa»  5Rargaretcn  tag  !omen,  fo  Inil  id)  bir  bie  .^irfdjen 
jeigcn,  luelc^c  au-i  ben  fö ugelein  getoadjfen  finb.  llnb  filje  über  ein  ;3fli-',  Sluel),  fmiff, 
3el)en  barnad),  ob  uid^t  ein  groffer  35aum  ftcl^en  loerbe,  ba  i|t  ein  Hein  ßern  ligt. 
Sarumb,  lieber  .'pan§  *4>fricm,  tt)U  bic  3lugen  auff,  fit)e  ben  ßirfd^banm 
an,  Ser  felb  loirb  bir  prebigen  üon  ber  tobten  5luffcrftel)ung  unb  bidj  leren,  i'-> 
lüie  bog  L'ebcn  auä  bem  2ob  fompt.  äl^enn  ber  Äirfd;baum  reben  tunb,  fo 
toiirbc  er  ju  bir  fagen:  Sieber,  ftl)c  bod;  mid)  an  3U  Sßinter  jeit,  loie  bürr, 
Inie  tal,  mie  nnfrud)tbar,  luie  gar  tob  id)  bin,  ®a  finbeftu  an  mir  lucbcr 
^^'aub  nod;  ^-rudjt,  lueber  Safft  no(^  Scben.  ^^Iber  !omm  loiber  nad)  Dftern, 
fo  ^c\h  id)  Safft  unb  Seben,  bin  toei§  bon  S3lül)t,  grün  üou  iBlettern,  ßomm  30 
umb  5Jtargareta  luiber,  fo  t)ab  id)  rciffe  .^irfe^cn,  unb  ift  mir  olle  ^-IBelt  l)olb, 
äßcr  mid)  aufil)et,  Oerlounbcrt  fid)  über  mir  unb  fprtd)t:  Sil)e  bort,  loie  l'ol 
t)enget  ber  A?irf($baum,  Sßie  ein  lounber  (Kreatur  @otte§  ift  haä'? 

^a,  fprid^ftu,  %ai-  mit  bem  Äirfd)baum  ift  altes  gemein  bing  unb  gcfd)id)t 
icrlid),  Sarumb  lan  id)ö  für  fein  iißunber  ad)tcn,  S)enn  id)  felje  es  für  meinen  35 
Singen.  S)q§  aber  bie  tobten  3lufferftel)en  f ölten,  baä  fel)e  id)  nid)t.  S)e3 
bände  bir  .t)an§  '^-^friem,  hai  bu  ©otteö  SBunbciincrd  |iM.  g^nj  au»  ben  Slugcn 
tl)uft  unb  fo  grob  unb  unOerftenbig  Don  feinem  ®efd)epff  rebeft.  ;\ft  es  nid)t 
Sünb  unb  Sd^onb,  ba»  bu  für  ©otte-S  Grcoturn  unb  2Berden  fo  fürnbcr  gcl)eft, 
alö  luercftu  ein  Älo|  unb  Stein,  fo  lein  öerftanb  Ijat.  Su  l)aft  ?lugen,  D^ren,  4» 
^-Ik'rnuufft  unb  Sinne  nnb  bift  bot"^  uid)t  fo  tlng  unb  uerftenbig  ol»  ein  .V{irfd)  = 


9lr.  16  [25.  5JiQt].  433 

RJ  tarnen  contemuimus,  non  crcfliums.     Ipse  tlixit  iuitio:  Commoventur  terra  et  i.  üJioJf  i,  ii 
producat  arbores.     S)q§   )t)Ovt   tf|Uty,    ba»  bcr  @cf;cpffer   fpvid^t.     Ideo  arbor 
trit  ntc^t  QU§  feiner  axt,  nisi  iuseratur  aliter.    ©onft  ge^ety  fo  getois,   ha§ 
ntctliaiib  3C.     Praedicat  et  dedit  tibi  tot  exempla  resiir[rectiouis  niort[uoriim, 

5  et  experieutia.  Matrona  subiieit  ovum  Gallinae.  ApL^i"^  5pfriem:  Matrona 
an  non  est  stulta?  Coiiteret  jc.  Ipsa:  Ia§  mid)  jufriebctt,  uoii  edam,  post 
meusem  osteudam  tibi  pulliuu  et  fdjalen  unb  ilkf  jax  fol  biu  6l),  ba^  iä) 
unter  bie  §cnne  lege,  ein  ^ä)oä  e^er  legen.  Sic  videmus  experientiam.  Sic 
auff  bie  faften  ift§  ein  @t)  et  post  annum  legt  etjer  et  produoit  gallina.    Est 


5  Oiia  gallinaceu  r 

Dr]  10  banm.  £n  fpric^ft  tool  mit  bem  lliiinbc:  ^sä)  giciibe  an  ®ott  33ater,  3(11= 
medjtigen,  ©d;cpffer  §imel§  nnb  ber  firben,  5I6er  bu  gleu6ft§  ni{^t  bon  §ei:licn 
llnb  gibft  fein  ac^tung  auff  fein  ©efcfjepff  unb  luevtf.  Qh  cy  fd)on  gemein 
bing  ift  mit  bcm  ilirfc^baum  unb  jeiiidj  gefdjic^t,  fo  gefc^irf^t  e§  bod}  nidjt  on 
®otte§  Stxaiit,  ©cfd^epff   unb  Stümcc^tigfeit,  ba§  ßirfc^en  au§  cim  burrcn, 

15  tobten  Sicife  unb  ftirfd)6cume  auS  flcinen  tobten  fernen  erfur  Uiad)fen. 

©Ott  l)at  im  anfang  ber  ßreotur  gefprodien:  '@§  loffe  bie  @rbe  auff=  i.  wiofc  i,  n 
gef)en  ©raß  unb  ßraut,  ba§  fid;  bcfame,  llnb  fru(^tt)arc  S5eU.nnc,  ba  ein  jeglidjer 
nad^  feiner  3lrt  frudjt  trage  unb  fjabe  feinen  eigen  Samen  bei)  pn  fel6§  auff 
Grben'.    S)affclb  2Bort,  ba§  ber  ©djcpffcr  gefpro(^en  l)at,  bringet  bie  Äirfd)en 

20  erfur  aus  bem  biirren  9{ei^  llnb  bcn  itirfdjbaum  au§  ber  Heineu  ^icrne.  llnb 
geltet  ®otte§  (ireatur  unb  Sßerd  fo  gelüi§,  ba§  £cine§  qu§  feiner  2lrt  trit, 
©onbern  ein  igli(^§  tregt  ^vudjt  nad)  feiner  9trt.  Ser  .^irfc^baum  trit  nid)t 
au-j  feiner  3(rt,  er  loerbe  benn  in  ein  anbcr  3(rt  Dcrfe^t  unb  gepfropffet,  Sonft 
ge^ct»  oIIe§  fo  geloi§,  haS  e§  nic^t  feilet. 

25  3llfo  prebigt  un§  (3ott  teglic^  üon   ber  tobten  3luffcrftel)ung  llnb  l)at 

un§  fo  Oiel  (fjempel  nnb  ©rfarung  biefcS  9lrti(fel§  fürgefteHet,  liiie  lud 
Grcaturcn  finb,  fo  Inir  brauff  ad^tung  geben.  2Ba§  geft^ic^t  in  unfern 
§enfern?  SBotjcr  fomcn  .s^imet/  Enten,  (Senfe?  fiomen  fie  nid^t  ai\i-  tobtcm 
bing?    Ein  5Jtatroua  nimpt  (fijer,  2)iefelben  leget  fie  unter  ein  .s^ieune,  guten, 

30  &an§  etc.  fiompt  .§an§  ^>friem  unb  fprid;t:  Sßa^j  nimpftu  für,  bu  nerrifd;c§ 
SBeib,  ba§  bu  bie  .öenne,  ®an§  etc.  über  bie  ®t)er  fe^eft?  @ie  luer=  [331-  56| 
ben  bir  bie  (Sljer  ju  tretten  unb  jn  brcd)cn.  3ffe  öiel  tnegcr  bie  ®)er  mit 
beinen  Äinbern,  Sag  ift  bir  Diel  beffer,  benn  ba§  fie  ^utretten  unb  ,5ubrürf)en 
hjcrben.    SJein,  fprid}t  bie  ^Jtatrona,  2q§  tnidj  ju  f rieben,  3id)  tPil  fie  ni^jt 

35  effen,  'S:ü  bift  ein  ^larr  unb  tnciffcft  nidjt,  Uia§  id)  madje,  llbcr  t)ier,5et)en 
Sage,  llber  einen  5}tonb,  llbcr  fedja  äßodien  luil  idj  bir  bie  ©dualen  Don  ben 
Gljern  jeigen,  unb  foKen  bofür  in  bem  SJefte  filjen  junge  öiinlin,  ®nten,  iungc 
©enfiliu,  ®a  fol  mir  benn  ein  C?!)  lion  ben  6l)ern,  fo  ii^  j^t  unter  bie  §ennc 
lege,  ein  ganl;  ScfjodE  (fljer  legen. 

Sütf)ixS  mtxU.   \UK  28 


434  ^tebigtcn  beä  Sa^vc?  1544. 

1  woiei^'^'^^^"'"  ^^^'"  '^'"'^^t'ite  et  multiplieaiiiini\     Dicit  ad  gallinam  Deus:  fe|  bid§ 

oufi  bn»  {£•!)  itnb  Brüte  ein  Ijuuliu  brau»  et  post  aumim  jc.  Sic  domus, 
hortus,  ager  ift  öol  Sibel,   ha  @ot  per  siia  niiracula  in  bte  Qugeii   flopfft  et 

omnes  sensiis  hunc  articuliiin.     @1)  muä  fo  hJerben,  boS  tneber  3iicficii   taug 

nee  jutrinden  tottcr,    loeife,    sed  ein  jung  l^nnlin  freuest  ^erauS.     ^v'onne 

?o*.  0,  ifi. niiracula'.'      Christii.s    äUOü    cil)avit.      Augu8t[iuus:  Hoc    miraciiliini    de    5 


61435,  1  r>  panes  r 

I>rl  <Boiä)ä  fel)eii  tuir  in  bev  ©rfarung,  bae  e»  gcfd)id}t,  3»  "^ci^  Soften  finb 

c§  (St)er,  Umb  öftern  finb  e§  junge  ©enfc,  Siefeiben  legen  über  ein  ^ax  toiber 
(Sl)cr.  SBa§  tnadjt  bas?  Sa»  äGnrt  maiJit  e»,  bac-  Sott  bie  lucbeube  unb 
lebenbigc  Sfjier  im  SBaffer,   desgleichen  bic  lebenbigc  Sl)ier  auff  ßrbcn  unb  lo 

i.a)!oifi,s2bie  S>ogel  unter  beut  öimel  gefegnet  l^at  unb  gcfagt:  '6eib  frud^tbor  unb 
mef)ret  eud)  unb  erfüllet  ba»  äCmffer  unb  bic  (srbeif.  Saffclb  äöort  t^ut  e», 
S)a-3  (i)ott  3nr  .'gcric,  ©an»  etc.  gefagt  l)at:  8e^e  bid)  auff  bic  Gl)er  unb 
brüte  junge  §uner,  ©enfe  etc.  au§,  Unb  über  ein  ^^sar  legen  biefelben  .§uner, 
t%ife  etc.  tnibcr  6l)er.  m 

3llfo  ift  unfer  .'oaus,  .'poff,  5lrfer,  ©arten  unb  alle§  Hol  SBibcl,  S)a  ©ott 
burc^  feine  il^unbcrliicrd  nid)t  allein  prebiget,  Sonbcrn  audj  an  unfere  3lugeu 
Hopffet,  unfere  Sinne  rüret  unb  un»  gleid^  in§  |)er|  leuchtet,  fo  Inir»  l^aben 
lüollcn,  ?luff  ba»  mir  follen  auffmcrden  unb  iBürnenien,  Uiie  bicfer  3lrtidel 
üüu  bcr  tobten  'Jluffcrftctjung  in  ben  Greaturn  gcbilbet  unb  furgcmalet  ift.  20 
S)a§  @l)  mu§  fo  Ircrbeu,  i)a§  e§  tceber  ju  fieben  nodj  3U  braten,  Itcber  gu 
cffen  nod)  ju  triudcu  taug.  (?»  lierleurct  feine  föeftalt,  ba»  man  tocber  Sotter 
noc^  äßciffe§  barinne  uiitcrfd)cibcn  !an,  unb  aüi's,  Ina»  bariuncn  ift,  toirb  Spötter 
loei^  eben,  al§  inere  e»  faul,  Sennod;  !reui^t  au§  bcmfelben  6I),  tt)elc^»  feine 
©eftalt  tjcrlorcn  bat  unb  jn  nid)t»  mebr  taug,  ein  junge»,  lebenbigc»  .öunlin.  2.", 
|*-ö(.  (\-7)  3ft  baö  nic|t  tobten  anffcrlocdt?  .^"^a,  e»  ift  mebv  benn  tobten  auff= 
crlncdet,  Xenn  juüor  loar  e»  nodj  nic^t  fo  öiel  alB  ein  tob  .^un,  Sonbern  ein 
blo^  tn)  unb  ba3u  ein  foldj  @l),  lueld)»  leine  ©cftalt  eine»  Gl)c»  ntel)r  Ijattc, 
yhi  aber  toirb  nidjt  Uiibcr  ein  Hxj,  fonbern  ein  lebcnbig  .Söuit.  Sinb  ba» 
nid)t  eitel  ä'Junberlocrd  ©ottc»^  unb  gcl)ct  bod;  alle  äBclt  bal)in  uiib  adjtct  30 
fold)»  gar  nid}t. 

~si)^.6, iff.  Sa»  t^t)riftn»  mit  fnnff  Werften  brob  unb  jlncen  mfdjcn   fpcifet  funff 

taufent  lliann,  ift  ein  groC'  äLUinberlrcrd,  barubcr  man  fid)  bitlid;  Oertminbcrt. 
SBa§  ift  e§  aber  gegen  beut  äLUiubermerd,  ba§  ©ott  aCc  ^ax  mit  neixiem  i?orn, 
fo  er  load)fen  lefft  an§  ber  (yrbeii,  fpcifet  nid)t  ctlidjc  bunbert  taufent,  ©onbern  3s 
niel  taufent  mal  taufent,  Saä  ift:  2){cnfd;en  on  30!^  Sarumb  auc^  5.  ^luguftinu» 
fprid)t:    (iuotidiana   miraciila   Dei    non  facilitate,    sed  a.ssiduitate  viluerunt.* 


')  Migne,  J'alr.  lal.  S'>,  r593. 


9lt.  16  [25.  Wat].  435 

R]  panib[iis  quid  est  ad  hoc,  quod  quotannis  totum  mundum  cibat  ntit  nehJeit 
lotn?  Aiidivi  ex  p[atre  meo,  quod  plures  homines  in  mundo  quam  manipuli 
in  agris  oranib[us.^  Certe  homo  ut  niinimura  ein  jc^effcl,  3,  4.  Uiide 
frunieutum?     Sunt  niiracula,  quae  nemo  inci'cEet.     Non  minmi,   quod  niulier 

s  ttegt  Son?  Unde?  gtn  Blutströpfflin.  Et  ex  hoc  fol  luevben  5(poftcI, 
Paul[us,  PetLrus,  D.  Martinu-;.  Scd  sumus  ^^awv  ^Pfriemen,  (filt  niater- 
familias  jol  \ii)  fd)ier  311  tob  lounbcrn,   quod  uBcr  4  ixio(^en  forB  §imner, 


5  Homo  ex  gutta  sanguinis  ?• 

M  So  mich  Tisch:  (Förstern,  u,  Binds.)  1,  r24. 

BrlSotteS  Sl^unberluertf,  fo  tcglid^  gefc^cljen,  Serben  gering  gcai^^tct,  %6)i  be§= 
f)al6en,  'i>a'^  fic   fo  leicf^t  teeren,   Sonbcrn  bu§  fie  jo  ftet   unb  on  unterlaS 

10  gefdjeljcn.  S)a§  ®ott  bie  SBett  regieret  nnb  bie  (h'eatnrn  er()elt,  bc§  2ßnnber= 
hjertf»  finb  bie  Seute  getoonet,  Unb  Jocil  e§  teglic^  im  fi^toang  get)et,  \o  fc^einetä 
gering,  nnb  odjtetS  niemanb  loerb  fein,  ba§  er  brciuff  ntcrcfe  nnb  eS  fnr  @otte§ 
SBnnberiuerct  fjolte,  oB  e«  fcf^on  ein  groffcr  äßunberlnerd  ift,  bcnn  bü§ 
g^riftuä  mit  fünff  JBrob  fimff  taufent  ^Kann  gefpeifet  llnb  au-S  äßaffer  Sßein  3"^  e-j^i  ff- 

15  gemacht  Ijat. 

^^c^  {)q6  offt  tion  meinem  licBen  ffiat  er  gebort,  ba§  er  fagt:  @r  ^ette  e§ 
bon  feinen  @Ucrn,  meinen  35oveltern,  geljort,  S)a§  biel  me'^r  menfc^en  toeren 
Quff  ßrben,  bie  ha  effen,  benn  ©arBen  tion  aöen  Gdern  in  ber  ganzen  Sßelt 
jerlic^  eingefamlet  toerben  modjten.    9{n  Jan  fid)  !ein  ftartfcr,  gcfnnber  menfcf) 

20  tion  einer  ©orBen  ba§  ^ar  uBer  erfjalten,  ©onbern  ein  5Jlcnfc^  ntn§  jerlic^ 
brel)  ober  öier  S(^effel  auff§  toenigft  IjaBcn.  5}lnrfjc  nu  bie  recfjnung,  @o 
liiirftu  Befinben,  ba§  me{)r  Srob  jerlic^  inirb  geffen,  bcnn  fiorn  öon  allem 
?lcEer  jcrli(^  eingcfc^nitten  nnb  gefamlet  tnirb.  f9?(.  gs]  Sßoljer  !ömpt  nu  fo 
öiel  S3rob '?   5Rnftn  nidjt  {)ic  feIB§  Be!ennen  nnb  fagen :  @§  ift  ©otte»  2Bunber= 

25  loerd,  ber  fegenet  unb  mef)rct  ba§  fi'orn  nuff  bem  Slcter,  3n  ber  Si^ehiren, 
S)q§  *J[llecl  im  ftaften,  3)a»  S3rob  auff  bem  %\\i),  5lBer  toenig  finb,  bie  barouff 
ncfjtung  geBen  nnb  merclen,  boy  e§  ®otte§  SBunberloerä  fein. 

©cige  mir,  ,3ft  e§  nirfjt  ein  gro§  SBunbcrtecrtf  ber  ?niniec^tig!eit  (Sottet? 
@in  SOeib  empfetjct,  trcget,  geBieret  einen  ©on,   S^erfelB  Ijat  Seid  nnb  ©eel, 

30  hJec^fet,  hjirb  ftarcf  unb  gro§,  ftet)et,  ge'^et,  leBet  unb  JoeBet,  (^ragcftu,  Sßorans 
fold^er  Son  fomc?  ©0  faget  bie  ä^ernunfft,  (friuiel)!unft,  ßrfnrung,  S)e§= 
gleichen  aucfj  ©ottc§  äßort:  SiefeS  ©ons  erfter  anfang  felj  ein  SSIutgtropfflin, 
aßie  gc^et  nu  baS  ju,  S)a§  au»  einem  Heinen  3?lnt§tr6).ifflin  fol  lucrben 
folcf^er  (eBcnbiger,  Oernnnfftiger  ''JJlenfc^,  fo  groffer  ^erfon  unb  Senge,  fo  frf;arffe§ 

35  S3erftanbe§,  fo  reicher  ©inne?  ©.  ^^ctrn§,  ^^anln§,  2tugnftiun3,  '.}(mBrofiu§, 
So'^anneS  ^ufg,  "s^  Soctor  ':)JJartinn§,  2ßorang  finb  bicfc  alle  lüorben'?  '^\i 
nid^t  \x  ctfter  anfang  ein  S8lut§tropffe'?  ^(Ber  loir  finb  .§an§  ^Pfriemen,  bie 
ni(j^t§  öerfte^en  norf;  mercfen  UuiKcn. 

28* 


436  ^tcbtgtcn  bc§  3a'f)reä  1544. 

R]  ®en§  t)at.  Mater,  gallina  iiiliil  facit  quam  administrat  calorem.  Sic  nascuiitiir 
pisces  et  terra  nasceiitia.  (fs  tompt  oEcä  aila  tobteiu  bilig.  Gl)  tob,  Hutä^ 
tropff  tob.  Terra  producit  arhores,  aqua  pisces,  avcs.  Cum  ergo  liaee 
exempla  habemus,  quod  omuia  fecit  ex  nihilo.  Coelum  et  terra  für  GOOO 
jaicil   ni(^t§  gclueft  nee  Angeli.     Xou  liabuit   seinen,    unde   faeeret?      Semen     5 

Dl]  Gilt  §au§miitter  folt  [läj  f($iev  311  tob  bariilicr  öertüunbcni,  Uu'iiu  fic  c§ 

ref^t  Bebenden  toolt,  §eut  l)nt  fie  ein  IRaiibel  Gtjcr,  bicfelljen  leget  fic  unter 
eine  .öeniie,  GiauS  etc.  llter  üicv,  fetfjS  lüui^en  Ijat  fie  ein  ßott)  öüüer  junger 
§uncr  unb  OJenfe,  biejclbcn  cjien,  trinken,  toacf;icn  unb  tnerben  groä.  2i>ol]cr 
fomen  fie?  S)ie  Gijer  tt)un  fiel}  aufi  ju  feiner  seit,  S)a  filmen  bic  §ünlin,  10 
@en?lin  jnne,  !uc!cn  crfür  mit  bcm  5d)neHin,  Biä  fie  enblid;  gar  erfur  hiedjen. 
Sie  -^Jiuttcr,  bie  alte  §eniie,  bic  ©an«  tf)ut  nirf^to  I)ic3u,  benu  ba§  fie  nljer 
bcn  Gljern  filjet  nnb  biefcI6en  »Dermet.  2t6er  ©otteS  SlCtneu^tigteit  ift  e§,  fo 
bay  fdjaffct,  ba§  au§  ben  Gl)crn  junge  ■'öiuicr  unb  Senfe  loerben. 

•itlfo  I)cU  fid;§  and)  mit  ben  Q'fcfjcn  im  iiL^affcr  unb  mit  nliem  ©eloedjö,  15 
fo  nu»  ber  Grben  liiedjfet.  Si^orauS  lücrben  bie  5'?'^}'!'?  SO'-"  fi^ftc;  anfang 
ift  bat'  Öielcid),  |»L  t^ij  fo  im  äL^affcr  fd^luimmet,  3lu§  bemfclbcn  iuerben  burd) 
©otteS  2i^ort  unb  ?llmed}tigfeit  Äiarpffen,  33armcn,  .^ed^te  unb  allerlei)  5ifd)e, 
baä  e§  babon  im  Inaffer  liiimmelt.  Gin  Gidjen,  S5ud)cn,  gi^c^tcn  23alom  lned)fct 
au§  ber  Grben  ctlid)  .Ütaffter  bid  unb  üicl  Gücn  t)0(^,  äöa»  ift  jr  crftcr  anfang?  20 
Grbe  unb  SBaffcr,  Sie  iiyurl^el  ,3cud)t  an  fid)  au§  ber  Grben  jren  Sofft  unb 
geud)te,  Scnfelbcn  treibt  fie  über  fid)  mit  aller  mad)t,  ba§  ber  Satmn  bation 
gro^,  bid  unb  lang  iuirb  etc. 

3ln  bcnfelben  Greaturcn  fit)et  man,  Iner  nur  brauff  merden  luil,  eitel 
Gjempcl  bcä  5lrtidel5  Hon  ber  tobten  9lufferftc()uug.  Senn  alleS  fompt  erfur  25 
ou§  lauter  tobtcm  bing,  Sie  ^ifd^c,  fo  im  äßaffer  loimmeln,  Sic  Seume,  fo 
im  Sl^albe  fte[)en  unb  grünen,  Sic^?enfd)cn  unb  Sl)ier,  fo  auff  Grben  tueBeln. 
Senn  ba^  ©eleid),  au^  Uicld)em  bie  [s'ifdjc  luerben,  Ser  Safft,  ben  bic  äCnirl^el 
an  fid)  jcudjt  auu  ber  Grben,  Sic  Gl)er,  au»  lneld)en  .^uncr  unb  ©cnfe  erfur 
lried)eii,  Ser  Sb'lutötrobff,  au3  lücld)cm  ber  9Jienfd)  Inirb  anfenglid),  äBa«  ift§  m 
onbcrä  bcnn  lauter  tob  bing?  Sennod)  luerben  (ebeubigc  Greaturn  barauS, 
Slsag  mad)t  ha^"^'  ®otte§  2l[Imed)tigfcit  unb  äßort,  Sa§  ber  cluige,  3Illmcc^tige 
1. woki, 2"Sd)cpffer  gefprod)eu  l)at  ©cue.  1.  'G»  errege  fid)  baä  Sßaffer  mit  Inebcn» 
bcn  unb  Icbcnbigcn  S()iercn    Unb  mit  ©ebogcl,    ha§  auff  Grben 

sB.siunter   ber   ^eftc   be»   •Söiinelc-   fleuget.'     3itcm:    'Sie   Grbe   Bringe  35 
erfur    lebcnbige    5lt)icr,    ein    jcglid)»    nad)    feiner    2lrt,    S>icl^c, 
©eluurin   unb   S()ier   auff  Grben,   ein   icglid)§   nad^  feiner  ?lrt.' 

a!.28;3tcm  üoii  ilienf d)en:    '©eib    frud)tbar  unb   mel)rct    eud)   unb  füllet 
bie  Grben\    Sold)  äßort  unb  ''X[Inied)tigleit  @otte§  tl)ut  c§. 

äi>eil  loir  1111  fo  Diel  Grcmpel  I)abcn  an  aKen  Greaturn,  liield)e  aüefampt  40 
jeugen,  Suv  ©ott  alte  bing  au»  nid)tö  gefd;affen,   Sag  ift:  au»  bcm  %oW 


y 


9h.  10  [25.  9J!ni|.  437 

K]  fecit  ex  nihilo,  Inav  eilt  vol)  faiTieu.  Tu,  coeluiii,  Terra,  A(|ua,  da  lias  et 
illas  Creaturas.  Sic  postea  ad  bestias  et  homines :  'Crescite'.  Anue  secuudmu 
lianc  scientiam  posset  resuscitare  mortiios?  Est  omnipotens  Agricola  imb 
Icfft  nxic^'3  feigen  an  aUcit  tliieren,  frugib|ns  jc.    ©icrfien,  ftcrtcu  bar)in  unb 

s  hjerbcn  Befdjorreti  imb  5cgra6en.    Non  folt  §Lan§  5pfiicm  fein  unb  dicere: 

Pi]  erf ur  gebracht  [a?l.  &  ij]  fjat,  unb  noc^  {jeutigS  togS  bie  (Jrcatuvn  au§  bem  Sob 
crfur  Bringt,  ©0  foKen  loir  unfern  ©lauten  öon  biefcm  9frticM,  2)ay  bic 
Siebten  lucrben  anfferftcf)cn,  ftertfen,  ouff  ba§  itiir  feinen  jtneiffel  baran  fiaBcn, 
©onbern  gclui»  gteuBen,  unfcr  2ei6,  löcnn  er  in  bie  6rbcn  toerfc^orrcn  unb 

10  ficgraBen  tft,  toerbe  ju  feiner  jett  tüiber  erfnr  !omen  unb  leBeubig  lücrben. 

ainiS  finb  §intet  unb  6'rben,  Sl)ier,  5JJenfc§cn,  (?ngcl  unb  alle 
(^reaturn  geiüejen  lior  fcdjS  tanfent  jarcn?  9iic§t§.  @ott  ober  f)ot  fie  bnrc^ 
fein  aOort  unb  Slßmecfjtigfeit  erfür  gebrodit  unb  gefi^affen,  (?r  Ijat  feinen 
©amen  gefjobt,  barauS  er  fic  modlet,  ®r  fi^affct  ben  ©amen  au§  Wxä)t^,  Unb 

15  nua  bcmfelBen  mattet  er  l^fimd  unb  Srben  unb  nlle§,  lt)a§  briuneu  ift.  6§ 
lüar  ein  rof)  ©amen,  Iveldjen  ©ott  ^u  crft  fi^ftffft  aus  nic[;t§,  äBie  5}lofe 
f|)ritf;t:  'Sie  (?rbe  Umr  luüft  unb  leer'.  5lu§  bemfelben  ©amen  Bringet  ®ott 
erfur  §imcl  unb  @rbcn.  5)arnac^  fpridjt  er  ju  bem  §tmel:  S)u  §imet,  gib 
Sicdjter,  ©onn,  Wwnh,  ©teru,  ba§  fie  fc^cineu  auff  ©rben.    Unb  ju  ber  (Srben 

20  fprid^t  er:  Su  @rbe,  Sa§  auffgefjen  &xa^  unb  ^^raut,  ba§  fid)  befame,  Unb 
frucfjtbare  SSelnme,  ba  ein  jeglidjer  uad)  feiner  3{rt  frud}t  trage.  !;^stem ,  S)u 
Grbe,  bringe  erfür  (ebenbige  2f)ier,  ein  jegliches  nacf}  feiner  9(rt,  a3icf)e, 
©ettinrm  unb  S^^ier  auff  @rben,  ein  jegli(f)§  nac^  feiner  9[rt.  Unb  ^um 
Sßaffcr   fpric^t   er:    DaS  äBaffer  errege    fid)   mit    loebenben    unb   lebenbigeu 

2s  2I)ieren  unb  mit  ©eöiiget,  ba§  auff  (irben  unter  bem  §imel  ficuget.    Sarnad; 

fprtd^t  er  Iretter  ju  ben  i5^if($cn:  ©eib  frud;tbar  unb  me'^ret  eurfj  unb  erfüllet 

ba§  Sßaffcr  im  5)lcer,  Unb  ba§  ©eUogel  mebve  fid;  auff  ©rben.    Unb  ]n  ben 

5}Jenfdjen  fpric^t  er:  ©eib  frudjtbar  unb  meljret  eud)  unb  fußet  bie  (Srbeu  etc. 

SBeil  nu  Sott   burdj  fein  äßort  unb  Mmec^tigfeit  .sjimel  unb  @rben 

30  nub  nüe  (^reaturn  au§  nid)t§  gefc^affen,  S)a§  ift:  aU'3  bem 'Job  erfür  gebrad^t 
t)nt  unb  nod)  teglid)  au§  bem  Sobe  erfür  bringet,  ©olt  er  nidjt  und)  berfclben 
feiner  ^unft,  SaS  fsBi.Wiij]  ift:  burt^  fein  frefftige§  äl^ort  unb  «ottlidje  %\i-- 
medjtigteit  bie  lobten  onfferloed'en  fönncn?  ^ä)  meine  ja,  @r  ift  ein  31E= 
medjtiger  ?lclerman,    SIBaS  er  bnlnet,    feet,  pflanljet,  ba§  ift  nnlierloreu.    6r 

35  lefft  un§  feine  Äunft  unb  ''.Jlllmedjtigfcit,  baS  er  bie  S^obten  aufferlnectcu  Inerbe 
unb  fonne,  fefjen  an  allen  S^^ieren  auff  Garben,  an  ben  J^rürfjten  auff  bem 
Slcfer  unb  an  aßen  (Kreaturen. 

2)arumb  tuenn  tuir  trauet  tuerbcu,  feudjteu,  bal)in  ftcrbeu,  in  bic  (&xbi 
berfdjorren  unb  begroben  Itierbcu,  foßeu  luir  nicfjt  grobe,  unüerftcnbige  ^JJorreu 

4t)  nod)  finge  .Raufen  ^Pfriemen  fein  uiib  fogen:  5Gie  Uierben  bie  tobten  anfferftef)en? 
äßic  ift  c§  müglic^,  bo§  ouä  bem  tobten  2cibe,  ber  in  ber  ßrbcn  Derfaulet  unb 


. 'JJioicl 


438  $rebiglen  be§  ^ai)XM  1544. 

KJquomodo?  @1),  vade  in  garten  et  interroga,  quomodo  possibile  ex  tobten 
cuglin  load}fen'?  2lu  ort  nnb  fd^oner  ut  infra.  Est  terrestre  corpus  et  fiet 
coelestc.  Sieiit  grauiim  ift  äurecfjncu  corpus  terrenum  gegen  beni  ^alm  mit 
bent  forn.  Sic  longe  pulchriores  erimus,  ubi  exuerimus  corpus  terrenuni, 
non  cdenius,  sudabinius  jc.  sed  vivemus  iu  Dco  iuaeternum  et  JJIuf)en  corpus 
fcf}onev  benn  3lofen,  et  tameu  nir^t  aufjtüirfft,  uon  erit  amplius  mala  con- 
scieutia,  Resurrcctio  ift  uBerloeifet  buirf)  ©arten,  t)i^e,  eigen  leiB  unb  leBcn. 
C^ui  non   vult   credere,  maneat  ,S5L0n§   ^jfriem.     Quidam   quacrit,   ubi  Deus 


314  mit  bem  über  (et)         81439,  1  Geue:  ca:  25  pa:  4  b.' 


IberiDcfet,  etloa§  loerbe?  ©onbern  jagen:  ßieber  §an§  ^Pfriem,  @et)e  in  ©arten 
unb  frage  ben  ßirfii)6auni  barumb,  lüie  e§  ntüglid}  fet),  ba§  au§  einem  biirren,  lo 
tobten  ^''-''^iglin  iDcrfjfet  ein  (fugelin,  nnb  nu§  bcmfelScn  Gnglin  iDodjfen 
i'^irjifjen?  ©elje  inS  §ans  nnb  frage  bie  DJiatrona  barumb,  )üie  e§  muglic^ 
fe^,  S)a§  au§  ben  tobten  6i)ern,  fo  fie  unter  bie  §enne  legt,  Icbenbigc  |)iinlin 
loerben?  Senn  tueil  @ott  folcl)-?  f^ut  mit  ben  fiirfdf;en,  §unlin  etc.  ©olteftu 
nic^t  ©Ott  bie  Gl)re  geben,  has,  loenn  er  fi^on  ben  äßinter  fomen  Icfft  über  n 
biä),  bic^  fterben  unb  in  bie  (ärbe  berfdfiarrcn,  er  gleidjlool  auff  ben  ©ommer 
bic^  au§  ber  (5rben  lüiber  crfur  bringen  nnb  üon  ben  tobten  auffcrtuedcn  loerbe? 

3)er  Seit,  fo  in  bie  6rbe  ticrfdjorrcn  loirb,  ift  nii^t  ber  Seib,  ber  Inerben 
fol,  6r  ift  Inol  berfelben  5iatur  unb  9lrt,  216er  biet  fc^oner  unb  tjcrrlictjer. 
Senn  e§  Juirb  gcfeet  ein  tobter,  nerUietjUi^er  ßeib,  Unb  Inirb  auffcrfteljen  ein  20 
Sebenbigev,  unöerUicpirtjer  ßeib.  (J-J  Inirb  gefeet  in  S(^anbc  nnb  llnefjre,  Unb 
Irirb  auffetftef)en  in  6f)re  unb  §crrlig!eit.  @§  loirb  gefeet  ein  fc^iüarfjcr, 
nnlrefftiger  ßeib,  Unb  loirb  anfferfte'^en  ein  ftarcter,  !refftiger  £ei6.  6§  lüirb 
gefeet  ein  natnrlid^er  Seit,  unb  loirb  aufferftcl)cn  ein  gciftlic^cr  Seib.  (?§  loirb 
gefeet  ein  jrbifc^cr  t'eib,  Unb  loirb  [4M  ^iiiij]  auficrfteljen  ein  •'gimlifcf^er  l'eib.  25 
®leic§  lüie  ha^  ßorn,  fo  in  bie  (Srbe  gefeet  Inirb,  ju  redjnen  ift  ein  ^vvbifrfjer 
Seib  gegen  bem  ^orn,  fo  an§  ber  Gvbcn  loecf;fet  mit  bem  .Sjalm  unb  mit  ber 
OoHen  (SI)ern,  £)enn  e§  ift  fc^oner,  lieblicher  unb  fjerrlic^er.  2Ilfo  tocrben  mir 
and)  in  ber  3lufferfte^ung  Diel  fcf;oner  fein,  loenn  luir  biefen  oerloe^Uc^en, 
fterblid)cn  Seib  an§3ief)en  unb  einen  unoerloefjlic^en,  nnftcrblic^en  Seib  an^iefjcn  30 
loerben.  2tl§  benn  loerbcn  mir  nid)t  mci)r  Gffcn,  S^rinden,  Cvibciten,  Sc^loil^en, 
.sjungcr,  Surft,  Ungcmac^  leiben,  Sonbern  loerben  leben  in  ©ott  cloiglid&, 
Unb  unfer  Seib  loirb  blül)en  oiel  fc^bncr  loeber  bie  -Kofen,  ilUrb  nit^t  metjr 
beloen,  auSloerffen  etc.  Sonbern  eloig  gefunb  nnb  frifd;  unb  on  aüe  Sunbe 
unb  bbfe  l'uft  fein.  35 

2tIfo  ift  biefer  2lrtirfcl  Uon  ber  tobten  Stufferftetjung  geloaItigU(^  erloeifet 
burd)  ba§  forn  auff  bem  f^elbe,  burd)  ben  .^Itrfdybaum  unb  anbere  93elome  int 
©arten,  S)urdj  bie  (}ifdjc  im  Sßajjer,  ®urc^  bie  35ogel  unb  Sf)ier  auff  Srben 


9Jr.  16  [25.  Wai].  439 

R]  possit  accipere  igaem  in  ext[remo  die,  ut  miiudum  inceudat?  Itom  rjiumdo 
rcdfjt  Hi^  unb  bonnev  gi6t?  Dicit  ignem  in  aere,  qui  gvofjer  (|uam  mundi 
igiiis.  Talem  ,ÖLail§  5pfriem  nt  liic,  qui  quaeinnt,  iibi  corpus.  Plinius,  ubi 
audiunt  praedicari  de   resur[rectione  mort[uorum,   oflPensi.     Ubi  os,   aures?i 

5  5lfirt,  Gentiles  sie  loquuntur.  Sic  isti  fueruut  Sadducaei,  Hannas  et  Caiplias 
gubernatores,  bte  l^telten  bafur,  quod  resurrectio  talis.  In  ea  fide,  bai'in 
§[nn»  Spfrient,  ut  hodie  Cardinal[os  papae.  Ceite  debuissent  credere  prophetis. 
Sed  contraiium  docebant  alios.     Ideo  non  mirum,  quod  papa  et  Caid[iualcs 

4  über  audiunt  steht  audiuit  «j) 

')    Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  lü,  663,  33;  Bd.  34 ',  273,  3. 

?ii  Unb  cnblid)  burcf)  iinier  eigen  Seib  nnb  Seben,  SBer  e§  ni(f}t  glcuOen  unl,  bei 

10  fare  jmntev  i)\n  unb  bleibe  ein  grober  9iarr  unb  §an§  5pfrtem.  &V\d)c  bi)pn= 
tieren  unb  fragen,  äBo  unfer  .^"»GSJSJ  Sott  fo  biet  gelnrS  ncntcn  iuevbe  nnt 
^üngften  tage,  bos  er  bie  SBelt  bnrc^-5  getor  richte  ^  ;stem,  Sßenn  @ott  fonft 
SSIt^  unb  Sonner  geic^el)en  Icft,  bifputieren  fie  baruber  nnb  geben  für,  3in 
ber  Sufft  fei)  ein  ^^elucr,  ba§  fei)  groffer  benn  bie  3."i>elt  etc.    S^afier  !omc  i-^ftl; 

15  unb  Sonner.  ©inb  ba-3  nic^t  grobe  Tölpel  unb  unOerftenbige  -JJarren,  ob  fie 
fd^on  fic^  büncfen  laffen  fe^r  fhig  fein?  (ahm  fold^e  Dkrren  finb  aiid),  üoit 
benen  liie  ©.  ipaulnv  fogt,  bie  ba  fragen:  'äßie  luerben  bie  S^obten  aufferftet)en? 
Unb  mit  itieli^erlel)  ßeibe  inerben  fie  fomen?' 

5ptimu?<  ift  auä)  ein  foldjer  fluger  5tarr,  ba  er  fjat  Igoren  prebigen  Hon 

20  ber  tobten  3lufferftet)ung,  ftofft  unb  ergcrt  er  ftc^  baran  unb  fpridjt :  ©o  unfer 
tobter  ßeib,  toelcfjer  ju  pu(üer  Pcrbranb  ioirb  [an.  &  »J  ober  in  ber  drben  Uer= 
faulet,  loiber  an§  bem  Staub  unb  (irben  aufferfte()en  fol,  2ßo  U)il  er  Wcljor, 
föefit^t,  ä>ernunfft  unb  9}erftanb  nemen?  Ober  fo  er  ©et)6r,  OJeftdjt,  Sjcr- 
unnfft  etc.  f)at,  Söo^u  Joi(  er  bcrfelben  braurf)en?    So  er  aber  ber  feines  l)at, 

25  loa»  lüit  e§  für  ein  äöcfcn  nnb  Sebcn  fein"?  Ä^o  tuollen  fie  ailefampt  ^Kaltim, 
.<!)erberge  unb  Sßommg  t)aben,  fo  fie  bon  ben  tobten  aufferfteben  foEen?  Unb 
frfjlenft  cnblid),  C^g  fet)  lauter  tinbifd)  ^larrtoerd  unb  eitet  faul  0jetirf)t  ber 
etenbeu,  fteröticfjcu  meufi^cn,  bie  ha  gern  lüolten  jmerbar  leben  unb  niuiernietjr 
aufft)üten,  tncld)»  boc^  nnmuglid)  fei),   fintemal  fein  unterfc^eib  fei)  jlüifc^en 

30  bem  £)bem  einc§  5){enfc^en  unb  unucmiinfftigen  3;l)iere§. 

U>on  bem  Spiinio  ift  ibläyi  fein  luuuber,  fintemal  er  ein  .soeibc  ift  unb 
fein  @otte§  Sl5ort  not^  beilige  Sc^rifft  I)at.  Senn  ein  .'öeibe,  ber  ®otte§  äl^ort 
unb  bie  ®d)rifft  nic^t  l)at,  fan  nirfjt  anber§  galten  unb  rebcn.  S.5on  beu 
.§ol)enprieftern  aber  unb  Sabuceern   im  ^i'^ifcficn  öolrf,   öon  .sjannaS  unb 

36  6aipt)ag,  loar  c§  Ujunber,  Senn  biefelben  l)atten  föotte»  Sßort  unb  bie  l)cilige 
6c^rifft  unb  luaren  bie  öbetften  ^tegeutcn  unb  .'peubter  im  )8oid  ®otte§,  Sennod) 
»oarcn  fie  rechte  .^lanS  Spfrtcmen  unb  ftacfcn  in  fold)em  Salüglauben,  ba§  fie 
bon  ber  tobten  3lnfferfte|ung  gar  nid)t§  f)ielten,  &U'id)  toie  ()entig§  tagB  6ai= 


440      '  5Ptcbigtcn  be§  So^tcS  1544. 

R]  habent  taleiu  fidem  et  finb  .^[an§  $pfriemcn,  la§  un§  gelb  ncmen,  nt  regieren. 
Cum  erlctt,  ha^  unfcr  '^oc^fter  Ijeutter  üJei,  ut  se  vocant,  quod  finb  in  bcr 
pI)arLifaer,  ©ab[bucaer,  fe^en,  optenms  diem  extremum  uon  diu  abfore.  Sicut 
Christus  veuit  tempore  istorum  Sad[ducaeorum.  Ipse  non  credunt  tautum 
quam  vacca  et   poreus,    et   tarnen   nos    excommunicant.     S^ic   f)eilige  (Sd^rifft     s 

leuc^t  ^erfur.   3i<^  ^offe,  Inir  trollen  bcn  lieben  §69t9hi  fc^ier  feljen,  et  d[icet: 
l^erfnr;  Sluff,  ©ott  gebe,  ha^  ic^§  noi^  fol  erleben.    Haetemis  de  articulo 

Pijbinele,   $8iitf;one   unb  ber  SiH'ft  mit  feinem  ganljen  .söoffgefinb  in  foId)em 
©Qliiglankm  fteden. 

SiEid)  I)etten  bie  .f)oIiepricfter  unb  ©obucecr  5Jtofi  unb  ben  5propT)ctcn  lo 
gleuben  füllen,  loeil  fie  biefelben  auff  olle  Sabtmtfjer  tage  Infen  in  jren  Scfjnicn, 
M'er  fie  üerftnnben  tueber  ^Jfofen  mä)  bie  ^rop^eten,  SBie  6()riftu§  folc^s  jncn 

TOotiii.  22,29  auff rncEt  5Jiattt).  22.  Sereten  unb  prebigten  büju  lüiber  biefen  3(rtirfel  6ffent= 
lid),  SBaren  erfoffen  im  ®eili  unb  2Bo[(uft  biefe»  8e6en§,  ©leid)  line  ^apft, 
ßarbinele,  5*if(^offe  auff  (Mb  unb  ©nt,  .'oerrfrfiafft  unb  (Selualt  fe()en  unb  « 
fpred^cn:  l'affet  uu§  @elb  unb  ©eloatt  nemcn,  groffe  öerrn  fein,  regieren  unb 
im  foufe  leticn,  ÜBenn  Itnr  tob  fein,  fo  Inirb  [s:*i.®(;1  nii^tS  mef)r  brau».  Da§ 
finb  redete  (ypicurer  unb  ©ein,  bie  r)a('en  lueber  gu^-'Äjt  für  bem  S^obe  norf) 
Hoffnung  auff  iia^  elüige  Seben.  Sßarumfc  folten  loir  un§  fnrd^ten,  fagen  fie, 
Dbcr  toaS  folten  Inir  Troffen,  SBeil  fein  t'eben  not^  biefem  S?e'6en  ift?  20 

äl^olan,  £a§  geljen,  (?§  get)et  rerf;t,  \mc  e»  gefjen  fol.  6ott  fei)  fiob  unb 
Sancf,  ba§  ttiir  bie  jeit  erlebet  ^aben.  2)enn  tneil  unfere  f)0(^ften  .^eupter  be§ 
6t|riftIidK"  ©laubeng,  SÖie  fid)  ber  23apft  mit  ben  feinen  nennet,  in  ber 
.'Tjorjcnpricfter  unb  Sabbuceer  fuf3ftopffen  getretteu  finb  unb  toeber  ^lufferfteljung 
nod;  (Sngel  nod)  Seift  uod;  (Sott,  Saä  ift:  gor  nic^t»  gleuben,  ©0  inirb,  ob  25 
©Ott  tv'ü,  ber  Siinsfte  tag  nirfjt  ferne  fein.  S)enn  gleid)  tnie  (5!f)riftn§  in  feiner 
crften  ^i'^mifft  tonten  ift  jur  jeit  ber  Jin^ifd^en  Sabbuceer,  Stlfo  iutrb  er  in 
feiner  anbern  3ii^unftt  tomen  ^ur  jeit  ber  (5!()riftlid)en,  Q\^)  Ijette  fdiier  gefogt: 
nntf;riftliif)en  oobbuceer,  ©ie  gleuben  fo  tjiel  ola  ein  ßue  unb  ©c^toein  gleubet, 
unb  tüddcn  bod)  ber  .*^ird)en  s^eubter  unb  be§  ©loubenS  ^Jteifter  fein  unb  t)er=  30. 
bammen  niifer  ©naitgelium  unb  tfjun  iiitä  in  ben  Söonn. 

2.-45cuü,i9  £a§  fie  mad^en,  fjinfterni§  !^flt  fie  umbgeben,  S)od§  fdjcinet  ba§  Siecht 

in  betn  tiindeln  ort,  ©clig  ift,  ber  borauff  achtet,  Ser  Zaa,  toirb  bolb 
onbredjen  unb  bcr  5Rorgenftcrn  auffge()en,  £)ie  Ijeilige  ©djrifft  leudjtct  erfi'ir, 
3d;  l)offe,  »ütr  loollen  ben  lieben  .§(,?9{9i5J  anc^  fd;ier  ein  mal  feben  fomen  in  35 
ben  äßoldcn  be§  .C^iinely,  ba§  er  feine  ©timme  ()6ren  laffe:  '^luff,  3litff,  bie  jr 
uitter  ber  6rbeu  ligt,  .ßorapt  erfiir,  ©tel)et  ouff  oon  ben  tobten,  llnfer  lieber 
©Ott  gebe,  bo»  \ä)5  nod}  erleben  möge,  3tmen. 

Senn  uufer  lieber  §6rr  3^efu§  (?l)riftu§  mu§  c§  bod;  tl)un  mit  feiitem 
3{eid),  fonft  ift  e§  nerlorcn,  6r  ifts,  ber  tior  öimel  unb  ßrben  gelneft  nitb  bic=  jo 
felben  gemacht  Ijot   unb   fie  aiidj  loibernmb  enbcrn  uitb  oerneluen  loirb,  6r 


9ir.  17  [1.  3imi].  441 

R]  resurLrectiouis  uostrae.     Mutabis  eos,  psal[nios.    S)u  hjivft  hi§  alt  tüefcil  beB  Vi- 102. 27 
lefien  laffen  öevolten  unb  Beffcr  mad^en.     Ideo  orandum,  ut  vcniat  ext[i'eraiis 
dies.     Cogitate  vos  non  friistra  orare. 

Pr]  Joirb  ba^  alt  Sfficfen  btefeS  Cclicn?  öerolten  laffen  unb  aÜcS  Beffev  niadjcn,  Sßic 
5  S^oöib  im  111.  ^pfnlm  fngt:  |aBl.  ®7|  '£)einc  ^^saxe  tocreu  für  unb  für, ■•Ui- 102, 251 
S)u  l^aft  borlötn  bic  (Srbe  gegrünbet,  Unb  bte  |)tmel  ftnb  bciner 
§enbe  Sßerö.  <5ie  »Derben  Hergeben,  ?(Bcr  bu  BletBeft.  ©te  iDerbcn 
alle  neralten  Inie  ein  ©cluanb.  ©ic  lucrben  ocrtuanbelt  lüic  ein 
i?lcib,  lüenn  bu  fie  Hcrtoanbeln  iütrft.'  2)arumB  foKen  loir  bitten,  ba§ 
in  fein  9{eic§  unb  ber  Sungftc  tag  balb  !ome,  Slmen. 


17.  1.  Sunt  1544. 

^rcbißt  om  ^fingfttng,  nfld)nnttag§. 

U]  IN  DIE  PEXTECOSTES     A  prandio     l.Iunij. 

Aiul[iviimis,  quid  sit  Spiritus  s[anctus,  quod  opus  gerat  cum  patrc  et 
filio.  6§  ift  ein  gro§  feft.  2Bir  '^a6en  ciuig  bran  3uprebigen.  lam  tractabo 
historiaiu.     Oportet  Christiani  sciant,  quid  factum  hodierna  die  Ieros[olyaiis, 

15  (juo  cepit  Spiritus  s[anctus  sese  patefacere.    'Et  induemini  virtute  ex  aito',?"'- 2^. « 
supra.      Ideo    quisque    diligenter    debet    audire.     Ista   liistoria   rctineuda   in 
Eeclesia,   quam   describit  Lucas  ca:  2.   quae   sie   sonat.     Haec  particula  de  jim.  2, 1  n. 
historia,  quae  hodie  facta,  quam  ogit  Spiritus  s[anctns.    '^ßfingften' :  50'"'  ger- 
manice.     ludaei  lnib[ebant  mandatum,  ut  a  die  paschae  numerareiit  7  septi- 

20  niauas  et  tum  agerent  festum  septimanarum  i.  e.  50.  diem  post  pascha.    Istud 


18  Pentecoste  r 

S]  Ipso  die  pontceostes  Lucae  Act:  2.  sivn. 2, iff. 

1544. 
®i§  fol  auc^  iii)  ber  ffl)riften'^eit  l)Iet)6cn,  ba^  fie  lüiffeu,  ba»  l)eut  ^u 
Sctufalcm  gefc^eljen,  So  ber  l}LeiIigc  geift  angefangen  ^at  3U  JuirdEcn,  S)en  j'^c 

21  ber  r)crr  PI)riftu§  :^ernacf)  ncrfjcifjen  Iiat,  S)a§  er  ben  fjciligen  geift  frtjiffcn 
lüolt,  l^rumb  fol  [a  ein  6f)riftcn  ftcifiig  fotc^em  nad)  tradjtcn  unb  narfjfragen 
unb  behalten,  •'pie  fjort  il)r  ein  ftucE  ber  gef(i}idjt  bc§  l)cl)ligen  geiftcS,  Uia§  er 
|eut  tjat  geloirdet.  5Pfingften  auff  bcutfc^  Ijeift  funff^ig,  ^ubcn  loarcn  gc()eifecn 
ju  ,]eleu  non  Dftern  7  lüorfjcn,   ba-j  ift:  5(i  tage  nad)  oftcrn,  Wofc§  l)cift§  7 

30  tüodjen  feft,  loclcf)5  barunib  cingefaljt,  Senn  ba  fie  ^JJtofc§  aufgcfurct,  luanbelten 


28  Pentecoste  r  (von  Fuachs  Hand  wie  alle  anderen  Bemerkungen  im  Texte  imd  am 
Rande  dieser  Predvjl)         29130  Pentecostcs  origo  r 


442  5Prebigicii  be?  Sa^Tc?  1544. 

RJfestum  ideo  institutum:  Cum  educeret  Moses  ex  Aegipto  per  mare  rubrum 
per  desertum,  veuerunt  die  40.  in  desertura  Sinai.  Sic  Dominus  etiam  istos 
40  dies  servat,  conversatur  cum  discipulis,  fdjüigen  tre  ^elt  3  diel)[us  postea 
pnrificabaut  se,  ut  audirent  legis  lationem.  Et  sie  eo  die  data  lex  mit  boniici", 
m^,  jc^l0ai"|ein  hictter.  In  uicmoriam  huius  henefitii,  f[uod  dedisset  legem  5 
Mosi  et  hoc  die  aiigenomeii  jum  üolcf  et  ipsi  \iä)  mit  im  bexBunben,  quod 
vellent  populus.  Hoc  est  festum  Iud[aoorum.  Istos  40  dies  etiam  servat 
et  50.  die  dat  snam  legem  e  coelo.  Sicut  die  paschae  obtulit  verum  pasclia, 
itii  hoc  die  dedit  veram  legeoi,    Ubi  venit  ista  dies  50.,    fit,  quod  promisit, 

""'ji^^'f  ^quod  Virtute  ex  alto'.     Isto,  iuquit,  die  erant  simul  unauimes.    Prius  etiam    10 
congregati    simul.     Sed   hab[ebaut    diem   certum,    ubi    convenerunt,   orarunt, 
praedicarunt  et  ©ot  gcbouifet,  ut  mos  apud  Iud[aeos,  et  nos  adhuc  servaraus: 
morgen  gcBet  et  vesperi  geBct  iinb  prebigt.    Ideo  iam  expectant  promiss[iouem, 

aiir.  24,  i9ut  disit:  Nolite  discedere  a  Ieros[olymis.    Mane  emerunt  sua  jc.    8.  et  9.  fuit 

hora  precationis.     da  fi^ct  ftc§  eBcit  fo  Qn,  quod  ista  lectio  loelis  incidit  iu   15 
hanc  diem,  Icfjt  \\ä)  fo  an)cf)CU,    uon  pro  certo  dico.     Ibi  oraiuut,   legeruut 
3  psalmos,  ut  nos  siuimus  puerum  legere  vel  DiacoDum,  et  hab[ebaut  noti- 
tiam   linguae,   ut  intellig[erent  prophetas.     Ubi  sie  simul  sedent  et  audiunt 

1    Causa    cur    institutum    festum    penfecostes.  r  4    über   se    steht   7   (lieb[us  Sß 

4j5  Pentecoste  veteris  testamenti.  r  75  über  40  bis  suam  steht  postquam  aegip[tios  per- 

cussit  et  ediixit  nos  ex  Aegipto  percusso  pharaorie  sp         7  nach  servat  steht  iubet  vt  post  40. 
diem  maneant  Jerusalem  sp         lljli  Historia  de  maiiifestatione  Spiritus  sancti.  r 

S]  fie  init  bcv  toiiftcn  einen  ^Oionat  ober  jkiecn  nnnb  am  40.  tag  faincn  fie  nn 
Berg  5inni,  gleid)  toic  nud;  6[)ril'tn§  -in  Inge  loanbelt  nad)  ber  nu|ierftet)nng,  20 
£'airnad}  ntnftcn  fie  it)r  lager  anffdjlal)en,  Sarnad}  ftc^  3  tage  reinigen,  baniit 
fie  fid)  ,^nin  gcfe^  geidjidt  mad}tcn,  2cm  gcict;  jnm  gcbct^tnig  mnftcn  fie  ba-S 
feft  fjaltcnn,  ba§  fie  gott  beiifelben  tng  ()ett  nngcnounnen  ^um  tioirf,  3^n§  er 
il^r  gott,  fie  fein  bold  fein  foltten,  Sic  tag  f)at  (5t)riftn§  auc^  gef)altten,  gibt 
anff  bem  50.  tag  ben  Ijeljiigen  geift,  fefjet  fein  ;)iegiment  an  in  ber  (ff)riftcn{)eit,  « 
511»  ber  50.  tag  !am,  fc^irft  er  ben  {i[ciligen  geift,  ben  6r  OcrI)ciffen  r)ett.  Sic 
iuaren  aU  Bei)  cinanber,  nie^t  baä  fie  Oorljin  nidjt  nu^r  liorl^anbcn  iocrcn 
geloefen,  2)enn  *4-^ctru§  f)at  jutior  ben  Slpoftol  '3)}atl)iam  gcluelet,  fonbern  fie 
fictten  be§  tageS  ein  ftunb  ober  ;\\vo,  bo  fie  jnfamen  !anicn,  toie  and)  iuir 
morgen  nnb  Ocfper  prebigt,  60  finb  fie  jnfanien  tonten,  geloartct  ber  Ocrljciffnng  30 
cinmntig  i.  e.  eintred)tig  gelcfcn  bie  ^el)lige  Sc^rifft,  unb  left  fid)  anfer)en,  aU 
()al)  cBcn  bie  Section  anfm  3oel  anff  ben  tag  gefaHenn,  .Sjoiicn  ha?-  gctict, 
pfatmen  gelcfen  nnb  bie  lection  gelefpi,  ijabm  0icneid)t  ein  fnabcn  gehabt,  ber 
bie  Section  gelefcn,   S^enn  fie  nid)t  fo   gar  ber  fprad)e  Galbeifc^  uncEunbig 

l'J  über  am  40.  to9  steht  im  bvittcn  iitonb  l'eutecoste  veteris  testamenti.  r  JI  über 
^axnaä)  steht  cl)c  er  gen  'i)\md  für  Kxo:  19.  r  23  über  feft  steht  tjfittflfeft  25  Pente- 
coste noui  testamenti.  r 


9!r.  17  [1.  Siini],  443 

R]  lectionem,  venit  Spiritus  s[anctus.  Q.  d.  Loquimini  de  rae,  Sicut  legitis,  ita 
fit  et  fiet  hora  hac. 

'Factiis  repente',  ba^  fic  e§  Juol  IjüBeii  muffen  T)omt,  foniLpt  gleiti) «iw- 2. ^ 
in  bie  Ie|en  'hinein  untici;fef)en§  et  dioit:  .»pie  bin  iä)  mit  eim  ftavden  roiifi^len, 

5  faufen  unb  Braufen,  ut  1.  ten-iti,  (|uasi  domus  ruitura.  Postea  lingiiae  sunt 
divisae  veliit  igueae.  1.  apparuit  in  veuto,  in  unguis  feiocr  et  sedit  super  Jc. 
diu.  Ibi  S[piritus  S[auctus  ap|paruit  Apostolia  in  vehement!  et  forti  vonto 
et  igneis  unguis.  Ibi  depinxit,  quid  sit  et  eins  opus.  Est  vehemons  ventus 
et  fetorig  jung.   S)a  ift  fein  fd)lt)erb,  bud^fen,  ^atnifc^.   Sed  tautum  Braufcn, 

10  faufen  venti  et  felorig  jungen,  et  hac  hora,  qua  praedicant,  Spiritus  s[auctus 
adest  et  iniplet  eos.  In  hac  liora  quautum  gaudium?  paradisus  fuit.  Mira- 
biliter  mutati  hac  hora,  ba  fie  finb  angeblafen  ftavd  unb  ange^unbet.  In  hac 
domo  vere  coelura,  paradysus.  Ibi  nihil  peccatum,  mortem,  Diab[oluni.  Alii 
homines  in  furd^t  unb  fi^reden.   Isti  habent  mut,  ber  nic^t  auSäureben,  (|uia 

15  est  ftarder  toinb  et  nihil  facit  nisi  per  linguas.  ©ie  totffen  nic§t  anberS  quam, 
quod  sint  in  coelo,  et  vei-e.  2)al)on  loeiä  nid^t§  6Qipl)a§.  Ubi  ploui  Spiritu 
s[ancto.  Ibi  vides,  quid  Blofen,  fetoer  t^ut.  Egredinntur  in  civitatem,  alii 
in    templum,   ille   in   haue,    ille   in    aliam    domum.      Civitas   Ierosol[ymitana 


4    über    te^cn    steht    lectioit  TjS   Quis   sit  Spiritus    s[auctus   et    quod  opus  eius  r 

lOjll  Spiritus  s[anctus  est  persona  diuinitatis  quae  vt  sese  patefaciat,  externam  assumit 
spetiem,  in  qua  apparet.  Sicut  apparuit  in  spetie  columbae.  Deinde  Spiritus  s[ancti  opus 
est  afflare  et  accendere  et  suo  afflatu  et  accensione  mutare  Iiomines  r  12  Apostoli  pleui 

Spiritu  sancto  r 

S]  getrefen,     ;,"^n  bem  lefen  fomtJt  ber  l)[eiligc  geift:  Icfet  i^r  bon  miv,  fiije   l()ic 

20  bin  ^dj,  fompt  in  bie  lection  I)inein  unnb  fprtd}t:  filje  ^te  bin  3d),  ^3Jtit  eini 
ftarcfen  bvoufen,  ba§  fie  fi(|  o'^n  jttieifel  gefovd)tct,  "iia^  !^auy  Irurbe  einfnllcn, 
unb  ift  ba§  erft,  baS  cv  erfrf)einct  inn  feurigen  jungen,  fo  ift  er  ben  3(pDftctu 
eifrfjicnen  im  »uinb  unnb  jungen,  fjat  fid)  abgemalet,  loa§  ev  ift  unnb  Uia§ 
fein  hJercE  ift.    6r  ift  ein  ftarder  tuinb  unnb  ein  feurige  junge,  lertt  mit  feur= 

2s  jungen  rebcn,  S)o  ift  fein  (ntdjfjen  nodj  fdjtoert,  unnb  toerben  bot  be§  !)[ciligen 
geifte§.  2)a§  ift  bie  erft  gcfd;id)t  beä  ()[eiligen  geifteS,  tuie  ift  ba  eine  frcub 
iüorben  inn  einer  ftunb,  ba§  fie  ber  t)el)lig  geift  angeblafen  unb  I)ei§  angejunbet, 
unb  finb  bol  gcift§  hjovbcn,  Tn§  ift§  redjt  Ijimelrcidj  unb  -f^nrabeiS  geluefcnn, 
2^a  ift  fein  fd}recfen  mer  nod)  furd)t,  fonbern  freub  unb  I)ol)mut,  Unfecn  nit 

30  anberS,  benn  fie  finb  in  bem  ()imcl,  töie  eS  benn  luor,  ©arumb  »pei§  PniptjaS 
nic§t§,  §ort  aber,  it)a§  btnfcn  unb  feur  tljut,  fie  tet)Ieu  fid)  auffm  mardt, 
tempcl,  plol^  unter  mandjcriel)  üolder  unnb  prebigen.  ^ei'ufflci"  ioar  ein  gro§ 
bing,  inn  frcmbben  lenbern  >ua§  Xioiin  ^uben,  Senn  fie  nit  aUc  T)cim  toaren 
!omen,  fo  Giengen  bie  Jiuben  bie  fjeiben  an  fidi,   maditcn  pioselitos  an^  \{)\\, 


24  Quis  sit  Spiritus  s[anctus  r        30  Eä'cctus  venti  et  linguarum 


444  ^rcbigtm  be?  3n1)rc-3  1544. 

K]  iiinuna  fiiit ,  (jiio  couvenerunt  non  tautum  ludaei,  hJCVeu  in  oUeit  frctllBbcit 
lenbcrn,  non  onines  redierant  ex  captivitatil)[us  unb  jiefjcn  bic  I|Ctbcn  31t  fitf), 
proselytos.  @ro§  gelb  ift  I)inein  !omen  auff  bt§  feft.  Sie  iuvenenint  allerlei) 
yprad^,  nt  hie,  et  iioii  solum  linguas  an  in  fel6§,  sed  etiam  bic  Hntcvfd^ieb= 
licfjcn  fpra(^en  fnnb  er  rebcn,  fd^loelJifcfi,  fedjficf;.  Quis  potest  eloqtii  hoc  5 
iniraculiim?  Certe  miraciihini,  quod  ineruditns  piscator  ut  Pet[riis,  qui  uullain 
linguam  q\iam  maternam  didicerat,  !iinb  nilf)t  iDoI  ^ubifcf)  reben  nt  Aucil- 
lam  jc.  ut  d[iceiet:  non  est  saxo.  Isti,  qui  nullam  linguam  noruut  quam 
Gallüeam.  Isti  JüO  fie  f)in!omcn,  ad  Persas  pcrsiee,  Latinos  latine  jc.  Nonne 
n)ira  res?  ©olt  bau  tüunber3citf)cn  nit  gnug  fein  ad  converteudam  civitatem  lo 
totam?  Fugati  prius  et  territi  prae  metu  Iud[aeoruni  iaui  loquuntur  varüs 
unguis,  ubicunque  inveniuut.  Persae  hab[ebaut  suas  plateas,  alii  alias.  Vade 
ad  Persas,  tu  ad  Romanos,  tu  in  templum,  tu  in  forum.  Sic  divisi  in  haue 
civitatem.  Magnum  miraculum  cum  Unguis.  Sed  hoc  malus,  ba§  er  fie  fo 
tro|ig  unb  mutig  niacf)t,  dat  niax[iinuin  intellectum  omnium  liiiguannn,  sed  is 
qnod  tatn  audaces,  \o\ä)  niut,  tro|,  üU  toixc  ^nu^\aUm  ettoa  fartcn  mcnner, 
foltcn  fi(^  gefurcht  (jaBen.  Gait)['E|a§,  .öannlos  groffe,  rcicfie,  trefflid^e  leute. 
Deinde  Deus  praeceperat:  Qui  poutific[em  non  aud[ierit,  i'eus  mortis.     ?luff 


3    1   doiiuni    liiiguarum  r  4!ö  über    unlctidöicbttc^eit   sieht    dialectorum  linguarum 

Apostcili  tenciit  varias  linguas  r        S  über  ut  bis  est  steht  Gallileus  es  loquela  to  prodit  sp 

lOlll   2  (loniim    intelligeutiae   .scripturae  Melius    iutelliguiit    scripturam  quam  vUu.s  Uoctor  in 

orlie  terrnnini  r  löjlO  Confidentia  Apostolcu'uni  maius  miraculum.  r         77//S  pontiöcum 

poteslas  r 

S]fd)Iapten  fie  mit  fitf),  mad^ten   bie  Pfaffen  reid),  ©rumb  funben  fie  I)ie  Hiel 
fpra($en,  item  Dialecticos  nnb  uiitf]er|cf}ib.    ?lpofteI  fontl)  nit  allein  einerlei  20 
fprai^  at»  bentfcf),  fonbern  anc^  ©ec^fifc^,  Sc^inelnfcf),   SJcinlenbifd),  Seicrifd). 
SßaS  tf)ut  bocf)  I)ic  ein  Sei),  ber  nit  mer  benn  fein  53hitterfprai^  tonten,  £)u 
■uuütD.scMjt.  fcift  nit  ein  :^snb,  fprici)t  bie  Tlagh,  fonbern  ein  ©altlcer  ,'c.    Sie  tretten  aitff 
unb  tonnen  allerlei)  fprad)eii,  luo  fie  ju  ^4>erfen  fomen,  reben  fie  -perfifd)  k. 
folt  ba§  nic^t  bie  gan|e  Stab  6e!ert  r)a'6en,  locil  eS  frome,  einfeltigc  leut,  nirf)t  25 
tictricgcr  finb,   gel)en  f)in  nnb  loibber  inn  bie  gaßenn,  S)cnn  fid)  on  ,5lueifel 
bic  fprad)en,  lanbflciit  jnfamcn  gclialtten,  fo  tcl)len  fie  fid)  inn  bie  l)errbergc 
unb  unter  bie  gemein  unb  prebigen,  S)i§  ift  ein  gro§  tnunber  mit  ben  3ungen, 
adcr  ba§  ift  Diel  ein  groffer  3cid)en,  ®aä  fie  fo  tun,  troijig,  mutig  finb,  alS 
loere  ^erufalem  ein  Ijauffcn  gemalte  menner,  foltten  fid)  il)c  gefnrd)t  lioBcnn.  30 
3)ie  ftab  tvax  nic^t  3nberad)ten,  (Jaipl)a§  tvax  ein  großer  Öcrr,  fo  ^^etten  fie 
and)  bie  mac^t,  iner  bcm  .'pol)en  priefter  md)t  folget,  ber  fol  fteröcn,  S)arauff 
I)atten   fie   aud;  t"()riftnm   getötet,    bnrfft   and)   nicmanbt   ben   ge!ren|igten 


20!2l  Miraculum  linguarum  >•  2'l  bift  t'ift  28, 2'.!  iMiraculuju  maius  confidentia 

Apostolorum.  r 


^r.  17  [1.  Sfimi!.  445 

R]  bie  inacf;t  crucifig[unt  Dominum.     @r  tft  r)in,  non  redibit.     Et  trotl,  qui  de 

eo  mt'utionem  fecerit.    Deut:  17.    Qui  uou  audLierit  pontificLeiu.    Sic  Kaunas  5.  Woic  17, 12 
habebat  ein  ftai-den  vudEfjaltcr,   5)lofen  unb  @ot  fet6§.    ©olten  fic  nicfjt  fo 
bcmütig  9elt)eft  et  isse  ad  Hauuam  jc.    Non  curant,  06  §anna§  vel  Siat^erv 

5  fei}.  Pontificib[us  :^Qtte  ®ot  jugcovbnet  ein  treffüc^en  9lQt,  bo§  r)ocf)[tc  .^of= 
gerieft,  San^ebrim,  72.  Ubi  in  Comitiis  ante  20  anuos  seeuuduui  Caesa- 
[reum  et  Canonicum  ins  damnati,  urteil  über  un§  gangen  Öom  ßcifer  unb 
ganzem  üiot  be»  9teic^§.  Euang[elium  vocat  Seuiores  Saniicdrim,  bie  fc^Iieffen 
cum   poutificib[us.     Et   tarnen    Apostoii   faciuut,    qI§    iuercn    !cin    pontiiices, 

10  f)ot)cr  9tat,  Dei  populus  ju  ^eJ^ufallem.    Ideo  etiam  dicunt:  'Sunt  pleui  musto'.  «Po  ;;.  i» 
Os  aperire  contra  Caip[ham,  Hannam  et  Sanhedrim,  §o^en  9tat  et  sie  dicere 
contra  eos :  Vcs  priucipes  populi  estis  öerr'^etcr,  ntorber.    Vos  lesum  cruci- 
fixistis,   estis    damnati   inaeternum.     Ibi   nulla   res'erentia  Mosi   et   legis  nee 
pontiticum,  Sauhedrim,  qui  potestatem  a  Deo  habeut.    Mirum,  quod  Spiritus 

15  sanctus  fo  bergejjen  ift,  ut  maudasset  prius  Apostolis  ire  ad  poutifices.  Sed 
per  plateas  clamant,  scilicet:  §o^eprieft[cr  unb  §oI)er  Mat,  qui  deb[ent  obedire 
mandato  Dei,  sunt  morber  JC.  Tale  cor  Spiritus  sauctus  facit  ex  üer^agtem 
Petro.     Non  pot[uerat  consistere  ad  vocem  ancillae:   'Tu  etiam   uuus'.     Isa';atK'.2B,73 


6   Sanhedrin  r  lojll    Apostoii    praedicaiit    non    salutatis    prius   pontificib[us   r 

löjjd  Apostoii  praedicaiit  duos  Articulos  qui  suut  pontificib[us  intoUerabiles,  quod  sint  homi- 
cidae,  2.  quod  lesus  Nazareiius  resuscitatus  sit  Dominus  omnium  et  quod  per  hunc  opor- 
teat  saluari  r 

S]  ß^^riftum  nennen,  Senn  fie  muftcn  ge^^orfam  fein,  SBarumb  gefjen  fic  bcnn 

20  nid^t  [)in  jnm  6atpl)a,  bitten  umB  urlaub?  5letn,  bQ§  tt)un  fie  nid^t,  tier= 
ad)ttm  ganlj  unb  gar,  fo§  bod;  ein  groä  bing  loar,  Senn  ba§  üoltf  ^ctt  ein 
gro§  f)errligfeit,  fetten  ein  fjod^ften  oberften  9{abt,  72  5Jtan,  ltia§  bie  fi^loffen, 
bie  man  ©djanfjebrin  nennet,  ©eniovcS,  bie  fdjlielicn  mit  bem  f)of)cn  priefter, 
ber  bie  [)od)ftc  gelüolt  tjat,  dloä)  fe^en   fie  nientanb  an,  finb  gor  toU  unb 

2s  torid;t,  ba§  golt  ifjii  bn-3  leben,  Unber  ben  tjo^cn  robt  baä  nianl  anfftt)un  unb 
fiigen :  i[)i-  fniften  unb  t)ervn  bes  üold»,  if)r  feib  '•JJlorber  unnb  l)CvbQntpt,  .s^ieift 
ba§  nit  ()iucingegriffcn,  t)eift  bal  nit  ben  tobt  öcrbicnet?  ©inb  bronn  fd;ulbig 
geluefcu,  ^o[)en  'l'riefter  unnb  £eniore§  3U  c()reu,  nod)  fcf)en  fie  fie  nit  an, 
luuubeit  mid;  auc^,  luarumb  ber  t)|  eilige  gcift  fo  öergcffcn,  bau  er  fie  nit  (eft 

XU  f)ingef)en,  ben  ijo^m  tobt  brnnib  ju  fragen,  fonbern  getjcn  unnb  fd;rcien  inn 
alte  gaffen:  .söobepriefter  unnb  (yltiftcn  finb  morber  unnb  buben.  3)er  ift  nu 
fo  freibig,  ber  Oortjin  tier',agt  unb  blob  Umr  unnb  lic§  fidj  öon  einer  ''JJlagb 
fdjrcden,  Ser  fteigt  ^ic  auff  unnb  prcbigt  iun  allen  gafSen:  Gltcftcn  jc.  finb 
b(ut()unbe,  üerrfieter,  fjabcn  unfd;ulbig  bint  liergojfenn,  loie  ^uca§  befd)rel)bt 

3.-.  it)re  prcbigt,  v>bf  bci'vn  \n  "scrufaUnn,  if)r  oniidevn  Ijabt  if)n  genommen  unnb 
an-5  (üeulj  gcfdjlageu,  Xeufelbeu  (ba5  ift  nod;  Uerbriefjlidjcr,  bcnn  ha-i  Oorige 


446  ^irebigten  bei  3a^«?  1544. 

R)  iaai  ascendit,  damat  per  Ierii>:[alem  mit  fold^em  unlcibltd;em  gcft^rel},  quod 
lesus  Christus,  qui  cnicifisiis,  sit  Dens  et  Dominus  super  onioia,  qui  spiri- 
tuin  s[anctum  dedit.  Mirum,  quod  non  accurrerunt  mit  fpicffen  unb  ftangeu 
et  uno  momento  occiderunt.  Inceperunt  praedicare  et  grob,  quam  praedi- 
catio[nem  audietis  his  dieb[us.  Pet[rus  sie:  lesum  öon  ^Jajoretf),  quem  Deus,  5 
litinc  vos  occidistis  et  cruci  }c.  estis  morber.  Huue  Deus  k.  S)Q§  ift  nod^ 
Diel  üei"bxieC'lidf}er.  Satis  durum  dicere  primaiu  partem.  Nester  Caesar  et 
principes  loiivbenS  tltt  leiben  öon  nn§.  Nostra  audatia  ift  nichts,  ue  niusca 
erga  Apostolurum,  quod  pa]>am  aJorimur,  qui  vestitus  alienis  febbern,  bie 
^aten  \mx  im  toibev  anSgejogen.  Si  papa  liaberet  ben  rutfcn,  quem  pouti-  10 
f[ices  ut  principes  k.  nihil  ad  cam  potestateni  Caiph[ae.  Ideo  gvoffe,  treff= 
Iid)e,  !uiie  Icute  in  liac  hora.  S)qS  t[t  noc^  gcving,  quod  Pct[rus  fo  ba^  Wiaul 
Qnfftf)ut:  Ego  super  te,  Caipha,  et  es  morber  Dei.  3;^u  c§  im  naä).  Ter 
ftaräe  Ininb  Ijat  in  angcBIofen.  Caipham,  quem  prius  timuit,  iam  niliil 
curat.  Post  macf}en  fie  c5  gor.  'Hunc'  (5oIt  ir  Iniffen  unb  lafts  eud)  i.-. 
gefogt  jcin.  S)ea  unb  tcin  auberä.  Excitatus  a  morte  ju  bem,  ut  cum 
agnoscatis  miserum  lesum  de  Nazareth.  S)a§  Befel)I  i(f)  tuä),  ut  i.stum 
adoretis  pro  Messia  et  Deo.  @o  fol  man  brein  greiffen  ju  3ierui[alem. 
Sulla  civitas  in  Germania  similis.  Sal  f)eifft  JQ  geprcbigt.  ?n§  Inenn  icf)-3 
folt  t^nn  in  papae  palatio,  ^rc^  vel  in  foro  unb  ben  ÄQpft  nidjt  brumb  20 
fragen,  lourbe  bie  S^ljber  foften  iu  j  hora,  quanquam  possem  et  haec  miracula 
facere.  Setl  hüB  fumemeft  fein  Xovi  Testamenti.  Sic  ponit  se  supra  ponti- 
fices,   Sauliedrim,    popvilum   Dei,    f erlegt«   ba^in,    (piasi  bulla.     Praedicamus 


4  (juani]  q         Ifi  über  bcm  steht  ad  dex^teram  sp 

Sinod}  t)art  gnug  gelocfen,  unfere  furften  Itinrbeng  öon  un§  ntc^t  leiben,  S)a§  toir 
ben  SBnpft  augvciffen  ift  nicf}t§,  ^apft  ift  ein  gering  bing,  fjnt  fiel)  gcfc^muft  25 
>üie  bie  !räc  mit  frcmbben  fcbcrn,  bie  finb  aufgewogen,  ober  6aipt)a§  tvax  \nä)t 
alfo,  er  f)ett  ein  foftlid^en  rudenn,  Inie  brnften  fic^  unfere  furften,  nad)  bem 
fie  l'on  uns  gef)ort,  man  fol  OberMt  gef)or]am  fein,  nu  toolleno  nit  leiben 
ftraff,  Si»  ift  noc^  alle§  fliegen  unb  Ijummel  loerd  gegen  bem  üold,  nod;  barff 
5Petru§  t)ie  fo  l)art  reben,  l)eU  Gaipljam  für  ntd)t§,  für  ein  ^liplin,  uod}  ift-?,  30 
fag  3d;,  öiel  erger,  £)a§  er  fagt),  Senfeiben  geredeten  tjat  bie  redete  ^anb  gotte-3 
erUicdt,  3"  '^ci"'  ■^i-''»  il)r  folt  il)n  erteunen,  ben  armen  ^sefum  üon  yfajaretl), 
hin  fekn  luir,  bog  il)rn  folt  anbeten  unnb  l)altten  für  eUiren  l)el)lanb,  lal 
l)eift  ein  fiection  gelefen  unnb  geprebiget,  aber  qI§  loolt  3c§§  ju  9iom  t^uii 
iny  Sopft  paHaft,  c§  folt  uu«  nit  luol  angcl)en,  folten  bie  2t)ber  loften,  ebe  35 
ein  l)albe  ftunbc  t)in  gienge,  ^^Iber  l)ie  l)at  gott  ein  fonberlidj-:'  getl)an,  ber 
glcidjen  nit  mer  gefd^el^en,  2)er  petrug  fe|t  fid^  über  priefter  unnb  ©Itpften, 
über  Tempel  unnb  gottes  bienft  unnb  fagt:  mir  prebigen  mä)  ben  ffbriftum, 
ben  il)r  gcfrcutngt,  iljr  ^JJJorber  unnb  bieb,  bcin  folt  iljr  gcl)orfam  fein,  gebenrtt, 


9?r.  17  [l.Siiiii].  447 

ß)  vobis  lesuui,  quem  crucifix[istis  k.  lumc  debetis  agnoscere  Deum  Dominum 
et  Messiam,  de  quo  omnes  prophetae,  qui  deb[et  inciperc  novuui  regnum: 
huuc  amplectimini,  hoo  vult  pater  coelestis,  dedit  Spirituin  s[auctum  lmtnbev= 
juttjun,  juBeftetigen  unfet  prebigt.  S)a§  tvax  in  unmüglicf)  an3unemen,  non 
5  tantum,  quia  poutifices  fueruut  Sadducaci,  Epicurei,  non  cred[ebaiit  resur- 
[rectioueni  mort[uoruin  et  vitam  post  haue,  Spiritus,  Angelos.  @ot  gebe,  bQ§ 
bev  S^oije  'Siat  auä)  foI(^.  Et  in  Germania  töil  \ä)kx-  Caiphae  glouBc  aiigcfjeil  3C. 
Ideo  toax§  Caiphae  lec^Ctlic^,  (juod  excitatus  a  mort[uis,  andiernnt  excitasse 
mortnos    et    Lazarum,    quod    factum    iactabat   populus.      6aipr)a§:    l^at    ein 

10  gefpcnft  ongericCjt.  8ed  iioc  deterius,  quod  lesus  fol  ir  §@i;i:  fein  et  verus 
Messias.  S)a§  ge^et  in  ir  l^er^  nid^t.  ®a  loiib  nid^t  au§.  Ideo  pro  figmento 
habuerunt.  Piscatores,  cogit[avcrunt,  volunt  seditiouem  excitare.  6i  ift 
erlogen,  quod  unus  homo  resus[citatus  ex  morte.  Ideo  liegen  in  it  ^elfe. 
lam  persuadere  hominib[us,  ut  credant  excitatum,  fliegen  reg[itncnt,  bo»  ÜoIcE 

15  an  fi(^  jie'^en.  2öa§  fic  aBer  gesagt  ad  miraoula,  qnae  fiebant  3C.  pop[uhis 
fiengt  fid^  an  bie  3lpoftcI,  baS  fic  e§  nid;t  tünben  icefjren,  non  erant  omues 
Epicurei,  pharisaei  tooren  onbevg.  Ideo  potestatem  suam  amiserunt,  quod 
non  recte  docuerunt.  Ideo  cogit[averuut,  (luomodo  occiderent  eos.  Sed  non 
potuerunt.   £)a§  maä)t  Spiritus  sLauctus,  ba§  fie  ge'^en  burd^  fetoer,  loaffer  jc. 

20  unb  iniffcn  öon  feinem  %ob,  S^euffel,  ^eil,  3lEe»  tob,  eitel  leben,  l^imel  et 
max|i!nuni  gaudium,  boS  fte  nid^t  ^Qnb  burffen  anlegen.  Prius  laeti,  tripu- 
dium  agentes,  quod  occisus,  istis  7  septimanis.     Interim  tristes.     Sed  tertia 


4/5  Poutifices  fueruut  Sadducaei  r  'J2  septitnaiiis  sp  über  septies  äbej'  tristes 

steht  s[cilicet  discipuli  sp 

S]  haB  xijx  i^n  anneljmet  unnb  e^vet.  Sott  f)ot  un§  barumi  gefanb  unb  bie  Ivafft 
gegeben,  bcn  6cfel  cudj  jn  prebigen  unb  ^u  tcfelfien.    S)i§  lonv  unlciblid)  unb 

S5  nirf)t  aujuuemen,  Senn  bie  fjol^en  ii>i-ieftcr  \vaxa\  (Spicuvci,  öicUcidjt  ift  bei 
^oc^ftc  robt  aud^  alfo  geloefen,  toie  aud^  i^t  im  9{eid)  ffiifc^off,  SSapft,  furften 
glenbeu  auä)  nic^t  mcr  jc.  fol  Irol  6oipl)ac  glaub  angel)en.  S)ruuib  Umr  iljncn 
bie  pxchia,  l(d-)txlid),  gleubtenS  nit,  adjtenä  nidjt:  ad)  ba§  öoldE  l)at  irgeiit  ein 
träum  angetjoben,  aber  ba§  gleubtcn  fic  öiel  lucniger,  baS  bcr  gecreul^igtc  foltte 

30  fein  auffertoedEt,  Srumb  badeten  fie,  bie  bubcn,  bie  fifcf;er  l)cbcn  ein  auffrljur 
an,  Ijabcug  erbid^tet,  STcnn  loir  it)n  fo  3ugcrid)t,  baä  er  nit  triberlompt,  baS 
lüifjen  tüir,  brumb  loottcn  fie  nn»  ein  nafcu  uiadjen,  IroÜcn  baä  Hole!  an  fid) 
jiljen,  ein  anffr^ur  anrid)ten,  aber  loaS  fic  ju  ben  miradcln  gcfagt  fjaben,  bie 
gefr()o()cn,  2a5  öolrf  aber  öiel  ,]u  unb  licffcn  fidj  nid;t  Ijaltcn,  fo  loorcn  l'on 

.15  ben  übcrften  uic^t  oEe  ©piturci,  *4-H)nrifcer  »oarcn  aubcr§.  5fu  fompt  bcr  f)[ciligc 
geift,  mac^t  fie  fo  freibig,  fragen  nic^t§  nad^  tobt  unb  feur,  finb  im  l)imcl= 
reicf},  im  parabei§,  ®n§  feur  fdfjlcd^t  nmb  firlj,  ba§  bie  Gbcrftcn  nit  burffen 
angveifjcu,  2ßo  finb  nu  bie,  fo  7  inorfjen  gcfrolocEt,  ba§  md)t§  hxam  )iuirbe 


448  55rebtglcn  bc?  3n'^re§  1544. 

R]die  acceperunt  troft.    Sed  toar  noc^  ju  ft^loat^.    Sed  hoc  die  Tert  fid^  tüetter 

5oi).  16, 2»tuiber.     lam    tristes.     'Sed    tristitia    vestra'  jc.     S)a§  ift  tUQliic^  gcfti^eljcii. 

3oii.  H,  53  Yeniemus  ad  vos  2C.  Hoc  factum  hoc  die.  Ideo  d[icuiit:  poenitentiani 
agite,  misit  vobis  Messiara,  (jui  est,  quem  crucifix[istis.  Dedit  Spiritum 
s[anctum  et  scimus  scripturam,  uiliil  timemus  pontificcs.  Xa  IUU5  .§Qtina§, 
6Qtpt)Q§  ben  !opff  niber  jd^Iagcn,  gcljet  in  burd)  leib,  Ic6en  iinb  lüil  inen  bn» 
^er|  Bxedjen.  So  Ijat  fic^  ha§  fpiel  gelüenbet.  Ibi  amplius  uiliil,  fuenmt  in 
coelo.  Terra,  iuferi,  mors  et  orania  mala  nihil.  Et  non  solum  ipsi  laeti  et 
hä  pro  sua  persona.  Sed  videutes  lomen,  tobten  dicunt:  fte^e  auff,  fei) 
gcfunb.     Non  solum  in   iten  tob  greiffen,  sed  etiam  anber  leutc  tob  unb 

iiH-  r<,  I''  Irand'cit.  Petro  euute  per  forum  adduxerunt  Jc.  ut  umbra  saltem.  Talia 
niiracula   fecit,    haec    hodie    inceperunt   et    max[ima    miracula,   ut   ipse  dicit 

^oi).i4,  lalohan:  14.  'Maiora  faciet.'  Evacuaruut  potentiam  pontificum.  Post  veniet 
ad  gentes,  Romanos,  ut  iani  factum  est  et  fiet  tandem  in  est[remo  die.  lam 
timent  eos,  qiii  pot[erant  occidere,  ut  fecit  Herodes  lacobo.  Haec  historia  is 
huius  diei,  ut  vid[eamus,  quare  venerit  Spiritus  s[aQctus,  ut  fot  niadjcn  un= 
erfdjrocfen  leutc  ex  piscatorib[us,  tales  prophetas,  qui  convertunt  totum  mun- 
dum,  (iuib[us  nemo  resistit,  quia  toiub  ift  juftard,  is  Braufct  qHc  hJelt  an, 
Cu-l-4o,Gsicut  Esai[as  dicit:  'Omnis  gloria  velut  grainen\ 


10 


/  über  acceperunt  sieht  die  pascliae  r      über  \ä)Viia(^  steht  ÜJlitc^  frcube  sp         l'i  loetter 
tuibev  sp  über  merbEn  luotben         9  Donura  sanationum.  r 

S]mtt  bcin  ßtjrifto,  tvie  lool  bie  3IpoftcI  6alb  über  3  tng  gctvoft  lüurben,  abcv  2ü 
f)ie  farcn  fie  {)ei-fnv,  '^[eilige  gcift  maäjt  fic  fvolic^,  gc[)en  in  eittel  ipvungcn 
auff  ben  ga^cn  ^ciufa'c":  2?cfcrt  eud),  nemct  au  ben  6f)i'iftum,  ben  il)V 
gclreuljigt,  ben  gott  auffcrlnetft.  S)a  mu»  .^onna§,  6aip[)a§  ben  fopf  niber= 
fct)lagcn,  bie  pfciffcn  ctn.vfjcn,  borffm  nicfjt§  bar^u  tf)nn,  Slpoftcl  aha  ödsten 
il)r  nii^t,  tobt,  fcnr,  luaflcr  ift  il)n  eben  al-i  leben  unb  f)imc(rcid[),  ftub  fo  2.i 
r)offei:tig,  borffen  ein  toten,  franäen  man  ongfciffen  unb  fagen:  ftclje  auff,  als 
iocrc  ein  finbcrfpiel,  lamcn  gcfunbt  machen,  toten  loecfen,  3^i  ^^ctru-j  loar  ein 

«vn- 5. 15  f oWjer  man,  hau  er  mit  bcm  fdiattcu  gcfunb  madjct.    Tau  ift  nu  t)eut  augc= 
fangen  unb  groffe  \vnä  bev  ß^viftenljeit,  grofjer  benu  G>[)iiftu§  fel6§,  inie  er 

rsoii.  14, la f clb§  fagt:  'Maiora  facictis".  Si-S  gellt  aud)  norf)  fort,  S3apft,  Surd,  30 
2;^rannen  muffen  beut  Ijerrn  Ineidjeu,  !onnen  bcu  6t)riftum  nidjt  bempfen, 
S)t§  3C.  Sluu  bem  luerd  ju  fcl)en,  Jöa§  bcr  l)[eilige  geift  fet),  \va§  er  mad)en 
fol,  nemlid)  frcubigc  leut,  bie  ba  tonnen  Deiac^tcn  Scuffel,  toelt,  tobt,  SaS  ift 
uufev§  t)[eiligen  gciftS  toerd,  Uicldjev  ber  (5l)viftcnl)cit  üon  (^'Ijrifto  geben  ift, 
bas  er  ein  ncUi  ^Hetd)  anfangen  unb  feine  C5[)i-iften  fo  mutig  mad;cn  fol,  ba3  35 
fic  tobt  unb  "Jeuffel,  tuelt  unb  Stljvanuen  uid;t  adjten. 


9lr.  18  [2.  3uni].  449 

18.  2.  afimi  1544. 

^'rcbigt  om  ^-)5fingftmontag. 

R]  DIE  LUNAE  IN  FEßllS  PENTECOSTES    2.  lunij. 

Porro  loqueimu'  de  coutione  Petri.    'Viri  Isr[aelitae,  audite'  jc.    PriniasiVii.a,  u 
contio,  quam  Petrus  fecit  die  pentec[ostes.    Utile  esset  legi  publice  contioues 
Apostol[orum,  ut  videretur,   quomodo  Spiritus   s[aHctus   ceperit   et  Apostoli 

:,  praedicarint.  Quisque  Theolog[us  debet  optime  meminisse  huius  libri.  @§ 
fd^Iegt  au§bex-maffen  öicl  !e|ei-et).  Augustinus  Manicheos.  Manes  gaB  für, 
promissio  Spiritus  sancti  non  venisset  iu  Apostolos,  Sed  in  se  et  suos. 
Contra  eos  puguat  August[inus  hoc  libro,  Spiritus  s[anctus  venisset  die 
pentecost[cs  super  Apostolos.     Sic  Marcio  jog  !^eruml6,  ^at  ^tOO  fratücn  mit 

10  fic^  Unb  tOQXb  gefc^Iogen  isto  libro.  Sic  contra  pap[istas  et  TurcLas  babeiuus 
opus  hoc  libro.  ^e\u§  ß^rtftug  ift  nu  au§  mit  feinem  Bud^  jc.  et  Machomet 
tulit  novum  JC.  Non.  'Excitavit  lesum  huuc'  Non  fol  netü  regimeitt  fomen, 
dicit  iste  liber.  Et  alii  libri  praedicant.  Sed  non  tarn  opulenter  ut  hie 
liber.     Item  papa  dicit   se  supra  scripturam.     Spiritus  s[anctus    nihil   novit 

15   de  sede  Apost[olica  et  de  deci'etis.     Christus  dicit:   Mittam   vobis  Si)irituni3»'i- 15,26; 
s[auctum  et  pater  meus,  is  testabitur  de  nie,  et  quod  audiet  3C.     S)q§  t^ut 
er  anä).     Pet[rus:  sedet  ad  dext[eram  et  effudit  Jc.    Isla  niiracula,  (juae  nos 
miseri  piscatores,   suscitamus   mortuos,   Videtis   et  auditis   facere  Christum, 


4/5    Liber    actuum   Apostoliconim   vtilis  r  7   Manichaei   r  9  Maicioii  r 

14  Papa  r 

S]  Secunda  feria  pentecostes 

20  D.  M.  L. 

Perlegobat  historiam  2.  Capitis.  S)i§  ift  ein  ftartle  unb  bie  erftc  pvebigt, 
3ft  aber  nu|lidj  3U  fe^en  ben  nnfaug  ber  !ir(f;en,  ;3tem  bea  ^el)ligcn  gcift'3 
»üircEung.  £)iy  ift  ein  nu^Iic^  hnäj,  be§  man  nit  emperen  tan,  fd;Icd;t  öiel 
fe|cr  boriübcr,  tuie  Augustinus  bic  Maniciicos  niberltiorff  mit  bem  burf;,   ba§ 

2'.  ber  f)Lc'It9c  gcift  fomen  toer  auff  bie  ?lpofteI.  ^tem  2Rnrcton  ift  mit  bem 
buc^  and)  nibergcfdjlogen,  alfo  muS  man§  auä)  'ijobm  tuiber  2urdcn  nnb 
SSopft,  ber  fid)  anffloirfft  lüiber  6f)riftum.  Wm,  tjie  fagt  5|.ietrn§,  ba§  !ein 
nein  ^Regiment  fol  tomen,  fonbern  6[)riftu§  fol§  allein  fein,  bem  bie  5]3ropl)cten 
jeugniä  geben,  3tcm  iöapft  h)il  and)  nber  ßtjriftnm  fein,  ba  fc^lagen  tüir  iljn, 

30  bas  ber  ^[eilige  geift  nid^tS  toei§  tiom  SSapft,  fonbern  alfo  fagt  ßljriftnS,  ba§ 
er  ben  tileiligcn  geift  loil  fdjirfen,  ber  loirb  nid;t§  anberg  benn  l)on  C^firifto 
prebigen,  >üie  fid;  benn  ber  l)|  eilige  geift  Ijie  betüeifct  inn  ben  fifdjcrn  Don 
Söet^faiba,  Sßifjet,  fagt  5petru§,  gott  ^at  ben  man  gemacht  jum  tjerrn  unnb 
5Jle^ia.     ?(l)o  mnffcn  toir  aud)  luiber  bie  ^iitic"  ftreitten,  bo§  fic  nod)  nnff 

2ut[)etg  2BctIc.    .\LL\  20 


45(,)  5Ptcbtgten  beä  3o^«?  löH. 

RJqiicm  erucifix[istis,  per  iios  et  posuit  DominuQi  et  Messiam.  Sic  liber  isto 
pugnat  contra  ludaeos,  qui  dicuiit  legem  suam  mauere.  Non  k.  Ttem  uovi 
priiphctae  ante  22  aunos  liic,  qui  constituobant  novuni  reg[nnm.  ^ä)  natu 
bi»  6ud)  3ur)ulffe,  habemus  doctLrinam,  ([uam  attulit  Spiritus  s[anctus  e  coelo 
confirniatam  miraculis.  Vestra  non  item,  vel  affer  miraciila.  ^a,  fngt  CV,  5 
lt)iv  tüoEcn  3ci(i|cn  gmig  geten,  titciiict  bcit  jamcr  S^euffel,  qui  secutus  in 
seditione  rustici)runi.  Disi:  ©o  fol  mein  @ot  beiliem  @ot  lDcf)rcu,  ut  nuila 
faciat  niiracula. '  Postea  venit  seditio,  item  Haeretici,  Auab[aptistae,  Sacra- 
|meutarii.  Iste  liber  contra  ])ap[am.  2.  Spiritus  s[anctus  datus  e  coelo,  qui 
praedicat  Christum  verum  Deum  et  homiuem,  natum,  passum  jc.  et  quod  lo 
non  sit  remissio  p[eccatorum,  Salus,  iustitia  nisi  i)er  fidem  k.  Haec  nostra 
doct|rina  ex  istn  lil)ro  contra  Iud[aeos.  Petrus  praedicat  cum  poteutia  et 
füret  bie  |}3riid;e.   Sljut  inen  faul.    Apostoli  grieffen  uBev  bie  (Sl6ogen  super 

poteutiam  pontiticum.     Dicit  iliaiii  potentiain   niliil  esse.     Quis  est  iste,   qui 
audet  nuitare  haue  ordiuationem?  et  iioc  praecipue  taediosuin,  quod  is  lesus   is 
sit  Dominus   et   Messias,   in   cuius   nomine   remissio   p[eccatorum    vel   nnlla. 
S)Q§   ift  3U   t)OC^.     Remissio    pLeccatorum   est   conditio   et    opus    solius   Dei. 
Illud  regnum  erat  a  Deo  ordinatum.     Mose  uon  ex  suo  capite,   scd   a  Deo 


lj2  ludaei  r  2/.3  Kanatici  Spiritus,  r  5  über  Vestra  steht  Tua  IGjlT  In 

solitis  Cliristi  nomine  Kemissio  p[eccatoruin  »• 
')   Vfil  unten  7j.  Wff. 

S]9Jic§iam  toavten,  akr  t)ie  ift  gcfc^ric6en  bie  ler,  bie  öom  Ijimet  foinen,  bie 
bei-  ^[eilige  geift  am  ^^fingftag  gebracht  imb  mit  tnuiibei'  beftetigt,  >i)ie  %i)  i» 
aiicf;  fiir  22  '^s'^xnx  bie  !:]>ropt)cten  t)a&  lübcrgcfdjlügen  mit  beut  tmd),  .§ett 
mic^  gott  bajumal  tut  6el)utt,  loer  '^i)  aitrfj  mit  if)iien  iintevgangen,  "^s^  aiit= 
inott  if)ncit  ober:  %^)  ftab  ein  ler  liom  {)[eiligen  geift  beftetigt  iinb  barff  anff 
feine  mer  Unirtten,  bu  Uieifeft  mir  beun  5eicf)cu,  S)a  er  aber  anff  geii^en  trollet, 
antlüort  %^y.  fo  tt)tl  ^rf)  meinen  gott  bitten,  "i^oä  er  beinern  gott  merc,  '^0.%  er  sr. 
nit  3ei($en  feljen  lafje,  alfo  fif;ieben  mir  l)on  einonber',  über  8  jor  folget  auff= 
rl)nr  nnb  fdjmcrmer,  loibertenffer  ?c.  Srumb  foUcn  mir  bis  bud)  lieb  t)aben 
nnb  Wurden,  "inben,  6d;mcrmer  fnrl)alten,  ben  Ijie  offentlid)  bargeben,  baS 
mir  ticrgebnng  ber  ©nnben  muffen  allein  babcn  burd)  Pfjriftum,  unb  ba-3  ift 
bie  ler,  bie  ber  l)el)Ug  geift  mit  fold;en  munber;,eid)eu  bemeifet,  S)ie  fifd}er  s» 
feren  t)ie  and)  ber  5J>f)arifeer  ler  umb,  item  gottefbieuft  ftoffen  fie  barniber, 
S)oy  öerbreuft  mol  .s'iannaS  unb  (5:aipl)aä,  aber  glcidjmol  antmorteu  fie: 
(?()riftu5  l)at§  uns  gcl)cif5cn,  Denn  er  bie  mad)t  Ijat  unb  gibt  ben  l)| eiligen 
geift,  S)er  liLeilige  geift  Ijat  and)  bie  mad}t  uiinb  gibto  aud)  ben  l'lpofteln,  ba^ 


21  nach  bie  steht  Ijimlijd^C  von  l'oachs  Tland 

')   Vgl.  Wrampelnmjcr,  Tagebuch  über  Dr.  Martin  Luther  fieführt  von  Jh:  (\inrud 
Cin-diduK  Nr.  I>:j. 


9Jt.  18  [2.  Simi].  451 

R]  in  monte  Sinai.  Et  piscatores  greiffen  brein  unb  feren§  umb  et  dicnnt: 
Habemus  Dominum,  qui  iussit,  quem  vos  crucifixistis.  Non  debetis  per 
sacrifit[ia  remissionem  p[eccatorum  quaerere  in  templo.  Sed  in  nomine 
invocando,  ut  sequitur:  Credite  in  me,  quod  mort[uu.s  et  resur[rexi  et  quod 

5  possura  dare  Spiritum  s[anctum,  similis  cum  patre  Dens,  on  ha§  i^  tttenfc^ 
bin,  pater  non,  et  si  quid,  S^piritum  SLanctum  do,  et  S[piritus  S[anctns  facit 
eadem  opera,  divina  offitia,  scilicet  legem,  templum  abrogare.  Soli  Deo 
competit,  patri,  filio  et  Spiritui  s[ancto.  Ideo  von  faeiunt  in  nomine  suo 
Apostoli.     'Effudit',   quod  videtis,    videtis  nos  andere  loqui    variis  Unguis 3H>8. 2,33 

10  et  P|et[rum  sanare  morbos  et  legem  nihil  esse.  Hoc  facit,  quem  crucif[ixistis, 
qui  mandavit  nobis.  Caiphas  cogitavit:  hitrb  un§  ber  fc^nit  ücrboten,  ut 
remissio  p[eccatorum  quaeratur  per  bap[tismum,  fidem  in  crucifixum  lesum, 
quid  futurum,  ubi  eella,  culina  lalt,  touft?  Remissio  p[eccatorum  ift  eilt 
tvefflii^er  jarmarcEt  gelueft,  ibi  venales  tauri  k.    lam  le'sus  nim^jt  ben  txam 

15   rein  ^tntüeg.    Qui  offert,  est  ac,  qui  occidit  hominem  Esai.  ult.  mai^t»  unefg.  3ef-66,3 
Qui  ergo   vult  remissionem    p[eccatorum,    neu    eat   lerosolymam    et    offerat 
columbas,    Sed  poenitentiam  agat  et  quisque   baptisetur.    Petre,   bu   Bift  ein 
grober  Serer,  auff  ftutfen  fol  man.    Vester  cultus  nihil  nee  unquam  fuit,  quod 
fuit,  non  ideo,  quod  vere  per  eum  remitterentur  peccata,  sed  tantum  figura.    An 

20  non  Moses  remisit  peccata?     Cur  ergo  lex  lata?    (ä§  ift  jnt^un  gelneft,  bai 


2/3  Poutifices  docuerant  remissionem  p[eccatorum  cjuerendam  per  sacrifitia.  r         12  fide 

S]  fie  aufrieben  gottfebicnft  unb  opfer,  Tempel  k.  (SoIi^e§  t^un  bie  3IpofteI  nic^t 
au§  if)rer  niadjt,  ^ctruä  fngt:  @ott  I)at  has,  aufgo^cnn  i.  e.  bcr  tliutg,  bcn  il^r 
gcfreuljiget,  Itiir  prebigcn  nur,  tl^un  nid^tS  mer,  S)a§  lüirb  gaipljae  jc.  burd^§ 
\]tx%  fein  gangen,  ltia§  öerlirn  Inir  benn  fd^nit,  unb  bie  leut  faKen  an  ben 

25  ge!reuljigten  unb  {)oIen  ba  Hcrgebung  bcr  Sunbcn,  fo  tuirb  unfer  fud^en  unb 
fcEer  !alt  loerben,  S)cnn  fic  fic^  Don  bem  5lrtidcl  lool  genel)ret,  Wj  bie  leut 
opferten  umb  bergebung  ber  ©unben,  S)a  fompt  ber  ^[eilige  gcift  mit  ben 
Slpoftcln  unb  frf)le(f;t  bie  ticrgcbung  barniber,  fagt,  loer  >ml  felig  loerbcn,  borff 
niil)t  fc^lad^ten,  fonbern  fir^  tcuffen  Inffcn,  6l),  ^^etre,  bu  bift  aEljU  grob,  bie 

30  J)rcbig  ift  nit  ,]ulcibcn,  ba§  bu  fo  fageii  toilt,  SaS  Opfer  fct)  nichts,  §at§  bod^ 
5JJofe§  gefagt,  S;arauff  fagt  ^Vtru§:  g§  ift  md^t§,  ei  ift  nur  barumb  jetfiun 
gelrefen,  bau  i{)r  ha?:  böte!  ()abt  foUen  oufftjaltten  unnb  licrtroften  auff  ^JJlcjjiam, 
S)a§  6^riftu§  inn  bem  l)olc£  blieb,  ?Jbcr  U'cnn  bcr  tompt,  folts  aufffjoreu, 
3tlfo  gel)t  !^ie  6oip^a§  mit  atL  feim  firdjen  unb  gottcfbienft  ju  boben,  unnb 

35  gott  rid)t  ein  neloe  prebigt  an,  ß()riftu§  ift  !omen,  t)at  erfüllet  Wofi  gcfc|, 
befolfien  3U  prcbigcn  Vergebung  bcr  ©unben,  bie  foll  man  prebigcn  inn  feiner 
fitd^enn,  loic  aui}  5petru§  fagt:  ioa§  hjolt  if)r  gott  berfudCieu  unb  laft  auff=  «m. is,  10 
laben  ben  ^ungern  ?   G^S  ift  ein  ȟunbcrlicfjcr  ^^eter,  ber  fo  ()incin  greifft,  ha^ 
er  barff  fagcn:    loir  tuolleu  )elig  »uerbcn  loic  fie,  unnb  fcf)Ied)t  bomit  nf(e§ 


452  jprebigten  beä  ^af)xe%  1544. 

Rlman  ia§  öoIcE  aufftjiclt  unb  öertroft  auff  5!Jle}l"iam,  bcv  foI§  gar  tl^un,  S)er 
ina'^n  tft  auä)  blieben  in  populo.  Sic  gefiet  ba§  3ubentl)utn  gar  ju  bobem 
per  huiic  libruin,  et  erigitur  nova  praedicatio  i.  e.  Messias  veuit  et  iuiplevit 
legem  Mosi  et  commisit  docere:  qiii  vult  salvari,  credat  in  mo  et  baptisetiir. 
Ibi  geftifft  remissio  pLeccatorum  in  Eeclesiam,  ut  nullibi  alias  quaeratur.  5 
siM.  IS,  10  Alibi  PetLrus,  ubi  volebant  legem  retinere:  'Cur  tentatis  Deum?'  ca:  15.  'quam 
«Mi-Minec  patres'.     Mirabilis   Petrus.      'Sed    per   gratiam  lesu'  jc.      Sacrifitia  nou 

salvant,  flug§  fi^legt  Zixnpd,  opffer,  priefter  in  ^ouffen  et  dicit:  Qui  salvati 

apud  patres  ab  Adam  ijixah  ante  Christi  adventum,  salvati  per  gratiam  hnius 
?(vs-2, 21  lesu   crucifixi,    quia   nou   aliud    nomen.     Item    'qui    invoca[verit   nomen'    jc.   lo 
Ibi   concludit   Spiritus   s[anctus,    quod  omnes   prophetae,   patres,    martyres, 
Adam,  Abraham,  omnes  salvati  non  per  sua  sacrifitia,  sanctitatem.    Jja,  dicit 
Mvfl.  15,  II  Pct[rus,   non   potuerunt    ferre   fo  eben  al§  lütt,    quia   omnes  cred[iderunt  in 
venturum  Messiam,  et  ea  fides  in  Messiam  futurum    salvos  eos  fecit.     Eam 
iidem  uos  etiani  habemus,  nisi  quod  nos  in  eum,  qui  venit,  ipsi  in  cum,  qui   n 
veuturus.     Sa   fi^eibcn   tüir  un§,   Siui^f"   "^t  ©Triften.     ludaei   eum   adluic 
expeetant   uoii    ut   Salvatorem,    per  quem    acquiratur    remissio  p[eccatorum, 
nolunt  hunc.     Sed  uos  talem  volumus,   quem  apprehendimus,   qui  veuit,   et 
sie,   quod   per  mortem   et    resur[rectionem   attulerit   Spiritum   s[anctum   i.  e. 
remissionem   p[eccatcrum   et   aeternam   salutem.     Ipsi:   veniet,   nolumus,   ut   2« 
afferat  remissionem  p[eccatorum,  sed  refieiat  templum,  ibi  sacrificabimus,  qui 
peccavit,   per  oblationes  Jc.     5)leffio§   fol  olle  .Reiben   tob  fc^Iogcn  et  facere 
principes,  nou  re[missionem  p[eccatürem,    vitaiu  aeternam.     Ipsi  sitis  sancti 


]  Remissio  i)[eccatorum  non  in  lege  r        fl  Acto;  15  r         JOjlt  luilaeoruni  somnia  de 
Messio  venture  r 

sjäuboben,  foffet  aUeu  auff  ein  l^auffcn,   Uin>3  feiig  ift  Uiovbcn  öor  ber  jutunfft 
ß'^rifti,  ift  burd)  ben  nonien  felig  loorben,  ift  foiift  fein  namc  k.    S)a  fc[)Icuft  25 
l)[eiliger  gcift,  2)0»  alle  pvoptjcten,  aüc  t)cl)Iigc  bctcv  finb  alle  fclig  toovbcn  nidjt 
burc^  i^r  Opfer,  l^etiligfeit  (ja  fie  bermod^tcnS  nid^t  jutragen  bic  laft),  fonbern 
gleirf)  tuie  tuir,  S)enn  fie  nKc  ger)offt,  gegleiibt  auff  ben  jufuufftigeu  5}Iefeiam. 
®cr  glaub  t)at  fie  feiig  gemadjt,  2)eu  glauben  ()abcu  luir  aud;,  on  allein,  ba-? 
lüir  gleuben  an  ben,  ber  nu  lomen  ift,  unb  ba  fd)eiben  toir  un§  nu,  ^uben  30 
unb  C5l)riftcn.     3ubcn  harten  nod)  fein,  tuir  gleuben,  baä  er  lomen  fei),  60 
»rartcn  fie  auff  'JJiefeiam,  ber  ein  Ineltlldjcr  l)err  fei),  toarten  fein  nit  al§  eines 
feligmad^erS,  Sie  niadjenS  alfo:   (*r  tnirb  nod)  lomen,  loa»  luirb  er  tl)un? 
beburffcn  feiner  Oergebung  ber  ©unben,  fonbern  luir  luollen  ben  2empel  luiber 
batoen  unb  mit  Opfer  t)el)I  erlangen,  ^Jtefjiaä  aber  fol  alle  Reiben  tob  fd^lal)cn  35 
unb  unä  alle  fd)lo^er  unb  ftebt  eingeben,  ©0  Inarteu  fie  nod;,  3lbcr  tiergeblidj, 
\v\x  6t)riften   aber   gleuben   tiergebung   ber  Sunben   burd^   ben,   fo   geborn, 
gefreu^igt,  anfferftanben,  unb  gleuben  aud)  aufferfteljung  be§  ftctfd^B,  ba§  ift: 


9lr.  18  [2.  Sunt].  453 

R]  ad  reconciliaudimi  peccata.  3la  in  afigviinb  ber  l^eUcn  toerbeii  fic  bcii 
Templum  Batüen.  Sic  nos  credimus  istum  artic[ulum,  remiss[ionem  p[ecca- 
torum,  per  quem?  per  lesum  Christum  natum,  mort[uum,  resuscit[atum  i.  e. 
mors  cessabit,  et  caro  vivet  inaetermun.    Hoc  expeetamus  a  nostro  Messia. 

5  SaS  fjat  ben  3uben  gcfd^obct,  ba%  ir  !von,  regiraent  ba'^tn  tft.  9Jtm|3t  inen 
jpetru»  ben  artidel,  bavauff  ir  !ud^en  unb  leHer  fte^et.  Ablatis  sacrifitiis 
re[missio  p[eecatorum,  nou  opus  lege,  templo.  Lex  Mosi  nit  ein  ftro^olni 
toerb.  Inspice  papatum,  hjeil  man  im  ben  ?IrticfeI  nimpt,  (Sr  'ijat  fein  Sram 
gerid^t  ouff  bie  fc^Iuffel,   er  Inil  ber  fein,   qui  habeat  potestatem  remittendi 

10  peccata.  Et  per  hoc  acquisivit  opes  mundi.  ©er  articEel  ijat  im  gefjolffen. 
3tem  2IBIa§.  3item  ^at  regna  et  principatus  ju  fii^  geriffen.  Sßeil  man  im 
bal  neft  jureifft,  fol  er  nic^t  lang  regieren.  2)i§  6u(^  folt  man  bem  Sapft 
auff  ben  !opfi  legen.  Sud  bicf;,  ^idd.  Nou  est  meus  Christi,  ut  habeamus 
remissionem   p[eccatorum  per  Missam,   Ordines.     Scd  remissio  p[eccatorum 

15  ift  fo  geftifft,  ha^  man»  nitf)t  berfcnffen  fan,  quia  uou  est  opus,  (juod  facere 
possim,  propter  quod  contingcre  re[uiissionem  p[eecatorum,  nihil  prodest, 
quod  hoc,  aliud  dem.  Sed  sie  dicit  Spiritus  s[anctus:  @§  ligt  baran,  haS 
bu  gleuteft,  uomen  Domini  invoces.  Fides  non  venditur  nee  cmitur.  Sed 
sie:   Si  vis  salvari,   nihil  da,   quia  nou    possum   tibi   consulere.     Quid  ergo 

20  faciendum?  Age  poeuitentiam ,  crede  et  baptisare.  Crede,  quod  Christus 
crucifixus  pro  peccatis  tuis,  mort[uus  et  resuscit[atus  et  ded[it  Spiritum 
s[anctum  omuib[us,  qui  eura  audiunt  et  credunt,  dicit:  Mitto  vobis  ministros, 

4  über  expeetamus  steltl  credimus         S  Papatus  corruit  per  istum  articiilum  de  remis- 
sione  p[eccatorum  r 

S]  ha%  ber  tobt  auä)  fol  auff^oren,  unb  ein  etüigeS  lefien  folgen.  Sllfo  i^ebt  nn 
5petru§  tjk  auff  aKeS  opfer  unnb  bergeDung  ber  ©unben,  matf^t  bie  lüc^en  lebig, 

25  Tenn  trenn  ha§  nieg  ift,  traS  barff  man  2empela  unnb  ^rtefter?  3(^  tnolt  umö 
5Jtofe  nidjt  ein  ftro£)alm  geBcn,  loenn  ba§  ioeg  ift,  ?llfo  l)at  ber  3?apft  anc^  all  fein 
grunb  unb  !ram  gefegt  auff  bie  Stfjluffel,  bie  er  füret  al§  ein  6o|toid^t,  feret  barmit 
burd)  bie  gantie  toelt,  ^at  furftcn,  fonige  in  bann  tfjun,  toelil  man  itjm  aöer  ba§ 
nc^  jureift  unnb  ben  finden  l)crb  juftorct,  fo  ioirb  er  nid^t  lang  .Keidj  loerben. 

30  ©0  leren  toir  nu,  ha§  nid^t  Tle%  ftifften,  toalffarten,  gefien  attmofcn  bcrgefiung 
erlange,  S)enn  öergetcn  fan  nit  berfaufft  tncrben,  (?§  ^ilfft  mid)  nidjt,  ba§ 
^ä)  5Runc^en  !appen  anjifjc,  5Rc^c  ftiffte,  fonbern  e§  ligt  baran,  ob  bu  gleubft, 
lanftu  ben  namen  bc-3  Ijcrrn  anruffen,  fo  knrftu  feiig,  So  lan  ^ä)  lein  l^sax= 
mardt  anrtdjten,  ba  loirb  fein  !ram  brau§,  S)enn  loiltu  feiig  tcerbcn,  Inirftu 

35  mirl  nit  lonnen  abfeuffen,  fonbern  foltu  tljnn,  tlju  6u§,  laS  bid)  tcuffcn  auff 
ben  namen  unb  gleub,  baä  S'iffu^  gcfreuljigct  nmlt  bcincr  funb  gcftorl'cn  ben 
!^el)ligen  geift  gibt,  bie  ifjm  glcubenn,  SarneBen  Ijclfft  armen  leutten,  laft  aurf) 
prebigftiil  nit^t  lebig,  aber  tl)ut§  barumb  nit,  baS  if)r  Oergebung  ber  8unben 
erlangt,  bie  l)at  bir  ber  getreu^igtc  3t)efu§  ertüorben  umb  fonft  mit  feinem 


454  $rebigten  beS  3af)xei  1544. 

R]hos  alite  et  pauperes,  iit  nou  sit  inopia,  et  constituito  prebigftul,  scholas, 
non  icleo,  ut  acquiratis  re[missionem  p[eccatorum.  Sed  gratis  do  et  habeo. 
Christus  '^at§  ertoorten  suo  .■<aDg[uine,  ut  salvai-eris.  Ibi  nihil  possum  accipere 
nee  tu  dare.  Sed  liberum  donum  Dei  ante  conditum  mundum,  antequam 
nati.  Sed  adiuva  prox[imum,  Non  ut  habeas  re[missionem  p[eccatorum  et  s 
gnab.  ^a^  tijut  ber  SSa^ft,  6avb[tnale,  83ifc§off,  qui  faeit,  est  ©otteelefterer, 
accip[it  pec[eata  et  dicit  se  reiiiisisse  tibi  peccata.  Sed  sie  debet  dicere: 
Eemitto  tibi  peccata  burd)  ba§  ompt,  quod  ipse  evlPorlBen.  Crede  in  Christum, 
et  propter  haue  fidem.  £)a§  ift  bQ§  gut,  bQ§  bu  geben  folt.  Deus  non  vult, 
ut  dona  Spiritus  sancti  vendantur.  Is  ergo  articulus,  quem  Spiritus  sauctus  lo 
per  Petrura  docet,  terribilis  non  solum  ludaeis,  sed  etiam  hodie  papLae  et 
suis,  ([nia  adimiinus  ei  suum  reguuui.  S)a§  er  ift  tob  iinb  ticimag  nidjt?. 
6i  l^ot  U)ei§Iii^  ge^Qubelt,  bas  er  hn  ©laiiBen  nidjt  t}at  rerf;t  gcprcbigt  iinb 
incibet§  nodj.  Vohmt  adhuc  defendere  primatum  papae,  lueifet  Quff  unfer 
iDCrd  et  clamaiit  sie:  Fides  nihil  sine  operib[us.  Fides  infirma  res  jc.  Opera  is 
l'aciunt  K.  Ta  flehen  !onig,  !etfer  brauff.  Nos  etiam  de  operib[us  dicimus, 
sed  mit  unterfd;eib.  Tua  opera,  ha  biä)  ber  Sopft  (jinloetfet,  finb  ein  bred, 
qnia  sunt  opera  humana,  quae  tu  facis,  ea  non  auiferunt  jieccata.  ®»  ift  ein 
anber  Voerd:  Dens  excitavit  Christum  et  dedit  in  nomine  eins  Spirituni 
s[anctura.  Haec  alia  pLars.  Nou  dabis  Spiritum  s[anctum,  excitabis  mortuos,  20 
quid  facies?  non  foU§  t^un,  sed  credere  et  bid)  brein  ertüegen  unb  bein 
feligteit  brauff  fe^en.  Non  potes  faccre  Christum  nee  ducere  coelum  et 
collocare  ad  dextieram.  Si  habes  haue  fidem,  habes  remissiouem  p[eccatorum, 
ut  Pet[rus  dicit,  post,  si  vere  credis  et  !^aft  opus  Dei  ergrieffen  per  fidem, 
da   eleemosynam,   "^ilff  ©C^ul   unb   pfar   er'^olten,    f)QU§   Ijalteu.     Ista   debes   25 

sitl^curen  blut,  haB  bu  folt  feiig  iuerben,  £0  I)tlfft  !etn  feuffen,  fonbern  e§  ift 
eittcl  gnabe,  ni(^t  Derbienft,  ader  brnuu  foltu  gebenden  unb  (jelffen  armen 
lentten,  nit  baS  bu  barmit  feuffcn  loolteft  ücrgcöung,  ba§  t^un  23apft,  Parbinel, 
nentcn»  gelt  unb  fagen,  fjaben  funb  öergcBen  umb  beine»  lucrd»  millen,  baran 
fie  liegen  \mt  bie  bofctuid}t,  Denn  fie  c»  nidjt  vermögen  ju  öertcuffen,  ^^Iber  so 
bn§  tft  ba§  gelt  unb  gut,  Sii§  bu  barumb  tanft  geben,  gleuben  bie  öergebung. 
Srumb  ift  biö  ein  fc^redlidjer  Slrtidel  nid)t  allein  bcn  Suiten,  fonbern  i|t 
ben  5paptften,  Senn  bamit  bem  Sapft  fein  getoalt  unnb  bullen  aufgefdjnitten, 
2)enn  ber  Sapft  fleißig  bcrtnibben,  ÖTi»  er  nit  glcubenn  unnb  Vergebung  ber 
©unben  prebigte,  fonft  Uicrc  fein  fram  öergcben-?,  tote  fie  noc^  l)eutig'3  tage»  *5 
moUen  i^ren  mardt  öerteljbigen:  glaub  ift  fd)led;t  bing,  folgen  nit  Incrd,  fo 
Ijaftu  nii^tS,  Sie  tüerd,  bie  tf)un§,  fo  fd)reicn  fie  mä)  l)cutigs  tageS,  bartnibcr 
lütr  prebigen  iralfart  .'c.  finb  menf(^cn  loerd,  bie  toerben  e»  nic^t  tf)un,  fein 
funb  tnefnemen,  e§  ift  ein  anber  merd,  haB  tl)ut-3,  ncmlii^  gott  f)ot  fein  fon 
auffgclncdt  unb  bcn  l)[eiligcn  geift  geben  k.  Sa§  tfiuftu  nic^t,  aber  fold;  toerd  w 
foUu  gleuben,  inn  baS  tl)un  folt  bid)  erloegen,  bein  fcligfeit  brauff  fc|en,  an 


gjt.  18  [2.  guiii].  455 

R]  facerc  hJarltC^.  i^i  "on  mcreiitur,  non  facere  volo.  ©o  fav  f)tn  jum  Jcuffel. 
Mea  opera  foHen  nitfjt  6^riftu§  fein,  sed  fides  mea  debet  eum  aniplecti. 
6^rtftu§  aufferftanbcn  öon  ben  tobten,  Dei  opus.  Sed  proximum  diligere, 
ferre  crucem,  obed[ire,  tneifi,  ünb  jU  ®otte§  furcht,  licet  ea  pretiosa,  si  credis, 
5  in  fide  oportet  piiiis  sis  in  Messiam,  qui  mortuus  et  meruit  promiss|ioueni 
patris.  Si  filii  verbiim  audimus  et  credimus,  tum  omnia  pcccata  ablata. 
Post  quicquid  in  hac  fide  fueris,  passus,  ift  gülben.  Pap[a  coecis  oculis  et 
obturatis  aurib[us  dicit:  fides  nihil,  Si  fides  neu,  nee  Christus.  Si  Christus 
non,   iiec  Spiritus   s[auctus,   Si  Spiritus  s[anctus  non,  iiec   Dens.     Tu   nihil 

10  habes  quam  Seuffel  unb  'ijcü.i^ä)  feVöev. 

'33on  ben  unartigen.'    Sin  trotttgev,   !nner  5}Jan,  fc^ilt  bic  pviefter -''Viv 
et  alios  omnes.    Non  dicit :  Sofft  ciid^  Ijclffeu  fon  ben  ^eiligen  prieftcvti,  sed 
unartigen  leuten,  quia  !onnen  ntd^t  fel)en,  i]bxm,  leiben,  boB  man  bi§  prcbige. 
5Jluft  opffern.    5Jtan  !an  mit  inen  nichts  machen,  nihil  curautes  fidem.    Haec 

14  est  1.  contio  Petri.  ©o  ^at  bie  !^[xä)c  angefangen.  Sic  praedicamus  hodio 
usqiie  ad  finem  mundi.  Non  audieudi  ludaei,  papa,  Turca,  nullus  Spiritus. 
Omnib[us  opponendus  est  iste  liber.  TTt  est  initium  factum,  ita  servabimus 
nsque  ad  finem.  @§  ift  nid^t  juf^un  umb  legem,  mea  opera,  sed  umB  lesum 
Christum,    qui    regit  et   dat  Spiritum    s[anctum,    ut    habearaus   remissionem 

20  p[eccatorum  et  vitam  aeternam  per  mortem  et  resur[r£ctionem.    Turca:  ista 

S]  6f)riftum  gleuben,  S)u  fanft  fein  6I)riften  machen  nod§  gen  "^imel  füren,  aber 
hJenn  bu  ben  S^riftum  t|aft  unb  gleuBft,  fo  Ijaftn  üergcfiung  ber  ©unben, 
S)arna(5  giltl,  tocnn  bu  ben  gIon'6en  unb  bn§  »tievc!  gottcS  t)aft,  fo  tfju  gntte 
tvtxd,  gi6  almofcn,  erljnUt  ^^farrfjen  unb  ©d)ulcn,  fei  geljorfam,  regire  bein 

M  t)au§  jc.  3a  U)enn  fie  nid^t  ticrbicncn,  fo  inil  ^ä)  ni($t§  t:^un.  ©o  far  I)in 
fnrn  2cuffet,  n^cr  nirf)t  gleuBt,  ber  t^utS  frcl)tid^,  ?llfo  mu§  ber  ginnt  erft 
ha  fein  unb  ben  (5^riftuni  fafjen,  nirf)t  mein  tucrcE,  Sarnac^  iuenn  bu  ben 
t)cl)lnnb  ()aft,  fo  t{)U  bnrnai^  gute-3,  bie  toercf  gefaltenn  barnac^  (S^rifto,  aber 
3Uüor  muftu  ben  glauben  f)aben,  baburi^  bu  gnab  erlangeft,  fo  fol  aKc-3  öcr= 

30  geben  fein,  alte  funb  toetf  fein,  lucnn  ber  glaub  ba  ift,  fo  fol  barnnrf}  alle§ 
gut  unb  gulben  fein,  ©if)e,  alfo  prcbigen  Wh  bargcgcn,  fie  fcfjreien:  6i),  glnub 
t^ut§  nid^t,  fo  ^aftu  6f)riftum,  f)cl)ligen  geift,  gott  bater  nicf)t  3c.  S)arumb 
fpricf)t  r)te  5pctru§:  burcf)  ucrgeOnng  ber  ©nnbcn  iocrbet  if)r  ben  ()ct)Iigen  geift 
empfa()cn,  91ennct  f)ic  bic  ()cl)Iigen  5priefter  unartige  leut,  frf;cnbct  fie  fo  fc^enpd;, 

35  ©inb  unfc^lac^tige  leut,  mit  ben  man  nit  fan  auftomen,  fcfjreien  nur:  lücr!, 
lucrl,  Opfer,  opfer,  Ta§  ift  nu  bie  erftc  prebig  ©.  ^etri,  nnnb  fo  prcbigen  luir 
aucf),  fotten  fein  fcfjlücrmer  geift,  ^acf;omet,  3uben  froren,  fonbern  mit  bem 
hüä)  auffn  !opf  frf)Iaf)en:  fcf)lucig  ftitt,  3c§  tuil  fein  anber  Jüort  ober  geift 
tjoren  benn   biefen,  ber  mir  prebigt   ben  glauben  in  Ptjriftum,   baS  »oir  in 

40  6f)riftum  fotlen  ticrgcbung  ber  ©nnbcn  tjabm,  Ter  ^Ifa^omct  ftilt  an-i  ^ubifcljem 
unb  alten  2eftament  t>om  loerf,  beten,  allmofen  unnb  befc^neiben,  So  bett  er 


456  ^rcbiglen  bc§  ^ai)xe^  1544. 

R]  doct[nna  est  abrogata,  oportet  novam,  nimpt  ein  ftiid  ex  novo  testa[meiito, 
ut  olmofen  geten,  öiel  beten  3C.  ex  vetcri  Circumcisionem.  Ibi  nihil  de  fide, 
Spiritu  sancto,  Sed  propria  opera,  qiiae  Diab[olus  per  Mahom[et.  Christus 
gar  gefd^toiegcn,  jo  gcleftert  unb  gefi^enbet.  Ideo  maneamus  cum  ista  pura 
doctiina,  (|uain  Spiritus  s[anctus  hodie  plautavit  per  Petrum  et  alios  Apostolos. 

S]  ctttuQ»  jnfamen,  G^rtftt  aBer  luirb  I)ie  ni($t  gebacf;t,  fonbern  geleftert,  bavnmB 
bie  unb  anbete  Icie  311  öcvac^tcn  unb  aEetn  biefe  prebigt  @.  ^>etri  ju  t)orcn 
unnb  gIcuBen. 


19.  3.  3mti  1544. 

^rcbigt  am  ^^fingi'tbien^tag. 

R]  MARTIS  IN  FERIIS  PENTECOSTES    3.  lunij. 

srvs-s.iff.  Acto:  3.     De  Ciaudo.  10 

Aud[ivimus  1.  concioneiii,  qiiae  locupletior,  quam  ut  possit  paucis  horis 
explicari.     Bonum   est  historiam   nosse,    quid    Spiritus  sLanctus  fecerit  istis 

Snu.  0,247  dieb[us  et  annis  7.  U]t[ima  hebd[omas,  ut  Daniel.  9.  Factae  contiones 
et  miracula,  quae  non  scripta.  0.  hora  i.  e.  tertia.  Ista  contio  facta  non 
die  pentecostes,  tarnen  his  dieb[us.  Haec  est  altera  praedicatio  Petri,  quam  is 
habemus.  Apostoli  bie  pftngften  uBer  et  per  totam  nihil  in  ore  habent  quam 
reLmissionera  p[eccatorum,  resnr[rectionem  a  mort[uis.  2)a§  tft  ott  ir  prebigt, 
et  dicunt  non  novam  praedicationem,  quam  finxerunt.    Sed  Spiritus  sLanctus 


13  vor  UIt[!ma  steht  Est  sp  nach  lieb(l[omas  steht  de  70  hebdc^madibus  sp  vor 
Kactae  steht  In  his  sepfem  annis  sp  3n  bcn  fiefien  ioren  na^  G^riftu?  auffcrfte^ung  ift  b,^ 
ßiiongclium  gcttialtig  gegangen  mit  jeic^en  tnb  Wunbcrn  burd)  ben  ^[eiligen  ®cift  Bnb  finb  Biet 
1000  Silben  bcfercl  Bnb  aiic^  »iet  ^s'ben.  3n  bcnfelben  7  ioren  bleichen  fie  bcn  SBciijcn  rein  an» 
l)i§  Qiiff  bie  iprelB.  Jatnac^  feven  (itf)  bie  "JilJoftel  ju  bcn  t|ciben.  Acto.  13.  bi§  bie  gpvclo  mit 
fctuet  üctbvanb  mivb  r  14  iinch  tertia  steht  Uejperjeit,  (luia  liabebaiit  matiilinas  et  vesper- 

tinas  lioias  orandi  sp         16  nach  totam  steht  vltitnam  septimanani  i,  e.  7  annos  sp 

S]  1544.     Feria  tertia  pentecostes. 

31011.3,1  ff.  Acto:  3.  20 

SBir  ^aben  bie  erfte  prebigt  8. 5petri  auff  ^JJfingftag  getljait  gel)ovet, 
S)o(fj  nidit  buvc^  au§  gnugfam  ge^anbelt,  S^jt  totl  ^ä)  ein  anber  ftud  "^anbctn 
'ivn.  3,  ibcr  pvebigt,  fo  auffm  anbeni  tag  gefcfjeljen  Acto:  3.  umB  9  ift  nadj  unfer 
ftunbe  uinB  3.  Senn  fie  bie  ftunben  3eleten  nadf)  auffgang  ber  Sonne.  2)o 
fe'^en  loiv,  bo§  bie  SIpoftel  bie  pfingftcn  ilvax  bie  ganzen  jar  uter  nid)t§  anber»  25 
im  maul  tiafien  benn  bcrgeBnng  bev  Sunbeu  unb  Hertilgung  bev  5unben,  auff= 
cvi"tet)ung  ber  toten,  \o\äß,  fogcn  fie,  fei)  nit  allein  i^t,  fonbern  bur($  beu 
niunbt  aller  propt)eten  Bezeuget,  aud^  mit  53lofe  fel6§,  barauff  fie  trotten,  ha§ 


9ir.  19  [S.  Suni].  457 

R]  anmmciavit  non  per  ununi,  setl  omnes  prophetas.  5Jimpt  3Unt  3eugen  totam 
scripturam  et  praesertim  Mosen,  auff  ben  fie  fo  Bodden,  quod  niliil  aliud  prae- 
dicet.  In  Mose  et  proplietis  jc.  Qui  omnes  auff  btefe  tage  gcselet,  et  dicit: 
fo  ^0  tnirbS  gefd^c'^cn,  ut  supra  loel.    Ubi  certissimi  de  fide  nostra  et  doctrina,  3ürt  3,  if. 

5  quod  testes  eius  habemus  non  ApLostolos,  sed  etiaiu  Apostolorum.  Summa 
contionum:  Deus  clarificavit  puerum  suum,  quem  crucifix[erunt,  et  quod  non 
alia  doct[rina,  fides,  nomen  quam  Ies[u  Christ[i.  Illuni  excitavit  et  con- 
stituit  Salvatorem  :c.  Haec  eorum  praedicatio,  non  de  lege,  operib[us,  et 
tarnen  docenda  propter  alios.    Non  dicit:  Hoc,  illud  facite.     Sed  in  epislola 

10  sua  de  Charitate,  humilitate,  quomodo  coniuges  diligLant.     Sed  in  ista  con- 1- *f'"  s.  1  ff- 
tione   fontien    fie  e§   nid^t   gctoarten.     Tstos  7  annos    praedicarunt  pactum 
(multis,    hebdjomada  una),    Christi  tuttb  potenter  gepiebigt  7  annis  i.  e.  pro- 
missionem  gratiae  et  S[piritus  S|ancti,  hanc  benedictionem  istis  annis  7  prae- 
dicarunt ort  unterla§,  ut  testis  iste  über  et  per  multa  miracula.    Tvoquuntur 

15   variis  Unguis,  etiam  excitant  mort[uos  et  elaudum  Jc.    Sßfingftptcbigt  est  botn 
SBunb.     Quis  erudivit  piscatores,  ut  sie  intelh'gant  hunc  textum?     Ego  non 
nee   uUus   Doctor.     'In   Semine   tuo'  i.e.  Deus    clarific[avit    et    misit    filium«pg. 3, asf. 
suum  eud^  JU  fegenen  i.  e.  liberemini  ab  omnib[us  peccatis,  quae  remittantur3,2o 


3  über  In  bis  prophetis  steht  quam  Moses  praedicarit  de  Christo  sp       über  ge3etet  steht 
jicttt  sp  4  über  supra  steht  ca:  2  sj)        nach  certissimi  steht  sumus  sp  5  nach  etiam 

steht  Mosen  et  prophetas,  qui  fnerunt  antecessores  sp  6  crucifix[erunt  (et  Step)  darüber 

Acto:  2.  3.  4.  5.  sp  7  über  fides  steht  Acto.  4.  s/;  S  über  Salvatorem  steht  Acto:  5.  sp 
10  über  coniuges  steht  1.  Pet:  3.  sp  11  über  pactum  steht  Danie.  9.  sp  12  über  heb(l|o- 
mada  una  steJit  confirmabit  pactum  sjt  über  geptebigt  7  annis  steht  praesertim  vitima  sep- 
timana  sp  14  nach  miracula  steht   suam  praedicationem  confirmarunt  a  die  pentecostes 

vsque  dum  conuersi  sunt  Apostoli    ad   gentes  Acto:  13  sp  17J18  Petrus  exponit  promis- 

sionem  Abrahae  factam.  r 

S]  aüe  Propheten   auff  biefe  tage  gejelet  '^abenn  unb  gefagt:  fo  unb  fo  n)itb§ 

20  gefd^e'^en.  ©0  ftnb  tt)ir  ß^riften  nit  getot§  unfer§  gtaubenS,  "^oBen  nit  aEeiu 
?tpoftet,  fonbern  oHe  jsro^jlietcn,  unb  ift  bic  Sutnma  ber  prebtgt,  ha^  fie  (5^riftii§ 
5)lorber,  tierrt)eter  unb  toftnidfitev  finb,  unb  ha\^  lein  nnber  tnan  ift,  barburc^ 
fie  feiig  tncrben  k.  2)a§  ift  i'^te  )3rcbigt,  barauf  ftefit  fie,  ®o  ^oret  t|r  nit, 
ba§  ^ctnia  fagt:   '^\)x  fott  fatifen  an.yfien,  'ba^  Vonä  tf)un,   nlicr  ftc  nntcr= 

25  lo^enS  nit,  benn  in  fein  (Spiftcin  ff()rcl)I't  er  t)Iei§ig  bon  gntcn  toercfcn,  ^Ifeci;'-*''"'''' 'tf- 
inn  ^Pfingften  fonnen  fie  nit  hjorten,  mnffen  öetfunbigen,  ba§  Daniel  fagt  bon  2)1111.9,21 
bet  7.  Inocfjcnn,  ba§  fie  foltcn  Jjrcbigcn  getrnltiglir^  üon  feinem  Bnnb,   Sicfc 
fieBen  "^(yc,   lüie   and^  ba§  Bucf)  jeigt,    bn§  fie  e§  teblid^  getf)an,   reben  mit 
ollcrlel)  fpradfjcn,  item  machen  gefnnb  k.    S)a§  ift  bie  pfingftprebigt,  ®a§  ift 

30  eine  ijrebigt  bom  bunb,  ben  gott  mit  ^IBvoliam  gcmadfjt  ^ai,  SCßcr  tjat  ben 
fifd^er  fo  gelert  gemadfjt,  ha?:  er  an§  bem  fprndf)  fucfjet,  itteWjS  fein  ^(uguftiniiS  ?c. 
()ett  tonnen  finbcn,  ha-j  in  bem  fprucfj:  ' ^w  beinern  namen'  k.  baS  fo  biet  fol'-'-i"''("o,4 


458  ^prebigfcn  bc§  3aT)rc§  1544. 

R]  et  c.\p[cctent  dies  req[niei  für  bem  angeftd^t.    Qiüs  hoc  vklisset  in  hoc  loco? 

et  tarnen  ftc'^ct  brin.     In   semiue,  filio  i.  e.  afferet  benedictionem   1.  ludaois, 

deindc   in    onines    geutes   siib   Sole.     Petrus   pulcherrime   hoc  vidct   et   fcrct 

i'U'ii  3,'.'5f.  erau-3   mit  getoalt:  'Vos  filii  foederis',  'vobis  resuscitavit".     Sic  .  .  .  praedi- 

catnr,    ut   liberati   a   peccato.    morte    et  exp[octent  recreationeni  ex  carne  in     s 
3,2oconspectu  Dei.     'Ncphesch'^  'refrigeratio',   baS  leib  unb  feel  lüibei"  jitfainen 
!onte,  lebenbig  trevbe,  quando  homo  oninec^tig  iocrb,  gibt  im  ein  gut  iDoffer, 
InBfal,  iit  leiD  unb  feel  luibct  jufomen  fomc.    Ita  in  sepulcliris  iacemns  mortui, 
corrosi.     Sed    post    mortem    vocabit,    ut    vivamus    iuaeternum.     Sic  videmus 
Apostolos  bcn  SBunb  getrieben  i.  e.  praedicationem  de  remissione  p[eccatoruiii.   lo 
Nihil  de  uostris  operibLus,  quae  nou  faciunt.    Oninia  verba  tendunt  ad  lianc 
fidem  confirmandam.     Sunt  opera  Dei,  neu  nostra,  qui  misit  filium  et  dedit 
Spiritum    s[anctiim,    ut   liberati    ex   peccatis   et   morte   et  comiptione.     Ista 
nialedictio  fol  nuffl)t)ren,  ad  hoc  misit  filium,  ut  mit  cim  ftatltcf}en  [egen  ben 
ff^nben  fol  Büffen.     3)Qu  lieifft  fein  Inerd,   non  meum.     Sed  Dens  per  filium  is 
et  donat  huuc  thesaurum,   quem   uon   accipio   manu.     Sed  ^er^  fide  appre- 


4  .  .  .]  ein  Wort  nach;/emali,    unlesbar  6  Arätpv^i;  |]  Hecreatio  ||  Refrigeratio  l) 

Respiiatio  r  SjO  über  Ita  bis  inneternnm  sieht  In  inorte  fi1|cibet  \iä)  Sci6  et  ©eel,  Corpus 

iacet  in  sepulcliro,  consuniitur  a  vermib[iis.  Aninia  retjuiescit  iit  {einem  WemtnetlLCtn  sp 
11  Impii  et  damiiati  roerben  pcin  leibcE  bas  cmigc  »cibeticn  l'om  Mngcfii^tc  beä  ^ertn  2.  Tessal:  !■ 
pii  babebunt  recreatioaem  ex  i'acie  seu  conspectu  Dei.  ||  ATioxaxäazaaig  Restitutio  et  instau- 
ratio  rerura  in  pristinum  statutn.  Nam  per  peccatum  bomo  est  corruptus  niente,  voluntale 
et  omnib[us  virib|us  corporis  et  nnimae  Et  creatura  snbiccta  est  vanitati.  Tunc  omnia  in- 
slaural)Untur.  r 

31  3  ai^''^'^'^^"'  '®°^^  "•'"^  ^^^"  "^'"^  3t)eii""  crluecfi't'  .'c.  e§  fteT)t  aber  im  fprud) 
i.OToiciVsAflooltiglid):  ©ein  fnmc  i.e.  bein  Jon  fol  bringen  ein  fegen  über  aüe  Dolctcr, 
luer  f)ctt  boy  tonnen  fngen,  STnS  fegen  unb  Samen  bi§  folt  l)cificn'^  5|3etruö 
finbet§,  G^ott  t)at  cud)  baS  ünb  gefnnb,  baa  i^r  folt  gcfegnet,  ber  ©unbcn  lebig 
fein,  ba§  if)r  crqiiictt,  ba§  lcl)b  unb  fecl  infamen  fol  tomen,  unb  ber  DJlenfd) 
loibcr  Icbenbig  loevben,  \vddyi  luivb  gcfdjcljen  am  Sungften  tage,  loie  ein 
Sagenbcr  erquicft  lüirbt.  5Ufo  fetjen  mir,  ha§  bic  lieben  -^Ipoftel  ben  bunb 
getrieben,  bie  prcbigt  oon  Dergebnng  ber  Snnben,  nl)d)t  öon  tuercfcn,  bie  finb 
oll^n  fdjlüaif;,  aber  bis  finb  loent  bc»  fonä  gottcS,  ba§  mir  foUen  fclig  loerbcn, 
Dom  fluc^  crlofet,  benn  ba^n  f|at  er  fein  fon  gefanb,  baS  er  mit  eim  ftatlid}en 
fegen  ben  tobt  fol  buficn  unb  ba-5  leben  loiberbringcn,  SiS  ift  Pbrifti  »ncrrf, 
nit  unfer,  fotdjeS  mit  bem  glauben  yifafeenn,  2)arnad)  foüen  and)  gute  luerct 
folgen,  aber  fie  f ollen  nit  lebm  geben,  (S3  I)eift  nit:  In  lege  Mosi  aut  natura 


39  S)o§  ift  bev  fegen  ^i"^^ 

')   Wohl  Schreibfehler  fii/r  T£\ 


mx.  19  [3.  Simi].  459 

R]  heudit.    Post  m  Epistolis  tractant  (loct[rinam  de  bonis  operib[us.    Non  daut 

auteiu   benedicfio[neiu.     'lu  seiniue  tiio',    Xou  in  operibus   tuis,   Logo  Mosi,  i-i"o[f26,4 
uaturae,  non  venit  benedictio  per  merita  nostra,  sed  per  tuum  seinen.     Ubi 
hanc  benedict[ionem  attulit  et  dedit,  tiinc  loquemur  de  bonis  operib[us.    Ideo 

s    öetbrieelii^  bing  umB  bie  ),iat3[i[ten,  qni  dicnut  nos  prohibere  bona  opera,  non 
iutelligunt.    Sunius  lilii  non  nostro  nierito,  precib[ns  nihil  fecimus,  non  uufei" 
Ivafft.    Sed  quod  credimns  in  iilium.    Per  istam  fidem  dedit  ei  sanitatem  JC. 
.sjat  üicl  jar  ante  templi  fores.   S)er  40  jor  ft^t  unb  neeret  fic^  ber  3tImo?en,  ^iw-  *■  22 
ben  fennet   man  ja,    ut  dicitur:    "cognoscebant  eum'  k.     Is  saliit  ut  cervus,2ipn.  3, 10 

10  landat  Deum  jc.  Non  est  geubei'et).  Et  PetLrus  accepit  occasionem  ab  isto  mii'a- 

ciilo.   Non  fecimus  3C.   'Argumentum  et  aurum  non  habeo,  sed  quod  habeo,  hoc  'Hn.  s,  c 
do'  i.  e.  credo  in  fib'um  Dei,  qui  resurr[exit  a  mortuis,  per  hanc  fidem  iuvo.    In 
qua  ftard  ba^cr.  'In  nomine  V^urge'.  Ipse  nondum  fidem  habet.  Hie  nuUum 
opus,  sed  tantum  fides,  per  quam  dico:  'Talitha'  JC.     (Sin  tounberlic^cr  nuit 

15  in  Petro,  quam  am  ftillen  freljtog,  S)arff  bem  tob  tro|  Bieten.  Hoc  inquit 
non  ex  dignitate,  merito,  frafft,  quanqnam  vocatio  nostra  Ijo(^.  Sed  ut  alii 
ut  Philip[pus,  ßaplan  Apost|olorum  f^et  auc^  au§  ber  mafjen  magna  mira- 

1  über  dant  iteht  datiir  sp         2  über  In  bis  tuo  steht  in  meritis  et  operil)[us  nostris  sp 
7  Petrus  fide  sanat  chuidum.  r  8  über  jar  (2.)  steht  Aoto.  4.  sp  13  über  In  nomine 

steht  tantum  dicit  verbum  sp  nach  surge  steht  et  surgit,  salit  et  laudat  Deum  sp  14  nach 
dico  steht  verbum  sp  nach  Talitha  sieht  kumi  sp  Mjlö  Summa  contionis  1  fatetur  quod 
lesus  crucifixus  claudum  sanarit  2  arguit  et  exaggerat  peocatum  eorum,  quod  Deum  suum 
negarint  et  occiderint  3  Consolatur  eos  et  docet,  quomodo  a  peccato  liberentur  Ignoranter 
fecistis  Agite  poenitentiara  4  Confirmat  testimoniis  scripturae  r  lejlT  über  alii  Ws  ßaptatl 
stellt  pleni  !>pintu  sancto  et  virtute  Acto:  b  sp  17  über  Äpost|oloruni  t^et  auä)  steht  Dia- 

conus  Apostolorum  Acto:  6  sp 

S]  scu  in  opere  tuo,  sed  'in  Semine  tuo',  hjenn  bii'  famen  ben  fegen  geBvarfjt  nnb 
ben  geift  gcBcn,  \o  tooHen  totr  awij  fagen  tion  guten  tuercfen.    S)avnmb  bcv 

20  a?npft  ein  fcfjcntlidjei'  prcbiger,  bn§  er  fc^reiet  uBer  un§,  baS  \v\x  nit  gute 
iDcrcE  }3rebigcn,  63  ift  borf)  nit  unfer  öerbienft  ober  Irofft,  fonbern  ber  glauben 
Bat  bem  geBen  bie  !rafft,  er  ift  ja  long  "ba  gefeffcn  40  jar  furm  2cmpcl,  ber 
folt  ja  Befent  fein,  tno  fic  nu  ben  lenten,  ber  gcl)t  nnb  unb  fpringt  »nie  ein 
■^irfc^,  loBt  unb  ift  fo  f)er|lid^  frolicf},  S)a§  !an  ja  nit  3™Berel)  fein,  f ölten 

25  fie  toll  unb  toricfjt  Incrben,  gelt  unb  golt  ^ah  3($  uit,  aBer  ben  glauBen  IjnB 
3d),  mit  bem  inil  ^d)  bir  ^elffen,  S)er  Bettler  gleuBt  nit,  aBer  5pctru§  gleuBt, 
'3n  bem  namen  ftel^e  auff,  ben  ^d)  glcuB,  ba  ftel)t  er  auff,  fpringt  unb  ift 
frolicf),  Spetruy  mu§  etu  grofjen  mut  gel)apt  BaBcn  unnb  gar  ein  anbcrn  nint 
l)aBen  benn  am  !arfreittag  k.    6agt:  loir  tfjunS  nit  au§  unfer  f rafft,  oB  luir 

3u  ft^on  ein  groffc  tiocation  l]aBen,  anbere  loerbeu§  aud;  tljun,  loie  ©tepf)ann§, 
5p^iHppu§  ber  Siacon  groffe  miracEel  tl]et,  fonbern  au§  Irafft  be§  gefren^tgten 
:^^efn.  y\i  ha':)  nit  frfjon  geprebigt?  n)irfft§  fo  rein  Don  fid},  prebigt  fo  rein 
bie  gnab  unb  ben  glauben,  ber  bie  gnab  ergrcifft,  SaS  nu  bie  Z^^hiw  foldjg 


460  ??«bifltcn  be§  So^tca  1541. 

R]ciila  per  fideiii  in  Christum.  Sic  Steph[aDUS.  Omnia  fiiint,  iit  nou  filii  Dei, 
quem  negastis  et  crueifixisti.?,  ut  agnoscatur  non  tantum  propter  ipsum,  (piod 
Deus,  sed  ut  liberemiui  a  peccato  et  morte.  2Bte  fein  greifet  cv  gratiam 
Domini  et  fidem,  quae  apprehendit  hoc  et  omuia  in  salutem.  Quod  ludaei 
hoc  videntes  tarnen  indurati  manent,  quia  '^ernad^  fc^eltert  Steph[anuni  loci  5 
templi.  Hie  popuhis  accurrit  ad  porticum.  Non  nos  respiicite,  sed  is  fecit. 
Item  tantum  nomen  eins,  quando  nominatur,  tantum  ber  f^ata.  Phari[saeorura 
iWntn.  4,5[tar(Se  onBoS:  nomos,  topu.«  tDcn§  iDunbcrjeic^en  gefc^neiet.    De  hoc  loco  dicit 

spj.  132, 14  de Ibi  requies  niea,  et  in  propheti.s  et  sancta  civitas  in  Matheo,  ba§  h)ar 

ein  ftarde,  tiefflid^  Baftcl)  uub  loe^r  in  .seculum  seeuli  per  omnes  propiietas,  quod  lo 
M.  31, 9  Dominus,  cuiu.s  ignis  in  Zion  et  caminus  in  lerusalem,  vocat  ^exh.  Qui 
ergo  contra  haue  civitatem  praedieavit  et  alind  dLxit,  fuit  Haereticus,  er  t^ite 
jeid^en,  loie  er  lüolle.  Pop[ulus  Dei  est  Israel,  tro|),  qui  ueget  esse  pop[uUim, 
non  est  propheta.  Naos,  templum.  Deus  instituit  sacerdotium  et  templum 
aedifieavit  et  gefttfftet.  Quid  ergo  isti  essent  aliter  (juam  haeritici,  qui  contra  is 
hnnc  locum  jc.  4.  ()at  in  fjnrften,  ©tebte,  redt)te  gegeben.  Sq§  l^at  @ot 
üivn.  7, 39georbnet.  S)te  4  ftud  '^a6en  fie  ut  nos.  Qui  contra  pop[ulum  loeutus  Acto:  7. 
e^  tob,  tob  unb  f(ug§  gefteinigt,  quia  er  fturmet  inen  bie  4  Bafte^.    Si  nostri 

•  i/2  über  Sic  bis   negastis  steht  Acto:  6.  Diaconus  Apostolorum    plemis   fide  et  Spiritu 

sancto,  plenus  fide  et  virtufe  sp  .5  über  Steplilanum  steht  Acto:  6.  sp  6  nach  porticum 
steht  miratur  et  stupescit  sp  7  bre^  (loftcicn  ber  .f)of)CHpvicftcr  Nomos  Naos  Topus  Laos  r 

S  über  nomos,  topus  steht  Le.K,  locus  Templum  sj>        nach  gejd^neict  steht  tarnen  non  curas- 

sent  sp         1    To:ioe  r  !) ]   Lüche  !m  Manuskript         über  requies  steht  Psal:  131. 

11  über  itjnis  steht  Esaiae  31.  sp  über  caminus  steht  ^(M%  sp  IJjlS  2  /.no;  r  14  3  Naos  r 
15  über  qui  contra  steht  Acto.  6.  sp  16  4  iVWoj  |I  ®eie^  Öltb  Meäjtt  r  IS — 461,  1  Sicut 
Dens  ludaeorum  cogitationes  coufudit,   ita  etiam  nostras  confundet  r 

S]fc{)cn,  f)oren  unb  boi^  gleic^tuol  öerftoft  finb,  ha^j  Oold  Icnfft  i[)m  nac^,  fi^ct 
fie  an,  fie  looHen  fic§  nit  nnfcl)cn  laffen,  fonbern  tncifen  auff  bcn  ^el)Ianb,  ™ 
^oi)  '^ilfftS  Bei)  ben  ^uben  nit,   fjcttcn  bie  öier  ftuä,   bornuff  fie  Balceten: 
roTTog  vel  tjoIiq,  vouog,  kaog,  vao;,  ba§  Innren  it)re  Dicr  paftcien,  barauff  fie 
Bntoeten,  3)ie  ftab  ift  gotte§  ftab  etniglid^  in  seculum  seeuli,  bi§  ift  burcf;  unb 
Stf.  31, 0  burcf)  in  propijetcn  gcfc^riebcil.     'ILr'O  dicit  Dominus,  (;uius  ignis  in  Sion  et 
Caminus  in  lerusalem',  @r  intt  ^aufijcrr  ba  fciii,  bo  Inouen,  ba  ftefjen  fie  nu,  25 
gott  geb,  e§  t^u  einer  miracEel,  luie  er  loolt.    Sic  anber  paftel),  ^aog,  gotte§ 
noltf,  Stcm  Jittn  brüten  fjnttcn  fie  ben  Sempel,   gott  fjntt   bcn  gottcfbicnft 
gcftifft,  lt)cr  Inolt  nn  bie  prebigt  Icibcn,  ber  loibcr  ben  Sempcl  unb  gottcfbicnft 
prcbigt?  lüic  fie  bcnn  oHe  uBer  ben  4  pafteien  gcftor6en  finb.    ©olc^e  pnftcien 
locnbcn  fie  oiicf)  für  loibcr  bcn  ©tcpfjnnum,  ber  bie  4  paftcien  ftnrmcte,  loic  m 
\mx  anä)  bie  4  paftcien  ^abcn  in  nnfcrni  bnto,  paftcien,  inaitren,  Wall,  6ud;icn  k. 
23itten  mögen  loir,  bn§  ber  feinb  unferc  gcbancfcn  bring,  fo  tnoHen  lt»ir  i^n 

32  Prophetia  de  clade  W'itteiibergenlj.  r 


9!r.  19  [3.  3uni].  4G1 

R]  hostes  hab|erent  lias  cogita[tiones,  quas  non  habemus,  qiiia  cog|itamus  3C.  hie 
Stare  et  fic^  laffen  fd^icffcn.  Sed  afferet  alias  cog[itatioues.  Aufferam  vaccas. 
Ibi  Jottb  un§  bei"  \oaijl.  Sed  orate,  ut  afFerat  nostras  cogLitationes.  Si  con- 
trarias.    Sic  ludaei  cogLitant.     Sed  tarnen  fundatae  in  verbo  Dei.     Messias 

5  Bracht  onber  cog[itationes  per  Apostolos.  5pctru3  nimpt  nic^t  gladium  3c. 
tantum  blefft  ein  Heiiiert  öbem.  @ot  ^at  fein  ünb  et  eö'ndit  jc.  et  dicit: 
quiciinqiie  voluut  salvari,  liberari  a  peccato,  morte  et  iiiic  erlangen  ev= 
qutÄung  ic.  credant  iu  Christum.  S)a§  t[t  ntc^t  bein  öbem  unb  ftim  unb 
tiefet  in  bie  Baftet),  ba§  fie  im  bvcd  lag.    U[nfer  fjcvr  @ot  Ijat  [lä)  langft 

10  bevluavct  et  ipsos  geloavnet,  qnod  vellet  bie  4  fiafteljen  jerftiiren,  quia  Mose 

dicit:   'Excitabit'  3C.     S)a    feilet  auff.     'Ex   fratribLus  vcstris  ut  ego',   tDifbs-^iokis.ia 
elDer  fleifl^   unb  blut   fein,    ut  me,  ex  vestra  carne  et  sang[uine  alium  dabit 
quam  ego.     Ego  uon  ero,   sed  alium  post  me.     Ibi  aperi  oculos.     Is  etiaiii 
praedicabit.     ®a  t)Ore  jU,    quod   non   dico,   audietis   ex  ipso.     Si   eum  non 

15  audieritis,  foüen  bie  4  paftel)en  ju  brummcr  ge'^en.  Pet[rus:  ^a,  Stempel, 
©tob,  pop[ulus  Dei,  Lex,  Deus  Lsta  dcdit.  Nonue  videtis,  quod  mit  einet" 
Bebingung  geti^an?  scilicet:  ^x  folt  mein  Stab  fein  für  unb  für  et  pop[ulus. 
3r  f)a6t  mein  Templum.  Sed  donec  veniat  Messias,  qui  faciet  contionem 
uon  tantum  IerosolL)-mis  in  templo  3C.     Sed  etlua»  ItJeiter  fogen.     3Bo  nic^t, 

20  fo  iDtrb»  ^eiffen:  Hactenus  mens  pop[ulus,  sed  quia  non  3c.  fol  alle»  au0, 
quia  non  toeiter  georbnet,  ut  hab[itet  Ieros[ol)'mis,  nisi  ad  Christum,  ut  eum 


3  über  toa^t  steht   vallum  sp  314  nach   contrarias  steht   actum  est  de  nobis  sp 

Papa  habet  ^joftc^en  Xos  etiam  babemua  ))aftcieit.  r        4,'.j  ludaei  cogitaueiunt  Nos  habemus 

Bier  paftcicn  r  S/9  unten   am  Seitenrande  steht  Nos   cogitaraus  2Btr  ijaben  ein  feftung, 

tDoU  !C.  III12    Confirmat    testimonüs    scriptnrae    üeut:  18.     Prophetam    ex    fratrib[us 


vestris  r 


S]  Batb  Ineg  btafen,  aber  lüirb  er  onbere  gebancEeu  f)a6en  bcu  tüir,  ^aben  tüir 
öerloren.  5{?etru§  bringt  l)ie  auä)  onbere  gcbancEen,  ein  !(ein  obem  bleft  er 
batUnbcr:   n>er  toil  feiig,   öom  tobe  erloft  fein,   bie  foEen  gleukn,  ba§  ber 

25  gefrenljigte  6^riftu§  fet)  ein  I)err  tobe»  unb  lebcnS,  Sa»  ift  ein  obem  ein» 
armen  fif(^er§,   bamit  er  bie  4  pafteien  umbblefet,  tooranff  fu§ct  er?    @ott 
t)at  end)  lang  getoarnet,  ^Jiofeä,  cloev  pvopljct,  I)at  Hon  nnb  loiber  ficfj  feI6§ 
gefcljrie'ücn :  Sott  toixb  ein  propI)etcn  toie  mid)  crloccfen,  bcu  folt  ir  I)orcn,  au§r,.»,ü(ci8,ia 
clücrm  fleifd)  unb  6Iut,  Sold)»  I)a5cn  fie  alle  lool  Oom  Tlc^ia  öerftonbcn,  S)o 

30  fnenfel  bie  o^^ren  auff,  bu  Stui)/  "nl>  ^ote  ben  Propheten,  fonft  foUen  bie 
4  pafteien  jn  brummern  ge^cn,  Tempel,  gefelj,  UoIcE  unb  ftabt,  loolt  il^r  nu 
ben  propljetcn  nit  annel)men,  fo  fol  c»  cnd;  alle»  genommen  Incrben,  benn  ^ct) 
eutfj  bi§  otte§  gegeben,  bi§  ba^  ber  piopljet  tompt,  ber  fol  ein  prebig  tljun, 
bie  nid)t  aKcin  euc^  311  ^ctnfatcm  prcbigt,  fonbern  enä)  ettiua»  hieittcr§  prc= 

3.'.  bigt,  bell  Ijoret,  loevbet  il)r  il)ii  nit  Ijoren,  fo  ift»  aUeS  a\fi,  5?cun  '^<täß  nidjt 


4G2  ^i-cbigten  be§  Sat)«!  1544. 

„,  ^1  snscipliatis.  Scentnini  apiul  Inda,  donec  veiiiat  Silo.  Dens  exciisatns.  Insi 
iion,  qiii  rcdjt  f)Q6en,  ber  fvag,  ubi  eorum  ^Jaftet)  4.  Jesus  1544  et  adhiic 
sedet  et  praedicat  iius  noii  a  .  .  .  nee  in  horto.  Dat  Spirituiii  s[anctiini  et 
libruni  in  mauum  et  ioquitnr.  Tmp[erat  per  nos  unb  erl^alten  fein  9iei($,  vibi 
bic  4  ^Jafteljen?  Non  temphim,  cultiis,  Civitas,  popn![us,  hex  Mosi.  Tpse 
adliuc  sedet.  §nt  nu  5pet[ru§,  ©tept)[Qnu§  redjt,  «[ui  d[icunt:  si  non  acee- 
p[erint,  fol  QU§VOtt£U  Tcmpkini,  pop[nluni,  civitatem,  legem?  Sic  accidit. 
Mose,  Jacob  dixit:  quando  is  veniet,  aiidietis,  praedicabit.  Certe  Apo.stoli 
jiotenter  praedicarunt.  Judaei  clamarnnt,  lücrffeil  Deo  für  sanctiim  teniplum 
civitatem,  legem,  electum  pop[iilum  Jsiael  et  ruren  tmer  bte  4  paftcl)cn  ill 
^Quffen,  fic  tooHen»  iotber  anndjten  4  |iaftcl}.  ©ie  ijoben  1500  jar  gehofft 
fnistra  et  porro.  Mi.sit  eis  Messiam  et  attulit  benedict[ioncm,  ut  hominibLns, 
[jelffe  on  fdjlüevb  JC.  per  praedicationem  de  pass[ioue  et  resurLrectidne,  ibi 
purificantur  a  peccato  et  Jiberantur  a  morte.  Certe  satis  praedicatnm  lero- 
s[olymis,  12  Apostol[is,  72  disci|i[iilis  et  omnib[us  Christianis  et  a  nobis 
usque  ad  finem  nnmdi.  Sed  I)tlfft  nic^t  nee  apiul  Jud[aeos  nee  papistas,  vos 
treh)ü(^  auditLs.  6^e  i^uben  a,cboxn  finb,  ^tem  53tofe»,  Civitas  jc.  nihil  ibi, 
i.ai!oio22,2.  letantum  hab[eut  Isaac,  Abrah[ani,  ubi  dicit:  'Noii'  jc.  'Juravi  per  niemetipsum.' 
Haec  verba  nullus  ex  Iud[acis  audit,  tantnm  Ab[rahani  et  Isaac  et  iste  textus 
destruxit  Jerusalem,  naos,  pop[ulum,  et)C  fie  flcfcom  fiub.    Sic  inquit  Pet[rus: 

s(va.3,25f. Annuucia[vit  per  semeu.  'Qua)  3U  forberff  K.  i.e.  semen  Abrahae  excitavit 
vobis  jugut  unb  forberltc^  et  post  omnib[us  gentib[us.    ®er  @p[ruc§  'iiat 


■j  .  .  .]  pulib  nachgemalt        S  ühe>-  lacob  3l<iht  Gene  49         J-^/iä  2  Gene:  12  r 

Sl  toeitter  gemctnet,  beii  bi§  ber  f am,  ba§  il)r  ben  Tjoret,  @old)§  fagt  au(^  ^facol' : 
i.wojc4'j,iu'2)er  ©ccpter  fol  t)lci)6cn  Ocl)  ^iiba,  Bis'  jc.    6ol(^§  fagcit  oiid)  alle  |3ro).iI)ctfii, 

Uiel)I  fie  eä  mt  tut  gegiciibct,  fo  Ija&en  fie  im  nichts  mer,  l^enii  bev  l)evv,  ber  25 
Wj  gckit,  crteuc{)t  unb  erl)elt,  ft^t  im  l)tmcl  nu  1514  ^ar,  ber  [jclt  bruber, 
gibt  ba§  prebig  ampt  unb  luirb  noct)  lenger  fi^en.    3ncn  ift§  gefagt  üou 
6()tifto,  5)lofe,  30C06'  h.'cl)l  fic  e-S  aber  nidjt  gleubt,  fo  fjabcn  fie  nu  nirfitS, 
filicu  aber  nod),  beten,  fdfireicn,  luerffen  unferm  ()errn  gott  für  uoW,  ©tabt, 
Sempcl,  gefelj,  ruren  immer  bic  4  pafteien,  aber  ba  ift§  au§,  unb  DcrgebcnS  30 
t)offen  fic,   2)cnu  gott  I)at  il^nen  juDor  gefagt,  S)au  er  ein  proprjeten  lnolt 
fcnben,  ber  ift  fomen,  '^at  ben  fegen  gebracht,  bcn  teilten  gcf)oIffcn  burd)  fein 
leiben  unb  auffeifte()en,    nicl;t  bnrd;  fdjUicrt  unnb  fpic-i,   ift  i()ncn  and)  gnug 
gcprcbiget  üon  ?lpoftcIn,  Don  72  ^ungern  nnb  anbcrn  Hiel  Gfjriften,  aber  ba 
fiub  !einc  oljren,  ©old)§  t)at  aud;  '.Jlbvaliam  gefagt,  clje  beim  bic  ^nbcn  geboren  35 
finb,  clje  benn  2Rofeä  Voüx,   2)ü  er  bcn  fon  Ijctt,   bn  ftefjet  ber  fprndj:   'In 
semine  tuo',  S)t§  lüort  ^V)Xi.i  niemonb  öon  bcm  Oold  benn  2lbral)am  unb  3faac, 
2ier  fprud)  [)at  ^erufolem  .^urftoret,  el)c  e§  gebaluet  ift  loorbcn.    (Mott  Ijat  fein 
tinb,  baö  ift:  IHbraljaniÄ  famen  crloedt  cud;  .ju  gut,  barnadj  aUen  tjeiben,  eud; 


gjr.  19  [3.  3unt].  463 

R]  lenget  juOor  quam  1500  jav  jerftovt  bie  4  pofteten.  Si  facit  semen  Abra[hae 
et  beuedicit,  qiii  et  Dei  filius,  fol  bell  leuteu  I)elffen  a  peccatis  et  morte,  quia 
benedicet  eis,  nou  tautum  vos  k-  quia  priuiuni,  quia  Abrah[ae  promissio 
facta  post  omnes  gentes  3C.     Si  filius  Dei  et  virg[iuis  habet  beiiedictio[neiii, 

5  Cei-te  non  Templum,  5Jtofe§  tl^utS  mit  feint  Xtä)t  nee  sacerdLotes  cum  cultu 
et  legibLus  nee  Ic'rus[aiem.  lltfac^:  quia  Dei  filius  et  Abrali[ae,  foly  bcv 
t[)Un,  non  bie  4  ftucE,  et  nisi  ces.saveritis  a  praesumptione ,  tücvbct  tr  fülllpt 
ben  4  ftuden  }u  grunb.  Vel  illum  accipite  vel  peribitis.  Et  \vhh  nod) 
bru'6er  I)iinel  unb  Erben  3C.  umb  be§  ©on»  toiUen.    SBer  ntdfjt  fiinan  luit, 

10   damuatus,   et  culpa  duritiei  cdrdis.     Hacc  est  praedicatio,  quae  oiiinia  uinti= 

ftur^t,  SSapft,  5DlQ^o[met,  3uben,  5}lun(^,  5Jonnen.  Die  pfingftprebigt  Ietbet§ 
uid)t.  Si  nou  ludaeorum  tvoft,  quando  Wünä)exct),  Iiidaei  ^a6en  tl"  4  [tud 
gegiunbet  auff  ©otte»  toort,  et  Apostoli  uegaut.  Quid  haberct  papa?  nou 
iussit  iug[redi  monasterium.    3^  ^ing  ftc^^t  auff  einer  fiuüe,  brctf.    Si  Iad[aei 

15  resp[iciunt,   quam  Deus    fnndavit,    Spiritus   s[auctus    locutus    per  IMosen   et 
prophetas,   noäj  folg   nid^t§  fein:   Qui  sacrif[icaDt  et  servant  cultum,   beati. 
Non.     Sed  umb  ba§  'donec',  non  curasset  pop[ulum,  templum,  legem,  sedi.wojc4», lo 
t]^et§   umb   ba^   'donec',  et  omnia  fac[ite,    ut  inä)  galtet  an  prouHss[ioueni 
Abrahae  factam  et  expectetis  Silo.    Sonft  Ijctte  er  ben  Sempel  ni(j^t  gebalüet 

20  nee  elegisset  populum,  H)en§  nic^t  jut^un  toere  umb»  'donec'.  LJbi  veuit, 
ipsi:   tob,  tob,  quia  praedicat  contra  civitatem,  templum,  dicit,  quod  lesus 

73  über  negant  bis  haberet  steht  ausi  sunt  ista  dicere  sp 

S]  ju  fegenen,  Damit  finb  bie  4  pafteien  umbgefto^en,  fol§  bet  fegen  t^un,  ber 
©ame,  bc§  Stbra'^amS  finb,  ba3  ift  gotteä  fon.  Der  fol  ben  leuteu  t)clffcn 
öou  Sunb,  tob,  eurf)  juforberft,  benn  \{)x  feib  bie  ünbcr,  Darnod;  follcu  ^abcu 

2.'.  alle  ()ciben,  folä  nu  ber  cingcbornc  fon  gotte§,  fo  hjirb»  ber  Sempcl,  TOofe-S, 
gottcfbicnft  unb  opfcr,  ftab  ouc^  niii)t  blcl)beu,  urfoc^  ift  bicfe:  Denn  3lbra= 
()am§  Samen,  ba»  tinb  gottc§,  ift  nit  Tempel,  ftobt  nod)  üolö  nod)  gcie|, 
foubcrn  gotteS  fon,  ber  fol§  tf)uu,  fol  er»  t^un,  fo  loerbeuS  bie  4  ftnd  nit 
t^un,  Werbet  t[)r§  nu  nit  gleuben,  fo  loerbet  i^r  mit  ben  4  finden  ju  grunb 

30  gel)en,  ':^a,  t)imel  unb  erben  loirb  er  noc^  in  einanber  f(^nicl|en  umb  bcS  ©on? 
lüillen,  Denn  cä  Don  golt  befrf;toffcn,  ba-3  iuu  bem  @on  ber  fegen  fein  fol, 
Do»  ift  nu  bie  prebigt,  bie  alleS  umbftoffet,  5Jlat)omet^,  Durden,  Warna), 
5Jonncn  ligen  ^n  bobcn,  bie  pfingftprcbigt  leibet  fic  nit,  l)at  nit  gelitten  ber 
;3uben  paftel),  bie  gölte»  befcU)  tjottcn,  2iMe  tunti)  er  benn  leiben  33epfterel), 

35  5Run(^eret),  bo  fein  gotte§  toort  ift,   ba§  gott  nit  geftifft  l)at,  ba  gott  nit 
gefagt  t)at:  bii  folt  Sapft,   'DJiunrf}  fein,  äBeljl  nu  ber  ^ul^tn  bing,  h(\'^  auff 
gotte»  lüort  gegrunbt,  ba»  gott  felb»  gegeben,  nidjt  ftel)en  fol,  fonbern  ju  grunb 
gc'^en,  ben  e»  geben  loar  umb  eins  loort»  KOXFX'  millen,  \ä)  tl)ue  e§  bnrumb,  i.»io(c49,io 
boö  ir  eurf)  balltet  an  bie  öerljeifjung  5lbral)ac,  unb  bie  bie  propl)ctcn  Oerneloet 

in  l)aben,  Sonft  Ijctt  er  ba^  üolrf  unb  ftab  nidjt  evluelet,  too  e?  nici^t  umb  ben 


464  $rcbigten  beä  So'^teä  1544. 

R]  Nazar[euus  destniet  templum,  ^etufiolem,  ®efe^  5}tofi.  ©ie  ()aficii  nic^t  red^t 
geboret,  ben  xauä)  gefe^^en,  non  feiner.  Steph[auus  dicit:  @ie  foltcn  beljalten 
t(!iuplimi,  [tobt,  et  si  velleut,  eliain  leges  aliquas  .servare,  ut  Apostoli  fecerunt. 
Seil  quia  nolebant  Chii;<tum  et  reiiciebaiit  'donec',  uolebaut  audire  Apostolos 
et  Christum,  Quff  ben  c§  boi^  alleS  gefegt  hjar.  40  lax  ^jvebigt  er  per  Apo-  s 
stolu^;,  I)telt  tuen  ^U  gut.  Sed  ipsi  volebant  .'^ervare  templum,  4  paftet)en  et 
lesum  uon.  2a  gteug»  naä)  ber  luciffagung,  uub  ligt  no(^  in  ber  afc^en.  Ibi 
fein  pop[ulu.s,  Lex,  cultus,  regtntent,  quia  Messias  negatus  et  reiectus.  Nee 
liüdie  audire  volunt.  £)a§  ift  ft^orff  gcprebigt  a  piscatorib[us,  (piod  semeu 
Ab[rahae  beuedictum,  omnes,  et  iiiliil  curabit  tempham,  civitatem.  Seniper  lo 
iuculcant  b'berationem  a  morte  et  erquiduug  a  facie  Domini.  SSeffer  tn§  jar 
praedicabimus  de  operibLus.  Ista  praedicatio  iam  urgenda  Spiritus  saucti, 
ut  confirmemur. 

S]  Silo  ju  tf)uu  toerc  gctücjcn,  ^toar  Stcpl)anu-j  meinet,  fie  folttcu  ablasen  lion 
ben  eu^crlitf^cn  bingen,  tvttjl  ber  fjerr  fomen  tnerc,  nic^t  ha^  er  Iniber  Sempel  is 
unnb  üolcf  gcprebiget,  Sßel)!  [ic  aber  ben  Sejut"  tion  5Ia3arct^  ntt  I)a6en 
lüolten,  auff  ben  bod)  alle§  gcfogt  \vax  biä  auff  bie  3cit,  Tjelt  er  il^n  40  jor 
]u  gut,  bo  fie  aber  trotten,  gieng§  auä)  3nfcf;cittcrn  unb  nad;  ber  Ineifeagung, 
6§  folt  ftcfjen  U-i  auff  ben  Sfjcfum  öon  üiajaretl),  9lu  ift  ha  Incber  Senipel, 
ftabt,  boltl  nod)  gefel;,  unb  fie  tüorten  auc^  öergeben»  ein  anber  erbaloung  unb  so 
5J}ef§iam.  S)a§  f)eift  ja  eine  ^pftngftprebtgt  öon  cim  fif^er,  ftard  gnug  gcprebigt 
Don  beut  l^etjlanb,  i>a§i  in  i^ui  ber  Segen,  in  if)m  leben,  fcligfeit,  Dergcbung 
ber  ©unben  fei)  unb  au^er  it)m  fein  l^e^I,  £)arumb  er  allein  an^uncmen,  5Ru 
ferner  in§  ^ax  luerben  iuir  auc^  t)oren,  Ital  bon  guten  loerden  ju  ^^altten. 


20.  8.  Smii  1.544. 

^^rcbigt  Olli  Sonntag  2'rlnitatt'?. 

R]  DOMINICA   TRINITATIS     8.  Iuni|.  25 

siM  2, 17  Actor:  2. 

Cum  ))eragatur  liodie  fe>tum  de  saucta  Trinitate,  ut  artic[ulus  prae- 
eipuus  nostrae  religionis  coguoscatur,  etiaui  de  eo  dicam.  FAai  satis  copiosc 
tractatus,   et  rcpetemus  primam  C()ntioneHi   Petri  die  pentecostes,   ubi  dixit: 


27J2S  über  pr.ieciijuiis  steht  suninius       Supra  de  opeiili|iis  persrnianiiii.  lilii  cl  .'^piiilus 
Saudi  ili.\iinus  Nunc  de  essentia  lUuiiütatis  diceimis.  r 

gl  Dominica  Triuitatis. 

<>i>ia.  2,17  Aqtorum  2. 

2ßet)l  man   f)ent  bi§  fcft  Hon  ber   f)[eiligen  Xrclifaltigfeit   begebt  unb 
nnfer  ?lrtidcl,   ber  ber  ()od)ft  ift,   Uml  gcfaft  lucrbe,  UmÜen   mir  auä)  rebcn 


5«x.  20  [8.  3uni].  465 

R]  'Effundam  super  omnem  carnera'  jc.     Antecjuam  declaremus  textum,  praedi- aw- 2,  n 
cabimus    de  trib[us    persoiiis.      Nou    enim   interpretabimur  istam    contioueni 
duab^us    aut   trib[us    contionib[us.     1.  sie  dieit  loel,   quem    inducit  Pet[rus: 
'Ego  effundam'.    Jbi  inducit  persouam,  quae  vult  effundere  iSpirituui  s|anctum.  Soci  \  1 
5   Ibi  duae  personae.     Deus   dicit:   'Effundam'   et  de  Spii-itu  suo,    quem    vult 
effundere.     Is  Deus  sie  diceus:  'Ego  effundam'  fctet  fort  in  hoc  loco  d[icens: 
'^d^  lutl  iBunber',  'antequam  veniat',  Et  '(juicunque  iuvocaverit  nomen  Doniini,  «i)fl.2,i9fi. 
salvabitur'.     Quis  est  iste  Dominus,  de  quo  dicit  Deus,   ba§  antequam  fein 
offenBerlid^er   tag    ?C.    et    qui   velit   salvari,    invoeet   nomen   Domini?     Ergo 

10   propheta  iuteliexit,   (|Uod  Deus  sie  Deus,   quod  sit  pater,   Filius  et  Hpiritus 
s[anctus.    Et  fteljcn  ba  unteifd^ieblic^.    Et  si  quis  veJlet  dubitare  de  divinitate 
Spiritus  sancti,  inquit  infra  Pet[rus  ca.  5.  ad  Ananiam:  'Non  mihi,  sed  Spiritui-Ävn  ■'■.  4 
sancto    mentitus  es'  2C.    et  opus   probat,    quanquam  et  Satan    imitari    potest 
loquelani.     Sed  hoc  non,  annunciare  et  praedicare  de  Christo  variis  Unguis. 

15  Hoc  solius  Spiritus  sancti  oftitium.  Est  opus  alterius  personae  ab  ea,  quae 
dicit:  'Effundam'.  Loquitur  de  eo,  qui  sit  eins  sj)iritus.  Sic  duae  personae 
distinctae  sunt,  et  tarnen  non  duo  Dii,  quod  fides  non  patitur.  Turcae, 
ludaei.     Deus   de   se   ita   loquitur,   de  me  i.  e.  de  meipso.     Hoc   non   debet 


7  quicunque]  quisque  9/77  üher  Ergo  bis  ba  steht  Infra  dicit  Sciaf  Donius  Israel, 

quod  Deus  lesum,  quem  crucifixistis,  coustituerit  Dominum  et  Christum.  Item  baptisetur 
quisque  in  nomine  lesu  in  re[missioneni  sp  Opus  probat,  saluare,  remittere  peccata,  soliu.s 
Dei  opus,   item   sedere  ad   dexteram  !c.  r  TJflS  über  mihi  bis  mentitus  steht  Item  Non 

hiiminib[us,  sed  Deo  mentitus  sp         18  nach  ludaei  steht  rident,  cauiUantiu'  et  dieunt.    Sed  sp 
nach  loquitur  steht  quod  diuitias  ita  velit   agnosci  in  trib[us  personis  sp         ludaei  dicnnt 
nos  Christianos  ponere  tres  Deos.  r 

S)  barboii  uitb  lt)ibevf)oIen  bic  prcbigt  @.  5petri  am  -^.^ftngftag  Act«  2:  'Effundam  sion.  2, 17 

20  de  Spiritu  meo',  6£)e  Inir  n6er  ben  tert  auflegen,  tootlen  tüir  au§  bem  tert 
öon  ben  bveten  petfoiten  reben,  S^tnn  \vix  fold)ett  tejt  ntctjt  luerben  aufleben 
!onnen  treber  :^ä)  mä)  anbete  nac^  mir.  Ser  prop^^et  füret  eift  gott,  bev 
fein  geift  lüil  aufgieffen,  ba§  finb  2  |)erfon,  gott  fpvic^t  unb  f))ricf)t  Oon  feint 
geift,  ha^  er  t^n  tooll  aufgieffen  ober  anffcnben,   Serfelbige  gott  loil  Itmnber 

25  t[)un,  e^e  benn  tonipt  ber  offeubarlicfje  tag  be»  ^errn  3c.  baö  ift  bic  britte 
perfon,  2Ber  ift  ber  fel6  t)err,  in  Wiäjä  namen  jc.  S)i§  finb  ja  fel^ame  toort, 
bie  im  alten  Seftament  gefprodjeii,  clje  ber  f)[eilige  geift  gegeben,  Saö  bie 
prüpl)eten  bie  fel^ame  iuort  Oerftanbcii  tiabeit.  S)enn  ba§  ber  geift  gott  ift, 
fagt  ^l^etruö   ^crnad):  '2)u  ^aft  gott  gelogen'  Cap.  .").    i^\\)üx  ha§  tont  be=si()fl..';,4 

30  tüeifets  and),  S)enn  ob  fc^oii  ber  Üenffel  burd)  ein  TOenfd)  ein  fprad)  fan 
reben,  burc^  ein,  ber  bie  fprad)  üor  nit  fan,  nod;  tan  er  nit  toeiffagen,  bic 
niaudierlcl)  fprad)  fan  er  nit.  S)er  tejt  fdjleuft  gelnaltiglid),  S)a§  gott  nnb 
geift  jtoo  pcvfon  nnb  nirf)t  eine  pcrfun  fei),  nod)  fonncnä  nit  2  gotter  fein,  'Senn 
eö  nit  fall  üerftauben  lueibeii  alfo:  M)  ^"il  anfgieffeii  oon  meiiii  geift,  bau 
Sut^etg  aöctfe.    XU.\  :jO 


46G  5prebtgten  bcS  3at)xe%  1544. 

R]me  docero  ludaeus,  ipse  possuai  scire  nee  tarn  rüdes  Asiui  suinus,  ©etlfe, 
©llteu,  quod  poneremus  plures  quam  unum  Deum,  tameu  dicit:  'Eff'undam 
de  Spiritn'.  Non  loqiiitur  de  alieno  Deo,  Sed  de  seipso.  Non  loquitur  de 
alio  Deo,  quam  ipse  sit.  Quando  inecum,  tecum  loquitur,  tum  i)[ater  f^ilius, 
Spiritus  s[anctus  loquitur  raecum.  Et  tum  in  eo  sermone  palam  facit  se  5 
pater  distincte,  sie  filius,  sie  Spiritus  s[anctus:  'Eifuudam  de  Spiritu',  qui 
praedicabit  de  Domino:  Est  uuus  Dens  Dominus.  Sed  intus  in  natiu-a 
divina  patefacit  se  per  verbum,  ut  discamus,  quod  sint  tres  personae  et 
unus  Dens.  Si  ratio  non  capit,  dormiat  hie,  non  potest  propter  originale 
peceatum  capere.  Deus  iterum  acceudit  lueem  per  Euangelium,  ut  iiossimus  10 
per  fideni  eonfiteri,  quod  unus  Deus  et  unissimus.  Sed  intus  gegen  ftd)  ]di'j 
f)at§  ein  anbete  mcinung.  ©egen  mir,  bir  non  est  alius  Dens  nisi  unus:  si 
nominas  patrem,  nominas  etiam  filium  i.  e.  verum  Deum  et  non  potes  alium 
nominnre.  Et  tamen  voluit  se  Dens  patefacere  erga  nos,  quod  tres  personae. 
Stefe  totam  scriptLuram  mit  bem  auffmercEen  et  inveuies,  quod  semper  unus  15 
Dens.  Dominus  de  alio  etiam  tertio  loquittu-,  ut  putes  alium  de  alio  loqui, 
<[ui  non  ein§  ftnb.  Ideo  disce  tres  personas  et  unum  deum,  ut:  'Effuiidam'. 
Non  locjuitur  do  vento  aut  alia  re,  quae  ipse  non  est,  sed  de  Spiritu,  qui 
est  eadem  essentia,  <|uae  ipse  est.  Quare  sie  loquitur".'  ut  ostendatnr 
distinctio  persouarum.     Pater,  Filius,  Spiritus  s[auctus  est  ab  aeterno.     Sed   20 


Sjf)    Ratio    nou    capit   articulum   de   trili|us    por.^onis    diuiiiitjitis.  r  IT    iidii]    nus 

l'Jj'JO  Distinctio  personarmii   in  diiiinilate.  r 

S]tft:  öon  mir  fel'6§,  unb  meinen  namcn  foHen  jie  anruffen.  <Bo\ä)t  dug^eit 
borfft  micf;  !ein  ^vube  leren,  Sarff  mitf)  auä)  nit  Don  brcien  gottcrn  leren, 
S)cnn  loir  nit  prebigen  3tocen  gotter,  qI§  folt  gott  prebigen  Don  cim  anbern 
gott,  bcnn  er  ift.  S)a§  ift  toar,  Inenn  er  mit  btr  unb  mir  rebt,  reben  breli 
perfon  juiamen,  zitier  gteiifjUioI  oftcnBaren  fie  ficf)  bie  perfoncii  untcridjieblicf),  -i.s 
'jd)  loil  aufgieffcn  üon  meinem  gcift',  ber  jol  prebigen  t)on  einem  l)crrn,  C5§  ift 
ipol  ein  gott  nnnb  fjerr,  oBer  inlnenbig  tnn  feiner  natnr  offenbart  er  fid)  in 
brel)  perfon.  Ob  bi§  bie  öcrnnfft  nit  tan  faffen,  loolan  fo  geT)e  fie  fd)laffen, 
S)enn  fie  fo  üerberbt,  ba§  fte  c§  nit  mer  öerfte^enn,  £rumB  gibt  gott  ben 
1^1  eiligen  geift,  ber  bt§  er!entni§  toiber  tnn  un§  an^unbe,  ©egen  mir  ift  er  .iu 
nnr  ein  einiger  gott,  toenn  bu  ein  nenneft,  fo  Ijaftu  ben  redeten  gott  genennet, 
nnb  !anft  fein  anbern  nennen,  -KUx  inluenbig  finb»  brel)  perfon,  3luff  bie 
meife  rebt  bie  ganlse  Sdjrifft,  ha^  immer  ein  t)err,  ein  gott  üom  anbern  unb 
britten  rebt,  \)aä  muftu  geloonen  unb  lernen,  S)a§  gott  fo  Don  fid)  felb§  rebt, 
nnb  bod;  brel)  perfon  fein  ein  Uiefen.  '®eift\  rebt  l)ie  nit  bom  Itiinb  ober  Oon  35 
anberm  bing,  bcnn  er  ift,  fonbcrn  Don  bem  geift,  ber  er  felbft  ift,  aber  barumb 
rebct  er  alfo  ju  nnterfd)eibt  ber  perfon ,  ha§  nit  rterb  umbgeteret,  fonbern  ba§ 
bev  tmter  ein  eUnger  Oater  be§  ©on?  nnb  ber  I)|eilige  geift  ein  geift  be§  Datei» 


9lr.  20  [8.  Sunt].  46? 

R|  sie  quod  1  persona  pater,  a  qua  venit  filius,  et  Spii-itus  s[anctus  procedit  a 
])atre  et  filio.  Pater  est  aeterna  persona  aeterni  filii  et  filins  aeterna  jc. 
,EfFundam'  jc.  3ft  ein  ^eiliger  ©etft  iu  Deitate  unterfc^eiben  a  me  et  filio. 
Item  post:  'Qui  invocaverit  nomen'.     Non  est  alius  Dominus  quam  pater  et 

;,  Spiritus  s[anctus,  et  tarnen  dicitur  hie:  Wan  fol  bett  l^errn  anruffen.  Pater 
loquitur  de  filio  suo  et  Spiritu.  Non  quod  sit  suus  Dominus,  sed  unns 
Dominus,  nisi  quod  distinctus  pater  a  filio,  Spiritu  sancto.  Qui  Dominum 
invocat,  non  omittit  patrem  et  Spiritum  s[anctuui.  Si  dieis:  ^SStiR  ^i\ü 
6'^l'iftc,    accipe   meum  Spiritum  jc.   non   irasoitur   pater  tibi.     Ergo  eiusdem 

10  potentiae,  fortitudinis  filius  est  cum  patre.  Quameunque  personam  appre- 
hendis,  habes  verum  Deum,  si  spiritum,  p[atrem  etf[ilium.  Et  quod  malus, 
S.  Petrus  ntnipt  für  ft(^  honn'nem,  filium  Mariae.  Christum  lesum  '^at  ©ot. 
Christus  lesus  est  Deus,  quare  ergo  suseitat  eum  Dens?  effuudit".'  2Bo  t>a 
^inau§,  5pette?    Is  lesus,  quem  crucifix[erunt,  hunc  excitavit  Dens  et  exaltavit 

15  dex[tera  sua.  S)a  ad  dext|eram  patris  accepit  Spiritum  et  etfudit  eum.  Num 
is  homo  lesus  etiani  est  Dens?  Nam  Petrus  tribuit  ei  ideni,  quod  Dco, 
scilieet  Spiritum  s[anetum  Effundere,  hoc  eflTundere  habet  etiam  lesus  Mariae 
filius,  SaS  bei"  ©on  ^Jtariae  crucifixus  fol  fein  effusor  Spiritus  sancti,  qui 
potest  dare  Spiritum  s[anctum,  quem  pater  dat,  £)a§  l^eifft  burr  cvaua  gefagt, 

20  quod   Christus   crucifixus   simile   opus   habet,    quod    pater.     Quem   spiritum 


2  nach  aeterna  (2.)  steht  persona  aeterni  patris  sj)            3l4  über  filio  bU  invocaverit 

steht  Spiritus   s[anctus  aeterna   persona  aeterni   patris  et  filii  «p  6  Vnitas  diuinitatis  r 

9  nach  tibi  steht  Non  committenda  aninia  nisi  Creatori  patri  s^j  12  nach  @ot  xteht  siisci- 
tauit  sp         13  lesus  Crucifixus  est  Deus.  r 

nnb  nid^t  ocontra.  ^tem  ba  ber  f)err  ^jrebigt,  Wan  fot  ben  Ticnn  nnrnffcn, 
@§  ift  nit  ein  anber  ^err  bcv  fjeijlig  geift  ober  üater,  nodf)  vcbt  ber  natcv  non 
jlneien  petfon,  91od^  finb§  bve^  '^errn  ein  t)crr,  bxitj  geifter  ein  geift,  S^enii 
gott  ift  ein  geift,  Hier  nu  ben  Oatcv  nennet,  fan  ben  Son  nnb  r)[ciligeii  geift 
nit  Quflaffenn,  Srumb  gcbencft  nit,  ba§  nnfer  t)ei;v  gott  jnrn,  Uienn  bu  fagft: 
•§err  S'^efu  6l)rifte,  inn  beine  ()enbe  befeltje  ^ä)  meinen  geift  jc.  luxe  Ste^j'^anuS.  jim- ?,  ^» 
Senn  ber  ©on  ift  eben  ber  geuiolt  \v'k  ber  Ooter,  Iren  bn  greiffft,  fo  f)aftii  fie 
QÜe  brel).  Sfint  für  bid;  ben  ^JJJcnfc^cn  Gfiriftunt,  S^aüibö  Samen,  loic  ^ie 
Spetrn§  fagt:  'S)tefen  3iM"'"  Ö^t  gott  anffertoccEt',  toie  ertoetft  ein  gott  ben  «iJiv  ^'.  r.' 
anbern?  .'pat  er  aufgoren  k.  ha§  i{)r  fct)ct:  S)er  3i[iefu§,  ben  t()r  gefrcnljigt 
l)nbt,  ()at  gott  anferltjerft  k.  bo  iiai  er  anfgoffen,  ba§  itjr  fcl)et,  ^\ft  beim  ber 
gctrcnl^igte  gott  and)  5Jienfd)?  git)t  i^m  eben  bas,  ba§  er  brobcn  gott  gibt,  b"l)riftn§ 
geuft  auä)  au3  toie  ber  üoter,  bQ§  ber  ©on  5Jtariae,  ber  geh'eu^igt,  fol  fein 
ein  QitfgieBer  be§  '^[eiligen  gcift§,  ben  ber  üater  gibt,  5?n'5  ()cift  biirr  gefagt: 
C^tjriftu»  l^at  gleidje  gcUnilf  mit  beut  uater,  Iwie  rel)mbt  fid;  ba-ij?   C^v  »uere 


35  ]iä)  bo?  i>a? 

30* 


4G8  Häreiifltf"  i'e?  3a1)«ä  1544. 

R]effuudit  pater,  (niii<leni  et  filius  Mariae.  Quomodo  hoc  convenit?  Satis  esset 
credere,  <]iiod  ]iater  effunderet  spiritum  et  filius  simiil  et  S[pu'itiis  S[auctus 
seipsiiiii.  bn§  pa(ei',  (lliiis,  S[piritus  S[anctus  iinus  dator,  uiius  Doinimis.  Sed  tote 
?ompt  ber  meiifcf)  ba3U,  fjui  nascitur  ex  pura  virgine?  quae  uata  ex  paieiitib|us 
iit  aliiis  liomo,  tuic  fompt  fructus  vcntris  bogu,  ut  dicatur  de  eo:  Eftudit  jc.     5 

?ivn.  2, 33  K.sl  idetu  Spiritus,  pater  et  filius  Mariae?  'Exaltatus',  inquit  Petrus,  'dextera 
Dci  accepit  promissioueHi  8piritus  saneti  a  patre'.  'EfFudit"  i.  e.  videtis 
Spii-itum  s|anctum,  toie  cr  mit  tüunber  jungen  rebet.  Mariae  et  Davidis 
filiuni  sie  exaitavit  et  collocavit  ad  dext[eram  suani,  too  looUen  lutr  bQ§ 
jufamen  vetnien?  Num  hominem  naturalem  agnoscerenuis  Deum  et  etfundcre  10 
Spiritum  et  facere  opus,  quod  Deus  omnipotens  et  aeternus  faelt?  Porro 
coactus  dicere :  Is  puer,  qui  iacet  iu  gremio,  est  verus  Deus,  qui  potest  darc; 

3oti.  1,31  Spiritum  s[anctum,  ut  lohan:  1.  'Non  noram  eum',  lüufte  nid)t,  ba§  ein  fold^er 

Soi).i,.)3^JJ{Qn  ttiere.     Sed  super  quem   videris,  is  est,   qui  Spiritu  sancto  ha[)t[isatur. 

Is  horao  uatus  ex  \drgine  dat  Spiritum  s[anctum  et  bap|tisat.  Et  ad  Apostolos:   15 
>)ii)fl  I,  i  Mittam  Spiritmn  s[anctum  et  baptisabimini.    Ego  sum  Mariae  filius  Nazareiius. 
Ideo  niuö  iä)  fügen:   Is,   qui  sugit  ubera,    uioritur  iu  oruce,    est  Deus,   (|ui 
dare    j)otest  Spiritum    s[anctum,   Dei   filius  est  et  Mariae.     Si    dieis:   Q  bu 
finb  Mariae.   jel)   ntiv    gnebig,   dieis:   D   bu  ©on  @otte§,   extra  quem  nullus 

s.'iir.  18, 38  Dcu.s  i.e.  Mariae  filius  est  idem  Deus.     Coecus  in  Euangelio  clamat:  'lesu,  20 
fili  David'.    Non  voeat  Deum  et  tarnen  trifft  ben  tedfiten  unmen,  bet  nienianb 


1  über  convenit  steJit  reimet  ^iä)  sp         5  nach  vcntris  steht  eius  sp         12J13  Christus 
IJeus  et  homo  r         IU  nach  liap|tisat  steht  igni  sp        20  über  olainat  steht  Lucae  18  sp 

S]gnug  gefugt,  boS  ber  fon  ekn  nud)  gct),  ba§  ein  get'er  nnb  ein  geift  fct), 
aber  luic  fotnpt  bei  yjicnfd)  ba,',n,  ber  l'on  pnr  menfd;cn  geborn,  lote  fonipt 
^JJtorien  fon  bal)in,  baS  er  fol  ben  Mittel  fnren  unnb  fpred)en:  ^d)  loit  üon 
meint  geift  nnfgieffen,  ift  eben  ber  geift,  ben  ber  Unter  nnfgenft,  Senn  er  fagt:  25 
5ln  er  erlptjet  ift  jnr  reifsten  t)anb  gotteö,  Ijat  er  anfgoffen,  ha§  il)r  k,  S)o 
ftel)t§,  S)a§  ^JJkrien  fon  ju  tjitnel  geforen  jur  reifjten  gotte?,  toie  luoüen  inir 
bn§  jnfanten  bringen'?  ioie  prebigcn  luir  Pljriftenn,  alfo  bn§  ^(^  ben  5!Jlenfd)en 
fo(  anbeten,  ben  ^d)  fc9t,  "^üi  er  Hon  menfc^en  geborn,  bnö  tinb,  bnä  5Jlariae 
inn  ber  Sc^oy  iigt,  ift  rcdjter,  Umrljafftiger  gott,  ber  ben  t}[eiligen  geift  geben  s" 

c^üii.  i,.'.3fnn,  lote  aurf)  S^^aptifta  fagt:  'nber  lüelii)en  bu  Inirft  fcfien  ben  l)[eiltiu'n  geift 
fomen,  ber  iftS,  ber  mit  beut  l)|  eiligen  geift  teuffet,  tan  ben  tjeiligen  geift 
tenffen,  .^sä)  loil  it)n  fenben  in  loenig  tagen  Jc.  Iner  biftu  benn?  ^ä)  bin 
ofjefuy,  ber  l^nnger,  bnrft  leiben  unb  tobt  gelitten  t)ab,  ber  am  frcul^  ftirbt, 
ift  gotty  fon,  ber  ben  Ijciligcn  geift  geben  !an,  Sßcnn  bu  nu  fagft:  O  bu  .m 
tinb  ''JJJariae,  t)ilff  mir,  ift  eben  fo  Uiel  gerebt  aU:  0  gottcS  fon,  ^tent  ber 

üur. is,3sblinb  im  C^naugelio  rieff:  '^sl)efu,  bu  fon  3)alnb',   nennet  itjn  nit  gott,  nod) 
trifft  ev  ben  red)ten  nonien,  ber  nienuiubt  beim  gotteS  ©on  gebiiret,  PI)riftuv 


9lt.  20  [8.  Suiii].  4(39 

R]  gcbürt  quam  Deo  et  Dei  filio.  Et  Doniiuus  '^oret  teife,  quia  seit  hoc  uomeii 
nullius  esse  quam  suum,  quia  seit,  qnod  fetu  sit.  Ideo  uou  potes  crrare, 
llittt,  hJeldjen  nanten  bu  tüilt,  non  erras.  Ipse  voeat  se  filium  homiuis  in 
Ivuiugelio,  si  sie  appellas  euui,  intclligit.  Si  negas  Dei  filium  homineni, 
5  ititn,  U.ielc[}e  perfon  k.  \o  tft§  fnlf($.  Sed  si  stat:  Verbum  caro  factum  est' yo')i.i< 
i.e.  @ot  ift  mm\ä),  !anftu  ba§  6cl)alten,  (piod  @ot  ift  ba  unb  menfd),  sed 
nou  est  unterfd^etbeu.  (S§  ift  ein  '  iDovbeif  bn^u  !oinen,  haä  maä)t  bic  .^tuo 
natuv  eilt  |)erfon.  Deus  ift  nid^t  a'ögefotibevt  nee  homo,  sed  finb  öereiniget, 
fönt  unb  tnenfcO  ift  ein  perfon,  <|ina  Dens  homo  faetus,  ha  ligt  an.    Non 

lu  dicit  Euangelista:  Verbum  est  (jiiid,  Caro  etiara  aliquid.  Qnaudo  de  nobis 
et  Deo  loquimur,  duae  res  sunt,  @ot  ift  ein§,  5)tenf(i§  oudfj  ein§.  Sed  hie 
sunt  2  sie,  ba^  ein§  ift  ba§  anber  hJorbeu  i.  e.  uou  duae,  sed  una  persona. 
3Bemt  bu  ha  bleiben  fanft:  Dens  homo  foctus,  tum  appella  erueiäxum,  sugentem 
ubcr[a  Deum,  tarnen  Ijaftu  ben  redeten  @ot  genennet.     Is  homo  ergo  cruui- 

15  tixus,  ex  Maria  natus  effundit  Spiritum  s[auetnm.  Quare?  quia  is  liomo 
non  abgefonbert,  quia  idem  Dei  et  virgLinis  filius.  Ideo  !nn  niCfjt  feilen, 
cum  dieo:  Homo,  filius  Mariae,  effndit  Spiritum  s[auctura,  et  Deus  efFudit 
S|iintiim  s[anetum,  quia  Deus  ift  menfd)  itiorben.  2Ba§  nu  bie  perfon  t^ut, 
ha^   t^ut  Deus   et  Homo,   quicqnid   facit   Mariae    (ilius,   etiam  Dei  filius,   et 

20  ectmtra,  quia  uuus  filius.     'Verbum  caro  factum  est',  quicquid  facit  is  filius  3oi).  i,  h 


7  Dnne  naturae,  vua  per-soiia  r  15  Viiitas  peisonae  conciliat  diuersitatem  operum 

in  Christo,  r 

S|  l)oxd  aucf)  Icife  bavju,  S)enn  er  tüeis  Uml,  ba§  ber  nnm  tt)tn  aüein  geburt, 
lavumb  Canftu  bic^  nicfit  öeiirren,  »uclc^en  nanten  bu  nenneft,  fjaftu  nit 
gefeiet,  lueun  ^rl)  iiin  nennet  5Rarien  ©on  ober  5)tenfc§en  @on,  Irie  ®i;  ficfj 
felbu  nennet,   fo  i)a1}  ^r^  nit  gcivtet,  Uienn  bie  jlücl)  blel)ben,  'Verbum  earosoij. i, m 

sb  factum  est',  gott  ift  ^JJfenfd)  tnorben,  ba5  bo  fei)  gott  unb  menft^  fei)  ba,  (5§ 
ift  nit  unterf(f)icbcn ,  fonbcvn  ea  ift  barjufomen  'factum  est',  5Renfc^  ift  nit 
abgefonbert  Don  gott,  fonbern  Oereiniget,  licift  nit  luer:  haB  ift  tncnfd)  unb 
ha?^  ift  gott,  -Sonbern:  gott  unb  menfd)  ift  ein  Jjcrfon,  benn  fie  bereinigt,  bei) 
ben  2Renfc^cn  ift>3  jioeicrlel),  gott,  luenf^,   aber  f)ie  finb§  fo  älcel),   ba§  nit 

30  ,^iüel),  fonbern  ein  perfon  ift,  tanftu  in  bem  gleubcn,  fo  bat§  !ein  not,  nenne 
it)n  barnacf)  3l)efuni  ^f)riftnnt,  menfdjen  fon,  Marien  ©on  k.  fo  l)Qftu  gotteS 
©on  unb  i)aft3  gar  mit  cinaubcr,  ©o  f)eift§  nu  im  tert:  £)er  ^fcnfcf)  l'on 
^rtarien  geborn  gcuft  ben  '^[eiligen  geift  qu§,  ®§  ift  ber  felbige  gott  nid)t§ 
untcrfcf)icbcn,   S)er  mcnfcf)  ober   ber   gott   geuft  beu  ^eiligen  getft  au§,  ift 

35  einerlei).  <inia  'veri)uni  caro  factum',  ergo  waB  ber  ^Jleufd)  tt)ut,  ba§  t^ut 
gott,  benn  e§  ift  eine  perfon,  ein  ^Jtenfd)  unnb  gott,  ein  6^riftu§,  tt)a§  nu 
ein  mcnfd)  t^ut,  ba§  [)at  gott  getl)an,  loa§  er  leibet,  ^cifty:  £u  ^oft  gotte§ 
©on  gefreu^igt,  3»^,  benn  06  er  fd)on  menfd),  ift  er  and)  gott,  unb  Umä 


470  ^Ptebigtcn  bei  3o^tc§  1544. 

K]sivo  Mariae  sive  Dei,  ideru.  Item  tiuifquid  leibet,  (jeifft  iilld):  filius  Dei 
gelibben.  ludaei  crucifixerunt  filium  Dei  crucifigendo  filium  Mariae.  Quic- 
(|iiid  ergo  patitur  Mariae  filius,  ba§  leibet  @otte§  Son  unb  feilt  anbei'  @ot. 
S.  Petrus  facit  taiuen  diserinieu  inter  jiersonas,  uon  mengt  bic  pcrfonen. 
Semnacf)  ift  pater,  qui  exaltat  tilimn,  uulla  persona  homo  quam  media. 
Hoe  docueruut  Apostoli  in  suis  contiouib[us,  ba§  toir  Gf)riften  ein  grünblic^cn 
glaufien  per  Apostolos.  Quis  dixit  Petro,  lacobo  loqui  de  patre,  filio  et 
Spiritu  sancto?  Item  quod  Christus  crucif5x[us  sedeus  ad  dext[eram  patris 
et  det  Spiritum  s[auctum.  Item  quod  Spiritus  s|auctus  idem  Dens,  ipii  est 
pater  et  lilius?  S)a§  trir  rt)nmen  ionnen,  boS  unfer  ®Iaub  nid^t  ouff  fant 
fteT)e,  sed  h)ol  gegrunbet  jier  prophetas,  quos  inducunt  A])Ostoli  et  Apostoli 
docent.  Dicendum,  quod  filius  Mariae  det  Spiritum  s[auctum  et  faciat 
prophetas  ex  viris  et  mulierib|us  jc.  et  praedicat  invocaudum  lesum  ut 
3oi).5,23  patrem  lohau.  5.  Non  possumus  norainare  patrem  aisi  filium  et  Spiritum 
s[anctum  simul.     Sic  fimus  prophetae  et  habemus  somoia,  visiones  Jc. 


4  perfonen  sp  über  (notutn)  5   nach  tiüum   steht  alia  persona,  Kt  Sj>  üjiy  über 

homo  bis  mir  steht  Filius  qui  exaltatur  est  alia  persona,    Spiritus  sanctus  quia  patre  et  filio 
effiiiiditur  est  alia  persoua  «/>         10  nach  filius  steht  Spiri[US  s[anctus  dixit  sp 

S]5Jlaricn  fon  leibet,  leibet  nud^  gottes  Jon,  Quia 'verbum  eure  tactum'  est.  ©o 
ipvit^t  nn  I)te  ®.  '^^etru§,  gibt  ba§  aufgießen  uoter  unb  @on,  loirfft  aber  bic 
perfon  nit  inn  einanbcv,  benn  bev  üatet  bleljbt  ha,  ber  Son  inirb  er'^ofjet,  ber 
i)l eilige  geift  loirb  gefanb,  2)ie  9Jlitler  perfon  ift  mcnjd)  tcorben,  nid)t  bie 
anber.  Sllfo  ^abcn  trir  ein  gegrunttcn  glauben  inn  2tpo[teln  uniib  piopfieten, 
Jßev  f)ctt  ^petvo  tonnen  lagen,  ba§  3oc(  baöon  reben  folt,  5Jo^  prebigt  crS 
lion  bveien  unterf(f)iebenen  perfonen  unnb  einer  gott^eit,  ba§  toir  alfo  rfjumen 
founcn,  unfer  glaub  ftcbc  auff  eim  fel§  inol  ijegrunbct  burd)  alt  propbeten 
unnb 'Jtpofteln.  To  lucr  nu  nod)  ^n  jagen,  luie  Gl^riftuä  ha?)  lücrct  tl)nc,  bao 
ber  üatcr  tfjnt,  fo  er  bodj  menfd)  ift,  tl)ut  iüunber,  geuft  au§,  prebigt,  mau 
fol  bcu  Son  ebrcu  luic  bcn  Pater,  Ionnen  !cin  ofjn  anbern  auruffen,  alfo 
hjcrbeu  luir  uu  propl)etcn,  fcben  gefid)t  unb  treumc  unb  prcbigcu  ba»,  ha'^  er 
aufgeufect. 

Dolore  capitis  desistere  cogebatm-,  cum  nouduui  absolvisset  Seroionem.' 


•26  Bi)\\  (bcn) 

')   Vgl.  die  EinMtmuj  zu  dieser  l^tdiyl. 


m.  21  [22.  Suni].  471 

21.  22.  Suiii  1544. 

^rcbtgt  am  2.  Sünutng  imtf)  ^riuitati^. 

ß]  '  DOMINICA  II  POST  TßIJSIIT[ATIS. 

1.1  oh  au:  3.  i.  5oi,.  3,  i3  f|. 

Dives  Epistola  liaec,  nou  expedienuis  una  contione.  SfBoEcit  cttun» 
biUum   leben.     Hoc  tempore  aiuliviraus  fear  l^errlic^   unb  tloftli(^  contiones 

5  de  paysione  et  resui|rectione  Christi,  in  quib[us  edocti,  quomodo  fidcrc  et 
Christiani  esse  debemus,  quae  omaes  docent  uon,  quid  nos  feciuui.s,  sed  quid 
Dei  filius  fecit,  passus,  uempe  de  operib[us  non  uostris,  et  tauieri  eis  niti 
dcb[einus  ac  uostris.  Ideo  uihil  praedicnuuis  uisi  de  operib[us,  quao  Dens 
ip.sc  pro  uobis  fecit.     Est   opus   alieuuni  factum  siue  uostro  uierito  unb  fül 

10  iiHa  gefcEiencEt  fein,  ba§  ic^  auff  fein  fterfien  unb  aufferfte^[en  mein  Icfien  unb 
fterten  je^e.  3o^Qn[ne§  iuret§  nuc^.  Deinde  etiam  praedicanda  uon  sohini 
alicua  sauctitas,  quae  donata  in  Christo,  si  credimus  et  accipimus,  Sed  etiaui 
de  iustitia  et  operib[us,  quae  uus  debemus  facere,  quia  Lex  vult  esse  impleta. 
Sc»  unb  !ein  anbei».    Ipsa  praedicatio  fteljet  bartnne,  ut  diligamus  prox[i- 

is  luiuu  et  iuiniicum,  sicut  Deus  nos  dilexit  et  douavit  sua  opera.  Sic  meam 
charitatem,  bona  opera  fol  {jintueiffen  unb  eim  anberu  iool  unb  pt§  getl^nn 
Inffen  fein.  ÜJu  ift§  tuav:  in  papatu  ba  gtengS  triberftiiel.  ^Jlnn  ^hxit  nt(i)t 
gei'n  de  fide,  ridebant  doctrinani,  (]Uod  fide  sola  iustificareuiur.  Legebaiit  et 
cautabant  quideni  Cln-istiun  ]H'o  nobis  niortuum.    Sed  nou  \ohuit  peruiittere, 

20  ha^  lüii  ir  un§  foücn  auncmen.    Ideo  dicunt:  ©kuB  Ijtn,  ^er,  nou  faciet 

S]  2.  Dominica  Trinitatis. 

1.  loannis  3.  i.  jci).  a,  u ff. 

(*in  veid)c  (yviftel,  Hn)llen'3  nuff  eine  ijrcbigt  nic^t  nuflecicnn,  foubci-n 
cttft)a§  bartiou  reben,  ^si)x  f)abt  biftjcv  ein  jeit  neliort  liebliche  pvebigt  Hon  bei 

25  auffcvftc()ung  (^l^vifti,  bariu  gelert  h)irb,  nidjt,  loa»  tnir  tf)uu,  fonbern  loag 
gotte-3  Son  get{)an  l)at,  Pou  fiemtber  gcredjtigfeit  nnnb  toevden,  un§  3ur 
feligleit  gefc^e^en,  borauff  trir  fteiben  unnb  leben  foüen,  ol»  rteren?  unfer, 
Savnmb  {)a6en  iDir  nit  trollen  oon  unfern  loerden  bi§f)er  prebigen,  fonbern 
öon  6^riftn§  rtercEen,  bie  unfer  gab  unb  gut  finb,  ba§  ^df)  barauff  mein  leben 

30  feigen  nub  brauff  ftcrbcii  unb  bal)in  fnren  foüe.  5tu  tnn§  man  aucf)  prebigen 
borneben  nit  allein  gotteö  »ocrd,  frembbe  t)el)Iigteit,  bie  unö  gefdjcncEt,  >üo  »otrs 
annehmen,  fonbern  mu^en  aucf)  prebigen  öon  unfer  geredf)ttg!eit,  bie  Irir  t^un 
folten.  Tenn  bie  niu§  aurf)  gefrf)ef)en,  bie  ftcf|t  barin,  ba§  tntr  aucf)  unfernn 
5iec^fteu   lieben  foEcn,  luic  (>t)riftue  uno  geliebet  t)at  unnb  un§  fein  Juerrt 

35  gcfc^endt,  Sllfo  fol  \i\  ouc^  mein  gute  Vonä  unb  liebe  Ijintoerffen ,  e§  treffe 
feinb  ober  frcunbt.  '^n  ift§  mar,  int  iBopftumb  gienge  luibeifpicl,  man  ^ort 
\iQi  nit  gern  Dom  glauben,  fonbern  fic  fpottens,  ob  fie  fc^on  bie  hjort  auff  ber 


472  SPrcbiglcn  be§  ^a^xti  1544. 

R].sola.  Sed  tonhc  ein  5!Jlundj,  In§  TOef^  l^alteu,  faftc.  Sic  fidcm  mit  fc^alinii 
Ollff  bei'  jungen.  Ideo  eorum  praedicatio  nihil  aliud  quam:  Mes  uihil,  opera 
finb  aEe§.  Ecoutra  nos  Clu-istiaiii  sie  docennis  fidem,  ut  opera  non  audirc 
velimus.  Et  iam  dicimus  contrarium.  &laub  nur,  glauB  nur,  \wxä  finb 
nichts,  tücil  iütr  benn  uniudum  regieren  vel  operib[us  sine  fide  gcnn  t)imel  5 
füren  ut  papistae  vel  fide  siue  operib|H.s  ut  nostri.  Nos  mit  beut  Icbigctl 
glauben  siue  openl)[us  in  abgrunb  ber  ^cUe.  Ipse  econtra  suis  operil)[ur;. 
i.3,01)- 3,  hIu  regia  via  manendum,  ut  Iohan[ues  dieit:  'Nos  scimus,  quod  ex  morte  iu 
vitam'.  Haet-  est  media  via.  'Ex  morte  in  vitam.^  S)a§  ift  ein§,  'quia  dili- 
glimus  fratres'.  Ex  morte  uou  venimus,  ut  dilig[amus  3C.  sed  diligimus  lo 
fratres,  quod  ex  morte  venimus.  Diiectio  non  meruit  'ex  morte  in  vitara'. 
Sed  vita,  in  quam  ex  morte  veuimus,  operatur  dilectiouem,  et  hiiic  aguo- 
scimus,  quod  vivimus,  quia  dilig[imus.  Qui  niortuus  est,  uon  meretur  suis 
operib^us,  ut  vivat,  quia  mortuus  non  ullo  sensu  utitur  nee  loquitur  fruetura 
vitae.  Opoi-tet  prius  fiat  vivus,  tum  audit,  videt,  loquitur,  dilig[it,  operatur,  15 
patitur:  ipiando  ista  facit,  bene.  Si  non,  dicitnr:  mortuus  est.  Ideo  vita 
)d;atfet,  (juod  diligimus,  non  econtra.  S)a§  ift  mittelftraffe.  S)a§  leBen  ex 
morte  non  acquirimus  morte  ut  pap|istae:  Si  vis  salvari.  muft  ein  ÜJfuud) 
Inerbcn,  tiiel  TOefe  lefen,  nt  püc  et  alio«  seduxi  et  docui.  Non.  @§  Ijetfft: 
Tu  muft  Cor  Icbcnbig  luerbeii  nnb  fein,  ut  ali(iuid  boui  faoias.  Ut  viviticeris,  su 
non   faciunt   tua   opei'a,    sed    0])era    viri  alterius,   qui  dieitur  lesus  Christus, 

«j  jungen  furetcn,  ba>3  6{)riftu§  unfer  f)el)lonbt  fcu,  9Joc^  loollen  fie  nit  leiben, 
bn§  tüir  nn§  ber  toerd  C^l)rtfti  foKen  onncfimen,  ha  f (freien  fie:  ei  tnirb  nit 
l)clffen  glnufi,  glaub,   aber  bu  muft  tiiun  ba§  unb  ba§,  'Jdfo  füren  fie  nur 
ben  glauben  auff  ber  jungen  mit   bem  fd)aum,   Tie  la|en  luir  faren.    ^Ru  25 
tfjun  trir  baS  ioiberf|.nel,  leren  alfo:  gtoub,  glaub,  tuertf  ift  nichts,  taer  lüil 
benn  bie  inelt  fdjier  rcgiren,   Ineijl  ein  folc^er  Inec^feel  tt)irbt,  Inil  gar  ol)ne 
glauben  gen  t)imel,  auff  ber  anberit  feiten  mit  bem  glauben  gen  liimel  one 
tücxd,  Uiie   tbun  loir  benn  alfo^  luer»  nit  bcßer,   haä  mir  auff  ber  mittel= 
1. 501). 3, H ftraßen  blieben,  inic  ^ie  3of)onne§  leret,  'mir  tnifeeu,  ba§  tuir  finb  au§  bem  3« 
tobe  iu§  leben  gcbruugeu,  benn  \vh  lieben  bie  brnbcr',  ?tu§  bem  tobe  finb  tvxx 
nit  fomen,  bü'S  Ivir  bie  bruber  lieben,  foubern  barumb  lieben  lüir  bie  brnber, 
ba§  lüir  auä  bem  tob  fomen  finb,  S)ie  liebe  l)at§  nit  erh)orben  noc^  geluirlt, 
fonbern  ber  glaub,  unb  baber   fpuren  mir,   haS-  loir   finber  gotteS  finb  unb 
leben,  baö  »uir  bie  bruber  lieben,  Iner  tobt  ift,  libt  nid)t,  ligt  tobt,  tt)ut  ni(^tc\  35 
tr)a§  bem  leben  juftel)et,  @r  mu§  bor  lebeubig  inerben,  aber  Inenu  er  lebcnb 
ift,  fo  rebt  unb  tl)ut  er,  liebet  unb  lebet,  lueun  man  bas  nit  an  if)m  fibet, 
fpric^t  man:  Ter  ift  tobt,   alfo  fdjafft  nit  bie  lieb  ba§  leben,   fonbern  baä 
leben  bie   liebe.    Ter   SSapft   feret:    toiltu    lebeubig  Serben,   muftu  3)^Dn(^ 
Serben,  mic  ^ä)  auä)  alfo  genarret  leiber  unb  anbere  tnit  mir,  *^l6er  e§  ^eift  40 
alfo:  Tu  muft  erft  lebeubig  fein,  cl)e  bu  ettUniS  tl)uft,  Ta§  bu  aber  lebenbig 


9lr.  21  [22.  Smii].  .J73 

R]  Dei  filiiis.  Is  ^eo  mortuus  et  obtulit  in  cnice,  ut  tlarel  Spiritum  s[anotuiii, 
(jiii  vivificaret.  Sic  iiicipit  vita.  Quando  iioc  praedioatiir,  iit  aucUi<tis  ex 
coutiouib[iis  Apostol[orum,  ibi  veuit  Spiritus  sjauctiis  sine  tiia  charitate  ante 
charitatem  et  renasceris  per  Aquam  et  Spiritum  sanctum,  per  Christi  dilec- 

5  tionem  et  opera.  Infans  uon  affert  kappaui,  plattam,  non  ieiunat,  e»  mod^t 
benn  bie  lüinbel  iinvcin  machen  unb  fdfjreicn,  et  tarnen  ex  morte  vonit  in  vitam. 
So  mu§  ficf)§  anf)e'6en.  Sic  per  alienam  charitatem,  iiistitiam  et  opeia  veni- 
unis  'ex  morte  in  vitam',  quae  sunt  Christi.  Qnando  iam  vivificatiis ,  t^UC 
lUlV  t)iel,  nt  fd^ulbig  JC.    Tarnen  dicimus   nus:  Si  haben  per  alienam  iustitiam 

lu  saUitem,  Credam,  nihil  dabo,  neniini  anxilinm  teram,  neminem  diliiiam.  Qnia 
per  dileetionem  meam  non  ascendam,  coelum  non  mereor  k.  @1)  bu  liev= 
bamptev  5Renfcf},  meinftu,  bo»  iia§  gegleuBt  fei)?  Iohan|nes  dicit  hoc  esse 
Signum  te  uon  credere.  Si  vis  hoc  dicere:  Ego  credo,  Christus  omnia  pro 
me   fecit  ic.     Audi  Iohan[nem:   'Ex  morte  in  vitam,   quia  diligimus  fratres'. ' 

15  Non  est  tnetnung,  quod  Christus  sie  te  redemerit  et  ex  morte  in  vitam  trad^t 
per  suam  mortem,  ut  maueas  in  morte,  sed  ut  vivificeris,  et  ut  hoc  scias 
certo,  diligjis  prox[irauni,  quod  vivificatus  et  ex  morte  veneris.  Non  per  hoc, 
(piod  dicis :  Credo,  quod  fd^tnbeft,  fd^Q^eft,  ftlK^eft,  non  haee  signa  vitae.  So 
loeib  iä)  fogen:  qui  non  diligit  fratrem,  manet  in  morte.    Si  ef)e'6tec^ev,  l)ltrcv, 

■M  nou  ex  morte  in  vitam.    Si  es  unge()orfam,  untrclD  k.  non  gef)orlt  in  vitam 

SI  '6ift,  5at§  betne  liefie  nit  getr)Qn,  fonbevn  be§  manne?  Ite'6e,  ^'i'^efu  (?f)vifti,  ber 
f)at  bie  lte6  erzeigt,  für  un§  geftorfien,  haä  n  un§  leBenbig  ntac^ete,  So  fonipt 
ber  fii.eiltge  getft  on  unb  für  beiner  lieb,  on  bein  äuf^un  feEt  er  auff  bid^,  unb 
lüirft  lebenbig,  bn§  ünblin,  boy  man  ,5ur  ^auff  bringt,  lDa§  tf)nt'3  barju,  ba§ 

•-'5  iiclo  getaufft  Joirbt^  ju  fetm  leben  tf)ut§  md)t,  gleic^tool  tomptg  bnrd£)  ben 
tobt  in§  leben.  So  mu§  man  anheben,  burd§  frembbe  gered^tigleit  nnb  liebe 
!omen  Inir  aufm  tobe  in§  leben,  Sa?  \v(xd  ift  fein  eigen,  bo§  tbne  nit  nc\ä), 
aiix  l)erno(I)  tf)ue  gute  lucvd,  luie  bu  benn  frfjulbig  6ift,  ?lbcr  ^ic  auff  biefer 
feiten  fönten  \mx  alfo:  .'p'^b  ,3c§§  allein  bnrcl}  6f)riftum,  toa'ä  bilfft  uüc^  gute 

3u  loerd?  \m[  nur  beim  glauben  blet}ben,  5}tcinftu,  ba§  ba§  glcuben  bcift?  ^a§  ift 
ein  jeic^eu,  fpricbt  SoljanneS,  ba§  bu  nit  gleubcft,  'loir  Jui^eu,  ba§'  3C.  £>a 
f)orftu  lüol,  )uo  e§  t)in  Hingt.  @g  ift  bie  metnung  nit,  ahi  fott  (Sfjriftng  bid) 
aufm  tob  in§  leben  gebracht,  bai  bu  tobt  folft  blel)ben  unb  auff  h(\§  bu 
lebenbig  feieft,  ba§  fottu  offenbaren   burd)   bie   lieb,  Denn    loeuii   bu   fc^ou 

»  fc^reieft:  3^)  glenb,  gleub,  bas  lotrbS  nit  tljun,  aud)  mcnn  buä  fdpn  fagft 
unb  glei(^luol  l)a^eft,  gei^eft  jc.  ^leiu,  bo§  finb  nid)t  bie  an,5eigumj,  bu  muft 
anberft  tljun,  Pf)riftu§  ift  nit  für  bid)  geftorbeu,  fureft  nur  ben  gcifer  auff 
ber  jungen:  ^ff)  öteub,  melc^ä  and)  ber  Scuffel  fagt,  Stein,  bu  muftö  toifeen, 
baB  bu  aufm  tob  inl  leben  lonien  bift,  3d}  mu§  audj  meriJen,  ba-s  bu  lebenbig 

:jl  nit  aber  (mir) 


'Jol).  3,  14 


474  iptebigtcit  bc5  ^a\)xti  1544. 

R]aeternam,  iioii  pro  te  niortuiis  Christus,  fein  lieb  itnb  'mnä  non  adiuvant 
te,  tantuni  fitrcft  ben  fd^atom  auff  ber  junge.  S)u  inuftsS  Iniffcn,  quod  'ex 
iiiorte  in  vitam'  veneris.  ^ä)  fol§  auä)  an  bir  fpuven.  SBotel)?  (numdo  mane 
surgis,  edis,  bibis.  Gerte  is  vivit,  quia  facit  opera  hominis  viventis.  Econtra 
iion  vivit,  ijiiia  ociili  clausi.  Oportet  vitam  sequautur  fnictus,  qiiaiiqiiaiii  5 
fructus  non  fd^affen  leben.  8ed  haB  leben  fol  bie  Juerc!  f($affen.  S^fin 
fcfjnanben  jc^affet  bir  bcin  feel,  leben  nic^t,  Sed  ba»  leben  fd^affet,  hat-  bu 
!anft  fc^nauben.  Sic  vita  in  tc  facit  te  videre,  audire.  Sic  hie  nostruni 
dilig[ere  erga  prox|imura  non  facit  (liristianos  nee  filios  corani  Deo  vivos, 
sed  iioc  debet  esse,  ba§  leben,  felig!eit  jol  üor^in  bafein,  tum  follen  fic^  fe'^cn  m 
lafjen  opera,  tum  certum,  quod  credis  et  salvatus.  Si  non  sequuntur  fructus, 
non  es  Christiauus,  Christi  charitas,  resurrectio  non  in  te,  sed  facis  ut  t)Or, 
es  be§  teuffelS,  in  morte,  (juia  non  fureft  opera  charitatis:  nulla  patientia, 
nullus  fi'uctus  fidei.  Haec  est  clara  praedicatio  de  media  vita.  Opera  "^elffeu 
nid^t  in  sinistra  ut  pap[istae.  Sed  Christus  fol  hci  lüivcfen,  qui  sua  charitate,  is 
morte  "öilfft.  Econtra  opera  follcn  nic^t  anffen  bleiben.  .Öie  fol  ic^  bie  opera 
nid^t  f)eiffen  i.  e.  bu  folt  nic^t§  ti)un  iioc  nomine,  quod  velis  vitam  fd;nffen 
unb  bir  f)clffen  'ex  morte  in  vitam".  6!^riftu§  fol  auff  ber  feiten  t^un  unb 
iüircEen.  Ibi  nihil  facito,  quia  ge'^ort  ß^rifto  ju.  Ibi  folt  alle§  tTjun,  UoUcr 
guter  JncrtI  fein,  prox[imum  dilig[ere.  Ibi  nihil  facis.  hie  omnia  facies.  Ex  m 
morte  redimere,  ibi  agito  Sabbathum.  Ibi  ttjue  omnia  et  patere,  aut  Christus 
non  profuit  tibi,  non  apprehendi.«ti .  non  gnstasti.  Ideo  etiam  de  nostris 
operib[us    praedicandum   post    opera   Christi.     Ex    morte    non    venimus    per 

si  fcieft ,  unnb  tljun  bie  ttterd  eines  Icbenbigen  menfc^cn ,  e§  muffen  bie  frnc^t 
[)ernnc^  folgen,  ob  fie  f($on  ha^  leben  nit  fdfjaffcn,   ba§  ift  tuor,  aber  haä  » 
leben  fol  gleicf)tuül  bie  'wcxä  fd)affcn,  3Bar  iftS,  bcin  fdjnauben  fc^afft  bir  ba3 
leben  nit,  fef)cn,  "^oren  niadjt  bidj  and^  niii)t  leben,  aber  ba§  leben,  ba§  in  bir 
ift,  bn§  mad)t  ijoxm,  fetjcn,  ffftnouben,  ?llfo  bie  UiercE  maclien  nn§  nit  feiig 
für  gott,  aber  ba§  leben,  feligleit  fol  lior{)in  ha  fein,   ba  fol  fitf)  benn  fclien 
lo^en  bie  tnercE,  fo  ift§  gelni»,  ba§  bu  lebenbig  bift.     2ßo  ba§  nit  folgt,  fo  -m 
bat  bir  fein  leiben,  ftcrben  nit  gebolffcn,  bift  nocf)  im  tob,  be§  ^euffelS,  S^enn 
bu  furft  lein  Incrf,  lein  frucf)t  be»  glauben?.  S)a§  loar  beutlid^  gnug  geprcbigt, 
h)ie  man  in  ber  mittclftraffen  ge^en  fol  tuiber  ben  SJapft  unb  maul  Pljr-iften, 
'^a^  ^sä)  ba  nit  fol  nntfsig  gcl)en,  aber  bort  nit  loirrfen,  fonbern  bu  folt  nir(}ty 
tf)un  unb  boif)  aßcy,  nichts  in  beut  nomen,  baS  bu  baburd)  ba§  leben  loolteft  ar. 
erlangen,  ba§  fol  tl)un  ber  ©on  gotteS,  bo  fol  bein  leben  beiden:  Safe  anfteben, 
aber  tjie  foltu  alle§  f^un,  tioücr  guter  locrd  tljun,  ©0  tbuftn  nichts  unb  allc§, 
muffig  geben  inn  bcm,  bo  c§  bcift  tob  erlofcn,  aber  l)ie  foltu  nit  mnfeig  geben, 
fonbern  tt)un  unb  leiben  ha§  aller  befte,  fonft  l)aftu  nod^  nicfjt  angefangen  gu 
gleuben,  bift  auä)  nicf)t  ein  finb  gotteS,  fonbern  nocf}  im  tobe,  Sibc  nlfo  nuifecii  m 
toir  nu  rebcn  Oon  ber  lieb,  tuetjl  ein  jeitlang  Oon  ben  toerrlcn  6l)rifti  gerebt 


9li.  21  [22.  Sunt].  475 

R]  dilectiouem,  scd  per  clilectio[neni  ffjuten  h)ir§,  bu  an  mir,  ego  an  bir.  Multa 
dicenda  de  operib[us  charitatis,  (|uae  opera  dilig[ere  faciat,  '^ebt  obcil  Oll. 
1.  bQ§  tüit  @otte§  toort  prebigen  unb  fjelffen  eud§,  et  si  opus,  |o  mu-5  bic 
tüor'^cit  ge^rebigt  fein  unb  be!ant,  ut  homiiiib[us  prosimus,  et  quod  viviinus, 

5  testis  est,  quia  loquimur  et  praedicamus,  ba^  tan  ber  2^euffel  nidjt  Icibcit. 
Ideo  uou  miremini,  quod  nuindus  odit.  ^Um  ha^  ttieltltc^  regimciit  fol  anä) 
gcfafft  fein  in  lieb.  Tyraunis  etiam  danduui  tributum,  unb  foHen?  an§  lieb 
f^un  ben  ge^orfant,  et  ipsi  ex  charitate  fd^u|  unb  fcf)irm.  Ut  videatur,  (juo- 
niodo  'ex  inorte  in  vitam'.    Praedicatores  sunt,  qui  faciunt  pi'oj)ter  peeuniain, 

lu  eitel  el)r  ut  Rottenses.  ©inb  bie  leiblicher,  qui  propter  pecuuiam,  veiitrem. 
ben  ift§  umB  ir  feel  äuf^un,  si  rein  leren  k.  Sic  quando  potestas  quaerit 
suum  hierum,  ^uriften  nemen  fie  gelb,  fareu  fie  jutn  S^euffel,  ba§  foHen  fie 
ex  charitate.  ©inb  bejfer,  qui  ha^  gelb  nemen,  quam  qui  pervortuut  ius.  Isti 
suut  Haeretici  in  iure.    Postca  parentes  dih'gant  ic.  econtra  liberi  houoreiit  jc. 

15  Servi,  servae  omnia  ex  charitate  Christiaua,  treJulid^  Ijanbeln  im  Ijaufc,  ein 
nad^Bor  gegen  bem  nnbern.  Ttem  artifices  fotten  ir  ^anbtoerii  füren  in  bcr 
liebe.  S)ie  opera  foHcn  ha  fein  vel  uondum  es  'ex  morte  in  vitaui'.  3Bir 
löiffen  burr,  llar.  Si  tenes  praedicationem,  quod  Christus  pro  te  mortuus 
et   per  ahud  opus  ex  morte,   per  sang[uineni  (Jhristi.     ©efeEet  bir  ba§  luol, 

20  ©0  log  bir  bi§  Quc^  gefallen.  5prüfe  bic^,  au  vivas  vel  non.  Vivis,  si  dihgis 
prox[imum,  si  nou  iniuriani  facis.  Si  dicis:  ^ä)  tüolt  bir  nirfjt  gern  mit  eim 
brob,  multn  minus  mit  meim  leben  Ijelffen,  non  vivis.  Sic  probas.  luristae, 
an  bie  lieb  ^aben.    Item  couiuges  siut  cinanber  freunblic^,  item  Hberi.   Tum 

SJ  ift,  toaS  aber  bie  liebe  f^ut,  ba§  inift  if)r,  S)a§  erfte  ift  baS  prebigampt,  ba§ 

25  Unr  eud}  au^  liebe  ba§  tüort  prebigen,  and)  bruber  leiben,  ha§  bic  luelt  un§ 
bruber  baffet,  tnie  bie  fteljet,  2!a3  ift  mi  ha^  boi^fte  Inerd,  S'atuarf)  locltlid) 
^Kegimeut,  boS  fol  anc^  geben  in  ber  lieb,  ob  man  f(^on  aud)  beut  tl)rannen 
ben  fdbofe  fd)ulbig,  fo  foüen  toir-S  au§  lieb  unb  geborfam  tbnn,  fie  foHcu  nnS 
aud;  fd)n|  erzeigen,  luie  e§  aber  nu  im  prebigen  unb  Üfcgiment  ju  gebet,  fcbcn 

30  \mx,  öiel  prebiger  tbun§  geip,  baud)§  bulben,  bo  gleic^lnol  bie  Icut  ba§  Inort 
tricgen,  alfo  Regiment  ^nriftcn,  ob  fie  fdjon  bds  finb  unb  ifir  (i'i'pt  nic^t  »nol 
lunrten,  ift§  bod;  bcffer  benn  gar  nicbt§,  Tarnad)  öater,  mutter,  bie  follcn  ibrc 
ünbcr  lieben,  S)arnacb  ünber,  tne^t,  megbe  follen  quc§  inn  lieb  bicnen,  bar= 
nad)  ein  9Ia^bar  gegen  anbernn,    burger,    baur  follcn  nit  fielen ,    fd)inbcn, 

35  ubcrfe|en,  nichts  bofe§  Inuntfcben,  T>aä  beißen  toerd  bcr  lieb,  bic  follcn  ba 
fein,  fonft  biftu  nit  aufm  tob  fomen,  öaftu  nu  bie  prebigt  üon  Sbt'ifto  t)cim= 
getragen,  ba§  bu  bur^  frcmbb  ocrbicnft  an§  bem  tob  fomen,  fyii  fie  bir 
gefallen,  fo  las  bir  bie  and)  ioolgcfatten,  trage  fie  aucb  beim,  fibe,  ob  bu  and) 
re^t  lebeft  unb  gleubft,  ob  bu  oucb  gegen  bem  9Ied)ften  alfo  gefinnet  feicft, 

10  fein  nuti  ]n  forbern,  nidjt  bafjcn  nocb  bo-S  lonntfd)cn,  SaS  nimb  bfim.  bcbcndS 
lool,  ^Jfan  unb  »neljb  feben,   ob   fie  ein  anber  audj  rec^t  lieb  boben  unb  fid; 


476  !ptcbi9tcii  bc§  3al)te8  1544. 

R]vidubi.s,  an  Cliristiamis.  Ex  lioc  scimus  iio:^  Cliristiauo8  i.e.  'ex  raorte  in 
vitam'.  Quoiiioilo?  ^ä)  hiei§  fein  ^a§  in  meinem  Tjerljcn,  scd  ijuicquid  f'acere 
possuni  et  vifani  ])ro  ipsis  iin])endere,  iit  Cliristus.  £)a§  ))tufe  tiet)  bil  felBet. 
fö§  ift  ein  ^errlidj  bing,  si  quis  corde  percipit.  SGßie  lüolt  ein  ß^rift  ein 
()en"lid^ern  r'^um  ^aben?  Spiritus  s[anctus  dicit  te  vivum,  uon  mortuuin.  '■< 
Noii  dicit:  eris  fiiiiis,  veuiet  tempus,  ut  vivannis.  Non.  Sed  tüiv  filtb  liereit 
ex  luorte,  siimus  iam  in  vita.  Quis  credit?  audimns  praedicari :  Christus 
pro  nobis  mortiuis,  tob  mit  fuffen  getretten,  vita  adest,  mors  adempta.  Iam 
non  mortis,  sed  vitae  filii.  5hl  Iigt§  baran,  ba§  ir§  gelin?  feiet.  (Juod  pro 
vobis  mortuus  Christus,  id  manifestum.  Sed  ba§  lafft  auä)  getui»  fein,  «piod  lo 
credis.  Credo.  Non.  2)te  lüort  t^un§  nid^t.  Sed  vi  vis,  et  vivit  sang[uis 
eins  in  te,  mors  habet  vim  aliquam  in  te.  Facies  liaec,  non  t)Qffcn,  neiben, 
fielen,  Betriegcn,  non  gei|!^al§  ;c.  Sed  ein  netn  leften.  3Bo  nid^t,  fo  bift  im 
tob.  6r  bringt  mc^r  anff  ba§  tuercE  bev  liebe  quam  itpus  castitatis,  [)q§  nnb 
neib,  Ifjeifft  fit^  am  erften  nmb  ®otte§  toort§  lüillen,  beim  t^aä,  neib,  fielen.  '^ 
Qui  habet  charitateni,  dicit:  bel^üt  (Sof,  boS  id)  im  tt)olt  ein  f^ellev  nemen. 
Si  furaris,  es  mortuus,  non  es  Christiatins,  damnatus  et  be§  2enffely,  luie  blt 
gel)eft  nnb  fie'^efi.  S)arum'6  fefjct  euä)  für,  Inic  ir  mitcinanber  fjnnbelt,  ift 
louter  fielen,  ranben,  et  in  freier  ©tab.  Non  es  Cur,  sed  phis  acci|)is,  (piam 
conscientia  tua  potest  pro  recto  iudicare.  2)o§  boncf  bir  bcr  Slcuffel.  -Jiim  au 
bie  prebigt  mit  bir.     SSJiltu  ein  6f)rifi  nnb  erlofet  a  morte,  ut  certe  praedi- 


4  über  percipit  steht  cmpfinbct  s/j 

sj  tiertragen,  nnb  fo  fort  nn,  S}enn  e§  '^cift:  baran>3  )oi^cn  tnir,  bai  tinr  Sfiriftcu 
finb,  trenn  luir  unfern  5Je(^fien  lieben  i.  e.  ba§  Inir  un§  nid)t  bclinift  finb 
einiges  loibcrlinHenS  ober  fja^  gegen  unferm  9Je(^fien.  fsot)anne§  rebt  getnaltigc 
hjori,  ir)a§  Uiittu  bodi  I^errlidjerS  rbnm§  f)aben,  benn  ba?  ber  'öieiligc  geift  3.'. 
fagt:  .^orftuB,  ßf)rift,  bu  bift  lebenbig,  h)ir  finb  fc^on  bereib  aufm  tob  in§ 
leben  tomen,  tner  glenbt  folc^ä  ^  lüir  lafecnS  nn§  prebigcn  nnb  fagen§  lnol: 
ßl^xifiuS  f)at  ben  tobt  mit  fufeen  getretten,  S)a§  ift  h)ol  \mx,  aber  baran  Iigi§, 
ob  i'^r  aud^  gelni?  fel)b,  ba§  iljrS  empfangen  babt  nnb  rcd)t  glenbt,  ^sa  '^•^ä) 
gleub,  2)a§  ift  nid)t  gnug  an  luortten,  fonbern  man  mn^  and;  fctjen,  fnleftn  30 
nn  ba§  leben,  '^afin  ben  glanben,  fo  loirfin  nit  gei|,  l)a^,  feinbfc^afft,  l)urerel) 
tragen.  2ßo  bn  ba§  nit  tf)nft,  fo  biftn  nod;  im  tob,  .^»afe  nnb  neib  ift  baS 
gemcineft  in  ber  toelt,  rauben,  fielen,  ba§  man§  bem  5ied;ficn  nit  gönnet,  item 
inn  ber  ler,  3o^annc§  ioil  nit  rebcn  bon  unjuc^i,  fonbern  öon  bem,  ba§  fic^ 
gemein  ftredt,  ftilfin,  fo  biftn  lein  6l)riften,  fonbern  öcrbampt,  mo  bn  gcfjeft  :i5 
nnb  ftel^eft,  Sil)e  nu,  ioie  bn  Ijanbelfi,  ein  5iacf)banr  mit  bem  anbern  treljbt 
fdjinberel;,  t)anbelfi  nntreulid),  ©it)e  bid;  für,  nimb  bie  prebigt  mit,  biftn  nnb 


20  i"cl)b]  jclj      baö  üher  (oi)       it)r§  (anä)) 


9?r.  21  [-22.  3unil.  477 

n]  catiini,  (latiini,  frage,  ob  bu  beinern  Dte^iften  tftiin  tnilt,  tnic  bu  Unit.  Si 
posses  ein  @l)  umb  1  gt,  luolteftu  aucf}  fo  ein  fdjeffel  toxn  ac.  fjuarc  er  ift 
2)ie6,  JReufier,  Item  ut  prox[iinus  tuus  nidjt»  ^ette.  Num  Imee  vitac  opera 
et  dilec[tio  pro.\[imi?    Non.    Sed  tote  icf)§  luil  nemen,  fo  lüil  tii)§  im  gefien. 

.■,  3ftcm  35ter,  SBeinfd^cncfcn,  %ud),  @ifen,  aSurli,  ift  QÜe§  gefelfcfit,  ßofjn  nurfj 
gcfteigert.  MiukIus  in  loutcv  TiicBeicl).  Sie  gvoffen  t)nnfcn,  bie  bie  gelen, 
gutben  feten  trogen  unb  Ijcngcft  reiten.  Sßie  gel)et§  ba  ju?  ^^d)  meine,  bie 
^Jurften  erfarenS.  Sie  ?lm|)tleute  'griffen  macf^en  ben  gang,  barnod^  ein  fold) 
toud^ern,  umfifc^log,  et  niliil  l'acimit  (|uaiii  ftelen  non  1  gnlbcn  vel  :100,  lOOü. 

10  Sie  in  S)orffevn,  Satoer  fcf^inbet,  fdja^et  sua  merce  ein  iglid}er  nad)  feinem 
UevmiJgen.  Sunt  Cliristiani  nnb  (äffen  fit^  buncfen,  eS  fei)  geboten  diligere 
pidximnm  et  prohil)itiiin  fuiari.  Magniiin  nnb  t)Qrt  geboten,  nt  non  ineoni- 
niotles  proxLimo,  al§  oeciderc  i)ro\imum,  betriegen,  Derforteilen,  gleid)  mit  im 
{)Qnbeln,    item  .si   opus  habet,   ba§  bu  im  baju  ^elffeft,   ut  in  fine.     In  Ime 

!.■,  cog[itate:  Et  uos  debemu.s  vitam  ponere,  diligere  Deum  ex  toto  corde  et 
prox|imum  sicnt  jc.  Hoc  est  Dei  praeceptum  ftreng,  ba§  et  tüil  gehalten 
fjoben.  Si  non  agnoseis  praeceptum,  agüosce  glossam.  Inspice  eins  exera- 
plum,  quid  sit  diligere.  Filius  Dei  desceudit,  nascitur,  moritur  jc.  propter  te, 
ut  vivas,  ex  morte  venias.    2)a§  !^eifft  ja  ethJa»  gut§  gett)an,  quod  Dei  tilins 

20  nascitur  ut  uos   jc.      Sic  etiam   tu   prox[imum   mit   trelnen  meinen,    ut    in 


6  über  geten  steht  gvoffcn         20  über  nascitur  steht  moritur 

sj  jDtltu  crlofet  fein  bom  tob,  h)ie  bu  benn  erlofet  bift,  bu  f)aft  ben  fd^a^,  abn 
borouff  fit)e,  ob  bu  nuc^  alfo  tfjnft,  nl§  man  bir  t^un  folt,  Euntt)  ein  bonv 
ein  el)  umb  ein  grofc^en  geben  k.  fjci^en  baä  tuer!  be»  lebenS,  t)eift  bnä 
gegleubt?  @oIt§  nit  fo  tjei^en:  gl),  fo  tooU  ^ä)§  felb§  leuffen,  fo  Jril  3(^§ 

•-'.'.  anc^  geben,  Sic  Inelt  ift  gan|  ein  Sieberei)  inn  allen  ^enbeln,  ja  nud)  bie 
groffcn  fjonfen,  bie  in  fricg  jibcn,  3d)  mein,  bie  Slmptleut  ge^en  red)t  mit  ben 
furften  umb,  madjen  i[)ren  beuttel  bunn  guug,  ha§  er  nit  one  run3el  blei)be, 
einer  ein  jar  1000  fl.,  ein  anber  3  ober  4000,  ftit  inn  taufent  S^euffel  nnm, 
no(S)  ()eiffen»  ß^riften,   gef)en  jum  Sacrament,  gebenden  nit,  bü§  Sunb  nod) 

sn  üerboten  fet)  ftelen  unnb  unrcd)t  tl)un,  JJu  ift§  brum  geboten,  Sen  9ied)ften 
lieben,  fein  fc^aben  tierf)ueten,  fein  nu|  forbern,  gleid)  mit  i{)m  Ijanbeln,  and) 
it)m  I)elffcn,  loo  e§  üon  niUcn  ift,  Senn  fo  fagt  ^'\oanne§:  loiltu  nit  luiffen, 
loas  bir  lieb  fet),  "^ä)  toil  bir«  fagen,  Sa§  gebot  fagt :  folt  gott  nnnb  5kd)ften 
lieben,  Si§  ift  nit  ein  fabel,  fonbern  geftreng  gebot,  Sa§  er  tnil  gehalten 

"5  f)Qben,  tuiltn  ben  te;;t  nit  berfte()en,  fo  fit)e  bie  glofe:  gottcS  fon  !ompt  bom 
l)imel,  geborn,  getreut^igt,  gcftorbeu  umb  beinet  loiEcn,  ha§  bu  mod)ft  feiig, 
ein  finb  be§  leben§  tocrbcn.  S5erftcl)eftu  nu,  \vai  lieb  ift?  Sa§  !^eift§,  bai  bu 
ben  9Jed)ften  fo  mit  tri'lin'u  meinen  folt,  bao  bu  and)  fnr  ifin  fterben  mod)teft, 
too  e»  bon  noten,  ^in  fagt  man :  ^a  ^dj  bin  ein  ridjter,  ^^Imptman  im  iJiegi 


478  ^tebigtcn  bc§  3at)re§  1544. 

H]  nccessitate  pro    ipso   moriaris,    imilto   minus   debes   ei  iniuriain  facere.     ^a, 
lieber  I)err,   id)  Bin  im  yRcgitnent  jc.    ^d)  mu§  beii  Seuten  jdjabcii  tl)!!!!,   fie 
.'(loingen  mic^,  3)a  fi^c  brauff,  ha^  bu  bic^  felbs  nid)t  betviegeft.    1  'fum  failere 
noü  poteris.    3fe  liebet  finb,  je  fc^evffer  9{uten,  et  tarnen  ibi  !etn  ^a§  unb 
■)[eib,  sec]  cor  patris  luanet.    ^Sd)  iDÜ  im  olleS  Inffcn,  ltiQ§  i(^  T)ab,  3eiic^t  in    ^^ 
Quff,  l^etoet  mit  ber  ^{utert,  bQ§  bev  6on  baS  gut  nid^t  üeiiierc    Haec  est 
vera  dilectio,  in  not  lauffen  burc^  fetüet.    Ibi  ein  ftrenger  ernft,  fteupct,  non 
ut  enterbe,  sod  nt  babel)  fjolt,  baju  6raud}t  bie  SJuten.    Sic  tu  facis  iu  offitio, 
fo  fi'^e  brauff.    Tyramü  plagen  bie  untcrt^an  et  postea  dicuut  se  esse  Domi- 
nos, habere  potestatem.    S)u  f)aft  ben  2cuffel  auff  bein  !opff.    Titulus  pote-  lo 
statis   ift  ein  feiner  bedcl.     Vide,  an  facias  alüs,  ut  velies  tibi  fieri  ac.     Si 
non  ex  öeterlid)  lieb  unb  mütterlich  tretn  castigas,  lib[enter  er  in  morte.    In 
crassis  pccoatis   ut  furto  fi£)et  nmn§  feer  mol.     Cato:  duplices  fures  niagni, 
parvos  fleugt  man  an  ©algen.*    S)ie  finb  unter  5Dieifter  .tionfen.    Sed  magni 
getreu  in  marberu  fdjanben  unb  groffcn  gulben  fetten,     äßenn  man  fie  aUe  i"' 
Mengen  folt,  linirbe  has  lanb  Unifte  Inerben,  fo  mit  fd)enden.    ^Dlan  fol  bir? 
prcbigen  et  tu  scire,  ut  diligas  prox[inmm,  ut  nemini  cupias  nocere,  sed  con- 
trarium.     Si  non    euras,    quomodo  prox[imo  incommodes.     2Ber  gering  ftilt, 
si  possot,  etiam,  ut  umbfd^leger.    Ideo  einer  fo  from  al§  ber  anbcr.    Ideo  si 
vis  Cliristiauus,   vide,  au   cog[ites   vel    minima    in    re:    non  iniuriam  faciam.  -'o 
Gerte,  uon,  sed  econtra  libenter  servire.    ©o  fpureft,  an  vivas  vel  DiabLoiuni 


')   Vgl  7mte>i  Z.  31  ff. 

Sjment,  mu§  bie  leut  mit  jltang  from  mad;en  3C.  •'porftn,  fictje,  ba§  bu  bid) 
uid;t  betreugcft,  gott  bctrcugeftu  nidjt,  UmS  t()ut  Oater,  mutter?  l'iebeS  üubt, 
fd}arffe  rutl)e,  Ob  bie  rute  fd^on  fc^arff  ift,  uodj  ift  mutteriid)  tjertj  ba,  bem 
finb  gcljort  f]au§  unb  ()ofe,  unb  foutl)  3(|  i'^m  nur  crloerbeu  ?c.  unb  auff  as 
ba§  e§  babel)  mog  btel)ben,  ift  bie  rutte  ha,  ba§  üub  from  loerbeii  möge,  be§ 
guty  gebrand)cu,  (?§  fan  Uiol  ein  "Eiccfel  fein,  Inenn  ^i)rauneu  fagen,  fie  finb 
l)erru,  Ijaben  mad)t,  ftorfeu  bariieben,  pftodeu,  frfjabeu  ben  Icuteit,  aber  fif)e, 
ob  bu  bir  and)  Ujolteft  fo  gett)au  fjaben,  lüie  bu  tt)uft,  3^)  fan  bir  fein  jil 
fteden,  Inie  ;jdj  aud)  ben  ©Item  fein  ^\l  law  ftedeu,  aber  fir)c  3n,  loa?  bu  so 
tt)uft,  in  anbern  ftuden  lan  man  tnol  feigen,  bo  man  raubt,  ftilt.  (iato,  ein 
l)eib,  fagt':  @§  finb  gJüciexIel)  biebe,  einerlei)  ^^cngt  man  an  galgeu,  gro^e 
biebe  reiten  l)ol)c  l)cugfte,  tragen  gro^c  fc^auben,  ©olttc  man  bie  groffcn  biebc 
im  lanbe  ntl  l)engcn,  lourb  ba§  lanb  meint  f)errn  obe  nunb  Unifte.  33iftu  nn 
ein  fold;cr  bicb,  ber  ben  leuteu  nur  gebeudt  fd)aben  3utt)un,  ber  lernt  am  -is 
lepliu  ba§  lebcr  freien,  fontcftu  ju  grofSerm  fomeu,  linirbcftu  aud)  mer  fielen, 
Srumb  ift  einer  fo  gut  al§  ber  anber,  olle  biebe.  S)rumb  filjc  brauff  unb  l)ab 
bein  fac^  in  od;t,  baS  bu  uit  bidj  felbft  betreugcft,  l'icbftu  bein  bruber,  fo 

')  Viß.  Utisrc  Auüij.  Bd.  15,  :ii:i,y. 


m.  22  [24.  Sunt).  479 

R]  et  in  morte.  Verum,  iiuod  quidam  fratres  finb  faule  Srilber,  qui  non  labo- 
raut  et  nihil  faciiiiit  unb  Oertaffeit  fic^  barailff,  <iiiod  debemiis  nos  Cliiistiani 
dai-e  eleemo[synas.  Ipsi  certe  possent  laborare,  unde  possenl  vivere,  legen 
ben  leuten  auff  bem  l^al».    S)q»  gelprt  ben  Üfegenten  ju,  ut  bie  ©tob  öon 

^  folc^en  tofen  35uBen  tetn  madjcn  unb  auff  bie  ^au§  armen  leute  }e{)en.  Non 
bie  nicinung  ift,  nt  nostra  opera  et  eleemoslyuae  jol  bie  faulen  fterden  in 
iiem  faulen  leben  et  praeripere  piis.  S)a  tonnen  ton  pxebigcv  nid)t  für  nee 
oeconomia.  Sed  33uvgemeiftev,  i1{id)ter  fe^^en  barein,  ba§  man  folcf)e  au§  ber 
©tob  pCÜXt.     Si   non,    fi^e   bid)    für.     Scimus,   qiiod  vivimus,  et  inanebimus 

10   vivi.    Unde"?  quia  charitateni  in  nobis.    Sicut  Ciiristus  nos?  dilcxit.     'Si  quis 

videt  fratres  et  claudit  viscera,  quomodo  charitas  in  eo'  i.  e.  ubi  vita,  fide.s?  i-Sfii-s. " 
^0  Üob,  3;euffel,  §elt.    Ciiristns  ni[|t  Befprengt  suo  sang[uine,  Spiritu  sanoto 
te  non  geruret. 

SI  betoeife  e-S  outf),  Sargegen  afier  fomcn  faule  fdjelmen,  bie  luol  fönten  crbciten, 

15  lüotten  boii^  oon  anbern  ernert  iuerben,  S)o  fol  ein  9Jegiment  unb  ©tabt  Oon 
folc^en  faulen  6u6en  rein  mad^en,  Slber  ba  fol  man  Ijelffen,  ba  arme  l)auv 
leut,  megbe,  finber  fein,  S)enn  ba-i  toil  unfer  t]err  gott  nit  ^aten,  ha§  Juir 
unfer  gut  foKcn  ben  ©d)clmen  anl)engen  unb  fronten  (5l)rtften  entjiljen,  '^^re= 
biger  !onnen§  nit  tl^un,  aber  ein  9tabt  fol  bar^u  f^un,  baS  fold;e  leut  aus 

20  ber  ©tabt  getrieben  tucrben,  Sonft  folS  alfo  ^ci^cu:  Jnir  »Di^en,  ba»  iDir  aufm 
tob  finb  fomen,  benn  toir  lieben  unfere  bruber,  S)ie  lieb  fol  ba  fein,  toirftu 
aber  bie  :^anb  für  beim  trüber,  ber  ein  6^rift  tft,  abjt^en,  fo  tDt|e,  \)a§  bu 
lein  (5fin]h  bift,  S)a§  blut  (n)rifti  Ijat  bic^  nidjt  befP«ngt,  2?er  glaub  l)at 
bid;  nid)t  geruret,  S)rumb  tniltu  ein  (?l)riften  fein,  fil)e,  bac-  bu  eS  and;  am 

2i  leben  belneifeft. 

22.  34.  Sinti  1M4. 

^^rcbigt  niii  Xac^c  ^ofjnimcö  bc«  ^^öufcr«?,  nntf)niittnflx<. 

Rl  DIE  JiAPTlSTAE. 

A  prandio. 

Hodie  andistis  legendam  S.  Iohan|nis  et  eins  nativitatera,  oninia  propter 

hoc,   quod   futnnis   magnus   eoneionatnr  unb    groffc    fad^en   fnren.      Et   ideo 

30  aginnis  ferias,  non  |)ropter  sanctani  vitam,  sed  doctrinaui  et  offitiinn.     S)a§ 

lt)ir   fineni   niüdjen   hnins   festi,   An(h[annis  eins   contio|iieni,   nt  Angehis    et 

S|  Ipso  die  ioannis  Ilaptistac. 

3^r  iiaU  ^eut  gehört  öon  ber  gcburt  Soonntö,  tneld^eS  barumb  gefd)el)eu, 

ba§  er  ein  ^rebiger  lüerbeii  unb  ein  gro§  ompt  füren  folte,  ©arumb  mir  benn 

y.  and)  bi--  fefi  (laltten  feine-?  ampt«  Unlleu.    5iu  »ooUen  Iniv  toeitter  Doii  feinem 

ompt  unb  prebigt   reben,  mie  benn  aud;   Ijent    ^adjavia-;  barPon  gelueifjagt, 


480  iPtcbiglcii  beä  a[ai)«S  1544. 

y^ij  j  ^]  pater.  'Et  tu  puer  propheta.'  S)a§  tljut  et  adnltus.  Incipit  29.  anno 
Sut.  3, 1-22  Sic  de  eo  scribit  Lucas  ca.  3.  Legit  totuni  caput  usque  ad  Geneal|ogiam 
('hristi.  Hactenus  de  eins  praedicatione,  lüie  e§  im  brübet  gangen,  de.scribit 
JMarcus  et  Lucas.  Nou  omnes  contiones  scriptsie  sunt,  quas  lohannes  habiiit. 
SBie  ]ä)al  unb  fdjenblic^  ge^et  e§  aul  mit  bcm  l^o^en  5JtQn,  habet  testiiuouium  s 
laut.  1,  isff.  Angeli:  'Erit  magnus'  et  convertet,  praepaiabit  viaiu,  ut  Esailas  piaedixit. 
Itom  luirb  ^ervlic^  geborn,  puer,  mater  pleui  Spiritu  s[aiicto,  unb  gel)et  auff>3 
^eirlic()ft  3U  coram  Den.  Iste,  qui  annunciatur  e  coelo  per  Angelos,  et  quem 
omnes  loben,  preifen.  Item  ßfnias,  lütalQ(f)[in§  oerfunbigen  tjcirlirf)  de  eins 
offitio.  Sei  jol  ein  \o\d)  fc^enblid^  enbe  nemcn,  ha^s  im  ein  Jiur  fol  bcn  i)aU  w 
abtnn|en.  Est  scortum,  quia  fratris  uxor.  3ft  ein  fcfjenblid)  fjur,  unb  §ei'obc§ 
£)uilinrt.  2)te  mad^en  bicfem  grofjen  5)jQn  fo  ein  fc^enblid)  enbe.  3ft  ei^  30 
jar  alt,  fo  ift  er  nic^t  üiel  brnber,  nee  oiel  über  ij  jar  geprebigt.  Cepit  anno 
15.  Tvb[eiü,  Christus  crucifixus  IS.  ^sol)Qnneä  ift  bereit  ein  jar  ober  jtoel) 
tob  gelüeft.  ©in  jar  mag  er  öor^er  gelauffen  fein,  el^e  (Sl^riftui  angefangen,  is 
et  sub  et  cum  Christo  ein  jor  geprcbigt.  Clu-istus  initio  <juaiti  anni  suae 
praedicationis  crucifigitur.  3.>on  SBeinad^ten  bi§  anff  Dftern  ein  ötertel  jar. 
Johannes   duos  anuos.     Quid   facit    Dens,   quod    perraittit  talem   prophetam 

5ct.  40, 3  lohannem  et  pranget  ^er?    'Vox  clamautis  iu  deserto',  is  concionator  audietiu- 

in  desertis  sie:  paiate  viam  et  dirigite.     Omnes  montes  foHen   nmbgertffen  20 

i»)iii. 4, s merben.     Malaeh:  4.  'Convertet  corda  filiorum'.     Quid  hoc  est?     2)n§  gro§ 
geprenge,  bo§  ber  propljct  fo  l'icl  Hon  im  öerfnnbiget,  et  verba  in  ]\Ialach[ia 

S]it)eld^§  benn  gefd^tcEit,  e^e  benn  er  3o  ^^'^ar  alt  loar,  im  20.  jar  fet)ne§  alter§. 
ym.  3,ift.  liegit  textum  Lucae  3.     Sie  prebigten  ^oanniS  finbt   ni(^t  alle  gefd)ricben, 

aber  T)iernn§  ton  man  fel)en,  rtiic  fdjal  unb  fdjenbtlid)  e-j  bod)  mit  bcm  Wann  25 
aufgefiet,   Scn  borf)   Wabvicl   ucrtunbet   feinem  Doter  mit   l)crrlidjcn  n^orten, 
wirb  aud^  ()errlid)  geborn,  bie  6Utern  ftnb  bot  I)ct)Iige§  geifte§,  Ser  trefflid)c 
''Slan,   ber  Oon  (Sngcin  unnb  (Jlttern  unb  jeberman  gelobt  loirb,   3^^'"  i'o" 
bem    bie    'ipropljeten    and)    gefdjrieben,    ber    fol    ein    fold;    fdjcnbtlid)    enbe 
ncmen,  S)q§  tl^m  ein   l)urfinb  fol  ben  ]^al§  abtanlen.     Senn  fte  ja  t)te  ein  30 
{)ure  gefdiolttcn  mirb,   fo   ift  Gr  and)  ein  fc^cnbtlid)er  ()urn>oirbt,   bie  foHeu 
bem  ^lann  ein  fold)  fdjenbtlid;  eub  machen,  §at  3"fH"'L'*:s  geprebiget,   fo  Ijat 
er§  ni(^t  über  2  jar  getrieben,  Ein  jor  Dorther,  etie  bann  &liriftu§  ^at  angc= 
fangen,  Sarnad)  ein  jar   mit  unb  unter  6f)rifto  geprebiget,   Senn  (iljriftnö 
niirb  üüä)  gc!reu|iget  im  anfang  be§  4.  ;;^ar§,   ^at  nur  '!  jar  geprebigt,  l)at  35 
uod)  nit  3^'  jar  geprebigt,   h)a§  ift  boc^  ba§  für  ein  Inefen,  Sa§  ®ott  ben 
5oi. 40,  :i  propl^etcn  lierljeifjet  nnb  fo  mit  il)m  pranget  Gfa:  40.  6tn  prcbigt  loirb  man 
wni.  4,  i  l)orcn  in  ber  niuften.     ^vtem  ^JJialad):    '^sä)  Inil  euc^  .S^eliam  fcnben,  ber  fol 
beleren  bie  t)er|en'  jc.  Uia-S  ift  benn  ba»  gro§,  trefflid)  grpreng  mit  bcm  pro-- 


')  4  dnrchsMclieii  =  3  5. 


5Rr.  22  [24.  3funi].  481 

R]  et  Esa[ia,  quae  ]>raedicabit,  itnb  fol  nid^t  lenger  leben  benn  tj  jar  unb  fol  fo 
ein  jc^enblic^  enbe  ncmen,  ut  appareat,  bah  er  nid^t  ber  53ton  fei),  qui  prae- 
dictus.    Sic  Cliristus  ubique  praedicatur  in  script[i]ra.    Ioiian[ne.«.    'Ea:o  nonsofi  1,20.27 
sum  Christu-s',  .sequitur:  'Cuiiis  nou  sum  dignus'  q.  d.  Qt)  C§  tt)itb  ein  !oftIid§ 

5  bing  toerben.  Et  ip.so  montnr  post  tres  annos  et  tnirb  ge'^anbelt  al§  ber 
crgcft  @r|i($Qltf.  Et  Ls  in  carcere  perit.  .^erobiaS,  bie  fd^enbli(^c  f)ure,  fol 
in  nmb  fein  leben  bringen,  ben  ö5ot  fo  ^oc^  geeljret  tjot  in  propiietis  et  post 
per  raaturam  für  fein  !oftli(J)  ^jrcbigt  et  proiniss[ionem,  bie  im  gefc^e^en,  friegt 
er  fo  ein  bofen  loI)n.    Videmus,  ha?-  bcm  beüigen  (Seift  nid^t  get^an  gctxieft 

II'  mnb  bie  lenge  ber  jar  duonmi  istorum,  sed  ut  facerent  noviim  Testamentiim. 
©ie  foEen§  nid^t  au§ri(^ten  isti  dno,  quod  in  prophetis  gefagt,  sed  foHen§ 
anfallen  iinb  baOon  getjen,  3obcinnc§  in  2  jaren,  6^riftu§  in  brcicn  unb  üirtel. 
Sed  (|Uod  iucipiunt,  et  fundanicntum,  quod  iaciunt,  hah  foI  lOflc[}fen,  fol  naii)= 
brud,  bringen,  ba§  burd^ge'^et  opponente  .se  toto  mundo  et  Diabolo  cum  omni 

IS  ?apientia,  poteiitia,  dolis,  et  quicquid  potest,  et  tarnen  non  ])0te8t  bempffen, 
.«ed  je  mel^r  in§  fetoer  blafen,  je  ftercEer  machen.  Ideo  ift  nid^t  nntb  lang 
leben.  Sed  Dens  sinit  toegreiffen  et  siuit  munduni  gaudere.  Jpsi  tjabcn  )üol 
au§gerid)t  omne.«  moutcs.  ©in  f)ux  et  Chri,stns,  tnie  baben  bie  berge  utnb= 
geriffen,  ijabm  fie  eS  niäit  au§geric^t,  fo  baben  fie  e§  trol  angericbt.    Et  ligt 

•ä"  an  einem  guten  anheben.    Fundamentum,  quod  iecerunt,  f)at  gelüadjfcn,  quod 


10   über    uovum  Testanientiini    sleJil    liutium    iioui  Testa|menti.  18  über  bie  tifvgc 

sieht  verbi  impioium 

S]  pbeten  Joanne?,  ba§  eben  fein  prebig  befc^rieben  toirb  inn  beiben  t'vot.ibetni, 
folö  foftlid)  maäjm,  unb  fol  nit  lenger  teeren  benn  2  jar,  nnnb  fol  ein  fo 
fdjenblirf;  enb  nemen,  ba§  fid)§  anfe^en  left,  q(S  Iner  cr§  nit  gchicfcn,  ^sa 
fe[)ct  6()riftum  an,  fon  bcm  aKc  Propheten  Hol  finb,  nod)  ftirbt  Qx  aud)  nad) 

25  3  jarcn  anffä  aller  fd)cntlid)ft  am  (ireu^,  Inie  aud)  3oQ""fS  '•"  tcrdcr  ein 
fd)entUd)  biii-'"dinbt  ben  balo  abtanzet,  3ft§  nit  ein  iDunberlid)  luefcn,  in  fo 
lurjer  jeit ,  lieber  .^errgott ,  fol  ber  man  fo  ein  fd)mdidi  Ion  empfangen  fnv 
fein  erbeit  unb  empfangen  nerbeifjung,  I0  ftl)ct  mon  nn,  ba§  bcm  bifiligcu 
gcift  nit  ,^utl)nn  gctnefen  umb  bie  Icng  ber  3arc,  bie  bo  folücn  lucrcn,  foiibcrn 

30  bo  ge^et'j  bin,  ba§  gott  l)at  hjoüen  geben  2  jeugen,  bie  ba  folttcn  anfangen 
unb  furli  barbon  gclien,  ^O'inncS  in  2,  ßb^-'iftU'?  i"  üi.i  o^i'^'n,  bat?  fie  alle 
beibc  nur  l  jar  prebigeu,  aber  ba§  fie  anfangen  ben  grnnb  her  prebigt,  bev 
fol  mad)fen,  ein  nad^brud  gewinnen,  ba§  bie  lere  nit  fol  jurutt  merben,  ob 
fi^  fd)on  melt,  leuffcl  mit  aller  mac^t,  locifbcit,  fd)aldl)cit,  lift  bartnibcr  legt, 

35  fonbern  je  mer  fie  bempfeu,  je  mer  fie  foltcn  ino  fcnr  blafen,  baS  groffer 
toerbe,  2)rumb  ift§  nit  umb  bie  lenge  bc»  altterS  jjutbun  getoefen,  fonbern 
iolten  flugö  liinburd)  gel)enn,  ba-3  bie  Uiclt  modjt  ein  l)anb  anffmcrffen,  CVD 
loie  [)aben  fie  bie  berge  cingerifvcn,  mic  Ijalicn  fie  bie  melt  umbgcferet,  Inolan, 

Sul^erä  SÖerle.    XI, IX  ;n 


482  ^Prebigtcn  bc§  3a^rc§  1544. 

I!]  nos  liio  in  angulo  mundi  \v\]\en  baöon  unb  fterten  barufiev.  @ot  f)Qt§  buid^ 
fie  ongiteffcn  unb  ben  evften  ftein  gelegt,  post  praedicatio  Iohan[nis  et  Christi 
!^at§  QU§gertd)tet,  omnia  regna  destnixit,  omnes  idolat[riao  finb  aiiffgeieutnet. 
Il)i  neu  motis  net>  collis,  nihil  trummS  unb  l^odertc^S,  ift  atteS  richtig  unb 
fl^ltc^tig  loorben.  Ubi  veuit  Christus  in  mundum,  erat  plenns  idolatria  Unb  s 
liicl  !vumnicr,  unfr^loc^tiger  Irege  in  terris,  et  tanu-n  gvofje,  l^evrlid^c  fefte 
id()latriae.  Koniaiii  I)Qben  Ütcl  100  000  5Jlertei-er,  uno  die  70000.  ©0  t)odfj 
luor  ber  Seuffel  mit  feiner  Slbgottete^  rein  t)tnh3eg  in  300  jarcn,  bQ§  Venus, 
Inno  jc.  SBir  iBiffen  ni(^t§  de  ista  idolatria,  imo  viventes  ante  1000  nescierimt 
praedicatores  idol[olatriam.  Item  qnot  et  quam  raagnas  haereses  prostravit.  lo 
Arrius  et  alii  hJOfen  groffc  Berge.  3Bo  finb  fie  nu?  Sßer  l)Qt  ben  berg 
umbgeriffen  unb  ttjal  erfiiEet  unb  f)6dcric{)t  fi^Iec^t?  Ineeperunt,  sed  adlmc 
liodic  auSrid^ten,  qui^iuid  Diab[olus  auffridjtet  montinm,  unb  frum  unb 
l)otferid)  incg.  Sed  veniente  verbo  omnia  vastat,  unb  fur|(  ift  ir  nnfang, 
ein  jar  öor  im  fier,  ij  beibe,  post  Christus  1  unb  uiertel.  2Berben  fcfienblid^  » 
umbbracf^t,  tarnen  conim  initium  doct[rinao.  £)a§  geltet,  bo§  reifft,  bricht, 
fd)Ie(i)t,  et  nemo  potest  fteVoem.  Nonne  nostro  tempore  papatus  magnus 
mons  et  sine,  ^x  cultus  finb  unergrunblid)  geloeft.  Inm  mons  iste  finctt, 
feilet  ein,  et  iam  puer  sopteiinis,  it)a§  er  gcfrümmet  unb  iDeitleufftig  gema(i)t, 
Dag  gc:^et  vicf;tig  unb  f(^le(^t.  @r  t)at  an  bic  5Jleffe,  ßompoftel.  Sft  eitel  ^o 
friim  unb  l)6(fericfj.  Et  interim  magnus,  l^oc^  bon  feiner  fünft,  toeiffjeit, 
^eiligfeit.     Unde?    isti  duo  fociunt.     Xos    praedicamus   eorum    doct[rinam. 

sit)aben§  nit  oufgcfurt,  '^abcnS  h)erlic§  getoaltig  augefangen  unb  angeric^t,  ha§ 
Unr  auä)  i|t  barmit  3utf)un  unb  unfer  leben  bruber  lafSen,  bal  fie  angerid}t, 
®cn  erften  ftein  l)abcn  fie  gelegt,  aber  ifjre  prebigt  ^at  glcid^lrol  ba§  angeric^t,  2» 
ntfe  !onigrcicf),   abgotterel)  auffgcrcumbt,   jurifSen,  baä  fein   berg   nod)  tal, 
fonbern  al§  richtig,  fc^Iid^tig  luorben,  ®o  Sliriftu»  !am,  lt>ar  bie  icelt  Hol 
obgottcret),  ferliif)  unb  öiel  Irüm,  üiel  unfd)lac()tcr  luege,  gieng  uid^tS  ridjtig, 
y(bgotterel)  ftunbcn  hmrlicfj,  ba§  bic  Stomcr  ettlid)  taufeut  yjJcrtcrcr  gemadjt, 
auff  ein  tag  in  il^rem  9ici(^  70  000.    5Jod)  in  300  ^axm  'mar  aU  abgotterei)  ■■"> 
Herftobcn  unnb  geflogen,  (Sr  l)at  ^Inel)  jar  gc)Drcbigt  unb  gelebt,  lebt  aber  nod^, 
"iäa^  f)ata  gro^e  !c|er  geftoßen'^    5lrriu§  loar  fo  ein   großer  berg,  niemanbt 
tontl)  i^n  reifaen,  Ido  finb  fie  i|t,  hjer  !^at§  uuibgerißcnn?  Joannes  unb  ber 
lierr  (Sfjriftua,  bie  |nben§  in  2  jaren  angefangen,  ri(^tcn§  aber  immer  nod^  an» 
nu  1.500  ,^^ar,  ber  Scuffel  rict)t  aud)  immer  nch3  berg,   Irum  unb  l)oderid)t§  •"■ 
an,  ober  bic  prebigt  ftoBet§  aEe§  umb  unb  ma($et§  e&en,  S)ay  tljut  i^re  prebigt. 
ßin  !ur|e  ^eit   t)eben   fie  e§  an,  ein  ^ar  ift   nur  buppcl,  baB  fie  pfomcn 
prcbigcn,   aber  gleidjtool  IncrctS  noi$  fc^Iic^t  unb  ric^t  noc^  immerbar,  atfo 
it^t,  ift  Sapft,  S)ifd)off  ampt  nidjt  gro8  bing  gemefcn?    tcaä  ifts?    S)cr  berd 
gebt  ein.  findt,  ftcljt  nid}t  fo  f)oc^  hne  öorljin.    3a  ein  linb  »on  7  ^axm  -lo 
U'ufft  bruber  l)in,   tiorbin  bat   er  un?  3U  Iralfart,  flofter,  meß  getneifct,  ju 


9h.  22  [24.  3uni].  488 

R]  Nou  usi  gladio  ipsi,  sed  tantum  aperuerunt  os  JC.  lam  ex  inviis  fit 
rectiss[ima  via,  quomodo?  'Poenitentiam  agite.'  Veniet  post  me  vir.  Sic 
nos:  fjui  credit  in  Christum,  habet  re[missionem  p[eccatorum  et  Itnb  bei" 
feligfeit.  Prius  in  monasterio  et  alias  vias  quaesivisti,  item  Romam,  ut 
.-i  omnes  erroneae,  ut  fliegen  JC.  lam  convenimus  in  eine  ftraffen:  'Qui  cred[i-winrt.ic,ic 
derit,  salvus'.  Christus  sapieutia,  iustitia  1.  Corint.  1.  Ibi  iiulhi.s  Mouachiis,  i.Soi.  i,3ü 
Nonua,  nou  vir,  mulier,  sed  omnes  unura,  Omnes  credimus  in  Deum,  filium 
Dei,  Spiritum  s[anctum.  i)Qi  ift  eine  feine,  ebene  ian,  ibi  Ijinbevt  !ein 
5Jlund^evel),    non  @rgerni§   papae,   quae  innuraera   in    mnndum    posuit.     Ista 

10  vetera  nihil.  Maneo  donii  in  vocatione,  credam  in  Christum,  serviani 
vocationi,  ad  salutem  nihil  faciam,  quam  credam,  quod  baptisatus  in  nomine 
Christi.  2)0  ift  nibergeftoffen  Berg,  tal,  et  quicqnid  ijoänid).  Tsta  dno 
iucepernut  et  novnm  Testauientum  geftifftet.  Apostoli  '^a6en3  tociter  getrieben. 
aBir  i)ahen  nod^  ein  Berg  für  un§,  ber  ift  gro§,  5Ra^omet.     ©oI  bic  toelt 

15  lenger  fielen,  fo  mu§  ber  Berg  auc^  ^er^alten,  er  tücfire  fii^,  tüie  er  \vbUe. 
ficifcr,  Äonige,  dürften,  3?ifd^ot)e  ftcl)en  bei)  im,  quotidie  nudti  deficiunt  a 
papae  cultib[ns.  So  fintft  ber  33apft,  fo  Icerben  ric£)tige  loege.  Sic  fiet 
Turcae.  Si  Rottae  orientur  unb  iDoIIen  uneben  lt)ege  anrichten,  fo  luirb§  inm 
anä)  nic^t  ^inau§  geben.    6>3  mu§  eben  fein,  nt  Esa[ias  dicit:  'Vo\-  elamnntis'.rsci«,  3 

20  S;'er  ein  berg  unb  früm,  bic  er  für  fid^  nim^jt,  ift  ba§  ftartf  regiment  Indaici 

S]  ^oäerigen  toegen,  too  ift§  i|t?  6'3  ge^t  baljin  mit  mac^t,  6f)rtftu3  unb  ^oanncy 
tl)ut§  nod^  f)eutig§  tage§  mit  mac§t,  Denn  ioir  if)re  prebigt  treljben  unnb  rid)tpit 
f olc^e  trum,  fdjUcfiten  ia^i  [)ocEeric§te,  Inerff en  bie  berge  ein,  pvebigen  alfo :  Incr 
an  6£)riftum  gleubt,  ift  ein  ünb  ber  feligteit,  bat  Vergebung  ber  Siinb.    ^ä) 

25  meine  ja,  baS  ^cift  baS  !rummc  ritf)tig  gemacht,  öor^in  bift  gctauffcn  f)in  iinb 
lüibcr,  Irie  bie  öcrirrcten  fdjaffc,  luic  bic  fliegen  ein  ftrofe  füren,  9hi  aber  fomcn 
toir  ,5ufamen  auff  einer  ftraffen  unb  lücg,  S)o  ift  fein  -öcunc^,  9lunncn,  fnppen, 
otlec',  alte-3  einerlei),  ^cift:  'Inir  gleubeu  all  an  einen  gott'^  unb  an  einen  ()cvrn 
61)riftuni,  unb  ba§  ift  ein  richtiger  lueg,   niemanb  binbcrt  i^n,  ^sd)  gcl)e  für 

.10  über,  fag:  SC^  '">^^  "^«i"  tappen  anjitien  ober  ba  unb  bort  I)inlauffen,  fonbern 
loit  bei)  meinem  bernff  im  fjaufe  blci)benn  unb  barnebeu  gtcubcn,  luie  3d) 
getaufft  bin  auff  mein  l)errn  (^^rtftum.  .öeift  ba»  nit  umbgcftoficnn  alle 
berge  unb  ^oferi^t§?  SoldjS  ^aben  fie  angefangen,  5Ipoftel  tiabeng  bon  il)nen, 
5yifdjoff  tion  ?lpoftetn,  Inir  Oon  i()ncn  unb  fo  fort  an,  ftc()t  bie  toclt,  fo  UiirbS 

35  nit  feljlen,  ber  luxd  nni§  aud)  t)ert)a[ttcn,  mic  ber  S3apft  mu3  t)alten  unb 
finden,  er  feit,  l)ilfft  it|n  nit,  ha^  iöifc^off,  faljfer,  fonig  bei)  il)m  ftcl)cn. 
Seglirf)  fallen  fie  üon  i[)m  ab,  3)enn  fie  UJoÜen  ben  fjoteric^ten  lucg  nid)t 
l)oben,  niemanb  mil  ba  bei)  fein,  3)o  mirb  bcnn  ein  ridjtigcr,  frf)(id)tigcr  locg 
bnrau?,   2o  fol-?  bem  lurrfcn  and)  gcl)en,  fomcn  fcljcr,  Inotlcn  cttloa-J  l)ocfe= 

')  Di:r  Anfang  des  Lieiles  Liillurs. 

31* 


484  ^tcbigfen  be?  3fol)te?  1544. 

R]popuIi.  S)a§  tft  fteröer  quam  Romanomm,  Turcae  et  papae.  Ideo  Qtetff 
er§  an,  ha  e§  am  [tercEeftcn,  feften  tft.  Is  pop[iiliis  nou  ortus  ut  papa, 
Maho[met.  Sed  Dei  praecept[iim  et  \erbum,  qui  dedit  proraiss[ioneni 
Ab[rahae,  quod  vellet  dare  hanc  terrani  et  Reges  ex  8ara.  S)a§  toar  feftc 
gegrimbet,  «luod  hoc  rognmn  vellet  tneri  et  eonservare.  Hoc  nou  A]e.xand[er  s 
Magnus,  Rnm[ani.  Tiirc[ae  et  millu.'i  populus  quam  iste.  Post  dedit  Moseu, 
bcr  bas  tiold  anrid;tet  et  divisit  in  12  tribiis,  dedit  regnuni,  sacerdotiuiii 
nnb  mac^t»  noi^  fcfter.  Illic  promittit  et  iaiu  efficit,  habet  Dei  praecept[iini 
ot  veibura  in  hoc  ieg[no  et  propjhetas,  David,  Salom[o  et  prophetae.  S)aB 
mag  ein  Berg  l)ciffen,  ben  @ot  felfccr  gcfe|t  Ijat.  Contra  hunc  concionatnr  lo 
am  meiftcn  d[icens:    Vobiscum  loquor,   qui  liabetis  monteni,   ([ui  fcrreus  est 

iVottfi. 3, 2. 9  crga  oniucs  luundi,  quem  Dens  ipsc  fuudavit.  'Poenitentiam  agite.'  'Nolite 
dicero:  Nos  filii  Ab|raliae.'  ^ä)  meine  ja,  bo«  [jcifjt  geptebigt,  ^^bval^amS 
finbev  fo  I)infcf}Iagen.    An  uon  gloriemur  nos  Abrahjae  tilios?    Tarnen  textus: 

i.TOo(c26, 4'In  semiue  tuo',  Reges  ex  ea  JC.    SBer  bu,  3oI)an?  foltu  fagen  uos  uon  esse  « 

(iiins  Abrahae?    Item  ut  poeniteutiam  agamus  et  socuriui  aiipositaiu  arb[ori? 

Q  bu  bergtreiffeUcr  SBut»,  foltu  fo  reben?    i^ä)  fage:  ue  gloriemiui,  quod  filii 

'Knttii.  3, 9  Ab|  rahae.     Est   jn   I)od)   angefangen.     '  Potest  Deus.'    S)a§  ift  feet  ju  I}ait. 

^a,    bev    'Betg    ift  I)ai"t  unb  ftet)Ct  feft.     Sic  Christus:    'Venient  ab  Oriente', 

a)i(ittfi.8,iit.' Filii    regni'   k.     (iuomodo    defendemus  lohanneni,    qui    dicit:    Ab[rae  f|ilii   20 
foHenS   ntd)t  fein,    Et  reguum,    sacerdotium   fol    nicf)t  baS  teti^t   regnuui   et 

S]vic^§  moctjen,  foI§  ntt  IJeftenbig  fein,  fonbern  burd^  bic  prebigt  umbgcftoffcn 
ineiben,  S)a§  I)eift  t}ie:  e§  tft  eine  ftimm  ein§  prebiger»  inn  ber  häuften.  ®cr 
etfte  hnä  unb  !rummc  ift  ha?-  3ubif(f)c  öolc!  unb  bo§  groffc,  ftovcfe  ilJcgiment, 
bac-   ift   Oicl  groffcr  bcnn  ba-J  2urc!ifcf;  ober  be§  58apft§,  6»  ift  fein  fcfter  a-' 
!onigrei(^  getuefcn  benn  hai,  Sarumb  ba§  bi§  boW  luar  nit  au§  eignem  toiücn 
aufftomcn  Itiic  Stotn,  item  SurcEen,  fonbern  c?  toar  gotte-S  Inorbt  unnb  gcBot, 
S^aS  gott  2Ibral)am  jugefagt,  SaS  tonigc  foltcn  geborn  »Dcrben  üon  Sara, 
T)a§  mar  l)art  gcgrunbet,  S)a§  gott  haB  Üteid^  Irolt  feI6§  ()abcn,  Sa§  '^at  fein 
[)err  auff  erben  gctiabt,  Incber  9{om,  3:nrcEen,  Alexander  magnus  unb  fein  Uoldf  so 
nuff  erben,  2)rumb  ga'6  gott  ein  lird^en,  gottefbienft,  Üempel,  tiertieifSung  unb 
iiinrt)t§  nod)  ftertfer,  Saju  ftnb  fo  Diel  ^tJroptjetcn ,  fonige  gelncfen,  all  üon 
gott  geftifft  unb  gefeljt,  ®a§  mag  I)eif§cn  ein  mcg,  ben  gott  felb-3  gefegt  I)at, 
Torluiber  get)t  Joannes  om  meiften  unb  fprtdfit:  3^)  «bc  mit  endf;  ^nben, 
bie  iljr  ein  krg  [)atit  tion  gott  fel6§  gefegt,   akr  gebcncEt  unb   tl)ut  buffe  ^■' 
ober  .'c.  gebcnöt  nur  nit:  3it)r  feib  *ilbra^am§  ünber,  @tf|e,  h)a§  er  prebigt, 
^Ibratianiv  ünber  nerbammeu,  Ta§  muft  bir,  ^oonne-3,  ber  Ijenger  bancfcn, 
fotteu  tüir  un§  nit  rl)uinen,  2a§  lüir  ''^Ibra^ams  ünber  finb?  tocr,  bu  3oanne§ 
ober  (?^rifte,  foltu  fagen,  trir  foHen  6u§e  tt}un,  ober  bie  ajt  k.    D  3of)annc§, 
bu  iicr,5mei fetter  tmB,  tiia§  ma(t}ftu,  foltu  fo  reben?   Tiorf)  fagt  Joannes:  3d)  *" 
rabt'S  end)  nid)t,  haä  il)r  eud)  Ünber  ',!ltiral)am5  rl)umct,   ;^\ä)  fng  dud),  gott 


9Jr.  22  [24.  Sfuni].  185 

R]  .sacercl[otiiiiu?    Quis  hoc  comiuisit  in  Dci  proniis[siones  et  praecepta  jo  (jinciil  ^ 

grciffen,  qui  coufirmavit  istud  regniim  per  tot  Sanctos  Reges  et  prophetas? 

©ie  folten  in  biHic^  auriffen  'i)abm  in  ftucf,   merito  gefopffet.     Simt  (|iiidem 

Ab[iahae  filii.    äBoran  matigeltS?    Si  xultis  Abijahae  fiüi  esse,  faeite  opera 

5   Abrahae.    Ioh[anues:  Faeite  poeuitentiam,  si  vultis  esse  Ab[rahae  filii.    Quid 

filii  Ab[rahae   sunt?     Panl[us:    qui    vestigia  Abraliae    sequuntur.     Satis  uos  iHöm.  i,  12 
natos  ex  Abraham.    Est  aliquid,  sed  nou  satis.    Nou  hinc  pater,  quod  nati, 
sed    ut    credatis    ut   ipse.     Ibi   Iohau[nes   pro   se   habet    totain    script[urani 
s[acram,   quod  isti  nou  filii  Abjrahae   ex  uativitate,   sed  ex   fide.     Sine  hac 

lu  coriioralis  nativitas  nihil.  Gentes  acceperunt  fidem  Ab[rahae  et  filii.  @r 
fd^meifjt  in  ben  ftarden  berg  mit  eint  Sonnerfc^lag.  Si  satis  esset  natum  ex 
Abra[ham,  tum  ludas,  Absoloii,  Hannas,  Caiphas,  omnes  filii  Ab|ralia(', 
Ismael,  Esau.  Item  omnes  fere  niali  nnb  be§  SeuffelS,  hjic  ev  gefjet  unb 
fte'^et.    Paucissimi  unb  faum  ein  Ijanb  öol  piorum.    Irleo  cog[itate,  ut  poeui- 

1.-,  tentiam  agatis,  unb  lafft  bell  rr)um  anftcljen  öon  3l6[rQ5Qm,  2So  nic^t,  habeo 
potestatem,  ut  dicani  vos  non  esse  fihos  Ab[rahae.  Sic  hodie  faciunt  ludaei. 
Deus  uon  potest  deserere  nos,  quia  filii  Ab[rahae,  de  eins  saug[uiue.  Db 
fie  e§  l^nlffe,  experientur.  Et  si  mentem  haberent,  viderent  retro  in  proph[etas 
et  histo[rias,   quot  reges  Tsra|el,  qui  idola  instituerunt.     Elia  solus  relictus. 

20  Xum  7000?  S)a§  gan|e  tonb,  omnes  filii  Ab[rahae.  äßa»  I)ilfft  fic  c§? 
Deus  reieeit,   quia   omnes   idolatrae.     In   Israel   omnes   idolatrae,    Reges    in 

S]  tan  au-j  fteinen  finbcr  tnecten,  Xa«  ift  i)axt,  ,3a  e§  ift  ein  6erg!  ha,  toic  tooln 
h)ir  nu  Jioannem  öcrteljbigen,  S)a§  er  fagt:  ^Ibrn^ams  ünber  foln  nit  ?l6va= 
l)am§  ünber  fein,  reic^,  prieftcrtljnmb  fols  nit  fein,  tttaS  fol  ha?^  fein,  fo  hinein 

M  greiffcn  inn  ferfiei^ung  nnb  gotte«  Inort?  ©ie  l^aben  il)rt  biEit^  gefopft,  bcr 
io  tro^ig  fol  prebigcn.  ^orftno,  ^o^^mneÄ,  prebigs  nit  alfo,  Inir  Ietben§  nit. 
:^vo!)onneä  cintUiort  mie  (y()riftU'3:  loolt  if)r  ?lbra^am§  ünber  fein,  fo  t^nt  bn§, 
fo  tf)nt  ?lbra{)Qm-5  hjerti,  @t),  bos  flopt  nbcl  in  nnfer  oren,  lna§  foltcn  tuir 
nit  mer  freif)cit  fjaben,  foIt§  nit  gnug  fein,  öom  geblut  geborn  fein?  ^a  c§  ift 

30  nit  gnug,  fpri(f)t  *-PauIu§  ad  Rom:  fonbern  ba§  iütr  bem  glauben  3{bra()acM"m.  ^,12 
folgen  foüen.    To   f)at   nu   3of)fnue§  bie  fd^rifft   für  ftd),   bic  ben  glauben 
fobbcrt  neben  bem  gebtut,  loerbet  iijx  ben  glauben  nit  I)aben,   Unrb  eud;  baö 
geblut  nit  l^elffen,  fonbern  gott  luirb  anber  ünber  crtoedfen.  Sllfo  fc^meift  Joannes 
aiiff   ben  bcrgf,  Iwn?  gnug  nicre  Pon  5(braf)am  geborn,   fo   toerc  '^(bfalont, 

35  ,3uba?',  .sjanna»,  ßaip^a§  aiicf)  l)el)lig,  tnie  Piel  finb  inn  ber  iMbel  Pon  ?lbra= 
!^am§  famen,  bic  from  finb?  ift  i^r  !aum  ein  l)anb  Pol,  3)rnmb  laft  ben 
r'^um  anfteljeu  Pon  'Jtbra^am,  ober  Z\^i}  fjab  mac^t  ben  bcrg  mit  eint  bouner 
niber  .ju  fd^Io^en,  ba§  if)r  nit  folt  3lbral)amö  famen  fein,  vHIfo  ftcljen  fie  nod; 
^eut  loie  ein  ftein  unb  S^emant:  Inir  finb  'Jlbral)am§  gebtut,  barPon  fan  fic 

40  niemanb  bringen,  aber  Pjoh  ficu  f)ilfft,  feljen  unb  crfaren  fie  tool,  Si^c  ()inber 
biet)  in  bie  jcfjrifft,  luie  Piel  bofer  bubcn  finb  in  3fi'i-ic(,  ha^  mii)  ^cliac-  meinet, 


486  iPrcbigtcii  bei  SoT)«?  1544. 

B]  regLUO  vix  3  aut  4.  Si  lioc  aspiciunt,  omuibLUS  promissum  regimiu  miiiuli. 
Item  Ab|raliae  filii.  Sed  si  credis.  Ideo  elegit  Abrab|aiu,  ut  Christus 
iiasceretur.  Non  accepit  vos  ])op[uliim,  bQ§  ir  fc^elcE  unb  23ut)en,  sed  pii, 
credentes.  Vos  Otter  gejidlt.  Xuin  sie  loqiieris  cum  Saiieto  populo,  qui 
liabct  Dei  promissionem  et  praecepta,  et  voeas  Bofe,  gifftige  Iroten,  tOlirm,  ^ 
Schlangen?  Et  uisi  resip[ueritis  et  accepcritis,  de  quo  [)raedico,  lesum 
(_'lu-istum,  aguum,  tum  praedico:  @ot  h)irb  CU(^  lafjen  forett  et  ex  lapidibjus 
faciet  filios.  Arborera  excindet  securi,  lull  in  ausrotten  et  in  ignem  coniicere. 
S)q  ligen  fic  unb  Bornen  Iterfjter  lo^  ut  Sod|oma.  Habet  toorfffc^ouffel  in 
manu  et  fegen  ut  tiitic'um.  Ista  omnia  videraus.  Arbor  (^t  uumdus  vastatus,  lo 
excisus,  Ea  tulit  Christum  lesum,  lohanneiu  et  propbetas  unb  ben  redeten 
fern  in  genore  hiimano  3c.  @r  fei)  fo  !oftIi(^,  aU  er  tnoHc  unb  'i)ah  getragen, 
fo  muä  er  nmb  unb  tn§  fetner.  Per  A])ost(ihDs  gebrofc^en,  multi  fid^  ergeben 
ad  Baptismum.  2)0§  ftnb  triticum.  Palca  sunt  increduli  ludaei.  Nos  sumus 
lapides,  qui  non  uati  ex  Abral4am,  sed  unfruchtbare  fteine,  ubi  eitel  ^tfigottcrct)  is 
regieret,  post  papa  et  Turca.  Et  tarnen  ex  uobis  faeit  filios  Ab[rahae,  ut 
d|icamiis:  pater  mihi  Ab[raham,  quia  apprehendimus  semeu  ei  promissum 
''^m'ib"*'^^"^-  12.22.  Hoc  semen  benedicit,  quos  et  facit  pios  et  fratres  suos.  Si 
estis  Ab[rahae  semen  per  Christum,  etiam  filii  Ab[rahae,  qui  dicit  ad  nos: 
Vos  gentiles  mei  liberi  et  tu,  Ab|raham,  iioster  |)ater,    q\iia  apprehendimus   äu 

ö]@r  fei)  alleine,  ift  boi1)  baS  gant;e  lanb  3lbroI)oms  ftnb,  luaä  f)i(fft§?  :^(in 
^frael  ift  nit  einer,  ber  nit  afigottifd)  ift,  in  '^uha  lanm  Dtere,  Uia§  f)ilfft  fie 
nu,  ha^  fte  finber  9lBraf)ae  finb?  getje  f)in,  .^ube,  unb  fi{)e  barnacf).  Weis  fic 
für  üortel}!  balion  f)al)en.  Trumb  ift  ba-S  nu  eine  ftat(icf)e  prebigt  !^oanniö: 
;\f)r  fc^Iangen,  froten,  otter  ge^idjt,  if)r  bofen  Unirm.  Bii)(,  SotjanneS,  foltu  2s 
fo  reben  mit  bem  tieljligen  gottcS  öoltf?  bamit  Inirftu  nit  uBer  2  jar  prebigen. 
^ennorf)  feibt  ifir  6ofe,  gifftigc  fd){angen,  ob  if)r  frf)on  Hon  ?lbraf]ant  fcib, 
"Hicx  inerbet  t^r  encf}  nit  bef'äcrn  unb  ben  aiinel)men,  ben  ^(ft  eudj  prebige,  fo 
fage  ^ä)  mä)  ju:  gott  Inirb  eud)  farcn  (offen  unb  aui:  ftein  ünber  machen, 
aber  ben  bauin  mirb  er  anfrotten  unb  audj  in»  feur  Inerffen,  S^as  fef)en  Inir,  3o 
fte  ligen  fc^on  im  fetter,  brinnen  liec^ter  loljc,  Inie  ©obom  unb  @omorrf)a. 
iiiaüi).  3,i2  3ftem  Inie  er  H.  cap.  fagt,  ift  anrf)  gefdjeben,  Indexe  fcf^one  frntfjt  f)at  ber  bäum 
getragen,  "Saüib,  Utofen,  (^fjriftum,  3tei"  ^t'i  Mtc»  ^ern  im  ^Tienfd^Iic^en 
gefcf;led)t,  ".'cod)  fagt  ,uif)anncS,  e§  Ijitfft  nicfjt,  \viU  nimmer  tragen,  fo  muä 
er  aufgcrott  Inevben,  ^JUfo  l)at  nu  3iof)ö'i"P'-''  (U)riftn§,  ?lpoftel  ^u  ^ierufalem  ■*■■> 
ben  Ineitjen  gebrofdjen,  2(ber  bie  fpretn,  bte  ungleubigen  oii'i^en,  bic  finb  i^t 
im  feur,  toir  finb  nu  bie  ftcin ,  nid)t  fruchtbar,  fonbern  bie  ftein  in  ber 
!Biatii).j,3ttiuften,  bie  beut  Seuffel  bieueten,  bie  Inerben  nn  ünber,  ha^  Inir  fageu; 
3lbra^am,  bu  bift  iinfer  tmter,  naturltd^c  ünber  finb  Intr  hjol  nit,  aber 
gleic^ltiol  baben  mir  ben  reiften  famen  betomen ,  ergriffen ,  ber  mac^t  un§  ju  *» 
ünbevn,   So  fagt  'l^auluö:   ©eib  it|r  nu  in  ?tfiral)am  famen  gefegnet,  fo  feib 


9lt.  22  [24.  Suni].  487 

R]  semon  proniissum  tibi,  per  semcu  tuuui  benedicentur  i.  e.  oiiiues  lapides  in 
geiitilitate  foUcn  Ah|rahae  seinen  löetbcn.    Ideo  etiam  Ab[rahae  nomeii  lautet 
lüifjt   auff   ein   tioIiJ.      Sed   coustituam    te   multarnm   gentium,    uon    ampiins  i- Md|c  w,  5 
Abram,  sed  Abraham.    Ideo,  quod  posuit  te  multarum.    ©etil  noittc  Brittgetä 

5  mit,  ({uod  nos  eins  filii.  Econtra  impii  et  mali  ut  ludas:  uon  venit  ad  eos 
hencdic'tio  et  semen.  Sic  nobis  iuorediilis  nihil  prodest.  Ista  praedicatione 
fdjmeift  h)te  ein  S)onnei-fcf)Ia9  nibcv  feften  fiergc  et  merito,  quia  habet  pro  sc 
omues  prophetas,  qni  d[icnnt:  eo  tempore  foEcn  alle  ."peiben  crju  fallen,  nt  laus 
Deo  hodie  fit.     Ideo  dieit:   Ne  glorieniini   de  Ab[raham,    iutfb  nu   au§  fein, 

tu  cum  veuerit  semen,  quod  affert  beuedictionem.  2ljt  ligt,  Deus  creabit  alios 
filios.  6§  tft  inen  gnug  gefogt  et  hodie.  Sed  non  audiunt,  sed  blaspiieraant 
Christum  et  nos  bic  gifftigften  tunrm.  Occiduut,  ubi  possunt,  et  d[icunt  sc 
tarn  bene  facere,  ac  si  serpenteni ,  Iroten  trucidciit.  Item  furantur  pueros. 
Supcrbi    ex  isto  titulo:   Nos  Ab|rahae   filii,    ®ble   furften,    !6ntge.     Sed    hJte 

li  getiet-i  inen  brüBer?  1500  [ax  nihil  habeut  proprii.  Sic  r)o6en§  berfeutnet 
nee  hodie  volunt  audirc.  IS^on,  incpiit  lohanues,  eritis  semen  Abraliae  et 
Dei  populus,  nisi  receperitis  hnuc  Christum.  Hoc  etiam  eis  accidit.  Nos 
agamus  Deo  gratias,  quod  tantos  niontes  evertit.  SBiffen,  qni  sit  vcrus  Deus, 
cui  comniondauda  anima,  ein  richtig  ftfoffe  unb  Ineg  für  uuy.   Il)i  ein  !rnmme 

ö'  prophetas]  proplietae 

S|  ••!"  ;^^i:  aud)  ^IBvarjamä  ünbev,  benn  fu  laut  ha  tejt:  '3n  beinern  ©amen'  K.i.m\i-26,i 
ha's  ift  eben  fo  öiel:  3«  3ltiraf)am§  fameu  foüe  oüe  fteinc  in  bcr  I)cibenfd^afft 
ünber  tüevben,  Senn  bie  iier{]eif§ung  lant  auc§  nic^t  ouff  ein  öoIcE,   fonbern 
liiclcv  üolcfcv,  ntad)t  if)m  aui^  bcn  namen  einer  ftlfien  lenger,  S)rumb  ba§  er 
ein  bater  fein  fol  bieler  lf)ciben,  S)rumb  finb  loir  feine  ünber ,  ba§  iüir  an  ben  1.  awoic  n,  5 

25  Samen  OTratjc  gleuBcn,  gleubcn  rtir  aber  nit,  fo  l)ilfft§  un§  auä)  nicf;t. 
%a-i  ift  nu  bie  ptebigt,  bie  mit  eim  bonnerfcfjlag  fd}Iegt  auff  ben  berg,  unb 
ift  bie  prebigt  fo  entfd^ulbigt,  bo§  bie  gan|c  fc^^rifft  für  Joanne  ift,  unb  alle§ 
brauff  gcf)t:  SJtiumet  eui"^  nicf)t  be§  geblntS,  9Jn  lüirb  er  au§  fein,  nu  ber 
famen  !omen  ift,  bcr  bcn  fegen  hiegen  folt,  3)rum6  fag  3<ij  ^^^-  tt'ftbet  i^r 

30  eud)  nic^t  fagen  la^enn,  fo  tüirbtS  mit  eud)  au§  fein,  gott  toirb  ü)m  au§ 
fteinen  anbcre  ünber  mac[;cn.  ©ol($e  prebigt  tft  iljnen  offt  gcfagt,  akr  fic 
ftoffcn  fie^  nic^t  brau,  fonbern  finb  un§  bitter  feinb,  ftoUj,  boffertig  auff  ben 
namen  ?lbrabam§  gebtut,  {)aben  niemanbt  für  menfc^en  benn  fic^  fclb§,  un§ 
aber  für  frotcn,  fcf)tangen,  tjaltenä  auä)  für  ein  gotteSbienft,  ein  6f)riften 

35  totenn.  Srumb  ftelen§  auä)  unfere  finber,  aber  toie  e§  i'^nen  bruber  ge'^et, 
fef)cn  mir,  fie  irren  f)erumb  nu  1500  3ar  one  l'scrufalem,  ^ro^iljeten,  Opfer  k. 
unb  9}egiment,  toir  aber  ^aben§  unferm  berrn  gott  3U  banden,  ba§  Irir  ein 
eben  tueg  für  un§  t)aben,  fie  boten  ein  bodcri(^ten  toeg  für  fid)  unnb  faden 
bruber  in-;  ^etlifd)  feur,  Xrumb  laft  nnä  bandbar  fein,  ba§  toir  finb  ^Äbrafjac 


.188  $tcbigtcii  bei  ^a'ifxci  1544. 

RJ  nocf)  ber  ailbev,  nihil  nisi  augustia  et  dolor.    Volebam  ctiam  dicere  de  eiu.s 
iguomiiiiosa  morte.    Sed  ift  311  lang  uiib  ()ali  inid)  mnbc  c^etundjt. 

S]!inbev"  tuovbeu,  luifScn  im,  luic  unb  luornuff  \vix  leben  iinb  fterteii  \oKm, 


23.  29.  3mii  1544. 

^rcbtgt  nm  3.  8unntng  itntl)  Xriiiitrtttci. 

S]  1.  Petri  ."..  , 

l.-;sClll.'.,bff.  _ 

«c^one  (Spiftel,  idjabc,  bn§  mnn§  nit  gav  pvebigen  iol,  luivb  ober  miv 
311  lang,  3^'cnn  jecr  Oiel  guter  ler  brinncn  ftetjen.  SBolan  luir  reben  baiion, 
fo  lang  luir  fonnen.  Siftlic^  fngt  6r,  S)q§  Sunflcn  foEen  untertl^an  fein  ben 
iilten,  lästern  lion  bev  fovg,  item  tion  be§  2enffelS  ^orn,  Inocfiet,  ^tcm  luift,  ba§ 
il)V5  nit  allein  jcih,  ba->  itjvo  leibet,  clüve  bvuberfdjafit,  bie  gan|e  (^tjriftenljeit  10 

1. !Hcui5. sietbet  auc^.  '^i\x  i^imgen,  feib  untevtf)nn.'  ©roten  ()at  @r  gepvebigt  üon 
SBtfcfioffen,  loie  fie  fiif)  foHii  Ijaltten  im  Hold,  fo  regirn,  ha^  fie  nit  Itivannen 
jein,  jonbevn  gut  ej;empel  furtragen,  mit  bem  Uiort  regirn  unb  mit  ejemptnm 
ein  gut  bilb  geben  ben  5ul)orern.  5)a§  ift  bie  prcbigt  ben  pfarl)errn  gettjan,  5iu 
!ompt  er  and}  auffn  hauffeu,  '3ung  unb  alten,  ''Miht  l)ie  nit  Pon  Ineltlidjer  lo 
t)errfd)afft,  tuielüol«  and)  tjcrein  gel)ort,  Senn  eo  je  rerf)t,  TaS  S^urger  itirem 
rabt  nntertlian  fein  k.  'Reb  aber  nitt  Pornemlirf;  Pom  loelttid}en  'Hegiment, 
fonbern  Pon  (5l)riften,  bie  getaufft,  be§  l)errn  namen  anruffen  unb  loollen  felig 
iDerben,  Seucn  fagt  er:  ^^sf)r,  bie  il)r  jung  feib  im  6t)inftlid)en  glauben,  feib 
gef)orjain  benen,  bie  alt  fein  im  felben  glauben,  feib  nic^t  ju  vtung,  flug,  m 
fonbern  bemutiget  eurf),  laft  eud)  ji^en,  Ineifen  unnb  Uieirf)t,  ino  c§  Pon  nöten 
ift,  feib  nit  ftoll?  loibcr  fie,  gott  imlS  nit  leiben,  Tenn  meuv  bnl)tn  fompt, 
loeiin  bie  CU'flcnt  ftol^  luil  fein  Iniber  bie  alten,  fo  fd)leu5  ben  brieff  311,  ber 
Sei. 3,6  ift  Perfiegelt,  Esa: ;!.  @ott  nimbt  bie  alten  loeg,  ttenn  er  ftrafft,  fo  loerben 
benn  junge  narren  rcgiren  unb  ftd)  Uiiber  el]rlid)e  alte  fe|en,  ?ßen(j  ba'^in  2b 
fompt,  fo  fiegel  ^n,  e»  bat  ein  enb,  mm  breiten,  S)a  mu«  2urd  ober  Perterb 

5vi-.3o,2iff. !omen,  ©0  fpridjt  ©olomon:  1)rep  bing  .'c.  Inenn  bie  fomen,  fo  iftS  au§. 
llrfad)  ift  biefe:  ®ott  mit  Ijaben  gel}orfam  gegen  ben  alten,  ioldyi  fagt  man 
nit  Pon  prebigern,  fonbern  Pon  ber  gemein,  barein  boc^  auc^  bie  prebigcr 
gejogen,  ba§  mau  bie  alten  eren  fol,  gott  Itil«  l)aben,  ba§  bie  3U(^t,  bemut,  so 
el)r  im  jungen  Polet  fein,  linl5  anberö  feiig  toerben,  loilS  aber  ;ium  leuffel, 
fo  l^ilfft  bie  5)Jrebigt  nidjt,  milt  aber  gott  jum  f)el)lanb  Ijaben,  muftn  neben 
bem  glauben  ba§  tf)un,  bac'  bn  nit  ftol|  feieft  luiber  ben  alten,  ^n  unfer 
2:i)eologia  tft§  feljrlirfj,  tüenn  bie  Sunge»  leffel  fid)  loiber  bie  alten  fe|en,  bo 
gel)tö  übel  ju,  bie  loerben  gleidjixiol  l)ie  eingebogen,  ^Iber  Pom  gemeljuen  ^auffen  m 
reben  inir  i^t,  ev  fol  bemutige  .ougent,  tnec^t,  magb  fein,  loo  bas  ift,  teil  gott 


9lr.  23  [29.  3uni].  489 

S]  gnabe  geBcn,  fegen,  ^elffcn,  hjo  nit,  toil  er  tütberfte'^en.  S)a§  ift  fet)rlicf)  uiinb 
5U  f)oc^  gotteg  rtiibcrftanb  crleibcnn.  2Beii§  ber  Jeuffel,  talifer,  fitrft  loerc, 
iüerl  auc^  ein  loiberftanb  fein,  ahn  ein  blafe  gegen  bem  lüibcvftanb,  2>ii 
linirbcftS  nit  auffuven.    3)ev  Seuffel  fontl)?  nit  Qufftc{)en,   )vax  ein  fd^onev 

5  enget,  Iie§  fid^  bnnrfen,  ev  loer  gott,  rta§  bavff  3dj  untertt)cnig  fein?  ^ä)  bin 
fo  fc^on  at§  er,  3n  li^ic  siengS  i[)m'^  Sa  ligt  er  im  abgvnnbt  ber  lietten,  er 
fanb  ein  loiberftanbt,  ben  er  nit  fontt)  mifl^altten,  Sie  finb  gcfefeen,  felenä  im 
irol.  £rumb  bemutiget  cnd)  nnter  feine  gelualt,  fpridjt  -^etruS,  ba§  er  enc^ 
erljö^e,  @r^6t)et  enc^  nnr  nit  felkr,  fonbern  benuitiget  eud).     3)a§  fotten  nu 

10  bie  ©Triften  tfjun,  ©in  Onrger,  magbt,  tnec^t,  tüenS  fd)on  nit  lüil  tt)nn  au§ 
ftatIi(|cTn  unb  ^eufjticfjem  jloang,  fo  ift  ber  "Bender  ba,  aber  ein  tf^rift  folS 
aud^  aus  bem  jhjang  nit  t^un,  fonbern  gebenden:  ,^et)  Inil  meiner  fratucn 
ge^orfam  fein,  Srumb  ba§  ^ä)  ein  (il)riften  bin,  nic§t  be»  f)euf3lic^en  jtoangc' 
falben,  S)u  bifcipel  fe^  geborfom  nnnb  gebende  nid^t:  ^s^  mu§  il^m  ge^orfam 

15  fein  nur  bei  ^Inangy  fjnlben,  fonbern  oiet  mef)r  alfo:  'i\ä)  \inU  tl)nn  au?-  '^ert}= 
ticfjer,  6f)riftlic^er  bemnt,  umb  meine-  fjerrn  (f^rifti  tvtUcn.  ®ü-5  l^eift  eine 
6'^riftli(^e  bentut,  S)a§  nit  ^er  ge!^e  burc^g  Bender!  ^rtiang,  fonbern  umb 
nnfer»  £)et)Ianbg  Iniüen,  »no  tttilä  aber  nu  aus,  itienä  fo  jngefjt?  ^ä)  Init 
ric^ter,  fralnen,  fjerrn  ni(f}t  anfcben,   Tiefer  tjoc^mnt,  ftolti,  ()offnrt  iftö,  ber 

2u  nit  loil  ge^orfam  fein,  loaS  tuil  aus  bem  -liegiment  loerben,  3)a§  bie  Sugent 
fi(|  fo  bruften  unb  fperren  Uni  toiber  bie  attten  ?  Sag  teil  brau§  tüerben, 
bog  bu  Inilt  gegen  gott  ftreben  nnb  er  toiber  biet),  SBiItu  nn  ben  Inibcrftanb 
nic^t  t)aben,  fo  rabt  ^t^  bir,  bog  bu  benuttig  feift  nnb  tt)ufty  nit  beg  ^tnangg 
{)alben,  fonbern  bein§  l)el)lanb§  »regen,  lüiltu  ober  nit,  fo  far  ^in,  toirftg  itol 

•-•5  innen  toerben.  ^DJan  dagt  i^t  allentbalben  über  ^ugent  unb  bienftOoIdE.    Tuigcnt 
mil  fid)  nii^t  jie^en  tafeeu,  fonbern  fein  iniUen  ^abcn.    @if)e  n6er,  mic  bu  eg 
aufftetjeft.    ^d)  hjitg  h)ol  aufftet)en,  Xir  aber  »uirbg  ge^en,  U)ie  @faia§  fagt:3ti- v,  i2(v) 
lootan,  itir  Uiott  uns  attten  nit  tioren,  luott  ftolli,  mutUntlig  fein,  Uiolan,  Uiir 
rnoUen  eud)  ein  9fegiment  ^inber  un-3  laf^en,  lag  iud}  bie  fopf  foden  btutten, 

30  loir  U)oCen  euc§  ein  ^errn  fc^iden,  ber  fol  mä)  benbig  mai^en,  3a  öali'  i^oui 
'TJebucabnejar,  fc^tug  tobt  unb  oerfjeret  tanb  unb  leutte,  'Do  gefc^od^  ifjn  rcd)t, 
fo  U)oltcn  fie  eg  baben.  6o  loil  mang  i^t  and)  fjabenn,  ,^snngen  UioUen  nit  folgen, 
!ned§t  unb  megbe  ftoI|  fein,  loolon,  loen  mir  alten  tobt  fein,  fo  tooHen  U)ir 
mi)  ein  ^^'acbagogum  fd)irfen,  ber  fol  eud)  zermartern,  Tag  il)r  nit  folt  luiffcn 

3s  ju  blel)ben,  Xo  toerbcn  eud;  bie  Dt)ren  anffgefneuffelt  Uierben,  nnb  Unrb  nit 
[)elffen,  So  fol  Xurd,  unb  mo  nit  Surd,  bod)  anberc  !omen  unb  eud)  crfted)eit 
ot)n  aUc  barm^er^igfeit.  SBiltu  nu  nit  mit  luillen  unb  (S[)riftlid)cm  gemut  tl)nn, 
)o  foltug  tf)un  in  Senffetg  nameii.  Urfad):  gott  U)il§  fo  t)abcn,  toer  fid)  nid^t 
U)il  la^en  jnc^tigen  unb  bemntigcn,   Dn  mm  tt)un  mit  unluft  unb  fdjabcu, 

4i)  jDrumb  laft  zuä)  fagen  unnb  geljorc^t,  Senn  if)r  U)erbet§  nit  ^inaug  füren, 
Sott  bnt  un  bie  luelt  Oj  taufent  jav  regirct.  Tu  mirft  ber  erfte  fein,  berg 
l)inaug  füret,  Xarumb  loerben  fo  Oiel  t)umpler,  ftumpter,  ba-s  fie  fid)  nit  t;abeii 


490  53rcbigtcn  bei  ^a^xci  1544. 

SliüoIIen  jt^eii  laffeii,  oben  au§  unb  ni^t  untcrtl)nii  fein,  luolan,  im  immen 
(]otteä  barffft  iiiiy  alttcn  bamit  nit  tro|en.  Du  tro^cft  gott,  tüte  ^Vtrus  l)ic 
fagt,  ltiQ5  bu  bainu  geloinueft,  fo  jd^mir  bic  jdjuc^  baron.  ?Ibam  ftrafft  fein 
5on  ßoin,  5lBer  cv  ioolt  fid)  nit  ^it^m  la%m,  falje  fein  öater  nit  nn,  JoaS 
er  if)m  prebtgt,  Ion-?  gcfc^ac^^  bo  er  fid^  nit  ji^en  ioolt  Inffen  bur($  bcn  5 
1)1  eiligen  geift,  fo  muft  i^n  ber  2euffel  3it)en,  imnb  tourb  auc^  ticnnalebciet 
mit  feim  ganzen  gef(^Ied;t,  and)  in  ber  ©inbtflut  gar  erfeufft.  Xnc'  luil  nu 
@.  $Petrn«,  2)a§  er  geBeut  bemut  unb  getjorfam.  ^ebermnn  fd^reiet  i|t  uBcr 
ünb  unb  aKcrlel)  ungcf)orfam,  Ökitt  aber  getjt  auä)  frei)  bo  r)er,  fc^irft  bcn 
Wurden  unnb  2;i)ranneu,  gcfdjidjt  baiumb:  2u  iDÜt  nit  tf)un,  \xnvj  gott  lu 
gefeHet,  fo  tl)ut  er  auä),  h3a§  bir  nit  gefeüet.  5]i(^t  ollcin  ahn  foQen  bie 
,3uugcn  gef)orfam  fein,  nit  tuiberpclöeru,  ein  loort  tierljorcn,  fonbcrn  )nir  foßcn» 
alle  fampt  tt)un,  1üq§  Inil  ba  Incrben?  Xer  Stpoftct  ift  toü,  Sol  ^sä)  mid) 
bemutigen  gegen  meim  fnec^t?  fprii^t  ber  Stapft,  S)a§  toirbS  nit  tl^un,  So 
ift»  'Hegimcnt  gar  auff  gefjaBen,  Da§  fein  o6erfcit  fein  fol,  rtie  i|t§  and)  n 
muglid^?  iDo  rtir  alle  fotn  untertfian  fein,  fo  finb  loir  alle  ()errn  unb  3uglctd) 
auä)  Inec^te,  6in  iglid)er  fei)  beut  anbern  untert!^an,  Inie  lüoHen  Inir  mit  bem 
tej;t  tlf|un'?  Senn  alfo  jureben,  ba§  ein  jcber  fol  oBer^err  fein  unb  ein  febcr 
untertt)an.  SÖoIan  '^äj  fjaB  angefangen  ^n  reben,  Xa»  $etru§  nit  f)anbel  öom 
lüeltlidjen  3{egiment,  fonbcrn  luie  eä  inn  ber  6f)riftenf)cit  fol  3uget)cn.  '-Pon  -.'o 
ßl^riftlid^en  leutcn  reb  er,  nit  oom  tocltlic^en  9f{egiment,  Xenn  bo  fdjidt  fid)§ 
nid^t,  ba§  ber  furft  für  mir  fol  niberfoHen,  liater  fnr  bem  finb,  5lber  lucnn 
loir  un§  bebenden  imd;  ber  muttcr  unb  luitcv,  ber  ^f)riftn»  i)eift,  fo  finb  tnir 
oEe  gleich,  S)u  t)aft  fein  be^er  Sauff  unnb  ©nangcitum  benn  ^ä),  S)cr  "^err 
ß^riftn?  ift  eben  fo  »uol  mein  t)err  dh  bein,  ift  auc^  für  ein  iglidjcn  gleid)  25 
geftorben.  Saruad^  nac^  bem  glauben  fc^eiben  loir  un§  alfo,  tei)lt  bie  Qabm 
alfo  aus,  madit  bic§  gelerter,  gcfc^idtcr  benn  mid),  S)er  fon  frebigen,  ber  fan 
reben,  regireu,  ft^rifft  lefen.  Xo,  bo  f)e6t  bie  nngleidjeit  an,  inir  finb  gleid) 
im  glauben,  6acrament,  Slauff,  tiiort  unnb  (Suangelio,  ?tber  glcidjlool  f)aftu 
nit,  ba§  ^\ä)  f)ab,  ^d)  aud)  nit,  hiaä  bu,  So  tetjlt  ber  f)el)lig  geift  fein  gaben  30 
au§,  Da  fol§  alfo  ()eiffenn:  3ff)i^  6f)i-"ifti;n/  bie  iljr  gleid§  feib  im  glauben,  Slber 
gibt  bir  gott  bie  gnab,  baS  il)r  fönt  leren,  prcbigen,  regireu,  Oeradjt  ein  anbern 
nit,  l)alt  euc^  nit  t)ol)er,  fonbern  gebendt,  ein  anber  mit  feinen  gaben  fei)  ja 
fo  tud)ttg  al§  3c§,  ^tf)  fol  nii^t  ftol^iren  gegen  i^m,  fonbern  mid)  bemutigen 
unnb  il)n  el)rcn,  al'3  ber  ja  fo  luot  ein  erb  be§  f)imelreid^§  al-3  3d),  Senn  ber  35 
ftoll;  ift  alfo,  baran  ber  Jeuffel  ben  t)inberu  inifdjet,  Senn  lüa§  ift  bie  gnab, 
bie  bu  :^aft?  Su  l)aft  fie  nit  berbient,  biftu  benn  auff  ein  frembb  gut  ftolti? 
l)aft§  nit  tion  bir  felber,  fonbern  an^  gnabcn,  unb  boc^ft  gleidjlnol  brauff,  fo 
bu§  bod)  aEe  ftunbc  ocrlicren  lauft,  unb  ob  bu  fc^on  nic^t  Ocrlcureft,  fan  bid) 
bod)  gott  ftraffen,  inn  abgrunbt  ber  f)tUm  flogen  mit  beinen  gabenn,  Senn  4u 
gott  lt)il§  nit  leiben,  fonbcrn  ba  fol§  beiffcnn,  Sie  ()enbe  ^ufnmen  geben  unb 
bemutig  fein,  Senn  gott  Inil  ftol|  nit  leiben,   ttiü  aber  gott  ben  ftoltj  inn 


9lr.  23  [29.  Sunt].  491 

•s]  S^eolosici  ntt  leiben,  loa»  folt  benn  ba§  tl^un,  bai  bu  auff  bein  fad  l'ol  taler, 
nuff  ein  rot  mculirf^en  >v)i(t  ftol^  fein?  ift§  boc^  ntc^t  bein,  fonbern  anff  ein 
bred  biftu  ftoI|,  Si!^e  birf}  an,  too»  bu  bift,  unb  ftoltjtre  benn,  »ua»  wareftn, 
ct)e  btc|  bein  mutter  gebar?   unb  Ia§  unferm  ^errn  gott  fein  gut  aufrieben, 

.■■  ftol|ir  ouff  bein  gut,  Xu  fprid^ft  nit:  ^ä)  glcub,  ba§  3ic§  meinS  leibs  fcf)c),ifer 
6iu,  fonbern  ^d)  glenb  an  gott  liateru,  Sc^epfern  k.  S)arumb  fei)  nit  ftolli 
anff  frembbe  guter,  toilä  gott  uou  (if)riftcn  nit  tjabenn,  bic  gaben  Hon  gott 
fjaben,  fo  lüirb  er§  auc^  öon  bir  nit  leiben,  ®u  toeift  nit,  ob  ber  fnec^t,  ber 
bir  bie  ftuben  ^ei|t,  beßer  fei)  benn  bu,   Xenu  gott  fragt  nit  barnacf),  f)at 

u)  eben  fo  tool  ben  fnec^t  al§  bic^  gefcf)affeu.  'Mt  löclt  fol  \iä)  beniutigen  alu 
6'^riften,  3fm  IRegiment  ^eift§  mit  urlaub  bo§  red^t  bruber  f dalagen,  renffen 
fic^,  bie  fonnen  nit  barju  !oineu,  \)aB  fie  bemutig  fein,  9ied)t  ift  fd)ouer  benn 
ber  morgenfterii ,  aber  ha^  Uiä)t,  ba§  fie  braud^eu,  ift  ber  Icuffel,  Senn  ber 
ftol^  ift  im  rechten,  roenn  ha§  babon  loere,  a^  toie  toolten  Inir  fo  l^errlic^  fein 

i.i  rcgiren,  aber  nu  fompt  ftol^:  ^rf)  luil  red)t  '^aben,  3eu($t  bal  recf)t  ]u  fid), 
baran  ift§  gebunben,  ^ä)  luil  ba3  nic^t  la^en,  unb  folt  !^ä)  mein  gantj  gut 
bruber  la^en,  ic^  h)il§  fjinausfuren.  oa  loenn  bu  fo  fonteft  gcbcncfen:  3l(i)  bu 
r)aft  nit  rec^t,  lag  etttna»  nae^,  Ineuu  ba§  gefc^et)e,  Inag  Inurbe  gut§  unb  blut'j 
gcfparet,  inenS  ju  l^ofe  fo  3n  gienge,  '^(d)  nic^t,  e-j  ift  unred)t,  eS  gefd)id)t  mir 

^0  iDoI  ein  Irenig  unred)t,  aber  bod;  tuil  ^^§  gefc§et)en  ta^cnn,  Ino  c§  aber  fo 
jugetjt :  3($  tnil  nic§t  ein  i)ax  meieren,  S)er  ftoI|  rii^t  !rieg  unb  blutöergicffeu 
an.  Sag  aüe§  aber  befeit)  3(^  Suriften  unnb  fitrfteu,  ^{ed)t  ift  Inol  fein,  aber 
ftoI|  unnb  f($ein  be§  9{ed)ten,  baS  ift  ber  Seuffel,  Xarju  fol  JKedit  ber  liebe 
toeid^en.    ©aröon  tnil  ^ä)  nu  nit  reben,  fonbern  bon  ß^riften,  ^ungc  foüen 

2-'  fic§  ;,ie'^en  lafeen,  ineiiu  einem  fd^on  ein  tnenig  faur  unter  äugen  blefet,  S)ar= 
naä)  ein  jeber  gegen  anberu,  ob  '^äj  fd)on  f)of)er  bin  mit  ber  unb  ber  gab, 
boc^  gott  l^at  mir§  gebenn,  3c^  luil  mid)§  nid^t  uberf)ebenn,  3c§  I)Q6  !ein 
nrfac^  ju  ftol^iren,  2)enn  e§  nit  mein  ift,  Xarp  ob  3c^  fc^on  biet  empfangen 
i)ab,  mu§  ^ä)  biet  berantlnorttcn,  l)at  ein  anber  tueuig,  fo  barff  er  aurf)  lucnig 

30  berantlüortten.  Stolij  l^at  gott  im  fiimel,  im  ^^arabel)§  nit  fonnen  Iel)ben, 
fonbern  inu  ber  gellen,  miltu  bal)in,  fo  far  fort,  G\vi  fei,  obem  mit  aE  fein 
gaben  ift  unfer§  ^errn  gotts,  miltu  baranff  bödmen,  fo  boi^ftu  auffu  brert, 
unnb  ^ilfft  hiä)  nidjt,  bn  mirft  berloorffen.  @old^§  aber  gilt  nid)t  inn  loelt= 
lid^cnt  ;Kegiment,  (Sin  furft  mu§  fic^  laffeu  guebigeu  ()erru  t)eifien,  ein  nbel- 

:;■'  tl)eter  ftraffen,  '^ber  ba§  muy  er  nit  t^un  aly  ein  6l)rifteii,  Xenu  ba  mu§  er 
gebeudEcu:  biEeid)t  ber  nbclt^eter  l)at  befecr  Sietr)  unb  leib  benn  bu,  tan  and) 
für  gott  angenemer  fein.    Sin  fold)  l)er^  fol  er  tragen. 


492  ^?tcbigtcii  bc§  3af)tc?  154). 

24.  2.  atuli  1544. 

"^^rcbigt  nm  tage  SUinrift  ^cimfudiunfl. 

euM,«^'.  DIE  VISITATlONIS.i 

Canticiim  Mariao 

Istiid  Pst  Canticum  B[eatae  virginis    et  prophetissae ,   (]uocl  ChrLstiaiii 
caiuiut  ((Uotidie  inerito,  et  cleb[eraus  etiaiu  discere   iutelligere.     Eirt  Spiritus 
«ancti    compositio.      Nemo    lioino    potest    sie    canere,    multo    minus    pueila.    5 
Summa    summarum,    quod  Deus   uon    potest   ferre   ftolt)    unb  ^oI)mut.     Sed 
inisericors  huinilib[us,  et  (|ui  tiiuent,  barau§  Inivb  Qnber§  nidjt.     Sic  l\'t[nis: 

1.  ~4.>ciii5,5'Deus  resistit'  jc.  Sßer§  nit^t  glcufien  tinl,  bn  cvfnt'3.  dr  I)at  Hon  nubegin 
has,  gehalten,  ^offavt,  ftollj,  ()oI)mut  geftur^t,  Ecuntra  i)iU  n  nuff.  fQai-i 
nll3eit  get^an,  t^ut'J  et  faciet.  Homiires  nun  curant:  siiniio.  i|iiasi  noii  10 
andiant,  videant.  ©0  ftogt  et  üuä)  luc^t  xiad) ,  Sejjt  fie  ftoI|  unb  Ijoffertig 
fein  unb  ftür|t.  Econtra.  Haec  eius  natura,  vol[untas,  ba§  ev  teilten  ^offait 
leiben  tan  et  econtra  timentem  jc.    Quia  Deus  !an  nit^t  uBer  fic^  fe^en,  est 

*'',3j^'/'altiss|iinus.     Ideo    neu    videt    altum.      Sed    etuntev    ut    psalLmus:    'liumilia 

respicit'  3C.     Il)i  eius  manus,  auxilium,  misericordia.     Haec  est   sententia  et    i;i 
finis  huius  cautici.     Ipsa  (pioque   est  ex  eoruni  nuinero,   est  elcub,    evnibei'. 
Deus  eam  exaltat  sie,  ut  mater  eius  sit  et  benedicta  in  omnibLus  iiuilierib[us, 
gefegt  super  omnes    foemlinas  et   creaturas.     Ideo  ift  fie  tor   ticff   cntnter 


')  Vm-  dieser  Predigt  steht  die  Bemerktmy.   üeest  Contio  Jll  Doiainicae. 
.,  ,  .   ,^1  Visitationis  Mariao  Lucae  1. 

i-lll.  1,46(1. 

S)i§  ift  ber  gefang  Biotine,  bev  ^el)Iigen  ^ungfrahicn  iiub  *.|.kop'^etin,  m 
S)cn  bie  6f)iiftcn  teglic^  fingen  foEen  unb  anä)  Herfielen,  Xenn  eä  ein  folc^cr 
gefnng,   ben  ber   ^eilige  geift  gefegt,   unb    nicfit   muglid)   lion   TOenfd^en   fo 
.^ife^enn  ein  luortlin,  3)is  ift  aBev  bie  (Summa,  ba&  gott  nit  leiben  tan  ftoUi 
unnb  t)oI)mut,  3Iber  gnebig  mil  er  fein  bcnen,  bie  \i)n  furchten  unb  benuitig 
finb,  Sarnacf)  mag  fidj  ein  jeber  richten,  tucrS  nit  gleufien  loil,  S)ei-  erfar  e§,  i';. 
i.l<ctvi5..sn3te  1,  5Petii  5.  ftcf)t,  ©enn  er  oon  anfang  '^offart,  tjofjmut  geftor^t  f)nt  unb 
no^,   9l6er  bemntige  IjeBt  er  auff  unb  nod),   Ji?  Ijilfft  ober  nid;t,  ^llJenfifjen 
fragen  nid}t§  barnod^,  t^un,  al§  t^orten,  fe^en  fie  e§  nit,  »oolan  er  fragt  aud) 
nid)t§  barnad;,  feret  and)  fort  unb  ftnrtjt  unb  tirid;t  unb  tjilfft  beni,  baS  ift 
feine  natur,  ba«  er  fein  fjoffertigcn  leiben,  tcin  bemutigen  licrlafjcn  fan,  (fr  30 
fan  !ein  i)odß  fel)en,  2)enn  er  fein§  gleichen  nid^t  ^ott,   aber  tjerob  fit)ct  er, 
qji.  138,6  loie  ber  |.ifalm  fagt.    S)a>?  ift  ha?^  argument,   fumma   unb   cnbc  öom  liebe, 
abritt  ^eift  and;  elenb,  arm,  unb  t)ie  'iTatiibem,  ha  l)ebt  fie  gott  fo,  ®as  fie 
mn§  feine  mntter  t)eiffcnn,  mu§  gefegt  loerben  über  aEe  Ineljber,  ^a  freatuvn, 
unangefetic",  Ta§   fie  jutior  nibrig  gerteft,   0  rtie  r)at  cv  mit  mir  tonnbcr  3:, 
gett)an,  molan  er  tan§  aücg  tf)un,   fol  aud)  ben  namen  I)aben,  T^mmb  ()ebt 


<nr.  24  [2.  2[utt].  493 

l''l  Sehjeft,  fo  [)oä)  minf  empor,  ut  eauit:  'Quia   fecit  mihi  magna'.     Iiicipitsiit.  1,4a 
ex   magno   et    exnl)eianti   gandio,    corde.     'iRibvigteit.'     Volnnuis   servaie  siit.  1, 49 
baS  geringfte  ^Jlcgblin,  aU  lä)  i)aU  auff  (Srben  getoeft.     3"  ""J^'  jcit  ftunb  in 
isto  iioi)iilo  icmerlid^,  bo»  i(i)§  bafuv  t)Qlte:    ^i-"  öater  ;3oac§tm,  baB  er  fic 

s  nic^t  onber?  t)at  Inotten  nennen  quam  ^rariam.  @o  ftunbS,  baS  Romani  ba§ 
lanb  etngenomen  et  Herodem  [jinetn  gefegt,  qni  occidit  pueros.  Is  erat 
alienigena,    non  de  tribu  Israel.     Hab[el)ant  plures  proniissiones  fortes,  ba§ 

in  bem  Oolcf  fein  fremfiber  tonig  |e^.  Ex  fratrib[us  tuis  fe|e  fonig.  Et  Dens 
promisit:  'Non  aufferetur  seeptruiir,  @§  fei)  benn  ber  redete  fonig  üorl)anben.  i.wi)ii49,iu 

1"  Esa|ias,  Ierem[ias  miiltis  agnnt  luinc  popiiium  non  del)ere  habere  aUenuni 
regem.  Et  post  Inda  et  David  non  sit  alienus  Rex.  Si  vcro  feilet  Rex 
ex  domo  Inda,  tum  adesse  certo  Messiam.  Hoc  praedicatum  in  po|inhi, 
quod  non  folten  frcntbbe  ^crrn  I)üt'en.  Si  econtra,  tum  certo  ade.sse  Christum. 
3[oa(^tnt  front  man,   Simeon,  clamant,  orant  pro  Messia,  quia  vident  sedeuten» 

ij  alienum  Idumaoum  in  tin-ono  Da\  id,  ba  er  nic^t  fi^en  fol,  Hannam,  Pilat[nm. 
Si  sie  folt  regieren  •'ö[ein3  5]torbbrenner '  nnb  ber  geborne  Sanbäljerr  et  sui  non, 
Uiir  tonrbcn§  nii^t  lefdjen,  .soerob[ec!,  \vo  er  cin§  Igoren  moc^t,  qnod  Rex 
deb[ei-et  esse  de  tribu  Inda,  noni  l)in  ben  6eften  ?lbcl  nnb  5){cte,  (iuie(]uid  erat 
magnum,  potens.  unb  ben  9fat  72  Sanhedrin,  ^u6S  rein  Quff,  toolt  tlir^umb 

20  bai  Äonigreid^  unter  fiel)  tiaben  et  cogebat  eos  quoque  nnb  mufteu  einreumen, 

20  cogebat]  cogebant 

')  Heinz  von  Wolfenbiiftel. 

S]  fie  an:  '5J}eine  feeF  3C.  äßarumb?  @r  '^at  angcfe'^en  feiner  'Jüiagb  nibrigt'eit, 
30)  bin  has  gcringftc  megblin  nnff  erben  gctoefen,  aber  er  l)at  ntid)  angefcl)en, 
ob  ^d)  fd)on  nibrtg  luar.  6§  ftunbt  jemmerlid)  im  tiolcf  ju  ber  ^eit  nnnb 
left  fid^  anfeilen,  £)aB  t'^r  öater  ^ooc^'i"  f'c  "i^  ^"^  anber§  InoHen  nennen 

2.'.  ben  'DJfariam,  2)enn  fo  ftunb»,  ba§  ^'omer  I)attenÄ  lanb  innen,  t)atten  ein 
()iitcin  gefaxt,  Söcrobem,  ber   tnar  frembb,   nit   öom  ftam  3ftael.     3)enn  fo 
t)Qtten  fie  Oiel  ftarler  üer^eiffung,  S)a§  über  bo§  öold  !etn  frembber  fonig 
folt  gefegt  trerben,  gott  f)at§  lierf)cif§en,  TOofe§  bart  gebotten:  '^'<ln  autTere(nri.!»!oif49,iü 
Sepptrniii'  jc.     3lnberc   ^'rop()etcn    fagen    mit    ^auffen:    'S^as-   Oold   fol   teiu 

TO  frembben  [)crrn  f)abenn,  benn  aücin  au§  bem  Stamm  ^uba,  !ompt§  aber 
ba[)in,  ba§  ein  fonig  fet)let  aufm  1)qus  ^uba,  fo  loift,  ba?-  ^lefftaS  tomcn  ift. 
Ti'3  \vax  nu  gehiig  nnb  geprebigt,  3)ay  fie  foltten  fein  anbern  fonig  l)aben, 
Ino  er  aber  mcre,  fo  foltten  fie  Voi^en,  Wef3ia§  Inere  fomen.  2)o  eä  nn 
gefd)el)en,  fd)reten,  ruffen,  bitten  ^urfjfli^ioö,  ^O'itf)''«'  Sitneon  umb  Wefeiam, 

35  Jienn  fie  faf)en  ein  frembben  fonig  fi|en,  5)a  Ijabcn  fie  ger)eulet  unb  getneinct, 
S)enn  gcbencfc,  tuenn  in  biefem  lanb  folt  I)err  fein  unb  regiren  .§ein^  morb= 
brenner,  nnb  bie  red)ten  ?anbffurften  folten  aufgefd)lo6cn  fein,  )oic  Untrb  er 
allen   nnitloillcn  tiei)ben,    Ifie  benn  (\M]  .'öerobe-j  ben   beftcn  '>Hbct  anfvottet, 


494  ■'Jürebigten  be«  ^a'ijxei  1544. 

Rlh)Q§  im  @(|Io§,  SlQttjauS  Itiar.  SßermuÄct,  muft  t)crt)altcn.  lusti  cred[eb:int 
et  sciebaut  se  debere  reg[eni  habere  ex  siio  saiig[iiiiie  vel  Messiain  adesse. 
Ideo  olaraabant,  lachrym[abaut,  quia  cogebantur  ferre  impevium  JC.  ut  si  hie 
.SJLetllä  5Jloi"b'6[rennet  tyrannidem  exerceret,  et  interim  popuhis  spem  hab[eret 
liberationis  per  p[riiicipem  aiit  nie.  Illic  etiam  eraut  poutifices,  sed  nihil  •'' 
pntuonint  efficero.  Imo  erant  impii  Saddii[caei,  Epiourei.  Ideo  nihil  pot[u- 
criint  facere  ])ii  (piaiii  lachrv[inare.  Ideo  vocavit  Miijam  et  aiabas  ita. 
appel[lavit.  Habuit  enim  duas,  majorem  et  iiiniorem,  quae  est  Dei  mater. 
Et  puto,  si  habiiisset  pjiires,  ita  appellasset  umb  be§  jamefa  Itiillen,  (juod 
Herodes  ibi  scdit.  Xec  superest  eblcv  tRot.  Hoc  cogebantur  ferre.  Hiuc  lo 
appellavit  Mariam,  '^famer',  '^er|Ieib',  ein  feer  bofev  name,  Miseria,  calamitas, 
tristitia  cord[is.  Nos:  6§  ift  eitel  jamcr  unb  not  ba.  Si  invertimus S  Maria: 
'jamer^  et  iuterpretatur  suuni  nomen,  cum  dicit:  'quia  i'espexit'.  Pater  sie 
vocat:  tnie  jemerlid)  ftcfjet  ba§  lanh,  non  est  Rex,  princeps,  Consiliarins, 
tunbetS  ni(^t  anber§  l]aitn,  uns,  si  hab[eremus  §ein|i  unb  ^ein^  311  durften  '^ 
unb  prebiger.  Maria  vocavit  i.  e.  'nnglutf',  jum  jeic^cn  unb  gebcdjtnis,  toie  e§ 
jemeilicf)  betrübt  jeit.  Sic  Mose  tilia  Mirjam.  Pharao  occidit  oinnes  filios 
Israel,  vocat  pater  'jamer'.  Talis  Dominus  est.  bei'  bcr  veiil)cn,  fatfameu 
nid^t   ntag,  sed   econtra   panperis    vii'i   fiHa   in  Naza[reth,   et  clocat    panjicri 

2  Messiam]  Messi.is  16  Maria]   Hria 

')  D.  h.  die  Silben  umdrehen  (unten  Z.  3i). 

,S]bic  [id}  Uiolten  jetincn  nnc^  bem  rechten  fonig,  (ü-  rib  nud)  auff  bcn  groffen  20 
iKabt,  bic  72,  baä  feiner  ubcrblet)b,  mnften  and)  bricf  unb  }d}UiBcl  geben,  alle? 
cinreumen.    S)ie  lieben  leutlin  aber  t)Qtten  bcn  glauben  .ju  u^nferm  l)[err  giott, 
Sas  folt  TCej?iQ§  i^nen  !omen,  uiei)I  fie  il)n  nber  noc^  nit  fat)en,  hia§  foltten 
fie  nnbers  tl)un  benn  Ljeulen,  Un-inen,  lueljl  .'g)erobe§  ba  )a-v^  'Ratten  and)  nie= 
nianbt,  bcr  fit^  i[)r  anna{)nt.     Sie  ^^e^IIofen  ^Prebiger,  ba§  geiftlid)  9{eginient  25 
Uiar  crgcr  bcnn  .'öerobc?,  Icrcten  (?picurifnmm,  h.ia-3  ^abcn  bic  fronten  anber-:? 
t[)un  fonnen  benn  lüclmen?  Sarnnib  I)alt  3id),  'i>o-'j  ^ioadjini  feine  tudjter  l)eift 
5Jlariam  alle  beibe,  bie  groffc,  bic  mit  jum  grabe  gieng,   barnac^  bie  mutter 
gotteä,  £)ctt  @r  mer  gehabt,  fiett  ni  and)  fo  gencnncl,  bcS  elenb«  Ijalben,  bcn 
fie  gefeljcn,  "iiaZ-  bev  ftaniin  gar  ba  leg,  niemanb  öon  furften  ober  [)crrn  nbcrig,  so 
%hd  unb  3fabt  muft  aUeS  tueg  nnb  mnfte  leiben.     S)rumb  I)ot  cr§  ge^eifSen 
5Rariam,  has,  ijcift  iammer,   l)er^leib,  luenn  man  bic  filbcn  Herfctd,   fo  ()ie'3 
auc§  Jammer,  'iTabin  laut  fie  nn,  9lud}  tnil  fc^ier  ifiren  eignen  namen  auflegen, 
2)a§  fie  fet)  eine  jamcrige  magb,  bo  ift  fein  pricfter,  fnrft,  Sfegintent,  eittcl 
(5picnro§  nnb  ttjrannen,    fontS   nid)t   erger   {)aben.    5)ai    ift   nu   bie   toeifc  ar, 
getoefenn,  bie  finber  ,^u  nennen  nad)  ber  gelegcnbcit  be§  Ianb§  unb  jeit,  fo 
nennet  er«  5)iariam,  unglud,  Vllfo  beift  'JJtofc  fdjlticftcr  aud;  ^Jiiriam,  2?enn 
'^Ujorao  plagte  aud;  bie  finber  .^frael,   erttmrget  bie  finber,  S^rumb  nennet» 
ber  Initer  and)  alfo,  So  lag  ber  ftani  ^''ba  bobin,   fie  ift  ,]U  ^Jia3aretf)  cinS 


■Jtx.  24  [2.  3ult].  495 

1!]  viro,  ein  armer  fjaiibtrcrdsman,  ein  jimmetmon.  Sic  ipsa.  Sed  tion  tjotjem 
ftam  unb  gebliit.  Sed  ein  ipinmcgbün,  forhisse  etiam  orba.  S)a§  nirct  fie 
in  bem  Cantion  et  landat  Deuni,  quod  iion  videt  na(^  iV)anna§  totster.  Sed 
Quff  bte  arme  5Jtivjam  i.  e.  jomer  i.  e.  et  ijat  mitf)  clenb,  jemerlid),  tierlaffen 

f,   Ünb.     Dens   oreator   coeli   et  terrae,    ]o    ^errlid^    me   ref;pcxit,    iit   sequitur. 

Esa[ias    qiioque   dicit:   'Egred[ictur   virga   de   radice  lasse',   @§   lüirb    bal)in  ?Mi.  n,  i 
fomen,  quod  David  [tarn  »üirb  Derfaulcn.    @faia§  f)at  tool  ac^t  anff  ^'i^^i'^y 
tDOCt  gefe^en,    qui  dicit:  'Non  aufferetur  sceptrum'  cum  suis  72  eonsiliariis. 
Sai  ift  ber  9Jat,  qui  guber[iiabat  populum  cum  rege.     Si  hoc  non,   circnin- 

10  spicite  nad)  bcnt  rccijten  Äonig.  Tdeo  dicit:  'Auiferetur  scept[rum\  quia 
Messias  iion  prius  veuit  nisi  ablato  sceptro.  Ideo  dicit:  @tam  S)atiib  eril 
siciit  tlo^,  ber  öerfaulet  unb  nntnd)tig,  ba»  fein  l^offnung  ha  fcl),  baB  etttia§ 
fol  braU'3  luerben.  Sed  jel)  jo  nntiid)tig:  ex  co  trunco,  (jucui  ita  indicat, 
orietur    surculus    et    feret    flosculum ,    barauff    fol    rugetl    Spiritus    Doniiiii, 

15  sapientiae,  intcliigeutiae  unb  foI  ba§  recf)t  reg[num  fein,  SaUon  ^iacob  gefagt, 
baS  fol  toad^fen,  non  quaudo  in  Höre  reg[num  luda,  sed  quando  üerftoiJt  ut 
tempore  Herod[is.  Maria  et  pater  Nazareth  hab[itabant,  qui  ein  fnuler  ftO(f, 
praesertim  gubernante  Herode,  qui  hab[ebat  tutores  Romanos.  Ideo  erat 
radix  öerfaulet.     Sed  Ang[elus:   'paries  et  vocabis  nomen'.     Ex  ista  miseraanr.  i,  31 

20  virgiue  veuiet  iste  surculus  i.  e.  ex  öevfaulet  ftod  et  feret  florem.  £)o§  fol 
baB   lonigretd^   ontict)ten.     Ideo    dicit:   'Mea    anima'.     511)    fol    id)    uid)t  sut.  i,  46 

S]  armen  manneS  tod^ter,  üertralvet  fie  einem  armen  man  Sofefl^,  ^o6en  Betbe 
ein  groföater  öon  l^o^en  geblut  unnb  flamm,  öon  2)aüib.  ?lt)er  bo  iftg  ein 
fpin    ober   bienft   magb,    Oiellcid;t  ift  fie  and)  eine  luatjfe  ȟorben  unb  Don 

!'.■.  frembbcn  erlogen,  toa-S  bin  3^0  t'od)  ?  ein  ^sammer.    S)en  l)at  er  angcfetjen, 
bin  ein  iemmerlic^  üerlaf§en  finb,   DaB  i^at  er  angefe^en,  ©oll  !^ä)  baB  nit 
preifen?   S)a3   fagt  @fa:  11.  'Egredictur   virga'  k.   toirb   bal)in  fomen,  baSrNci.  11,1 
S^aüib»   flamm   liiirb  oerfaulen  unb  üerborren,  6faia§  l)at  bem  patriard)en 
h)oI  unter  äugen  gefct)en  unb  red}t  nerftanben,  S)er  fagt:  S§  fol  blci)bcn  ein 

::o  fonig  oom  ftamm  nnb  ber  ))iabt  72,  locn  ba§  nit  met  linrb  fein,  fo  feilet 
mä)  umb  nad}  bem  3Jedjten  2Ref»ia,  Srumb  fagt  (äfatiag:  @o  tnirb  ba^in 
fomen,  ba§  ber  ©cepter  fol  wegtomen,  Xn  flamm  S)atiib  inirb  tnerben 
Inie  ein  fIo|,  ftamm,  ploc^,  ber  inn  ber  erben  flehet  tierborrct,  Sarnn  man 
berjagt,   ba§  nichts  brau«  trerben  fonne,   aber  ber  flamm,  bcn  iljr  l)alt  Der- 

xi  »liefen,  nnlf)ud}tig,  S)er  fol  ein  fprofSen,  ,5tt)eig  bringen,  ber  fol  eine  blumc 
tragen,  S)arouff  fol  rügen  nid)t  ba§  geiftlid)  ^Regiment,  fonbern  ber  gcift  ber 
frafft,  ba  fol  ba§  red;t  regimcnt  fein,  baDon  ^acob  gciueiffagt,  bi§  fol  angct)cn, 
nirfjl  loenn  ber  flamm  nod)  Dol  ift,  fonbern  »oenn  baB  Siegiment  gar  f)iu  ift, 
tucnn   ber  flamm  Dertorben  ift,   too»  foll  qu§  5Ra3arel  ober  SSel^le^cm  gul§ 

40  fomen,  bo  \")erobcv  ba  fnf;  unb  bic  .Komer  iljm  beu  ?Rucfen  liielttcn:'  5lber  bo 
Cv  fo  ftunb,  fompl  ber  (Vngct :  'Tu  folt  fd;Uiaugcr  toerbcn' .'t.  *Jln§  bem  faulen  s-'iim, 31 


496  Sprebigtcn  bei  ^atitti  1544. 

R|  Dominum  lofieil,  pieifcn  ox  tota  animu  jc.  Hemdes  praesidct  (|ui(lpm,  Ego 
tnu§  ]^QU§  tereil  ut  misella  puella,  quac  niliil  habet,  et  cogor  viilere,  quod 
llerodes  et  Romaui,  ba§  biUic^  geBürt  meis  pareutib[us  e\  Dei  [iromiss[iono. 
Nunc  gratia  Dei,  qiii  piomisit  ventiirura  Christum,  cum  alienus  Rex,  alilato 
regno  de  mea  tribu.  fol  cv  getoiSUd;  bo  fein.  Et  mv  Dous  olegit,  ut  sim  ;■ 
iste  surcuhis  provenieus  ex  aiido  ti'uuco  unb  fol  bringen  istum  regem  2C. 
Et  est  venun,  ut  histo[riae  scribunt.  Eo  anno  uatus  est  Christus,  quo 
ludaei  bie  fcijliiffcl  f)Q6cn  itbcrgeBen,  ^abcn  ftc^  gctnebret  ao  ganzer  jar.  S)q 
bie  uberEamcii  irarcn,  funbcn  fte  nit^t  se  oppoucre  Herodi,  et  Itoinani  nomen 
in  an  mit  bofcv  gebult.  Xa  nu  sceptmm  gar  locg  toax,  flug§  \vax  er  ba,  >o 
(juia  tempus  aderat,  ut  verus  Rex  nascatur.  Hunc  tu  coueipies,  paries.  Ideo 
joltu  mater  fein.  Hoc  cauit  ipsa.  Xon  oblitus  snao  niisericordiae,  sed 
recoi-d[atus  dcdit  nobis  Messiara:  eum  liabco  et  porto  in  vontre  meo.  Au 
noM  gauderet".'  Xon  amplius  appellatur.  '^amcr.'  '@eift':  qnia  venit 
Salvator.  et  vncat  eum  Dominum.  2)ev  gemeine  5Ran  ioI§  leinen  Ueffteljen.  is 
See!  ^eifft  unfer  (Seift,  ben  Itiir  im  Seib  ^abcn,  baöon  tuiv  leben.  Dn  Ijat 
3n)eierlel)  anblicf.  2)enn  ^cifft§  ©eel,  tocnS  evnnter  eibeit  in  Seidjnam,  ut 
r..9Ko!f22,2C  sunt  opera  Imius  vitae,  ut  quaudo  loquitnr,  videt  ut  \acca.  '(iui  occidit 
animani'  i.  e.  ba^  bie  lei6lid)en  \Vixä  nbet.  Quaudo  anima  über  fitf)  fi^et, 
f)at  ein  onber  nnblid,  ba  '\ä)  nid)t  jufelje,  ^ore.  Sed  je  ftiUer  \ä)  bin  .«oeundum  20 
corpus,  au(Hre  Deim»  K.     Ibi    vocatur  ®eift.     Nos  manus   meffen  3C.     Ultra 

R]ftocf  fol  ein  rci^Iin  ()erau§  fprofeen,   nu?  bem  öertrofnen  fonigreid),   S)Qlion 
rebet  'Ulcuia  nnb  bandet  gott,  2)a§  er  i^r  elenbe  nngefeben  Ijat:  %ci)  folt  3cf) 
gott  nirf)t  loben  t'on  gvnnb  meinc§  l)crl;cn§  ?  .^erobeS  fi^t  tool  anff  meim  ftnel, 
id)  bin  ein  clcub  ^Jlcgblin,  baS  nichts  l)at,  mu?  3uiel)en,  Sn§  .S>robc§  unb  25 
^Konter  auff  bem  ftuel  fi^t,  ber  meinem  gejd)lcd)t  geburt  bon  gotte'J  üerljeifjung 
nnb  natur,  %bn  gleidjluol  tuirb  einer  nuS  meinem  gcid)ledit  lomeu,   ^t^  bin 
bie  muttcr,  bn*  '^sd)  fol  fein  bie  magbt,  bie  ben   t)errlidjcn  fonig  tragen  fol, 
ben  gott  tierl)ciffen  ^at.    ®enn  6^riftu§  ift  eben  HB  ^ax  geborn,  bo  bie  ^ubm 
bie  fc^lnf'Scl  geben  t)nbcnn,  fiabcn  [id)  3()  ganzer  o^nr  gcUiebret,  fdjlngen  fid)  30 
mit   i[)nen,   er  ober  üiel   l)efftigcr  Diel  taufent  ^i'^c'i  ä"  ^o^-    -t^cr  entlid) 
uiuften  fie  übergeben  bie  fdjlufsel,  gaben  ba§  ^Regiment  bin,  mie  ba§  gef d^adj, 
f(ug§  Umrb  Maxia  fdinrnngcr,  So  fompt  ber  Sngel:  1^a§  Sceptcr  ift  f)in,  nu 
ift  ;^)eit,  '.ytaria  fd)id  bid),  bu  folt  ben  rec'^ten  fonig  bringen.     Nation  fingt 
5Jtaria:  6r  t)ilfft  ^'\frnel  auff,  er  l)nt  if^n  geben,  3Sd)  trag  i^n  in  meim  let)be.  m 
5olt  fie  nit  frolid)  fein,  »r)el)[l  e§  un  befeer  folt  Uicrbcn?   '''JJJcin  fecl  erbebet, 
mein  geift  fretnct  fid)',  2)cr  beDlanb,  ber  I)crr  ift  fomen,   nennet  i£)n  felb§ 
und)  ein  beim.     Seel  l)etft  unjer  gcift,  baiion  mir  leben,  Der  l)at  .^Uieierleii 
anblid,  untt)er  fic§  unb  über  fti^,  h)en§  unter  fid)  ftl)et,  ha^i  ift :  fil)ct,  boret, 
5.<D!o|f22,2f.ifiet,  trindct,  2ie  luerd  beift  ein  Selen,   ^^ann  bie  fd)rifft  fagt:  (?r  bnt  bie  w 
5cel  erjd)lngeii  1.  v.  ba*  leben,  üarnad)  luetiv  nber  fid;  fi()et  bie  feel,  fo  l)at-5 


9?r.  24  [2.  3uli].  497 

R]  hoc  audimus  Deuin  et  credimus,  (janbeltt  tt3tt  cum  Deo.  Ibi  anima  dicitur 
Spiritus  et  tanieu  tft  ein  btng.  Sßenn  l^ie  ntbben  guttun,  est  anima.  oben 
Spiritus.  Q.  d.  Sitte»,  loaS  td^  lan,  Tlein  £ei6,  ben  bie  Seel  regieret,  iinb 
Seel,  bie  ber  ©eift  regieret.  Cuperem  umnia  membra  laudare  3C.  unb  ineiu 
■,  t)er^,  (Seift  ex  toto  corde  laudat  Deum,  qui  i-espexit  humiles  et  me  jc.  'Ex^iut.  i 
nil.'  Ego  non  meiita.  Sed  sum  ein  jotner  finb,  eo  tempore  nata,  quo 
omnes  in  luctu,  et  tarnen  Dens,  qui  turbatos  resjiicit,  et  me.  De  hoe  sum 
Iota,  et  hoc  opus  laudabit  mundus  in  me  et  dicet  me  non  jamcrtinb,  sod 
jeligfinb  nnb  rcic^.    Non,  quia  digna.    Sed  respexit  jamer,  ^er^Ieib,  djiconl: 

,„  Is  Dens  est  maguus,  ber  ein  9Jlagb  jue'^ren  gemad^t.  Fui  coutempta  nnb 
Derfaulet  fIo|  S)aöib.  Ideo  non  potest  laudari  ut  Advocata  3C.  Sed  gu  troft 
omnium  desperatorum,  quod  Dens  creator  coeli  et  terrae  me  respexit  3C.  ut 
mea  humilitas  sit  Exemphmi  et  consolatio  omnium  desperatorum.  Si  nie 
affhctam  respexit,    et  te,  non  superbias.     Cog[itavit:   Dei  vohmtas  est,   ba?^ 

15  niea  cognatio  et  ego  fotten  3U  nid^t  iDerben,  et  humiliat  se,  quod  deiecta  est 
regia  tribus.  (Sie  ift  ein  Qhh  jungfratu.  Sed  cog[itat:  tan  xä)  nicf;t  regia 
virgo,  nianebd  ein  armer  Qf(f)en6robel  et  libLenter  ferani  conditidnom.  -  S)Q>3 
rendfjt  in  ben  l^imel  unb  maä)t,  bog  u[nfer  f)[err  ®ot  erat)  feret.  Tu  eris 
muter.    Et  erit  surcuhis,  qui  feret  fiorem,  in  quo  requicscet  Sjnritus  I^oniiiii  u. 

20  Non  me  respex[it,  sed  quod  Dens  meam  deiectionem  respexit.    ll[nfery  t)[crr 

S]  ein  anber  ort  nnb  toerd,  lan  gott  fetjen  unb  fpecnliren,  barju  ber  kt)b  nidjtc 
ti)ut,  ^e  fttlter  ic^  bin  mit  bem  Iet)b,  je  befter  e-S  JnircEen  tan,  S)n§  t)eift  nu 
geift,  @in  lnf)e  I)at  tein  geift,  ftf)et  nur  unter  ftc^,  S)a§  ift  unfer  leben,  aber 
über  baB  fe^en  tvix  über  un§,  fet)en  gott,  lernen  loben,  ^jreifen  gott,  Slber  c-? 

■2;,  ift   ein  bing,  eine  feelc,  erbcit  unter  fidj  unnb  über  fid^,  3^i§  ift  ein  grob 
nnterfdjeib  furn  gemeinen  man,  ©olt  ^sä)  nii'^t  frolid)  fein,  limy  in  mir  ift, 
mein  tjer^  frelnet  fid)  Don  ganzem  grunb  ouf,  ber  elenbc  leut  anfüget,  t)at 
mui)  auä)  fo  Ijerlid^  angefet)en,  'Sit)c  Don  nn  an'  ;c.    ^ä)  t)ab§  nit  lierbicnet,  unt. 
bin  in  ^iamer  geborn.     Ja  Ineber  3ld;  nod;  meine  (Sltern  eine  frcubc  ()etten, 

3„  3Ju  f)at  er  mid)  angefe^en.  ^<,ä)  toeis,  ba§  ba§  toer!  toirb  ^ireifen  bie  gan.je 
liielt,  nirfjt  barnmb,  baS  ^sä)  clenb  bin,  ®enn  er  mein  elenb  f)at  angcfeben, 
Xoä  merben  fie  anfe[)en  unb  fagen:  2)a§  ift  mein  gott,  ber  t)at  unc-  arme 
iinb  angefe^en,  ^i)  bin  öerfault.  ein  flo|  S)atiib  bin  ^ä),  fonft  Inirb  man 
nidjtö  Don  mir  rtjnmen,  nid)t  ba§  mon  mtd)  mnfte  anruffcn,  fonbern  mein 

3s  cicnb  fol  ein  troft  unb  E.\emphun  fein  aller  bcre,  bie  anff  gott  l)offen  Uierbcn, 
^at  er  mi^  angenommen,  fo  loirb  6r  bid;  auä)  nid;t  Derftoffen,  gott  Ijat-J  fo 
UioUen  ^aben,  f)at  fie  muffen  gebenden,  Da?  nnfere  frennt)d)afft  3U  nid)t  folt 
inerben,  3?arein  f)at  fie  fid)  gegeOen,  baä  il)r  ebler  flamm  folt  ticrberbcn,  tan 
3irfj  nidjt  ein  toniglidje  .AnngfraUi  fein,  Inic  mir;  geburt,  Uiil  Ijsä)  gern  arm, 

41.  elenb  fein  unb  eine  bienftmagb,  Ser  gerud^  reudjt  gen  l)imel,  ba§  gott  fagt: 
loolan,  ^}!aria,  bn  folt  mir  ba-J  ^lutlin  fein,  ber  mir  bie  fdjonc  rofen  trogen 


498  $tebigten  beä  3at)te§  1544. 

H](Sotte§  anfe{)en  hJirbS  t^un,  potuisset  eligere  Regis  filiam:  et  accipit  ancillam 
raiser[rimam.  Hoc  omnes  generationes  laudabuut.  Nihil  curat  superbos, 
divites,  potente^;,  sap[ieutes :  sua  natura,  ut  deorsum  videat  super  JC.  Si  non 
dives,  foriuosa  jc.  lüie  bei  liebe  @ot,  quo  me  eollocat  Deus,  ha  tnil  id^  fein 
et  ibi  Deo  servire  2C.  Bi  vero  (juis  mendicus  et  cupit  dives  fieri  et  im- 
patiens  }C.  eum  non  respicit  Deus.  Placeat  tibi  Status,  in  quem  Deus 
coniecit.  Sic  agit  cum  tota  Cliristianitate ,  quae  est  ein  red)t  jamer,  lefft 
mit  ir  limbge^en  K.  Cog[itent  pii:  Si  sie  placet  Deo,  piacebit  et  mihi.  Ist! 
muffen  post  erfür  unb  feine  ßinber  fein,  ut  virgo  eius  mater  ac.  potentes, 
sapLieutes  non  ag[uoscit,  sie  tarnen,  boS  et  fie  ftur^et,  ut  Henricus.^  8e<l 
non  respLicit  vel  cognoscit  mit  giiaben  i.  e.  er  nimpt  fic^  iv  nic^t  an. 
Sap[icntiae,  divitiae,  potentia  non  fd;abet  inen.  Sed  ber  ftol^,  ber  fid^  bran  Ijenget. 
3Benn  ber  btan  lompt,  ift§  üerberbt.  Omnia  bona  illa,  sap|ientia.  potentia 
!Pi.  ISS, esuni  Dci  doua.  Nou  res])icit.  'A  longe  videt',  sed  extollit  liumiles,  divites 
dimisit  inanes,  et  mi.sericors  q.  d.  videte,  toie  mir»  ge^et.  3d)  Bin  3illl'gtt"aUi 
jamcv,  l)er|Ietb,  elenb:  ex  me  fecit  matrcm  sui  tilii.  Ideo  diseat,  qui  polest, 
liumilitateni  et  fei)  ju  frieben  in  geringen  ©tanb,  et  Dens  respicit.  8i  uon, 
fit  conti'arium. 


')  Heinz  von  Wolfenbüttel. 

.s|foI,  S)Qt)on  lüerben  mtc^  feiig  preifen,  nidjt  toerben  fie  mic^  Qnfel)en,  fonbcrn 
gott  anfel)en,  bag  er  mic^  angenommen  unb  f)Qt  bod)  fo  niel  fonigätodjtcr  ber  •.•!. 
lüelt  unb  nimpt  boc^  mid)  an,  ber  '^6)  bod)  elenb  bin,  Sot  man  ben  I)errn 
nit  loben,  ber  bie  clenben  Icut  fo  Ijer^lid)  annimpt  unb  fi£)et  bie  ^Kei(^en  nit 
an,  2)enn  e§  feine  art  ift,  3)a§  er  inil  t)crab  fc^cn,  3^od)  ba§  ber  arme  man 
nic^t  l)offertig  fei),  fonbern  fagt:  bin  ^cf)  "it  ^fcid),  fd)on,  gerab,  bin  '^ä)  tool 
jiifrieben,  tote  gott  loit.     S)a§  t)etft  beiitutig  fein,  fid)  genngen  laf-Sen,  luie  c§  sr, 
gott  mit  i^m  madjt,  tro  aber  ein  armer  in  feiner  armut  ungebultig,  unmiKig 
ift,  !Sa§  t)cift  nid)t  re^tc  bemnt,  fonberit  ,^u  frieben  fein  nnb  fiir  toillen  nemen, 
wie   e»  gott  mad)t.     -illfo    ift  bie  (£I)riftcnl)eit  and)  'JJiaria,  elenb,  öerlaf-Sen 
unb  bemutig,  bi§  gefeit  il)m,  bt»  '^ebt  er,  3eud)t  fie  l)erfnr,  muffen  ^erfnr  iinub 
feine  finber  fein,  S^cnn  ba§  ift  feine  art,  lueife,  reid)e  fennct  er  nit,  fo  tcnnct  er  so 
fie,  ba§  er  fie  ftnr.jct,  aber  cä  t)cift  tennen  mit  gnaben,    annemen,    er  tennct 
fein  tlttgen,  reid)en,  gcmaltigen  i.  e.  er  nimbt  fid)  il)r  nic^t  an,  fonbern  fturjt 
fie,  iKcid)tui:tb  ift  Inol  rcd^t,  aber  ea  ift  ber  ftollj,  ber  l)engt  fii^  bran,  gleidj 
mie  9{cd)t  and)  gut  ift,  aber  Wenn  ftoltj  bran  tompt,  fo  gel)t§  ju  boben,  ®a§ 
er  fie  nu  mit  gnaben  folt  annemen  nnb  fagen:  £n  folt  mein  finb  fein,  mein  - 
üolc!  fein,  3)aS  t|itt  er  nid)t.    %a  lüirfft  er  barniber,  baö  fie  ^tn  nnb  miber 
■c(.  i3s,cpnr,5eln,  '6r  fi{)et  bie  ftol|en  Don  ferne'  ])s.  aber  er  luil  if)r  nit,  mie  fie  f)ic 
finget   unb  preifct  if)r  eigen  exeMq>luui,  ©ct)et,   tcaS  gott  für  ein  man  ift, 
fef)t-5  an  mir,  er  l)at  gott-5  ntntter  au§  mir  getnadjt,  2;o  lerne  mi  ein  jeber, 
netnc  für  UnÜen,  fei)  bcgmigct,  mie  e§  gott  fdjirft,  unb  Unirtc,  gott  Inirb  if)n   <" 
lool  crl)ot)en  unb  i[)n  mit  gnebtgeii  oiigen  anfeljeii. 


9!t.  25  [6.  Siili).  49!) 

25.  6.  3uli  1544. 

^^'ircbigt  am  4-,  Sonntag  nad)  Xrinitoti?,  im  A^nnfc  gctinitcn. 

Il|  DOMINICA  im  POST  TRINITATIS. 

In  aedib[us  suis  iiiane  praesente  principe  Georgio  ab  Anhalt. 

Xiliil   valet  doct[rina   papistaruni   de   bonis    operib[us.     Doniin\is  viiit, 

iit  pii,  eredentes  suis  iuimicis  gutig,  freunbltd^,  borml^er^ig  feien,  nic^t  liev= 

i   baiunten,  ntc()t  rid^tert,  sed  secuudum  charitatem  cum  eis  agant  ut  ante  lunu' 

textum  et  Math:  5.    Ideo  distingueudum  inter  ofBtium  publicum  et  charitatem^"'- '■•='■''; 

....  .      .  .  .   J^''"""-  '■■  ■'* 

privatam,  quod  iudex  non  mitis,  misericors,  sed  ftrafft,  iustum  est,  quia  facit 

e.\  offitio,   oportet  ftraffen.     Sic  parentes,  patresfa[milias  et  matresfa[milias, 

est  eis  commissum.    Non  laut,  si  diceret  für,  latro  ad  iudicem:  Esto  miseri- 

1"  cors  mihi,  ut  Deus  est.     Etsi  iudex  pro  sua  persona  posset  esse  misericors,  Siif.  n,  ac 
Dcvgonucu   f'uri,    ut   vitam   aeteruara    consequatur.     Sic    iudex   in   offitio   est 
Ulibarmf)er^ig  et  simnl  lieB  exercet,   'qui  diligit  filium,    assiduat  ci  flagella'. evv.  is,  a^ 
Sic    omnia    oftitia    fonnen    baim^ei^tgteit    u6en.      Ante    quatriennium    cum 
incendiariis,  ha  man  fie  fo  l^inxic^tet.'    (?r  ftrafft  homines.     De  hac  miseri- 

ir,  cordia  non  loquimur,  ba  mu§  geftrnfft,  gerid^tet,  Cerbainpt,  ni(^t  gegeben,  liev= 
geben,  sed  nemen.  Intus  potest  man  tibi.  Hie  loquiuuu-,  quomodo  crgf) 
inimicos,  ni(^t  leic^tUc^  rid;ten,  berbammen,  sed  dare,  remitiere  q.  d.  Mittam 
vos  in  medio  luporum.  Videtc,  ne  tantuni  oretis  pro  amicis  et  fratrib[iis. 
Hoc  faciuut  Homicidac,  et  Mirab[i]is.    Sed  sie  estote  misericordes  ut  paler.  vut.  e,  3i: 

20  Si  Ls  semper  folt  richten,  Derbammen,  fo  offt  toirS  berbienen,  nemo  unam 
iioram  viveret.  Sed  videtis,  quanta  mala  inspiciat  et  toleret.  Siuit  snos 
pati  perseqmitionem  et  vult,  multam  iniuriam  patiuntur,  posset  ftraffen.  Jnid 
dat  raalis  istis  incendiariis.  dat  Solem  et  fortunam  unb  ben  befteu  Uiciu, 
^tcm  gro»  mad^t  unb  gut.    Ideo  beut  in  on  reLmissionem  p[eccatorum,  si  sc 

25  coiiverterint,  et  hisuper  regenet.  Mirabilis  pater,  qui  talia  facit  ut  misericors 
patcr,  qui  condonat  etiam  iudignis.  Sed  qnando  non  sequitur  poenitentia, 
gladium  suum  vibravit.  Vult,  ut  resipiscamus  nos,  potest  connivere  ad 
peccata  nostra.  Sed  vult,  ut  etiam  poenitentiam  fac[iamus,  er  l)at  gladium 
ge^uctt,  ut  psal:  7.    'Nisi  conversi',  fo  getoartet  ber  elüigen  berbamniä,  et  eritsuj.?,  la 

:i"  tempore  jc.  Sat  temporis  dat  ad  poenitentiam.  Si  non,  fo  bructt  cr  (o§, 
unb  fol  ourf)  Turcas  vel  DiabLolum  ex  inferis  füren.  Ideo  cog[itate,  \-os 
di>(ip[uli,  nt  \-os  iudicetis,  danmetis,  ift  nic^t  üiel  bOU  bcrftuc^en,  qui  iudicant, 
Hcrbammeu  unb  reiben.    Hoc  non  facicndum  vobis,  sed  bene  agondum.    Sed 


(!  Distingucmlum  inter  offitium  publicum  et  ch.nrit.item  priuatam.  r         V2  üher  diligit 
8teht  proucrb:  I.'J  16  nach  tibi  steht  Bergcieit  ■■-7'  J9I20  Distingueiiduni   iiitor  Miscii- 

cordiam  Christiaiioruni  et  peecatoruin  r 

')  Vi/1.  Ki>hlrii-ey,  Hein:  '■i>n  Wolfcnifillrl  S.  II:  Kvsllin-Knwertm,  Luther  Ii(l.-J,6öti. 

32* 


500  ^rebigtcn  bei  aSafjtei  1544. 

Rlcmptei'  foEen  9el)en  frei).  Non  dicit  praedicator:  ftil,  9ci|c,  ja,  bii  tt)uft  rec^t, 
sed  aperiendura  os  et  d[icendum:  <E>ii)i  Vlä)  für,  fiiraris,  imponis  pro.\[imo 
mala  merce  jc.  non  pro  niea  persona,  quae  sie  deb[et  affecta:  velini  profeeto 
te  salvari.  Non  ciiperem  damiiatum  papara,  et  sie  deb[eo  affectus  esse  extra 
offitiuin  nieiun,  ut  pro  ipso  orem  et  5}Ietn|.  5)ttr  ift  nit^t»  bantit  gefjolffen,  i 
ijiiod  adversavii  in  ber  tjeU  ligcn  iinb  eloig  üerbatupt  fein.  Imci  v(il[iii]tas 
niea:  si  posseni,  deb[ereni  redimere.  Nulius  lioiuo  fol  uuu  fo  l)Od)  beleibigen, 
iit  optarem  ei  iram  Dei,  potius,  ut  veniat  in  nianns  Carnificis,  quam  Dei 
iiiditinm  ineurrat.  De  iiac  re  io<|uitur  liic  Dominus:  'Mihi  vindietani'  et 
setjuamini  meam  raisericordiam,  lafft  ridjten,  rechten  anfte^en,  nbet  rejmissionem  lo 
p[eccatorum  erga  omnes,  etiam  iniraicos.  @tn  gute  ftauppen  moc^t  id)  im 
mol  gönnen  3ur  Oermonnng,  ut  resipiscat.    Sed  rid^ten,  Dcrbamiucn,  bac-  ift 

-Hüm.  K-,  19  3U    ()art.     'Date  lueuia  irae.'     Item    'Milii   vindictam'.     äUcnn    er  gmigfam 
s(5i.7,  isgefagt:    'Nisi  conversi  fueritis'  jc.     Tum  non  est  spes.     Si  iara  velim  orare 

pro  Inda,   niiiil.     Apostoli   pi-o   ipsis   oraruut   in  vita.     Advers[arius  Dei   ut   i'' 
ludaei:  si  potest  trucidare  Christianos  mit  gifft  ober  eifen,  t^uft  eten  fo  gut 
opus,  ac  si  occideres  Broten,  Schlangen,  33tinbjcfjleid]cn,  ^e  fd^oner  bnä  tl)icr 
fdjcinet.     Ita  si  Christianus   quamlibet   pius,    tameu    occidendus.     Non    .sunt 
in  oflitio,   iBer  borf)  JUbtel.     Et  extra    offitium   damnant   vitam,   et   quiccpiid 
possidemus.      Hinc    vides,    <juid    sit   daninare.      Sunt   ])leui   Diab[olis.      Nos   so 
parcimus  eis  et  siuinuis   vivere  inter  nos,   et  cupimus  eos   couverti,    non   ut 
doscend[ant  ail  inferos  et  i)atiautnr  iram  Dei,  sed  ut  Iud[aei  ....  eud)  ctltdjCV, 
alios  rurfct  ouä  bem  feltjer.     Item  si  viderem,  quod  aliquis  se  dare  vellct  in 
ignem,  non  gönne  im§,  sed  educo.    Si  ludaeus,  ^ülff  mid)  hinein  ftofjeu. 
Ita  Turca  ])utat  nos  Christianos  damnatos.    Ideo  iudieat,  danmat  nos  et  dicit   « 
se  iuste  facere.     Quid    nos   contra?     Nostri    principes    contra   eum  pugiiant. 
Sed  nos  lib[entius,  ut  convertautur.    Sic  cor  nostrum  intus  affectum,  ut  feiig 
lunrben,  unb  in  bie  l^elle  faren.    Non  est  Ciu-istianus,  qni  cuperet,  uno  die. 
Aliocpii  in  oftitio  debLet  magListratus  contra  eum  pugnare.    Papa  nos  iudieat 
et  non  habet  potestatem  et  maudatum  ut  ludaei  et  Turca,    quia   non   habet  3o 
ins  et  autoritatem  contra    verbum  Dei.     Ideo    monet  Christus  suos,   ut  non 
ipsis  similes.    Pracdicat.  quoraodo  erga  inimieos  atfecti.    Si  etiam  ex  nostris 
UUy  leib  tl)un   ut  nubiies,  cives,  it^em  5)iOttengeifter,  quid  iiie  fne[icn(lum".'    '^A) 
foI  ftraffcn  unb  ridjtcu  ut  prcbiger.    Extra  vocationem  fol  ein  fold)  frcunblid) 
l)erli  I)nben,  arguo  te  t)art,  mm  ut  mein  uiutUnl  bnffe,  sed  ut  non  damneris.  35 
Sie  non   ei   fluc^cu.    sed  fegen  in.     S)Qy  ift  ber    gauti  tejt.     Dieo:    vos,  (|ui 

'""ii'u't  V36 '""''*'■'*'  '^'l'gitf'  inimieos'  sie  Math:  5.   'Et  sicut  vultis."   Ibi  couelndit:  'Estote 
i'iit.  I-,,  36  misericordes'  3C.    dat   oecas[ionem.     Sient    vultis,   ut   faeiant   vobis   liomiiies, 


7/ä    Ollicium    coiicionatoiis  r  IfilJT    t'ruilelitas   Iiulaeoiuni    contr.i    ('liristiaiius  r 

22  .  .  .  .]  ve6o     et  iiatriit/emalt,  oh  evfiattliet?'  24/25  Turcac  criulclitas  r  2f<  faren  nut 

uno  durch  Slricli  rerh         37JHS  (^iLieciuKiiiP  vnliiciilis  vt  faeiant  vobie  tiominos  ?c  r 


3ir.  25  [6.  3ulil.  501 

R]  fo  fcf)i't   CV   Uli    ,^11  tf)ltll.     Est  scripta   istn   doctrina   in   cnrde.     Nun    est   de 

fide,  sed  de  cliaritate  dictum:  Explora  cor,  ibi  scriptum:  ^d)  luült  ltid)t  gci'U/UI- iss,  23 
iit  egd  damiier.  Est  (]iiidem  iniser  lioimi.  ^dj  lüolt  iJCl'lI ,  ut  coiidonctiir 
peccatum.  ^t^"'  ^'^^  '""'^  ™^i-'  'ji'^^ff'-'  mi")  o,tit  iii  meinen  noten.  Sic  scriptum 
5  in  cor.  Item  ut  orareiit  pro  te.  Sic  cu])is  tibi  tieri  ab  aliis  jc.  loquor  de 
couvertendis.  Dandns  irae  locus.  Ad  lioc  tautum  spectaudum,  ut  isti  con- 
vcrtautur,  ot  nt  volo,  ut  miiii  Hat  ab  aliis.  Haec  est  Le.^  et  prophetae.  Et 
ba§  rec§t  toixb  un§  öerbammen.  Quisque  dicet:  ^ä)  bin  UUici)  berbampt  in 
Dei  ira  et  igne  aeterno,  quia  scivi,  quod  bonnm  deb[eo  facere  etiam  inimicis, 

lu  (juia  sie  scriptum  in  corde  meo,  libro,  quem  scripsit  Spiritus  s[anctus,  unb 
trage  ei  ftet§  mit  mir,  et  apertus  über.  Scio,  ba§  ic§  niemonb  fol  nnredjt 
tl^Ull,  quia  volo  ideni  mihi  et  ei  faciam  bonum,  qui  malmn  intnlit,  quia  idem 
cupio  et  orare  deb[eo,  ut  convertatur.  Qui  (S^tift  ift,  certo  sciat  ventin'ain 
iram.     Idco  bergib,  gib,  öeibamme  nid^t,  rtd^tc   nic^t,  quia si  ctiam 

ib  front  bift  et  non  ridjteft,  fo  ^at§  aclvers[arius  am  ijüU.  ^ä)  !an§  nidjt 
liief)ren,  hci§  ber  35aj)ft  unb  Xurc!  jum  Seuffel  faren,  nisi  ofHtio  et  vocationc. 

Itcm  quod  nos  perseq[mintur  papistae,    velini,   quod  non    faeerent  et 

tac[erent,  ut  couverterentur  et  donarentur.     Satis  principum,  indicum,  Con- 
cionatorum,   pareutnm    et   patrumf;i[milias.       ^ft   totus    nnuidus    öol   eniptcr, 

L'u  quae  ftraffen  unb  tüe^ren.  Item  ut  pro.\-[iinum  arguam.  Fdeo  fol  uic^t  gifftig, 
bitter  ut  S^teufel  et  folfc^e  j£^eoI[ogen,  ;3urifteit  et  pap[a.  Isti  nihil  faciunt 
quam  ri($ten,  redjen,  üerbammen,  nemen,  tliun  unred^t,  gelualt.  ©traff  ift 
ein  foftlic^  toerd.  Ideo  uou  ftraffen,  quia  non  liabent  otfitium,  sed  iniuriam 
l'aciuut.    Ideo  nou  fratrib[us  iniuria  inferenda,  (juia  nihil  faciunt  mihi.    Deinde 

■ib  nt  etiam  beue  fac[iamus  omnib|us.  Si  fo  rac^girig  ut  ipsi,  Inere  langft 
ctluaS,  sed  nondum  factum  nee  fiet.  Nos  non  volumus  indicare,  daumarc, 
nemen  nee  statuamus  peccatum  ut  ©.  iSteff[an,  sed  pro  eis  orabimus,  non  redten, 
ipiando  i]isi  ic.  et  ut  convertantur.  Sed  ex  oflfitio  getroft  fc^elten,  ftraffen, 
nuin  fol  inen  ine^ren,  lüie  man  lan,  ut  desisterent  peccare  et  convertei-entnr. 

30   Va  oratio   est   cfHcax  et   nnilti    crlneidjt   per   doctrinam,    patientiam   nostraiii, 
non    in  r^a»,    neib   cor   nostrum   tierflccft,    sed   volumus   I)onam   conscientiani 
crljaltcn,    ut   dai-e   dicit:    'Nolite   iudiiare",    'qua    mensura    nietimiui'.      P^stS"'- «.''l- 
magna   stultitia   rac^girigfeit   unb   licrbom|mcn.      'Eadem    mensura'  k.    sicnt 
tu  damnas,  ita  vicissim.     Nemo    plus    te   damuat    i|nam   tu   teipsuni.     l'apa 

3.'.  sua  condeinnatione  non  mihi  nocet,  sed  sibi,  quia  Dei  est  vindicta.  Ideo 
(piando  papa  me  coiidemnat  et  maledicit,  tum  seipsum  condemnat.  Si  non 
remittit,  sibi  jc.  Si  hoc  crederemus,  folt  ftd^  einer  für  im  felbcr  entfc^cn. 
Ipsi    viudicaiit,    sed    in    suum    max|inunu    iiicommodnm,    multos    iudicaul. 


14 ]  an  »S  ^'1'^         17 ]  d-    f  (■«;         J»  l'rincipes  H  ludices  ||  Coutionatures  || 

pareutes  r  23124   Fraterua  correptio.  r  32   Vindicta    priuata    magna   stultitia  r 

33  Eadeni  mensura  r 


502  ^»tebialcu  bc§  3tat)tc?  1544. 

R]  ()cci(l[uiit.  Du  tauft  uidjt  jurucu,  lidjtcu  ■|uain  libtx  bid)  fclb-j,  bu  licvflui}))"t 
btd)  fclOä  Ullb  ücvbatnpft,  et  ii,  quos  damnasti,  salvautur.  Iilco  dicit:  ue 
iudicetis,  iie  iudicemiui,  tjiiia  t)aft  ciu  fein  rein  t)er|  i't  salvaberis  et  lucri- 
Ikcies  alios,  qui  tibi  male,  cum  filius  patris  et  misericocs  ut  Deus.  Beiiiguitas 
Dei  ad  poenitentiani  adducit,  ut  eouvert|anuir,  dat  Soleni  et  fruges  terrae,  s 
Allo(jui  gladium  vibrat,  bie  ^oä)  ....  uub  pfeil,  (juaudo  ber  auffgelegt, 
a  deo  ip.so.  2ßa»  Iriltu  bid)  felbB  üeibammeu  damnando  alium?  Sed  si  vis 
liabere  condonationein,  condoua.  Et  etiam  repetentes  iniuriam,  tanieu  iioli 
taliotieiu,  iure  uti.  imü  cupias  ei  saluteui  et  omnia  bona.  Ideo  ora,  ut  ce.^ses 
£pi.jti,2(]amnare,  (juia  bu  Öerbevbcft  bid}  felbft  ut  .Sal[omo:  ut  avis,  quae  ?uper  caput  lo 
volat.  Ita  quid  nocet  papa  .suis  maledictionibus '.'  aufferre  potcst  vitam,  sed 
aniniara.  Non  luil  iucn  gleid)  luerbeu,  ut  reiudicavem.  9leiu.  Sed  tua 
tualedictio  praetervolat  ut  avis.  et  teipsum  iudieas  in  eo,  quod  nie  iudicas, 
ulcisceris.  Sic  hie  textus  ge^et  auff  bie  lieb  uub  patientiam  etiam  erga 
iuiniico.s.  Si  isti  uou  damnandi ,  multo  miuu.s  tratres.  item  iuditium  est,  15 
tueuu  einer  ben  anbevn  äur  g^eifdjbanö  ijatod.  De  hoc  proprie  hie  non 
aiiiiui).  IS,  i:>  contiouatiir.  Sed  alibi  de  hoc  vitio.  lucrepa  eum  iuter  te:  ©tc^e  ab  vel 
incurras  in  iram  Dei.  Sed  hie  de  iuditio  contra  iniraicos.  Alioqui  coecu.s 
üiit.  f.,  3'.>.  41  coecmn  diicit.     Item  festucain.     2)q  ge'^et§   fd)iev  auff  fratrem.     Sed  adver- 

s|ariorum  expectemus  conversionem.  ut  multi  ad  nos  veuerunt  etiam  integrac   m 
civitates.     <Bo  iä)  fiuc^e  Turcae  et  Iud[aeis,  quid  facio?  ipse  coecus  et  ego. 
Xou  est  via,   quam    ei    monstrem,   ut   resipiscat    3C.      Imo   t'estucam   in    ciu.s 
oculo  i.  e.  tt)ue  gvoffer  funbe,  quod  rid^te,  qui  scio  Dei  iuditium  esse,  quod 
ipse  ignorat.     Et  scio  Deum  dixisse:    Este  miserieors,    ne  iudices.     Sic  iibi 
T)aticn  festucani,  ego  trabem  et  tio  lO  mal  deterior  ipso,  ©eien  Bofc,  fo  faft  -'s 
fic  lounen.    Vos  ecoutra  mancte  in  doctrina  hac,  ut  sitis  misericordes.    SUa§ 
!■  5-'fii'2.  i'.'tt.  f(i;abet§,  dicit  Pet[rus,  qui  fertis  pcrsequutionem?    3Ba»  gelninnet  bei"  Slcuffel, 
!Öa))ft,   ([uando   mc   persequitur,   nisi   quod    {jcü  fieiffer   et   iuditium    fd^erffcx 
niad)t^     Milii  manet  reguum  coelorum  et  deiudc    conservat    nos  a  potestate 
adversajriorum.     Princejis  Georg|ius,  Inceudiarii  5!JJeinlj,  §ein^.     Ipsi  contra  au 
sedent  in  inferis  et  Bornen.     Ideo  nolo  optare  ein  tag  in  ber  f)eEcn,  sed  ein 
ftauppe   jur   Beffcrung  K.     Nos   debemus    habere   lucem    et  ostendere  veram 
viani,  ut   adiiorter   desistere  a  malo  et  convertatur.     Si  contra  me  viudico, 
suni  coecus. 


e  .  .  .  .]  gejd):  10!  11  über  t>allüniu  his  niiilediclioiiilms  steht  l'ruuerb  2t)  Jüic  bct  »OBcl 

bal^ill  fctct  uub  ciu  Sd)Umtt)C  ftcugct  SUjo  ciu  uuucvbicnct  fluc^  sp  13  über  inaledictio  steht 

trifft  uic^t  s/i         1')  luilitiiiiii  /•         lallli  Cuecuiii  coeeus  ducit  r         32  Nus]  Noii 


■Jlt.  26  [ß.  3uli].  503 


2(i.  6.  3uri  1644. 

^rcbigt  am  4.  Souutng  unrf)  Triuitnti'^,  jtnrfimittng?. 

R]  A  praudio.     Rom.  8.  sium  s, isff. 

Haoc  et  ]irioni  vorba  videiitur  ox  (i]niIento  Spiritu  per  Pauliiin  cl  laeto 
forde,  er  l)crflifft  ()ic  be§  Ullöhlrfy  itnb  I)CV|lcib§,  (juod  palimur  a  Satana, 
1111111(1(1  et  canie  propria,  (]iiia  saiicta  Ecclesia  est  coetus  miseriümis,  bcv  \Vo\ 

5  fli'^ilagt  luivb  a  iimndo,  Diab|olo.  1)ngegcn  fcvet  er  eroiiS  ot  proponh  nobis 
uloriam,  (juae  se(|uitiii'  lianc  pressurani,  iiiib  maäjt  ein  cBcnteliniicr)  pcrfoii  ex 
Greatur,  quasi  esset  homo,  qui  posset  loqui,  intelligere,  itnb  fteHt  fid)  iit 
lioino  tota  creatura.  Ipsa,  inqnit,  expoctat,  servit,  engftet,  fel)nct  fid),  et  bis 
iititur  verbis,  quae  dicuntur  de  imiHei-ib[iis,  qiiae  in  partu  sunt.     S)n§  lüort 

Kl  'ciififten'  i[t,  bQ§  man  öon  ben  loeibevii  fagt,  Joenn  fie  gern  ber  friic^t  Io§  luereii 
nnb  gern  ein  frolic^en  anblirf  fcl^cu.  Nos  dicimus  'bo§  \vci)i\  Sie  indicai 
lotam  creatnram  muliercm,  i]tiae  ligt  in  ftnb§U)e^e,  bie  ber  not  gern  loö  tucre 
nnb  engftet  ftc^.  2)a§  finb  mirae  voces  sie  induere  personam  Creatnrae, 
(jiiasi  sentiret,  gemeret,   mad)t  ein  ^olä)  6ilb  brau§,   bie  fo  feer  )iicl)!(ngt  nt 

,5  nos  fideles,  ([ui  speramus  in  Doniinnrn.    Noii  es  soliis,  ([ui  seutis  jol(^  jantcr 
nnb  f)er|leib.    Tota  creatura  Ijnt  ein  Verlangen  barnac^  aeque  al§  bn.     Non 
liossum   expendere   iino   sermoue.     '^l^  {)Qlt§   bafur',   et  certo  verum,   '(luodsiüm. s,  is 
])assio  buius  temporis  ift  ni($t  U'crb'  K.     Sieber,  fc^redet  eud^  nid)t  ^ntob 

S)  Ro:  8.  de  Consolatione    in  af'flictionib[us.  sium.B.isft, 

2u  S)iefe  unnb  Oorge^enbe  Inort  gef)en  an§  rcicfiem  geift  nnb  ganl^  frolid;, 

f)nt)en  a6er  Horfjin  öiel  gnng  gc).n-cbiget  Hon  bem  l)er|Ietb,  3)0-5  h)ir  I)ic  Ijalu-n, 
niufecn  Hont  Seuffet,  toelt,  fteifd)  geplagt  lücrben,  S?enn  bie  [)[eiltge  Gtiriftlidje 
firdje  ift  ein  armeä  Ijenfflin,  S)a§  tool  gcplaget  Irirb  oom  Senffet  unnb  tnelt, 
'Ma  bargegen  feret  5J.kuIn§  and)  ()erauv  nnb  rebt    öon    groffcm    troft    nnb 

«  Ijerrligteit,  marfjt  and}  eine  jell^anie  pcrfon,  ftclt  fid),  toie  fic^  ein  l^ienfd)  ftclt, 
prosopopoeia,  fprii^t:  fie  f)arrct,  fenct  fid)  jc.  braucht  ber  toort,  bie  bie  lDel)bcr 
ijrandjen  in  linbS  notcn.  2;enn  ba§  engften  ift,  bo§  man  Don  lnel)bern  fagt, 
toenn  fie  ber  frnc^t  gern  Io§  loerben,  TiaS  luetjc,  itield)e§  bc§  finbcS  tjalBen 
lompt,  mac^t  bie  ganje  Kreatur  gleid)  ein  lueljbä  perfon,  bie  gern  ber  not  lo§ 

30  unb  be§  !inbe§  genefen  Inere,  2)a§  finb  \a  abentenrlid)e  reb,  Sie  Kreatur  fo 
,inr  perfon  ,5nmad)en,  ba«  fie  !an  fic^  fencn,  utad)t  ein  fold)  bitbc,  baö  ja  fo 
fecr  \vä)i  flogt  unb  fdjrciet,  al§  luir  Kljriften.     ÖkbencE  nit,  bog  bn  c§  oEein 
fcieft,  ber  bo  fc^reiet,  fonbcrn  bie  ganljc  Krcotnr  lüolt  and)  gern  lo§  fein  ('3ä)9i»m.s,i» 
i)alt§  bflfur'),   oft  9C)ui§  and)  loar,  bo«  bis  leiben  iun  bem  leben  ift  freilid) 

:»  nic^t  loerbt  ber  f)errligteit,  ßieber,  fd)reit  niid)  nid)t  ^u  tobe,  trendt  tnid)  nid)t 
]ü  fcre,  baB  i^r  getobt,  geplagt  Inerbct,  ^'ijx  finb  öiel  mcr,  bie  ei  auä)  Per= 


504  *4^rcbiiitcit  ici  Safjtc?  1541. 

Klltitb  flCUcfet  Clld)  Itidjt  ,511  fcci,  (|ii;\iulo  crtvcncEt,  crfcufft  et  iiinledicimiiii,  iit 
fit.  Multi,  c|iii  fi(fj  Cllßftcu  JC.  seqiietur  gloria,  d[icetis  iu  illo  die:  ßl)  (iiiain 
leviii  pa.s.si,  (jiiain  stulti,  (jaüd  sie  questi  übn  iailier,  elcnb  in  liac  vit:i  et 
11011  c()g[itabaiiius  gloriam,  ([uae  loiigiss[inie  snperat  omnos  passiones.  Ideo 
deb[emus  esse  patientes  et  getroft  in  omiiil)[iis  aiiflictionib[us,  quas  infeit  .■> 
imindns.  @§  ift  gering  t^un  ;c.  Sic  consolatur  not<  .  .  .  post  feit  Balb  aiiff 
bic  (Srcatur,  t^ut  ein  groffen  fprung  ex  nobis  in  creaturam ,  nou  didieit 
Rlictoricaiu.  Ibi  dat  creat[iirae  ein  ^ucn  unb  fe'^nlid)  unb  enbUd^  1)011611 
i.  e.  ita  exp[ectat,  nt  singulis  li()[i-is  li[beiiter  videret,  ut  tili!  Dei  liberarentiir. 
Gvcatur,  @on,  9J^onb,  terra  k.  ea  videt  filio.s  Dei  et  audit  eos  baptisari,  to 
vidct  cos  discere  Dei  doctriuani  et  esse  filios  Dei  iu  Spiritii  s[aucto  et  fide 
per  Euang[clium,  gnob,  baii[tisnium.  Imo  videt  ista  omiiia,  qiiod  Dens  int 
5cuget  finber  iu  iene§  leBen.  Sed  Iib[enter  vellet  eos  videre  etiam  revelatos. 
iSofi. ;%aSiimus  Dei  filii,  inqiiit  Tohan[nes,  quauquam  j)er  fidem  est  Dei  filiiis  haere.s 

Dei  et  coliaeres  Cliristi,  sie  baptisatiis  puer.  So! ,  aer  videut,  tappet»  Ullb  is 
fulet'5.  Et  ego  video,  quod  sepiliris  et  a  venuib|ii.s,  item  qiiod  pestis,  ignis 
nie  tollit,  aqua  snbiiiergit.  2)er  gefiet  fonft,  bci"  fo  unter.  Sed  (jiiod  liie  sit 
gloria  filioruiii  Dei,  non  video.  Audio  aurib[ns  legi  et  doceri,  sed  noii 
tücrb  getoar.  ßreatur  videt  etiam,  .«od  ijerbetft  unb  bcrtjuEet  in  fide.  Sic 
ego  ex  potestate  Diab|oli,  mortis,  jieccati  gern  erau§.    Niillus  homo  lib[entei*  w 


Ö  .  .  .]  ein  Wort  nachgemalt,  imlesbar 

f^lbrcuft,  brumt  murren,  audf)  nngebuttig  bruBcr  iein,  Xa  tucrbcu  luir  an  jfKuem 
tage  fageu:  @l)  )nie  ift  unfcr  leiben  fo  gering  getoefcu,  tuie  narren  fiub  Uiir 
gelüefen,  bie  inir  nit  liebadfit  Ijoben  bie  Ijerrligfeit,  bie  un§  Bereit  ift,  3ia,  lieBcr 
gefeit,  T!a§  ift  ein  gering,  fanr  efecn,  e§  folget  eine  grofSc  l)crrlig!cit  Ijernad), 
Darnad)  feilet  ^pauluä  fing»  üon  un§  auff  bie  (Kreatur,  3)au  entlici^e  l)arrcn,  n 
gitit  ber  ßrcatur  ein  l)arren  unb  fenlic^,  engftlid)  Ijarreu,  unb  darret,  fagt  er, 
T-aS  fic  alle  ftunb  gern  luolt  iel)en,  hal  bie  tinber  gotte§  mochten  offenbart 
luerben,  Son  unb  Wonb  fil)ct  bie  finber  gotteS,  fjort  tüol  baoon  rebcn,  Ijort, 
baä  mau§  Seuffct,  leret,  prebigt,  unb  finb  ünber  gotte?  burtf)  ben  l)|  eiligen 
geift  im  tnort,  2)a§  fil)et  bie  (^"reatur,  filmet  aud),  baä  foldjeS  gefd^ic^t,  DaS  got  .m 
it)in  linbcr  iu  jt)euc§  Icteu  jenc^t,  aber  fic  Uiolt  aucf)  gern  fcl)en  offenbart, 
i.:äoi).;i.2mir  ftnb  Inol  liuber  gottes  buril)?  Inort,  loie  3oanue§  fagt.  i^ä)  ^mt  e§  unb 
gleub  e§  aud§,  aü.t  ßreatur  t)oreu§,  ^d)  fe^e  e§  afiet  nit,  tappe  unb  fule  e§ 
nit,  S)a§  fel)e  ^cf)  tool,  bn§  mou  nnS  ,:iuf({)arret,  tourm  freien,  fel]e,  ba§  miJ) 
bie  *4^eftilenlj  eriourget,  Inie  bcuu  ber  tobt  inaud;erlcl)  lueife  tjat,  3l6er  W'j  « 
man  ha  eine  Ijerrliglcit  t)ot,  \>ül  fet)c  "^S)  nid^t,  S)a§  ^oi'e  3<^  ^fol,  ba§  fo 
fei),  aBer  3<i)  fel)e  C'3  "tti)t,  3)ie  Csrcatur  fif)et'3  oud)  nic^t,  c§  gefdjid^t  aße^ 
uod)  lierbedt  uuub  t)crt)uEet  im  glauben,  Tic  uatur  aber  )Dolt  gern  lebig  fein, 
(Sin  gottlofer  ftirbt  uit  gern,  njolt  mä)  gern  from,  o!^ne  funbe  fein,  ein  ünb 


'■Rx.  26  [6.  3uHl.  505 

R)  iiKiritm'.  Ideo  (]iiisijiie  oligerct  ftcl)  ^etn  quam  in  pcccatis,  ui.si  sit  Diab|()lus, 
iit  viverct  sine  pcstc,  morbis.  Hoc  idem  dicit  Cipatni;i.  8(t\,  I^una,  Stdlao 
tüültcil  ßeilt,  Terra,  Arbores  tüolten  gei'll  optinios  frurtu.«,  iit  libercntur  filii 
Dci.    Sic  scribit  de  ea,  quod  ftcf)  cngftet,  partnrit,  ligt  tu  ßtnb§n6tm,  in  bcv 

5  ctbeit,  ha§  fie  inolt  gern  gefieren.  Ego  hoc  nou  video  in  Sole,  (piod  Sol, 
terra,  eocluin  itt  eiigftetl  Ullb  iDcfje  fei).  Sic  nee  arbori,  aqnae  fcl)e  Ott,  <piod 
foUicr  itnb  rot  fc'^e,  nisi  tempore  tempestatis.  Nee  mir  [{"^et  tttang  an,  bn§ 
id)  itt  Cltgften  lig  et  Hb]  enter  trete  lebig  be§  tob'3,  nt  ex  mortalitate  lihcri,  nt 
beä  ienterlidjcit  fterbettS,  BegiaBetta  iiic^t  Oeburfft. 

III  '^^uff  bie  offett6[Qntttg.'    Quare  hoc  facit?    Efiam  propter  seipsam,>«öiii.s,  n 

quia  seit,  inquit,  quod  non  potest  venire  ad  gloriam,  bornntf)  fte  ftd)  feljttct, 
el)C  )et)  betl,  quod  revel[antur  filii  Dei.  Ubi  hoc?  seit  se  mutandam.  Sicut 
nos  mutabimur  in  aliam  vitam,  ubi  nulla  mors,  pestis,  morbus,  fames,  sitis, 
nee  viilt  unglutf.    Sic  ipsa  seit:  fo  lang  baB  nt($t  gefc^id^t,  non  potest  fieri 

IS  libcra.  Ideo  semper  expect;it:  Sßetttt  bentt?  tnetttt  beittl  luilS  iDevbeit,  ba§  id) 
modjt  iit  ein  fd)onei'  bienft  fomeu?  et  sinis  me  in  graJueit  rod  biencn  pessimis 
hominib[us.  Oportet  filii  Dei  ntuffen  311001;  ex  terra,  ipii  redacti  in  pulverem, 
nnb  muffen  Irerben  alfo,  ut  !ein  frnntfeit,  ()ungev,  burft,  fron^ofen  jc.  et 
claiiores   Sole,     (^uamdiu    hoc    nobis    non   contingit,    tamdiu    non    veuit   ad 

2u  gloriam,  naä)  tt)elc§et  ftc§  cngftet,    feuffjet.     Quid  ergo  deest  istis  creat|uris, 

s|  gotteS,  S)a§  er  tocr  otjn  fterfcen,  peftileu^,  3rf)  ttiolt  auc^  gern,  bie  ßtentnr, 
fagt  fie,  tüolt»  auc^  gern  t{)un,  fo  mau  gern  luolt  l)crrlic^er  f(^cinen,  luolt 
gern  bie  ftnber  gotte»  feT)en,  fo  rtufte  fie,  ba?^  fte  frei)  Inere  bou  ber  el)teltett, 
Sie  Ircatur  ligt  in  !inb§n6ten,  in  ttjetjetagen,  luolt  gern  f)eraus,  i;Ad)  al§  ein 

:5  TOcufd)  mit  fu'^e  angen  fef)c  meine  ntt,  baS  fid)  bie  fotine  engftc,  fcl)e  be:t 
apfelBaum  ntt  an,  ba§  er  faur  filmet,  ^a  man  ftl)et§  bem  Weufi^en  and)  itid)t 
an,  ®a§  er  gern  Irolt  iilicr{)a'6en  fein  ber  fterbligfeit,  beJ  begrabenS  uit  mcr 
fet)cn,  S)a§  Inolt  bie  Kreatur  aud)  gern  unb  Ijarret  engftli($,  liuiriiutb  ober 
l)offct  fie  fo  ?  nic^t  utnb  i^r  felber,  ®te  tiernufft,   bie  Kreatur  lucis,  fie  tan 

311  itit  !omeu  jur  l)errltg!eit ,  barnad^  fte  fic^  fenct,  bis  baS  bie  liuber  gotte? 
offenbar  luerbeu,  alö  bann  tt)et§  fie,  ba§  mit  tf)r  and)  lucrbe  gcenbert  locrbeu, 
5llfo  h)et§  fte  nu  fo  laug,  ha%  auffen  blel)bt,  !an  fte  nit  lo§  luerbcn.  S)rnmb 
()at  fie  nid)t§  mcr  ]utt)uu  benu  ju  Uuirtteu,  ^(c^  luie  lang  luiltu  miif)  laf5eu 
bicneu  inn  eim  fotc^en  fad,  al»  id)  fouue  bieneii  mn»'^    Xenu  fie  tan   uid)t 

:i.s  anberS  loerben,  Sie  ünber  gottc§  fein  bentt  ()erauu  nnb  muffen  luerbcn  alfo 
gcfd)affen,  Xa»  fie  !etn  fraufljeit,  ()unger,  burft  mcr  babeu,  bctler  tuorbeu 
benu  bie  liebe  fonne,  fo  lang  im  fold)§  beii  tiuberii  gotteS  ind)t  gefd)id)t,  faiiö  t()r 
and)  nit  luiberfaren,  Ina»  feiet  aber  ber  foiinen,  ben  tl)ireu,  ber  Kreatnrn, 
ha§  fo  jemmerlic^  mit  un»  ftd|  fernen  nnb  ligen  in  ber  fralveu  liic()e?    S)a§ 


37  nt^t  fehlt 


506  ^rcbinteii  bc§  ^aijxcl-  1544. 

K]I)a§  fic  ^iä)  fü  icincrlicf)  mit  un§  fc'^iien  uiib  ligen  in  bev  ^i-Qh";"  toc'^c? 

!Rbm.  8, 20 1")ic:iin :  'F,st  siihiccta  vanitati'.  XaS  ift:  tv  hillicfcit,  bic  fic  l)at,  ir  lliavtcv, 
plofi,  tob  iiiib  iini\liit!,  rjerttlcib.  511)  fic  untcvluoi-ffcii  in  einen  jcfjlDeven  lüeuft, 
nnniitilid),  üeii]eblicf).  S)a§  t()ut  h  Hicl)e,  ift  ir  fo  falocv  al§  im§  pcstis, 
fvanljofen  unb  aüe  francfeit.  'Non  voieus':  pro  sna  persona  ift  imUnllig  baju,  » 
iit  iiobis  non  hene,  iniando  impii  pap[istae,  Tur[cae  un§  plagen,  noii  eleginuis 
ista  mala,  ut  jiremant  nos.  Nemo  dicit:  fom  ^er,  iomct,  Qimut,  lebiger 
bentcl,  T)nnger,  burft.  Sed  qtiando  Dens  fo  fd)t(ft,  ba§  jjfstis,  mors  fol  nns 
plagen,  didmus:  In  nomine  Domiui,  tueil  bu  e§,  lieber  ®ot,  föilt  I^abcn.  ^ä) 
nnteriücrffc  unb  gebe  niid^  in  istam  servitntem.  Sic  Creatura  facit:  uon  in 
lil)|enter  servit  vanitati  et  snbiecla  est,  tneug  giiltc  tt)unbfd;cn,  uon  videres 
üiel  ©amen,  @ra§,  milc^,  @l)er,  rteitt.  Sed  quia  Dens  dicit:  Sol,  Terra, 
Coelnm,   servi  propter  me,   qnia  ego   sum   raiseiicors   pater,   ut  hod|iernum 

Sur  6, 36Enang[elium:   qui   etiam   benefacio  impiis,   qui  me  leftern,  fd^euben  et  fiiinm 

crncifignnt,  biasphcLmant  et  illnserunt,  His  biete  id)  insiiper  au  re|missionem  i'' 
p[eccatonim,  do  Solem,  Lunam,  gelb,  gut,  leib,  leben.  Ideo  dicit  ad  Crca- 
t|iiram:  servi  et  tu  in  patientia  ben  öerjiüeiffclteu  boSloii^teru,  beut  %üxä, 
95npft,  5Heuber,  «[ui  non  ])osset  ju  irer  funbc  lotnen,  luo  bie  Son  md)t  fd)icne. 
Souft  UUlftcu  fie  e§  lool  laffen,  qnia  terra  iiiliil  prodiiccret.  Sed  dat  i)Inviani, 
Solem  bonis,  malis.  S)a§  ift  fein  grunblofe  barmf)er|igfcit  ®otte§,  et  post  ^w 
etiam   creatura.     Sed  feilet  eudi   gleidjU'ol   für,   qui  impü.     Paul|us  dicit  'in 

IJI.  102, a?  spe',  et   ps[almus  indicabit.     6§  lt)irb  ui(^t  einig  fo  bleiben,  sed  ad  tempus, 

Sliftä:  2)ie  (5^reatur  ift  Unber  ibren  luillen  unterlnorffcn  bcr  eittelleit,  ba§  ift  i[)re 
franrfbeit,  marter,  plag  unb  tobt,  baä  fie  gar  unterloorffen  ift  in  eim  fd)lucrcu, 
uunu|eu,  liergcblidjen  bienft  bcr  cittclfeit,   Xa-?  fic  fo  unnuljtid]  biencn  fol,  " 
ha^  ift  t()r  fd;h)er,  fie  t^ut§  uit  gern,  für  i^r  per^u  ift  fie  untniltig,  gleich 
toic  e§  uufcr  ioiH  nud)  nit^t  bis,  ba§  ber  2euffel,  Surd  fo  martern  fol,  bac- 
tuira  Bcgeren  foltcn:  lom  t)er,  bunger,  burft,  armut,  eleub,  Surd,  3tber  lt)cu§ 
tompt,  Sa§  gott  fagt:  Surd,  armut  fol  bid^  plagen  3C.    ^m  uameu  gott§ 
fngcu  mir:  ^ä)  beger  el  tnol  uit,  ober  >üit§  gott  l)abcn,  fo  gcb  id)  mid)  gcbor=  so 
fanilid)  gott  ju  bienft,  3n  ^n§  ift  nit  bcr  toill  öou  uatur  eingcpflaujct.    '^Ufo 
tt)ut§  bic  uatur  auc^  uit  gern,  bo§  fie  ber  eitteKeit  bieueu  fol,  2)u  unirbcft 
nit  Oicl  famcn,  gra§,  lüer,  Incin  fe^en,  9ltier  un  c§  gotts  tmll  ift,  gebe  l)iu, 
foun,  moub,  biene,  Icud^tc,  ^t^  i'Jil'-'  i]tt^'^(n,  od)  bin  fo  barm'^er^ig,  ba-ä  ^d) 
and)  tan  raten  unnb  f)elffeu  beu  gotttofeu  bnbcu,  bic  uod)  lefteru,  fd^enbeu,  xi 
bie  mir  mein  ©ou  gelreu^iget  ^abeu,  uod)  bin  3d)  fo  barmt)er|ig,  £a§  Jid) 
if)u  anbiete    ücrgcbuug   ber  ©unbcu,   Xicuc  bod)  beu  bofeu  leutcu,   aud)  ben 
morberu,  Surdeu,  SSapft,  ben  fi$cutli(^ftcn  bubcu,  bie  ju  ibrer  funbc  nidit 
louteu  fomen,  Jno  if)neu  bie  ©ouue  uic^t  fdjienc.    SÜo  ba§  ©rtreic^  uic^t  »oeiu, 
Brot  gcb,  tonrbeu  c§  bic  bofeu  tuol  lof^cu,  5(bcr  gott  ift  barmbcr3ig,  Icft  feine  w 
Souuc  über  frouien  unb  bofeu  auffge^en,  alfo  t[)ut5  bie  ßreatur  aud;,  aber 


9h.  -26  [6.  3uli|.  507 

R]  ut  bi(^  6c!ereft  Ullb  Bcfferft.  Si  nun,  et  te  deprcheuderit  diuis  inditii  et  irae. 
niliil  invabit,  post  cTiK'ifix[u.s  Christus  dedit  Iud|aeis  40  aunos,  c§  folt  in 
öcrgcbcii  fein,  quod  occideruut  filium,  proplietas,  luodo  ut  couvertcreiilur. 
Hoc  treib  40  [ax  et  fecit  tot  signa  per  Apostolos.     Ubi  nolebaut  recipere 

5  tenipus  gratiae,  peractis  40  atinis  veniebant  Roniani,  fdjllig  mc'^r  bcnn  110000, 
öcrtrnnten  3^1'Uf|ciletn,  Teiuplum  et  regnum.  Nolebant  giatiani:  seniiebant 
Irani.  Non  sie  est  misericors  Deus,  bnä  bu  folt  ve(f)t  "^ofien  in  nialitia  ut 
papa,  Turca.  Sic  facit  Creatura:  est  patiens,  servit  S)ie6cu,  niorbevn,  papae, 
58oftt)|id^tetn,  qui  persequuntur  Euang|olium  unb  legen  alle  plag  an,  trinken 

10  ben  Beftcn  toein,  ha§  Beftc  tanb  inne,  Italiam  jc.  3tem  Äorn  vcidjlid;,  m 
nesciant,  oh  auff  bent  IjeuBt  gefjen  prae  veirf)tt)nm.  Ipsi  putant:  6on  lacf;c 
bajn,  etiam  lüetn,  onmes  bestiae,  untfi  beiner  fi^oner  f)ar  linÖcn  linivben  fic 
e»  lüol  laffen.  Scd  propter  cum,  qui  subiecit  'in  spo'.  Ided  U)irb§  ein  mal 
bvcd^cn.    Et  Domiuus  lefft  gefcf)ef)en,  haS  fii^  bte  ßreatur  lefft  tnertfen,  «piod 

!•>  ungern  biene,  nt  quando  Albis  exundat  unb  erfeufft  omnia.  Item  quando 
nube.s  unb  t{)un  regen  in  raedio  luessis,  ubi  Sol  ant  niciften  jd;einen,  «piia 
ntu§  fid^  loffen  mcrtfen,  ba»  fie  bir  bienet,  öerbienet,  ut  admonearis  ad  poeni- 
tentiani  unb  front  tocrbeft.  Item  quandd  fc^legt  fd^Ioffer,  f)agel,  Cogita:  toto 
anno  servivit  mihi  Creatura.    lani  osteiidit,  quod  iuvita  facit.    Si  Deus  pcr- 

■M  mitteret,  quotidie  lüurbe  fie  regenen,  fd^Ioffen  3C.  quia  servit  iuvita.  Quod  uon 
facit,   est,    quod    subiecta  'in  spe'.     Sic  quod  quandoque  morinntur  vaccae, 

.S|  fil)c,  gleirf)lnoI  brauff,  tä  ift  if)nen  geit  geftinipt,  3)u  morber,  ber  bu  Kljriften 
lefterft,  gcbeuÄ  ntd^t,  ba§  fo  fol  etoig  mit  bir  bcftel^cn,  e»  gefc^ici^t  eine  3eit= 
lang,  auff  ha^  hu  bxä)  Befereft,  Inirbt  h\ä)  ergreiffen  bie  ftnnb  bc-3  gcridjtS,  fo 

n  loirb  bic^s  barnad^  nid)t  Tjelffen.  5tIfo  lie'5  gott  ben  .ju^e"  prebigen  4n  ,:,uu-, 
e§  folt  fie  i^re  lefterung  nit  fc^aben,  too  fie  fid^  kferten,  ?l6er  ba  fie  nit 
tüoltcn  ber  jeit  ber  gnaben,  bie  iljnen  fo  reidjlid^  gab  an§  groffer  BarnificrjigWi, 
Da  tamen  bie  3tomer,  fi^tugen  mer  beun  lOOOOo,  öerBrantten  ftab  unb 
Scmpet,  fo  finb  fie  aud^  noc^  in  ungnaben,  toet)l  fie  nit  Inolteu,    fo  folö  nn 

■■»>  nit  ge{)en,  ha^  e§  if)nen  inn  iljrcr  boffjcit  fol  I)inaus  gel)en,  ?nfo  ift  bie  natnr 
iljt  gebultig,  bienet  ffiapft,  5üifii;off,  bn&en,  Ijaten  ba§  6cfte  lanb,  Italiam, 
JReinftrom,  )oir  freffen  t)ie  ftcin,  fie  '^a'Den  laub  ttieinS  unub  !orn§  öol,  ulicr^ 
fcCjutt  mit  gntern,  aber  fie  meinen,  bie  erbe  lat^e  barju,  loeinbcrgc  fpringcn 
unb  tanjen  bajn,   aber  braun   fie  lad^t  gar  ntc^t§,    Tieuet  bod)  in   gebult, 

s.'i  Sarumb  bau  fie  loei«,  ha§  uodj  ein  mal  brechen  lüirb,  2)rumb  left  gott  bie 
ßreatur  fid)  merrten  laffen,  ba§  fie  c§  ungern  t^ut,  So  fompt  ein  mal  bie 
(Slb,  lenfft  inn  bie  5(lu  unb  ertrenrft  auff  ein  mal  bie  gerften,  "item  bie 
loolden  tf)un  ein  regen  mljtten  in  ber  crntte,  ba  bu  lüolteft  ba3  getreibe  truden 
fein,  Senn  fie  left  fid^  merdEen  bie  notur,  ba§  fie  e§  ungern  t^ut.    Söenn  bu 

w  e§  nu  fit)eft,  fo  gcbenrf,  ba§  fie  e§  beioeifen  U)il,  baS  fie  e§  ungern  tl)u,  unub 
tvtm  gott  lüolt  ^ulaffen,  luoU  fie  es  afle  tag  ta§en  fdjloffen,  regnen  Jt.   ^llfo 


508  ^Ptcbigteii  bc?  3al)ic5  1544. 

R]e(|ui,  est  siguificatio,  (]iiod  libeuler  (ilii  servit.  Sic  a(|ua  jofit  birS,  iit  iiitpl- 
ligas  ic  iiiovbcv,  (5f)clivccf)er ,  uiigcTjmiam,  miitluitlig.  I<leo  admoiic"  ic,  baf- 
bit  lüol  lueib  tücu'ft,  hciuik'  ut  te  blilj  uiib  boimcr  neioii  eUen,  fdjloifeii,  iit 
nniiiia  tob  fd^lugctl,  (luia  non  vis  Deo  servire,  uon  Dei  filius  esse,  rdco 
mii>3  (Jreatur  onjelgeti,  Jnie  gern  fie  biv  biene.  Tu  facis,  quod  eins  servitutcm  s 
seit  vaiiital[ein.  Non  creatiis  Sol,  ut  luce  sua  adulterium  eonimittas,  occidas, 
sed  ut  utaiis  splendore,  quaeras  victum  Deo  ad  gloriam  ut  tilius  Dei,  (|ni 
dedit  tain  elarani  lucem  iu  hac  vita.  Deiude  Lunam,  ut  possis  dorniire,  bic 
f>)cife  ticvbnucu.  Sed  (juid  facis  tu,  quod  Sol  lucet,  bie  6rbe  nernctnvct  iiiib 
fn'idjte  iciff  madjet,  et  tu  utaris  eius  Servitute,  ba»  (Sot  gcid)enbct  tücrbc  et  lo 
ln>|mines  geplagt,  mad)ft  alfo  Iren  S)ienft  3U)($anben,  quia  eius  scrvitus  ordi- 
nata  ad  Dei  gloriam  et  tuam  saluteiu  et  corporis  uecessitatem.  Tu  contra 
aljuteris  ad  ignoniiniam  Dei.  Sol  cousol[atione  plenis[sinuis,  quod  nobis  ita 
lucet  et  quod  nobiscura  gemit  ut  nudier,  et  nos  cum  ca  clamannis  et  ipsa 
uc>l)i.'<eum:  3Benn  bcnu  lt)il§  ein  enbc  f)a6en  ba-3  tnitbe,  luufte  Uu-fcn?  SÖeil  is 
bnö  nicfjt  ge|c^id}t  apud  impios,  mnffcn  imr  ein  tioft  ncmen,  (luaudo  bli^t, 
bonnert,  non  meinet  nos  Creatura,  sed  eos,  quib[us  invita  scrvit,  et  nos  muffen 
rriöm. s.vubcn  fdjnbcn  mit  trogen.  '6itel!cit.'  Sol  non  peceat.  Nee  nos  filii  Dei, 
setl  desistimus,  sed  sorvitus  nostra  et  Solis  non  habet  euni  finem,  ([ueiii 
dcbet,    ut   fol  ©ot   bamit   gebicnet  hjerbc,   -sed  econtra,   quia  muudus  pleuus   au 


'.)  »erbauen]  Berbammen 

S)baö  !ul^e  fterfien,  Ser  gaul  bid^  ftur^t,  gebent!:  bie  9lntur  l^at  bir  lang  gnug 
gcbienct,  im  "Belücret  fie  c§,  ba§  fic  un§  nngern  bieucn,  peftilndj,  regen  nnb 
alle  Greatur  nuiffen  bir  fagen:  Tu  bift  ein  Inib,  morber,  etjebred^ev,  lullt  nit 
tr)nu,  XvaB  bu  folt,  SrumB  mus  ^vcl)  biä)  Uermonen,  toaB  bu  tnerb  iriereft, 
nemlicO,  ba§  plir,  bonner,  Greatur  bidj  inn  bie  (Srbcn  fc^luge,  bcnu  bu  luilt  2.-. 
nit  gotte?  finb  fein,  Trumb  mu§  Greatur  anzeigen,  Iriie  fie  ungern  bieuct, 
3)enn  bie  Sonne  ift  nit  barumfi  gcfc^affen,  ba§  bu  Bei)  i'^rem  frf)ein  loolft 
Ijnreu,  morbcn,  fielen  3C.  ©onbcrn  bu  folt  baBcl)  crbeiten,  gott  loticn,  ber 
bir  ein  folcfi  licd^t  anjunbet,  ba§  bu  barfici)  tonneft  crBeitcn,  geljen,  ftel)cn, 
fcl)en,  ©ic  fol  bir  nu  mit  i^rem  glaulj  biencn,  fruchte  reiffen,  uub  bn  luilt  su 
iljreij  bienftu  bal)in  gebraudjen,  ba§  gott  gefc^enbct  nnb  beu  leutcn  fd)aben 
flctlian  Jrerbe,  Tamit  madjftu  if)rcn  bicuft  3u  fdjaubeu.  3)enn  fie  ift  georbcuet 
ju  beincö  gotte»  lob  unb  beiuer  uoturfft  nnb  Inolfart,  fo  brandjft  bns  gott 
jn  fctjanb,  bir  unb  anbcrn  ,^n  fc^oben.  Un§  ift§  troftlid^,  baä  fie  nn§  bieneu 
fol,  item  fic^  mit  uu3  fcueu,  loeun  benn,  liekr  l)|err  gjott,  folS  benu  fd}ier  ss 
ein  enbe  l)abcn  anff  erben  mit  bem  liegen,  triegen,  Icftcrii,  trilö  nu  ber  gottloc- 
nit  anneljmen,   loiettjol  e§  i^m  f(^reflicf|  ift,   fo  mögen  h)ir§  annemen,  Senn 


■21  Ulatüt  über  {(Sreotut)        29130  NK.  r 


-Rr.  26  [6.  3uU].  .^09 

R]  perseq[uutione,  blaspliemia  verbi  Dei.     2)0   h)il"b  Sol,  aiires,  os  muhe.     Sic 

Lotli,  ©inbflut.   2.  pet:  2.    Sßarb  geplagt  lion  ben  tnuften,  Intlbcii  lekn,  non  •>.  ^;!eivi  2, 8 
lil)[enttT  vidit,  aiidivit,  tit§  ftintbüti  tarn,  ha  fdjluefiel  de  ooelo  et  in  moniento. 
Sic   nostra   et   creat|ura  suLiecta   vauitati    nun    unfcr    ^al6en,    sed    Deo    sie 

s  voleute,  qiii  3C.  Ideo  ut  ho[mines  ag[noscant  hanc  servitutem  et  inenarra- 
hiiia  henefitia.  Ubi  uon,  clatuat  über  bein  '^al§.  Est  subiecta,  sed  'in  spe". 
S)o  fil^e  hiä)  für.  Nos  speramus  cnm  ea  liberationem.  Impii  uon  lib[enter 
audiuut,  (]Uod  creat|ura  fol  frei)  Iterbeil.  Ipsa  libeiabitur  et  veniet  ad  libor- 
|tatem   filioruiu  i.  e.  veniet  ad  talem  servitutem,   ubi   impii   videbuut  Solem, 

10  Coelum  nee  uliam  Ci'eat|uram,  sed  tantum  eiulatiouoni  et  zeium  igiiis.  S)a  luirb 
btC^  neque  Sol  nequo  ulla  Creat[ura  onlilC^en,  sed  muft  jitteril,  beben  in  inleris, 
quia  toerfeumeft  ben  btenft  Creaturae,  quae  servit  ex  voluntate  Dei.  Alioqui 
meritns,  ut  omni  hora  .submersisset  te  aqua.  Oreatura,  quam  videnuis,  longe 
elarior  et  pulchrior  erit,   et  nos,   ut  C'iiristus  longe  quam  Sol.     Et  Esai|as: 

15   'erit  lux  I>unae  ut  SoF.     Sic  omnes  aliae  Creaturae,  Coelum,  Stellae,  @rQ§,  3ff-3ü,  36 
fruchte.     Et  nos  filii  Dei  etiam  secundum  corpus  erimus  sicut  Sol,  quaiido 
Angeli  apparent  in  Euangelio  ut  Sol,  ut  in  monte.    Sic  nostra  coqjora  luee- 
bunt  ut  Dominus  in  Thabor,   ubi  facies  ut  Sol  et  vestes  ut  nix.     Ibi  inilla 
tristitia,  mors,  sed  eitel  freub,  Ironne.    Ab  ista  Servitute  Creatura  libera  erit, 

20  non  serviet  Diab[olo  et  irapiis,  sed  Deo  et  sauetis  eins  et  Angelis,  quanquam 
non  iudigent  Sole,  habent  aliam  lucem,  Deum  patrem.  Nos  videbimus  istum 
Solem  nostris  oculis,  tantum  serviet  ben  freien,  l)errlic^en  ^li^inbern  ®otte§. 
Kcddidi:  'Dergenglic^e  tocjen',  et  isti,  quibLus  servit,  unb  hjerben  nicfjt  anbev§«ijm  s,3i 

S]  fie  meinet  un§  nit,  fonbern  bie  gottlofcn,  Sonne  fnnbiget  nit,  ober  ber  ormcn 

•j;.  (^reaturn  unb  unfer  bicnft  erlangt  biiv  enbe  nit,  bnrnmb  fie  gcfctjaffen,  Oiott 
luivt  nit,  fonbern  bem  Üeuffcl  baniit  gebienet,  toelt  ift  Hol  fnnb  unb  gottf= 
leftcrung,  Sarju  fol  bie  ©onne  fdjeinen,  mein  äugen,  oljren  foll  awä)  bnbcl) 
fein,  Sa  lucrbcn  fie  nnd)  mube,  \vk  Sotl)  mufte  fel)en,  biä  ftnnblin  fnm,  bi-? 
bn§  fcfjftiefel  regnet,  So  loolttcn  fie  eö  nnd;  l)aben,  Srumb  ift  bie  CÜTatur  nit 

3(.  mit  lüiHen  nnterlnorffen  bem  fdjenttidjcn,  ucrlornen  bienft,  t!^ut§  aber  barumb, 
S)a§  bie  frfjentlid^en  lent  foücn  crlenncn  unb  bu^c  tliun,  3)aiumb  bicnct  fie 
nodj,  aber  tnir  (U)rtften  lioffcn  mit  iljr,  fie  mit  uuS,  2lber  bie  gottlofeu  lioffen 
gar  nid^t,  ha§  bie  Greatur  fol  lebig  Uicrben,  5Iu  fagtg  ^paulus,  fie  fol  fomcn 
jur  t)errlic^en  freibeit  ber  fiuber  gotteS,  '^(n  if)enem  tng  fol  fie  nit  mer  fdjeineu, 

:ir,  Ja  luirb  bid)  fein  Kreatur  aulndjcn,  fonbern  tüirft  eloig  iun  ber  pcin  fein, 
Senn  bu  ()aft  Oernd)t  ben  bienft  ber  (ücntur,  bie  bir  gebienet  tribber  bein  l)er= 
bicnft.    ®ic  fonn,  bie  mir  ilit  fel)en,  Uiirb  gar  Hiel  fdjoner  lucrben,  Une  luir 
auäj  nit  rot;  unb  fdiloeren  ()nben.    Tic  Sonne  fol  uod)  7  fettig  fdjoner  ttierben,  vf.  30,  sc 
fagt  ttfaiaC'.    '•.'Ufo  mit  allen  anbcrn  (Kreaturen,  l)imel,  ftern,  griiv,  üenm,  luir 

JS  inufte]  niiiftu 


510  IJJrcbigten  beä  Sn^te?  1544. 

R]  gemacht  impii,  sed  in  inferLs.  Nos  antem,  iit  ipsa  Creatura  mutabitur,  sie 
uos.  ®§  ift  umb  un§  jutl^un,  bai  bie  Kreatur  fol  mit  un§  ^(^on.  ®e§ 
tvöftct  eitc^,  <ini  creditis  in  Christum.  Non  estis  soli,  i|ui  gemuiit.  Tota 
(  rcatiira  fielet  bei)  eud),  gcmit  contra  servitutem  Diab|oli  et  impionim,  ot 
vocat  servitutem  vilitatis.  Expectate,  spes  est  certa.  Jift  ein  fpacter  mit  •"' 
ber  ßreatur,  uon  solum  ipsa,  sed  et  uos,  (jui  halj|emus  nacfi  ber  üubfi^afft, 
habenius  eam,  sed  in  fide,  nondum  reveiata,  habLcmus  redemptioueiu  secuuduiu 
auimam,  quia  credimus  in  Christum,  secuudum  animam  salvati,  sed  ber 
nmbciifacE  ift  nod)  unrein,  fditrad^,  morti  subiecta,  ber  mn§  mit  un§  jur 
t)errli(feit  tomen,  uon  sohi  auima  ilkic  abibit  in  coelum,  sed  eti:nii  <-orpus,  lu 
sed  ut  Sol,  et  post  aeteruum  laudemus  Deum ,  fo  lang  ha§  nic()t  gcjdjid[)t, 
habLenius  primitias.  S)a§  erfte  teil  vel  p\anh  Oom  @ei[t,  uon  jeljenb  i.  o.  fol 
natf)  fomen,  ba§  Inir  spiritum  iioltomtid)  ^aben,  non  angefangen,  ubi  miUuni 
uiahuii,  tiistitia.  S)er  crft  ftein  ifl  gelegt,  sed  nondum  K.  Sic  foücn  nnfcr 
l)crl;  ricfjten  in  aliam  vitam,  leiben,  Ina»  nn§  loiberferet,  ut  ("ieat[ur:i  inopter  is 
Deum.  Adest  spes,  quam  lial)|cmus  cum  creat[ura,  ut  liberetur  a  Servitute 
et  uos  tion  unferä  ^!cibs  jamer,  ben  loir  nod)  an  unä  t)a6en. 

Slfinbcr  gotteS  and)  fdjoner  benn  bie  ©onnc.    SBcnn  bie  ßngel  erfd)einen,  finb 
"fie  Ijclter  benn  bie  füune,  5Ufo  5Jtofe,  .s^clia«  and),  5llfo  »oirb  unfer  leib  lendjtcn 
toic  bc§  t)errn  lei)b  auffm  berge  Sf)abor,  Sa  luirb  leine  ©unbe  fein,  fonbevn  vw 
cittel  frenb  unb  lob,  3llfo  luirb  bie  (ireatnv   beni  Scnffel  mit  nid)t  bienen, 
fonbevn  gott,  @ngel  nnb  fromcn,  äßir  loerben  mit  ben   äugen,   otjven  fel)en, 
t)oren,  fonue  nnb  (?vcatur,  ©ngcl  bebnrffcnS  nit.    Con-uptio,  'ein  öergenglid) 
mefenn',  ©o   l)aben  toiri?  tooEcn  beutfd^cn,  Se»  foüen  fic^  nu  bie  ('»"(jriften 
tröftcn:  '^si)X  fcibtS  nid)t  aüein,  bie  i{)r  end^  fel)net,  e§  tt)nt  eud)  nid)t  allein  as 
locl)e  bov  niefen,  »oir  feljiien  unc'  aud)  nad)  ber  lintfd)afft,  erlofnng  l)abcn  luir 
nod)  ber  feelen,  fterben  and)  auffn  glauben,  ?lber  ber  arm  mabenfad  ift  nod) 
tobt  unb  unglnd  untevloorffen,  ber  fol  and)  mit,  3)enn  mir  muffen  liofliglid) 
mit  lcl)b  unb  feel  feiig  tuerben,  Xen  angefangneu  geift  t)aben  mir,  Ter  evfte 
ftein  ift  gelegt,  aber  ba§  gbet»  ift  noc^  nid^t  noünbrod)! ,  S)er  geift  ift  nod)  ^o 
nid)t  i'oUig,  So  foüen  toiv  iiu  fo  leben,  Tav  loir  begereu  bei  (Srlofiing  unb 
iuv  Ooigcn  fveube  mit  Pt)vifto. 


3h.  27  [20.  Siili].  511 


27.  20.  3uli  1544. 

^rcbigt  nm  (J.  Sountog  und)  ^rinitntii'. 

IM  DOMINICA  VI.     Rom:  (3.  sKöm.f.sn 

Haue  epistolam  Paul[us  scribit  ex  hac  occas[ione:  Hucusqiie  piacdi- 
cavit  gratiam  et  mire  extiilit.  5ie  I^e^l^  f™^^  "!'''  9l'offcv  fic  fiiib,  je  mei)X 
gnab  iinb  groffer  fie  Irirb.   ®a  !amen  camales  ()er:  Si  hoc  est  venmi,  (jikhI 

'■I  inultiim  et  uiagnuni  [)eccatum  afl'ert  multaiu  et  magnain  gratiam,  Ergo  pce- 
cabimuH,  ut  gratia  jc.  Diab[olus  ideo  dicitur  ein  öerleiev,  bei:  eint  bie  hJOxt 
folfcf)  bentet  spiritui  saneto,  post  alii  haeretici,  Caipli|as,  Hannas  Euangelinni 
voeat,  8add[ucaei,  Epicurei  "Ratten  ein  eigene  ©ecten  in  pop|ulo  et  ducebant 
jiost    liauc   vitam   uon   aliam.     SBenn   man  l^ie  auff  6rbcn  fvom,    Dens  dare 

in  omnia  abiinde.   Gaipfjiten  lanicn  auä)  unter  bie  G^riften  nnb  fuieten  bcn  tcj't 

5]}auli    auff    iren    Ina^n.      Ad   Timot.    dicunt    resur[rectionem    factam.     Simta.  Jim.  3,  is 
ipse  mortuus,  et  nos  in  novitate  vitae  JC.     §at  ©.  Sßoulo  sua  verba  fo  lier= 
feret   et  S[pintui  SLaneto,   quid   nobis   non   contingere.     Est  duplex    vita   et 
mors:  prior  vita,  ba  3lbam,  (äöo  gef (Raffen  lüaren  in  paradiso  sie,  quod  vivc- 

15  baut  coram  Deo,  non  hab|ebant  peccatum,  fein  I)ay,  neib,  agnoscebant  Deuni 
et  Creaturas,  non  liabebant  tinioreni  mortis.  In  banc  vitam  creati  primi 
parentes.     Sa    ift   ^inlPCg  et  dioitnr  vita  iustitiae,   innoeeufiae,    gaudii.     S)a 

iam  Satan  unb  fcf}lug  ba§  Sefien  tob  unb  iid;t  ein  eigen  leben  an.    Saä  ift 

S]  Dominica  VI.   post  Trinitatls. 

•211  Roma.  6.  Möm  n, sir. 

Siefc  ©piftel  fd)ieibt  ©.  ^*|  auluS  ber  ux'iaä) :  @r  ^atte  juöor  gepiebigct 

bie  gnab  nnb  ifoä)  gel)aben:  je  mer  ber  funben,  je  gvo^ev,  je  niev  bcr  gnabcn  n\ 

2)a  fomen  bie  fleifdjlidjen ,  tollen  Icnttc,  fagten:  3ft  bou  luar,  ba§  funbe  fo 

Oiel  gnabc  bringt,  fo  Uiollen  luir  gctroft  aufflaben,  S)enn  bcr  Seuffel  ift  ein 

«.'.  '•JJJeifter,  l)eift  auä)  leuffel,  hivi  ift  ücrlcret,  3)a§  er  unferni  l)|crr  g|ött  fein 
iDort  !an  öerferenn,  Xarnac^  tnaren  anbere  Seelen,  ba§  loaren  6aipl)au  nnb 
ÖannaS,  SaS  ift:  föpicurer,  bie  ba  hielten,  ba§  fein  leben  narf)  bem  leben 
löerc,  fonbcrn  l)ie  muft  man  front  fein,  fo  imirbe  gott  geben  aüey  gnug,  Soldje 
fecten  famen  aud)  inn  bie  fird;e,   brandeten  aud)  eben  biefer  toort,  bie  l)ie 

-0  ftel)en,  '^i)x  lebt,  ^tent  Seib  aufferftanben  Hon  toten,  alfo  uerferetcn  fie  bie-.'.iiin. -.ms 
luort  S^^auli. 

ßjtoeierlel)  leben  unb  tobt  finb:  S)a§  erft  leben,  i>a  3lbam  nnb  6oa  int 
5Parabei§  gefdjaffen,  bie  lebten  für  gott,  Ijatten  fel)ne  Snnbe,  fein  ftollj  nnb 
Snnbe,  erfcnneten  gott,  toaren  feine  lentc,  bie  inn  feiner  fnrd;t  be-5  tobe-j 

M  ttiaren.  ä?on  bem  leüen  loi^en  toir  nit,  Senn  eä  ift  ha§  leben  bcr  gercdjtigfeit, 
nnfdjnlb  unb  fvcub,  ^'tOer  ba  fam  bcr  bofc  geift,  fdjlng  ba^  leben  tobt,  ridjt 


512  il^tebigten  bed  3al)te3  1544. 

RIaiiber  leben  i.e.  er  vici)tct  an  ftnt  be§  unli^ulbigcn ,  fvolicdeti,  ftdjerii  leben» 
füv  ®ot  be§  fter6en§,  nnglutf».  In  luic  siuims  praesei-tim,  quae  multimi 
|>:ititiir.  P;iiil|u.s  fufl'et  ]>ia(;'eij)iie  nuff  bo»  tüOVt  ']W'^*^'i*'""';  vocaiis  vitani 
junblicf).  Sa§  ift  ein  ied)ter  tob.  S)a§  unfc^nlbig  leben  ift  jier  Satanara  tob 
gcfdjlagen  et  iam  geftifft  ba§  leben  per  luortcm,  ba§  e§  fnnblid)  leben.  Homo  5 
caecus  faetus  coutemiiit  Deum,  Don  curat  verhiitn,  vivit  in  iiifidelitate,  fja», 
ncib  et  je  mei^r  er  ha%  leben  fiat,  je  fidlerer  er  ift.  S)o§  ift  ein  fnnblicf;, 
a.fiur.  4,4  tenffliftf)  leben.  Ihi  Diab^olu.«  ost  furft  et  Dens  et  voeat 'Deum  seciili',  qiii 
possidet  liomine-s  mit  blinbl^eit,  @otte§  öevoc^tung.  Ist!  coram  Dco  moi-tni, 
(■(  DOS  omne,s  in  Adam  occidit,  et  veniimi.';  in  vitam  Dinb|o]i  i.  e.  in  eins  10 
rcgnuni  be§  lebeng,  ampttentc  all  abgotterei},  Turca,  papa,  9{otten,  bte  bie 
Icutc  irre  mnd^eu  unb  füren  in  fiinbe,  irt^utn  unb  meinen,  fie  tl)nn  Inol  bran. 
Mundns  (|uaerit  ope.s,  houoreni  jc.  e§  ift  eitel  funbc.  S)a§  Ijeifft  ^auIjuS  anä) 
2cbtn,  noii  coram  Deo,  .sed  Diab[oli)s  unb  menfcljen  Ijalten»  fnr  leben.  Scd 
\era  mors,  i[ui  per  eam  vitam  ambulant.  ?IBie  Diab[olus  Deo  suani  vitani  (., 
(K'cidit  in  paradiso  et  duxit  omnes  liomines  in  mortem  i.  e.  in  «nani  vitam, 
fhig»  ba  e§  gefc^efien  loar,  dixit:  5Iu  bu  Ijaft  ha'ä  unfdplbig  leben  tobgefcf;lagcn, 
2sd)  loil  bid)  Unbcr  tobfdjlagen  mit  beinern  Seben  nnb  ba§  leben  Iniber  l)er= 
bringen,  (|uam  creavi  nnb  bcffer.  Sic  lo(|uuntur  })ropbetae  et  Pauli  ns,  l^enn 
er  nnff  bie  moteri  lompt,  ift  er  luftig  unb  frolid),  (piando  dicit,  quid  Christus  .,„ 
I'ccerit.     (inidV  mortem  occid|it,  erlüurget,  ut  dixit  in  paradiso:  Occidisti  in 

siein  nnber  leben  au,  a\\  ftabt  beö  unfd)ulbigcn  ein  funbtlidjS,  ein  fd)nlbig?-, 
an  ftabt  einä  frolid;en,  einö  fid;ern  Icbcnä  ein  leben  ber  Suiibcn,  bofcn 
geluifSen?',  ^n  beut  leben  finb  Inir  nn,  ©aöon  rcbet  ii.>anln§,  nennet  jeneS 
leben  ber  gcrcdjtigteit,  bis  ein  leben  ber  ©nnben,  Tas  leben  aber  9lbae  bat  21 
ber  Seuffcl  tübtgefdjlagen  nnb  bi-J  fnnbtlid)  leben  geftifftet,  S^enii  ber  '"JJienjd; 
ift  öol  funben,  Ijoffart,  nnglauben,  fragt  nid)t§  nod)  gott,  meinet,  er  fnre  ein 
gut  leben,  Ijat  ein  loolgefatlen  bran,  S^aS  ift  ein  ©nnbtlidjy  leben,  SaS  ift-j 
a. ftur. 4, -1  Jcnff eis  9{eid),  3)o  ift  er  tonig  nnb  gott,  ioie  'ipauluS  il)n  nennet,   ^Jlber  in 

l'lbam  finb  ioir  alle  erlnurget,  finb   fomen  u\5  leben  be§  S^cuffel-J,  in  fein  3» 
yfeid;,  S)e§  leben»  V'lmptlent  finb  Unr,  Sapft,  3:nrden,  ^Kotten,  feiger,  bie  bie 
tent  irr  machen,  bringen  fie  inn  fd;ulbt,  meinen,  fie  tt)un  iool  bran,  Une  luir 
benn  bie  ©unbc  nit  fulen,  loie  bie  loctt  fidjer  t)in  get)et,   Xhi  ^eift  5panhi-j 
and)  ein  leben,  nid}t  ha^  für  gott  ein  lebenn  fei),  benn  für  il)m  ift§  ein  tobt. 
'.)lnff  i)aS>  leben  füret  nn  ißanlnS  ein  anber  tobt  Ijerein,  glcid)  loie  ber  2cnffel  r. 
baö  leben  im  '^Htrabci«  bat  tobtgefd}lagen,  fo  l)at  gott  loibemmb  flngS,  ba  e-J 
gefdjeben,  fid)  gerodjcn  nnb  ein  tob  angerid^t,  3id)  toil  bid^  toiber  tobtfd;lal)en 
nnb  bein  leben   morben  nnb  loibcr  baS  leben  anrid)ten,   ba§  Oorbin  geliu'fen, 
loer  biefe  locifc  nit  nerfteljet,  loei-?  nit,  \m-3  -^^anln-:  loil,  Senn  '|ninlno  ift 
bierinn  frolid)  unb  Copiosus,  menu  er  branff  lompt,  Inolan,  fpvid)t  gott,  bu  4u 
Ijaft  mir  ein  tobt  nnb  leben  geftifft,  od)  U'il  bid)  loiber  tuten  nnb  bein  tobt 


9Jt.  27  [20.  3uli].  513 

R]  Adam  et  Eva  vitam  et  vitani  gefttfft,  i|nae  est  peccati  vita  et  coiaiu  me 
mors.  Ego  vicissim  to  occidaiu  et  lt)ibenim6  faciani  per  mulierem,  sicut  per 
Evam  sedux|i?ti  Adam.  Sic  per  mulioreiu  -siuani  nnsci  piierum,  ciiiiis  Remen 
capiit  tiiiim  coiiteret.    Paul|iis  libenter  sie  loquitur.     ,Sed  oportet  soias  sorip- 

5   |turam  Diab[oli   regiium  ein  regimeut  linb  lefien.     Sed  Diab|olns  et  uuukIiis 
l)elt  inet  bation,   qI§  ha?-  man   verbum  Dei  üevac^t,  fc§a6et,  fd)inbet,  t)uvet, 
but'ct.    Est  vita,  sed  coram  Diab|olo,  coram  Deo  mors.    Sie  Paiil[iis  loiiuitur 
])roplietice.    Sic  Hoseas:  'Mors,  ero  mors  tiia',  sie  loquitur  Christus  iu  pro-«oj. 
I)l4etis:    öcll,    id)  luil  biv  ber  tvo^iff,   j($(ag,  pestis,  quae  cito  occidit  .... 

■0  lt)il  bidj  inibev  tOlirgen,  quomodo?  Non  potest  oeeidi,  quod  non  vivit?  (juo- 
luodo  mors  potest  vivere  et  oeeidi?  ^ift  ein  lieBlidjC  tceife  JU  reben  Spiritus 
saucti.  Dicit  esse  vitam,  et  tameu  mortua,  Sed  ])eccati  vita.  Ergo  mortis 
et  damnationis  vita  i.e.  adiudicata  morti.  Muiidus  et  Diab|olus  !^alten  f6ft= 
lic^,    sed  fnnblid^.     Hanc  vitam,   quae  funblidj  et  coraui  Deo  mors,   iteruui 

i.i  oceidam.  Sic  duae  vitae  et  mortes  osteuduut  seuteutiam  Pauli:  prima  in 
iuuoeentia,  post  ablata  iustitia,  iuuoeentia  et  loco  innocentiae  nocentia  et 
peeeatum.  Diaboli  vita  funblidj  unb  fd}nlbig.  2.  mors,  ben  Öf)riftuu  an  int 
tnircft,  <|uae  peeeatum,  niorten)  iteruui  oceidit.  Sßenn  id)  bic^  nu  tiibfd)Ing, 
2euffel,  unb  bein  funblidj  leBcn,  tum  recupei-avi   vilam  et  melius,  i|uam  tuui 

20  erat  in  paradiso.  Hoe  vult,  (piod  gratia  Christi  jolu  beffev  niQd;cn.  Dens 
vult   fnnbc   iJeiberbet   Ijafien,    qnia   melius   habebimus   (juam  iu  paradiso  cum 


9  ,  ,  .  ,]  ein  Wurt  nachgemalt,  unlcshar 

S]  loiber  aufficffen,  Icie  bu  buic§  ©öa  (jnft  ?lbam  Hci-fuvt,  fo  lüil  ,3d;  iDibcv  bnvd) 
ein  niel)6y  fnmen  tfjun,  S)a§  i[t  ein  fcll^nm  nnirgen,  S)o  man  ben  tobt  tobt= 
jd)Iagcn  joU,  3)iö  ift  fel^ant  gevett,  nOev  bu  mnfts  geh}oncn,  Sein  lekn,  ba§ 

V,  bn  für  ein  leBen  ac§te[t,   in  unjndjt,   idjlcmmcve^  unb  fnnben,   S)o§  ift  fein 

Ie6en,   fonbevn  ein  tobt,  'Mors,  ero  mors  tna,   iurernus,  ero  infernus  tniis',  ;|\d;  »"i.  i".  u 
n)it  bein  fd;tag  fein,  S^ein  peftilen|i,  .^sd)  loil  bid)  luiber  crinuxgen.    äßie  fol 
man  tobt  ertoutgen'^  law  man  bod;  nid)t§  tobtfdjlatjen,  baS  tjov  tobt  ift,  ©old)e 
lücl)fe  ift  bc§  f)i eiligen  geifteS  ^nveben:  .§eift  ben  tobt  leben,  unb  ift  bod;  fuv 

30  gott  ein  tobt.  Denn  ein  fnnbtlid)  leben  ift  für  gott  ein  tobt,  065  fd;on  ber 
Seuffel  nnb  toelt  foftlidj  tjoUten,  Da§  fclbige  leben,  3)a§  fo  fnnbtlid)  nnub 
tobt  ift  für  gott,  ioil  3id)  lüiber  totten,  XHlfo  mu§  man  ()nlien  Ijic  2  leben, 
2  tobe,  ©0  tan  man  ^^aulnm  üerftetjen :  6l)n  leben  bev  geved)tigieit  nnb  leben 
ber  Snnben  nnb  ein  tobt  ber  ©unben,  nnnb  ein  tobt,  ben  ber  ^err  (Sl)riftn» 

35  mirdet,  Uicnn  ^f^  ^tt^-  Senffcl,  nu  tot  fdjlatje,  fpri(^t  (?[)riftnö,  fo  i)ah  3idj 
ba§  leben  toiberbrad^t,  %ai  im  ^^arabeiS  Uerlorcn,  Xenn  mein  t£)nn  fol-3  beffer 
madjenn,  len§  int  'Inuabeiä  oerberbt  ift,  S)enn  »oir  loerbcnS  beffer  tjoben  inn 
bem  einigen  leben,  3:enn  mir»  t)etten  geljabt  im  ^^larabcii.  3)enn  ber  l)err  ift 
jornig  anffn  leuffel,  Xrnnib  mil  er  ein  befferS  mibcrbringcn,  S)en  tobtfd)lag, 

Siitljer-S  'i&txU.    \\A\  :ä3 


ni4  ^Pitebigten  be?  Sa^tc«  1544. 

RlAdam  et  Eva.  U|nfei-  ^in  ®ot  ift  jornig  auff  ben  Jeuffcl,  qnofl  illam 
vitam  tobgefdjiageii.  Ideo  tuil  biä  Icticn  iribcr  tob  fd^Iagcn  et  vitam  revocarc, 
tjuae  sit  melior.  81  mors  oo(i.sa,  )o  mu§  lebcit  ha  fein,  ablatu  |)eccato  mii» 
iustitia  bo  fein,  bev  irtorb,  ben  n  am  funblid^en  leBen  n6en  k.  Sic  pi-o- 
l)li|cta:  ^ä)  Uiil  fnublid)  Mcn  tobid}lagcn  i.e.  icf;  Unl  mit  meinem  Uiiirgcii  :• 
haS  leben  ftifften.  Xoti  oceldo  Adam,  sed  Diab[olniii,  qiii  Adam  oceidil,  cl 
peccatum,  qiiud  Adam  et  Evam  seduxit.  Dives  verbis  est  Paul[iis,  (nii 
alioqui  furl?  nnb  fc^arff  ift.  Ibi  einerlei)  meinnng  imerbav  gcfict  ^in,  ut 
(•<.o|itot  an  u[nfern  t)Leri-  @ot,  Gljiiftuv  ftcrbcn  unb  aufferfte^nng  et  baii|tis- 
iniim  nostrnin.  Tsta  vita  e.st  iiicepta  per  eins  mortem  et  impleta  unb  tob  ui 
vein  tob  gcfd^lagen  unb  funb  rein  et  vita  rein  tniberbradit  unb  6effer  «iuain 

in  paindiso.  In  nobis  iiondum  DOÜeubet.  Sed  in  bap[tismo  f)ebet§  an  unb 
ift  fein  anfff)orcn  mit  tobten  bi»  in  bie  grub  et  \nng\t  uostram  vitam  quam 
ftetig  fterften,  tunrgen,  begraben  unb  nerfaulcn,  scilieet  ba§  fterblid)  leben, 
item  leiblicf)  leben  iion  venit  ad  mortem,  (iuaiido  baptisor,  immergo  in  atpiam  ir. 
i.  e.  submeriTor  et  occidor,  non  cgo,  sed  meiim  pecoatum,  mors,  et  (iniccpiid 
Diab|o!iis  nn  meinen  [)al-3  gefjengt  i.  e.  eoecitatem,  gei^,  mijuc^t,  bofe  luft, 
Dei  eoiiteniptiis.    Hoe  incipit  mori  in  l)ap[tisnHi.    GljriftuS  ftid^t  brcin,   fjetoet 

3U,  donee  in  bie  gruben.  S)a  ift  er  gnr  geftorben.  In  extjrnno  die  ein  öeü 
(ied^t  unb  ©eel  ciarior  luna,  Sole,  non  Dei  contemptu.s,  mm  bofe  luft  leb  in  -m 
corpore  nostro,  sed  mera  vita,  quia  aUeS  tob.  Sic  pingit  ob  oonlos,  nt  iiatic 
\itam  non  pro  vita,  sed  morte  l^alten  et  salvari  morte,  unb  loil  un§  fo  fuffe 
madjeu  allc§  jurfer,  (|Uod  sem]>er  morimnr,  sepelimur  unb  üerfanlen,  tum 
eerte  esset  milii   feiig,  troftlid)  bing  ista,  (|uia  e§  gilt  nid)t  fterOcnS,  lier= 

s]  ben  bcr  Ijerr  begcf)cn  luirb,  ift  ein  feliger  morb,  Senn  er  bringt  unfc^ulbt  nnb  2ä 
geredjtigleit  »niber,  S^enn  er  fdjlcc^t  nic^t  haB  leben  tobt,  fonberu  ben  Sleuffel 
nnnb  tobt,  ber  '?lbam  ertourgct  l)ot,  illVnn  if)r  nn  bi§  fo  lefct,  fcf)et  if)r,  loie 
rcid)lid;  ^^nmluv  in  loorten  ift,  fo  cä  bod)  einerlei)  meinnng,  unb  gcf)t  bal)in, 
Xia§  lüir  unfer§  t)[errn  6^rifti  leiben  unb  ftcrben  immer  im  gebed)tni§  t)alten 
foHen,  nnb  fold)S  gibt  un§  and)  bie  Xauff,  3)enn  ob  fd)on  gefd)er)en  nnb  l)oln=  w 
brad)t,   iftis  bod)  in  uns  nod)  nidjt  gar  gelinngct,   fonberu  eC'  t)ebt  fid)  baS 
lourgeu  iuu  bcr  Üauff  an  unb  ineret  bi§  in*3  grab,  unb  malet  ^aulug  bi§ 
fiinbtlid)  leben  alfo  ab,   bas  fcl)  ein  ftcteS  morben,  lonrgen,  l'crfaulen,  Xenn 
and)  unfer  natürlich  leben  feine  angeborne  uufc^ulbt  nid)t  tan  mibcrbctomen, 
Srumb  inenu  bu  getaufft  luirft,   fo   fftbt  f\ä)  an  ,]n  tobten,  ^ufterbeun   alle  ;{•, 
Sunbc,  uugerec^tigfeit,  unnb  h'xä  loeret  bi§  inn  bie  grübe,   bi?  loir  Hcrfanlet 
finb,   Sa   Ijcifts  beun   crft:  Ter  Jobt  ift  erlnurget,  %U  benn  loirt-5  l)eiBen 
gered)tigfeit,  unfd)ulbt,  fid)erl)eit,   Senn  ba  ift  nit  mer  funbe,   fo  leret  iiuy 
'l^auluS,   Sag  lüir  bod)  foHen  bis  leben  anfet)cn  nid)t  fiir  ein  leben,   fonberu 
für  einen  tobt,   hai  loir  on  nntertaS  ftcrben,  unb  ift  ein  feligcS,   troftlid)ey  40 
bing  l)crgraL)cn,  Uerfaiilen  ju  beui  eloigeu  leben,  Senn  c-J  gilt  nidjt  oerbammeuy 


llOIII. 


«t.  27  [20. 3!uti].  515 

R]  bommenS.  Non  .  .  .  ut  (laimipt  te  jc.  sed  iit  sit  vorator  mortis,  Diab[oli 
i.  0.  boS  funblicC;  leben,  ut  in  t<-  tobten,  ha^  ber  leuffel  in  bir  pflanzet  i.e. 
viilt  te  iuvare  per  lianc  iiKirtem.  ut  tias  gefunb,  feltg  mcnfd^,  nnb  t)at  per 
eins  ntorben,  begrafien,  Herfaulen.     Sic  econtra  üiab(oliis  per  to  opemtnr,  nt 

.'.   spoliati    vita.    et    serviat    in    aeterninn    in    morte.     Diabjolns    ntorber    vitae, 
C'liri.'stiis  occisor  mortis,  vnit  dicere:  Non  ]iraeclicanius,  \mc  man  un§  fdjulb 
gibt,    nt  pergamus   in   peecatis.     Sed  gloriamur  et  iaetamus   gratiani,   nt  in 
tine  5.     Non  nt  peccatuni  nianeat  et  augescat,   sed  cesset  et  gratia  sit  morsMö 
peccati.     Non   ideo   dicta,   ut  getroft  funbigen  fol,    sed  ideo  data  gratia,    ut 

10  mortem  in  fe  occidat  i.  e.  ba§  fnnbltc^e  leben  begraben,  nt  in  jenem  leben 

fd^on  ^errlid§.     Sic  Esai.  25.     Sob  ift  fd^enbM)  bing,  sie  peccatum,  omnes^n.  25,8 
liomines   jieeeatores,    niaguum    regnnm   certe.     Sed   einer  Uiilb  btnber  fomen 
unb  Joirb  tieifd^lingcn  etoiglid),   bas  ^infort  ba§  leben  fol  vegiren  nt  iuuk? 
peecatnm,    mors,    Diab[olns,    et    hoc    semen    mnlieris.      "Der    fol    ben    tob 

IS  Itiegloei'ffen.  Sic  loquitnr,  ae  si  sit  aliqnid  |)eceatum,  mors.  Sed  non  snnt. 
Sed  (|uia  nos  in  peecatis  et  morte,  non  veiiimus  in  iustitiam  et  vitam,  nisi 
onff  ein  nelüe  toeife  getobtet.  S)er  nelne  S^obfc^leger,  qui  est  feligev,  qui  bringt 
ein  feligcn,  tidlicfjen  tob  et  dLieit:  volo  peceatmn,  mortem  tobfdjlagen,  nt  vivas 
et  iustus  sis.    ideo  non  foÜen  fnr  beni  tob  erfc[)reÄen,  sed  d[ieere:  Nnm  non 

20  satis  te  ertt)nrgt?  Au  igmiras  nie  baptisatumV  Sic  armat  nos,  nt  recte 
inspiciamus    vitam    uostram.      Cum    liaptisatus,    Cliristiariiis    non    solinn    est 


1  .  .  .]  ein  Wort  nnchc/emnlt,  unleshar 

S]  nod)  inu  bic  bette  tnerffen,  Tenn  (fbviftns  ift  barnnib  nit  !onien,  fonbcrn  er 
luil  ein  tobtenfrcüer  fein,  ben  Icuffel  lonrgen,  @r  luil  baS  funbtlidjc  leben  nn 
bir  toten,  ba§  ift:  bir  burd)  foW)  Derfanlen,  pflnnticn  Inil  er  hiä)  maäjni  3nm 

25  fetigen,  einigen,  geredjten  incnfctjen,  gleid)  \v\e  bcr  3enffcl  geloirtft  tjat,  ba§  er 
uns  beraubt  ber  etoigteit,  aber  ein  joldjer  tnorbcr  ift  (^'Ijriftuö  nit,  fonbern 
ber  Xenffel  ift  ein  morber  be§  lebenS,  ?lbcr  CibriftnS  ift  ein  morbcr  be§  nior= 
ber-3,  be§  tobe«  nnb  bringt  alfo  baS  leben  Iniber.  S}o  fagt  nn  '^saulnS:  loir 
prcbigcn  braun  nid)t,  baS  loir  funbigen  foücnn,  fonbcrn  bie  gnab  fol  fein  ein 

30  tobt  ber  ©unben,  fol  fie  heuljigcn  unnb  tobten,  S)enu  fie  borumb  geben,  ba§ 
fic  ben  tobt,  ber  in  nn§  ift,  crhjurgen,  ba§  funbtlictjc  leben,  baS  fnr  gott  ein 
tobt  ift,  totfcf)la[)cn,  'Absorpta  est  mors',  Suube,  tobt  ift  ein  fdjrecflirfj  bing, 
get)t  bnrdj  bie  gantje  loelt,  ?lber  6faia*3  fagt:  i.H  ioirb  einer  brnber  fouicn,:s.i.2.i,ü 
ber  ift  nocf)  groffer,  loirb  ben  tobt  Oerfcf)lingcn  eluiglid),  S)a§,  loo  il^t  fnnbe 

35  ift,  fol  geredjtigfeit  fein.  9(lfo  pflegen  bie  propbften  ^u  rebenn.  ®er  alte  tobt 
unb  alte  inenjd),  ben  ber  Jeuffel  im  Sparabeiö  geftifft,  uiuS  gctott  Iverben, 
S)enn  Ijie  fompt  ber  rechte  morber,  ber  Iril  bie  ©nnbe  tobtfd)lal)en,  S)rnmb 
fo(t  ein  Pl)rift  bnfur  nit  erfdiredcn,  Sßeiftu  nit,  fnnbe,  tobt,  ba§  bn  orUnirgct 
bift,  mie  tt)nftu  nnb  tobeftu'.'    (iin  CUjrifte,  ber  gelanfft  ift,   ift  nit  allein 


516  ^^vebigten  be§  So'^te?  1544. 

R] liberatiis  a  peccato,  iiiorte,  infpris.  Sed  fol  \\ä)  auä)  bofui  incf)t  furchten, 
qiiia  Christus  me  occidit,  siimus  sepulti,  ÖClfnuIen.  In  hapltismo  incipit  utlb 
fle[)Ct  buv(^5  gantj  lefien,  in  scpulolnx)  öollenbet.  Nos  .  .  .  ])eccalun)  et  ipg[nnni 
be§  SeuffelS,  .subniorginnn-  ot  ftevBeii  ''t  sepcliniur  naä)  be§  ieuffcl-j  Icieii, 
(|iiain  ipsc  gcfttfftct.    T)a^  gefdjidjt  Hon  bcr  Sauffc  an  bis  in§  grab.  s 

!iiiim.6,3  'In  eins  mortem.'    SSegiabeil  itllb  gctoufft,  per  mortem  .snam  ijüt  cr-B 

nuff  einen  tag  au§geri(f)t,  3.  die  resnr[rexit.    His  ?>  dieb[ns  ift  jugrnnb  bic 
funb  evh,na-gt  unb  %ob  itnb  lenffel  am  lied^ten  ©algen  get)engt.    SBae  t)ilfft 
niic^S,  tpiod  ipso  fecit?    Si  vis  peccatnni.  mortem  tobfc^lagen  unb  lenffel 
an  Walgen    ()Cngen,   et    nt    liabeas    laetam   conscientiam,   la§   bidj    tenffen    in    10 
Tneani  mortem  i.  e.  crodc,  quod  mortnns  sim,  ut  mea  morte  mortem  occiderem. 
Snm  ergo  ixiptisatns  nnff  ben  tob  Domini  mei  lesu  Christi.    Sa»  l)ilfft  tnicf)? 
et  credo.  quod  Christus  jiropter  nnliam  aliam  causam  (jnam  proptcr  ))eeeatnm 
et  mortem  peecati,  ut  socpiitnr,   nt  Dial)[oium,  ])eccatuin,    mortem  oeeideret 
nnb  aßeS  nnglncf,  baS  ber  Icnffel  im  pavobiS  angeridjt,  tum  iiabes.    Ipse  u 
1.  a«o|f  3,  ir, blitjitS  nid)t.    Sed  proptei-  nos  fecit,  nt  (iicit  in  paradiso:  Serpens,  occidisti 
prinius   parentes,    ego   vicissini  te  oecidam,   tuam  vilam,    quam  angei'id^t  et 
lial)e.s  pro  vita,  et  nunidus,  oecidam  unb  an  Iiecf;ten  G)a(gen  f)engen,   faciam 
]ier  mulieris  semen.     S)u  loivft  in  mit  beincv  ©übel,  o""9ci'  i"  ^ie  tofen 
iiciffen,  et  i))se  ex  sepnlchro  crfur  luifc^en  nnb  bid)  3nfd)mcttern.     ^\d)  Uiil  20 
ben    bifs,    ipio   seenndum    innnanitatein    occides   cum,    Sed    in    ea    hnmanitate 

3  .  .  .]  ehi  Wort  nacltijanalt,  nnh-'if'tn' 

S]evioft  Hon  fein  Sunbcn,  fonbcrn  fol  fid)  aud)  nid)t  entleihen  bafuv,  fonbevn 
!an  jagen:  Xn  bift  tobt,  6[)viftu?  t)at  bid;  filouvgct  in  bev  ianffe,  5lUe,  bic 
miv  getaufft  finb,  bie  finb  in  (sf)rifti  tobt  getanfft,  h)ir  finb  fd)on  im  tob 
Hcrgvaben,  getötet,  e§  bebt  fid)  an  in  ber  2anff,  ba§  hnv  mit  bem  tob  loerben  -j.-, 
cifenfft,  teglid)  fterben  loir  nad)  bem  leben  bc§  Icnffel«,  bog  er  l)at  gepflanljt, 
ba§  mu§  bot  fein,  nnb  leben  ^erUnbergebradjt  hierben,  S)nrd}  fein  bot  l)at  er§ 
anff  ein  mal  anfgeridjt  in  breien  tagen,  ift  bobt,  funb  ertnurget,  S^cr  Seuffel 
an  liec^ten  galgen  get)cndt,  loie  fom  ^ä)  aber  bar^u,  InaS  Ijilfft  mic^§?  So 
tbn  il)m,  miltu  and)  ben  bot  botfdjtat)en,  loiltu  lo§  tocrben  Pon  alten  fd;redcn  so 
be§  geluifjen,  fo  t^u  il)m  al^o:  l'afj  bi(^  in  mein  tobt  tenffen,  ba§  ift:  glenb 
nnb  la§  bid)  brauff  tenffen,  ba^  bn  glenbeft,  ba«  ^d)  ben  tobt  burdj  meinen 
bot  getötet  [)ah,  S)cnn  loenn  bu  glenbeft,  ba§  unfer  l)err  (Jbiiftuc'  barumb 
gcftorben  ift,  ba§  er  ben  üeuffel  Inolt  botfdjlal)en  nnb  alle§  unglud  tobt= 
fd)lal)en,  fo  l)aftu  ci-,  S)enn  er  umb  feinet  Inilten  nit  geftorben,  er  l)at§  nit  35 
Oerbienet,  foubern  nmb  meinet  linlleii,  Xenn  fo  fagt  er  im  ^arabci-5:  Schlang, 
2euffel,  bn  baft  mir  mein  leben  ermorbet,  ^arr,  ^ä)  loil  bid^  miber  toten 
bnrd)  ein»  mcl)b§  Samen,  loic  Unrbt§  ^ugeljen?  Xn  folt  ibn  in  bie  oerfeu 
beiffen,  fo  mirb  er  bid)  jerfnirfdjen,  3uquetfd;en,  XaS  man  fagen  fol:  Ino  ift 


yir.  27  [20.  3uU].  517 

R]  inveiiies  ein  Stngel,  i|iii  tc  pfiilet.  Haec  est  Christi  mors,  de  (|ua  PaLi][us 
QUSbcimaffen  luftig  unb  liblic^  lebet,  dicit  occisam  mürtem  per  murteni 
scniiiiis  mulieris.     S)er  f)at  fic^  laffen  in  bic  öerfen  beiffen. 

'An  ignoratis":  folt  ja  bran  gebenden,  quales  lunniiies,  scilicet  «öm.  i;,  a 
5  baptisati  et  in  mortem  Christi  et  per  bap[tismiim  etiam  oecisi  et  sepulti 
i.  e.  incipimus  per  bap[tisnn  mortem  sepeliri  uoii  ad  mortem .  sed  vitam. 
Ideo  ordinatus  bap[tismus,  ut  per  hanc  mortem  to§  iDerbeft  peccati, 
mortis  et  erlangeft  iustitiam  et  vitam  inaeternum.  S)a§  'ijob  td^  JUtüCgen 
fivad^t    per    meam    mortem,    in    quam    sinis    te    baptisari    et    dicis:    Credo 

11)  in  lesum  Christum  k.  3lIIe§  propter  me,  ut  peceatum,  mors,  DiabLolus  fol 
tob  fein.  S)a§  fol  bte  2auft  tctrden,  propter  eins  mortem,  ijuae  moritur 
proptei-  nos.  Dicit  ad  serpeutem:  (juis  iussit,  ut  occideres  fiiinm,  affigeres 
cruei,  mors,  (juod  occideres  f[iliumV  p^eccatum,  ut  honn'cidam  filium  ^tn  rid^teft^ 
Non  fecit  unrecht,  sed  innoceus.    ^x  feib  angelauffen.     Ideo  "^alt  ^er,  bu 

15  mnft  triber  bcn  Sob  Buffen.  Ego  neme  bid)  unb  ^enge  bii^  on  bic  [tat.  So 
ijttt  er  beut  2ob  bie  meidet  genomen  per  mortem  inuocentem  filii,  quae  si 
opponitur  Diab[olo,  non  stabit.  Quare  ei  hoc  nomen:  'Christi  tob,  leiben' 
fo  fif)recE(i(^?  quare  non  pati  potest?  (juia  amisit  potestatem  suaui,  (jnia  tan 
hen  tob  ni(i)t  Seiffen.     Ideo  mors  Christi  est  Diab[olo  ein  clDigcr  tob,  boran 

-'0  er  mu§  ben  tob  eirig  freffen.  @§  ift  ein  feiiger,  liHtd^er,  troftlidjcr  tob  mori 
per  eius  mortem,  got[te§  gnabe  non  per  nostra  merita.  3)a  gifit  Spiritus 
.s[anctus   gnob   jU,    ut   credamus:    pro   unbis   mortuus.     Ideo   mu§  peceatum, 


J'J  quis]  qui 

S]  uu  bcr  tobt?  ^JJnd)  bcr  'JJJcnfdjcit  foltu  iljn  toten,  aber  bcuiii  loirftu  ein 
fotc^en  angel  finben,  baran  bu  crUiorgen  muft.    ©old^S  rebt  '|hiu(u§  mit  fecr 

25  icr}onen,  lie&Iidjen  toortcn,  ha^  er  !an  fo  tjonife^  bnOon  rcbcn:  Der  tobt  ift 
crlunrgt  burc^  ben  tobt  (£f)rifti,  tocld^e  tuort  propf)ctifd)  unnb  'Üpoftolifc^  finb. 
Solt  il)r  ntt  Inifjen,  hier  t^r  feib?  i^r  feib  getaufft  inn  ben  tobt  Gfjrifti,  tjebt 
nn  in  ber  Inuffe  ju  fterbenn  of)n  unterlnS,  bi§  ha§  i^r  gnr  fterbet,  unnb 
barumb  fterbet  ir)r,  bQ§  tf)r  burd)   foW;  ftcrbenn  loB  tüerbet  beS  tobe»,  ber 

30  fnnben,  S)ay  ift  unfer  tobter,  Daä  fiot  bcr  icuffcl  nit  gemcinct,  benn  er  >oeib= 
lid)  brein  bei§,  aber  bamit  beiä  er  in  ben  fpie§,  baran  er  and)  l)at  muffen 
l)erf)aUtcn  uub  toibcrumb  ertourget  ift.  (SoI($§  fol  nn  bie  lauffe  loircfen, 
bie  2anffc  tanä  loirden  iimb  be§  t)errn  tif^rifti  luillen,  burd)  feine  trafft, 
Sunbe,  tobt,  Söer  ^at§  euc^  geheißen,  ba§  i^r  mein  ©on  f)abt  al§  ein  ©d^ec^er 

35  ertüurget?  ^a  er  f^ati;  gern  getrau,  '^iix  f)abt§  nuc^  gern  getban  unb  tuittig 
an  iljn  gelauffen,  ft)o(an  beratet,  £er  tobt  mu«  bejalet  fein,  S)rumb  Unirge 
3d^  eud^  hJiber  an  be§  ftabt.  3lIfo  "^at  ber  l^tmlifc^e  öoter  ben  tobt  feine§ 
©one§  gerod^en  unb  un§  barburd)  ha-j  leben  ertnorbenn,  @r  ift  h)ol  in  bic 
fernen   öom  leuffel   geftodjen,   aber   bamit   f)at   er  bem  2euffel  bie  mad^t 


518  *4'«bigtcii  bcs  3al)rc§  1544. 

Rlaior»,  Diab[()lu.s  toeic^en.  Sic  per  fidem  uufc^ulbig  et  leducti  in  parad[isiiin, 
sed  uon  pleue.  S§  ift  nod^  etlüoS  unreine»  in  un§,  donec  ista  vita  durat, 
11011  sie  fxoUd^  contra  peccatuni,  mortem  et  terrores  ut  in  paradiso.  Sed 
t)eBet  glcic^lüol  an.  Si  enim  credis,  quod  luori^  Christi  tua  potentia  et  in 
eiiiii  l)aptisatus,  si  Diab[oliis  teriet,  dicis:  Ego  bapti.'^atiis.  Quid  ad  me?  s 
Sed  in  mortem  Chri.sti.  Sa  [te^ct  er  nid^t.  Indaei  qiiidem  etiam  baptisautiir, 
mater  aüe  tage  ba§  ünb.  Sed  meu?;  baptismus  factus  in  frafft  unb  inad^t 
be§  tob§  (Jf)riftt.  Db  tüir  ein  toenig  angefod^ten  et  l)iab[oUi.s  terret,  sed  si 
suis  dieere,  ad  te  redies.  Nuni  scis  me  baptisatum  in  mortem  Christi? 
Ideo,  ba§  mein  tob  fol  erlüurget  unb  tob  fein  per  mortem  Christi  unb  bu  lo 
am  (Salgen  l)eugft?  PliriftuI  Ijat  mic^  bir  tob  gcft^Iagen.  ^si)  >oerb  on 
unterlaß  tobgefd;Iagen.  Nihil  vivit  quam  mors  et  resur[rectio  Christi.  Ergo 
debes,  dieit  Paiil[us,  gloriari.  Num  tu  iu  peccatis  viveres,  quac  in  moite 
Christi  occisa  sunt?  Jsura  agnoscis,  quem  coniccisti  in  earcerem?  In  eum 
baptisatus  sum,  apprehendo  huius  viri  mortem,  resnrrectionera,  et  inorior.  n 
Ser  fd}onc  UUtter  ^ot  mii^  bir  nBgefdjIagen  et  me  occidit,  ut  tibi,  peccato, 
morti,  terrorib|us  uon  vivara.  Non  euro  peceatum,  mortem,  Diab[olum,  quia 
ibi  Dominus  mens,  cuius  inois  te  occidit  et  mc  sie  occidit,  ut  nie  peceatum 
nou  terreat.  6»  ift  ein  auöberntaffen  luftiger  tejt.  Si  es  baptisatus  in 
mortem  Christi,  non  potes  peccare,  quia  peccatuni  non  sohim  remissum,  sed   -m 

S]  genommen,  Ser  tobt  6[)rifti  ift  be»  leuffcly  eloigcr  tobt,  mu-5  eloig  brau 
fteröen  unb  fan  nii^t  genefen.  So  finb  tuir  auä)  geftorben  unb  fterben  teglid) 
am  k\.)b  ber  ©unbcn,  leben  aber  inn  f)el)Iig!cit  unb  cloigem  leben,  Xeuu  loir 
glcuben,  ba§  6t)riftu«  für  un-S  geftorben,  ba  mus  tobt,  2euffel  ttieljdjcnn,  unb 
finb  alfo  in»  leben,  in»  ^45arabei»  luibergcbradit,  Slber  boä)  nid^t  Ooldomen,  m 
£enii  bi»  leben»  fc^toac^cit  ift  nod)  ba,  aber  gleidiluol  ift»  foUieit  fomen,  baä 
loir  im  glauben  antjebenn,  3llfo  ba»  lueber  ieuffcl  nocf)  Sunb  un»  tonnen 
fdjaben,  Tenn  Inir  finb  in  tobt  bco  fjern  getauft ,  3d;  gleub,  ba§  "^dj  getauff t 
bin,  unb  meine  Sauffe  ift  gefd)e[)enn  in  !rafft  unnb  getoalt  (5l)rifti.  So  Incit 
ift§  bracht,  ob  tntr  fd;ou  erfd^rett  loerben  ber  funbc,  bleft  bie  funbe  anff.  -m 
v'tber  Joenn  bn  tauft  tuiber  ,5U  bir  fclbcr  tonten  unb  fagen:  (5l)  2euffcl,  rteiftn 
nid)t,  ha^j  ^ä)  bin  getauff t  in  bent  namen  Gfirifti,  toeiftu  nic^t,  bas  "^ä) 
haxnmh  getaufft  bin,  ba»  mein  funb,  tobt  gctott  ift  in  bem  tobe  6l)rifti  ?  S^u 
baft  nidjt»  mev  an  mir,  Xu  bift  tobt,  v»d)  bin  auc^  tobt,  f)ie  lebt  nic^t»  mer 
bcnn  ber  tobt  G^rifti  unb  fein  auffcrfteljen,  SBie  folteu  lüir  benn  nu  inn  ben  35 
Sunben  Icbcun,  fintemat  loir  geftorben  finb?  bi»  reumet  fidj  uidjtS.  S)eiin 
bu  folt  nic^t  funbigen.  Uberetjlet  bid)  aber  ber  Seuffel,  baä  bu  bid)  loibcr 
l)erumb  ioerffeft:  l)or  auff,  Seuffel,  toeiftn  nid^t,  ba»  ^ä)  ein  I)errn  Ijabe,  ber 
mid^  bir  l)ot  abgcfdjlageu,  bnt  mid)  erlourgt,  boS  3f^  ^ii'-  ieuffel,  uic^t  mer 
leben  fol,  ba  bin  ^\,ä)  tobt,  '^sd)  frag  nii^t»  mer  nad)  funb  noc^  leuffel,  2)cnn  ■>» 
er  bid)  unb  mii^  getobtet  l)üt,  ba§  bu  nidjt  mer  mid^  tanft  regiren.    äßeijl 


■•1^.27  [20.  :jiili'.  51«) 

i;|  ctiain  occisum,  ut  te  mm  fol  fcfjrectoil,  plageil.  Imo  sepulti  fuin  ( 'hri«to,  ailff 
fein  tob  in  iinferii  tob  begraben.  Nostra  vita  teglid^  tobten,  cveü|igcn,  morbcn, 
begraben,  Oerfanteu  contra  peccatum,  inortem,  Diab[oluiii.  Ex  hoc  non 
seqnitur,  ut  peccemus.    Seil  coutrarium,  quia,  qui  occisus  per  mortem  Christi, 

5  iiou  peccat  eerte  volimtarie.  Si  incidit  et  dielt  caro,  Spiritus:  pfu  bic^,  S)u 
btft  tob,  et  tu,  l)ial)[ole,  tob.  ^ä)  hJerbe  e§  lafjen,  (|uia  ego  niortuu.s.  S)er 
(St)cb[rucf)  ^at  nid^t  mit  mir  jufd^affcn.  Ob  lool  ha^i  fteifcf}  murret,  si  instat, 
tret  ic§  im  auff  ben  tob.  Si  quaudo  obliviscitur  baptismi,  fo  fere  er  toibcr 
umb  et  dicat:  baptisatus  in  mortem  et  crucifixus,  ut  non  amplius  peccatum 
lu  faciam.  Nee  hoc  seqnitur,  (piod  C'aiphistae,  Epicnrei  dicuut:  resurrectio 
facta  in  liac  vita.  Ergo  nou  aliam  speremus.  Sed  dicit:  in  nova  vita,  iiic 
incipiendo  et  bort  Oerbrod^t,  S''0§  morben,  begraben  bleibet  bi§  in  ben  Ieib= 
liefen  tob.  S)a  loirb  enblit^.  Chri.stus  3  dieb[us  porfecit,  ioir  crbeitcn  baron 
mit  unfcrm  morben  us()uc  in  mortem  unb  l^aben  rucE^alter,  quod  bai)tis[ati, 
'5  bcnno($  crju  tretten  et  dLicere:  bennod^  bin  id^  iu  mortem  Cini.-<ti  getaufft. 
3)en  Oortcil  ^aben  lüir,  ut  etiam  peccato  tan  auff  fopff  tretten,  si  etiam  me 
übereilet.  Sic  ergo  in  paradiso  'Semen  mulieris',  et  jtrophetae  praedicarunt,  i.aii'n 
ita  factum.     Ipse   3   diebLUs.     Nos    per  totam   vitam    usipie   in    sepulchriuu. 

■•^J  liiir  nu  tobt  fir.o,  fo  fonncn  unb  foEen  toir  ja  nic^t  mcr  fuubigen,  S)enn  bic 

20  ©unb  ift  tobt,  fol  bid)  nicl;t  mer  fingen,  fie  fol  bicf},  bu  fie  lafSen.  2)cnn 
tuir  finb  inn  Ct^vifto  Ocrgvabcnn,  nnfcr  leben  tjeift  ein  teglid)  lunrgcn,  morben, 
begrabcnn,  faulen,  Umrumb?  luiber  fnnb,  tcuffel,  tobt,  ®arou§  folgt  un  nidfjt 
ber  ivtl)umb,  ba§  Ioir  mer  funbigen  foüen,  bcun  bic  ©unbe  ift  tobt,  unnb 
banntb  finb   Ioir  ber  ©unben   geftorben,   ba§   intr  bcr  gerei^tigteit  lebenn. 

25  Äoiiipt  ein  gcbnndtcn  be§  flctfd^S  öon  fielen,  unjud^t:  ^]Icin,  S^euffel,  bu  bift 
tobt,  ^äj  tijüt  e»  nimmer,  ob  fcf)on  ba§  fleifd)  murret  unb  luftern  loirb,  S)od; 
ift  ber  geift  ba  unb  tritt  bcr  Snnbcn  auffn  topf,  (5ntfcret§  il)m  aber  ]n 
liicl/len,  Xa>3  er  ubcrel)let  Uiirbt,  im  uamcn  gott§,  lere  loibcr  unb  crgreiff  ben 
tobt  ß^rifti  loiber  unb   tritt   bie  Sunbc  loiber  ju  beben  unter   bel)ue  fu^e, 

30  Sharons  folget  anc^  ni(^t  ber  (^aipf)iftifd]  irtl)umb.  Senn  iuir  finb  Itiol  tier= 
graben ,  aber  e§  \v\xb  folgen  ba«  leben.  2)0  loirts  ^eiffcn,  hai  \mx  gar  lo§ 
finb  öon  Sunben,  toel)l  tvxx  aber  inn  bem  leibe  finb,  fo  ift§  noc^  nic^t  nn  unö 
liolrfomcu,  Ob  fdfion  bc['i:  tocrcl  ift  anfgcridjt  lion  C^fjrifto  in  brcien  tagen,  Xoä) 
Uicljt  Ioir  inn  bem  lcl)be  finb,  muö  ein  toten  nnb  tourgen  fein  bi§  ju  j^cnem 

3i>  leben,  bo  e§  toirb  Ijeißen:  ©in  Oolifomener,  nelücr  Inanbel.  ß^riftus  l)nt  bi§ 
in  3  tagen  aufgeridjt,  aber  mit  unS  lucretö  biä  an  bie  letzte  ftunbc  unfcrö 
lebenS. 


520  '4-Ufbi(itcii  bcä  '^iiijxci  1544. 

28.  22.  3uli  1544.» 

^J{eiI)CH))rebi9t  über  1.  Xini.  1,  15. 

R]  DOMINICA  VII. 

lim.  1, 1.".  1.  Timot:  1.2.     'Fidelis  seruio.' 

Hodic  aufl[ivimu.«  i)ulolier[rimiim  Eiiaugelium ^,  et  haec  epistola  ctiaiii 
prctiosa,  Ubi  accipicinii-;  illos,  qui  discipuli  hiiius  Euangelii  ot  Epistolae".' 
@§  lt)il  iinfer  Ijnnblnevd  fester  au§  fein,  ipiia  mundu.s  tft  nu  gar  heilig  Inovbeu,  5 
iion  sunt  amplius  peccatores.  Non  haltet  mit  un§  guf^un,  nisi  cum  pecca- 
torib[u.s  et  contriti.s.  Wan  barff  nic§t  i|t  jagen,  qiiiHl  aliquis  sit  peecator, 
vel  tft  berloren.  Ideo  müfieii  bie  prebigcr  aufiI)oren,  inufjcii  bcn  3?apft  ^a6eu, 
qiii  Ulis  peccatores  faciat.  Ideo  ista  praedicatio  itnnil|.  ^ä)  teil  e6cn  an= 
jafjen  a  nostris  Theologis,  ba§  man  bie  (Sc^tücvmer  im  fdjloavm  fot  für  juitbcv  lu 
beleben  JC.  item  vieini  ?c.  item  an  nnfer  anla,  ibi  eitel  rein  lauter  lüein,  si 
etiam  Ituctjercr,  fc^lnelger,  feuffer,  untrelü.  Sic  luristae  fonnen  nii^t  fnnbigen. 
Sic  Con.siii,  Cive.s,  Kiistici.  .Sic  SJerfer,  alle  uBerfe^en,  uBcrtetnern,  rauben  k. 
Si  dico:  es  für,  2)a§  leugeftu  in  bein  !^at§.  ^nei^t,  -J)iogb,  es  Xic6.  Xum 
iioc  pcccatimi,  ba§  icfi  ein  fauler  !nec§t,  qui  tag  unb  tag  iu  domo.  9}tel  am  « 
(^jalgen,  qui  nid^t  fo  tiiel  geftolen.  %xo^  beim  {jalS,  quod  dicas.  Sic  omnes 
sunt  sancti,  ubi  aeeipiemus  peccatores?  Ndu  loil  rebeu  de  peccato  hoc,  bü 
bu  tüeiffeft,  ba§  bu  rec^t  "^aft.  Nod  folt  6e!ennen  tc  adulterum,  si  non  es. 
Scd  haercticus  novit  se  iinpium,  sie  alii  in  suo  statu.  Sed  nolunt  esse  nee 
audire  nee  pati  et  tarnen  sunt.  Hi  sunt  Sancti,  (pii  agnoscunt  peccata  et  20 
tarnen  non  volunt  aigui  peccata  nee  privatim.  Gerson  de  quadam  ßleufneriu, 
bie  Jror  fo  'heilig,  quod  noUct  habitare  in  turba,  Itc§  ftd)  einfci)Iieffcn,  altera 
cum  accederet  ad  eara,  quae  custodiebat,  et  altera  dicebat  perpetuo:  Ego 
suni  peceatrix.  Quid  fecit  ista,  tpiod  clamat?  altera  dixit:  Est  nidjt  lucrb, 
quod  Sol  befd^etnet  JC.  Tertia  fainula:  soilicet  ergo  decepistis,  non  confessa  25 
(am  malam  pcccatrieeui,  <|uod  terra  deb[eret  dehiscere.-'  Sieben  bie  loort 
nacfj  )üie  STplcn.  Sßer  l^at  ir§  gefagt,  quod  dixis.set:  Sicut  dixi,  suui 
l)eccatrix  jc.  3Ba§  fdjabetS,  (|Uaiulo  dico  rusticis,  civib[us,  pistorib[iis:  Vos 
estis  furcs?  SBa-S  fc^abet§,  <|nod  d[icuut:  feei,  eerte  est  verum.  ^Jtan  lonrbe 
bir§  malen  in  fnnb  jum  einigen  leben.  Sed  sum  peecator,  gel)e  3um  Sacra=  w 
[ment,  gteid)  luol  fc^inbet,  fc^abet  .'c.  SBaS  Irott  mein  gnäbigfter  ^crr  f)pl^ 
^nn  05algcn  unb  flaef)§  ju  ftriden,  si  omnes  vcilem  suspendere?  ^oä)  ftnb§ 
alte  t)eilig.     Quid  ergo  facimus,  si   praedicarnus  fo  f(3^onen  tejt ,  i-um  millus 


LS 


](i  nher  im   fc^luntni  sit/it  in  gc^ttjcilj  .7)  Jl  de]  die  22  mdlet  über  vcllet 

31  jd^inbct,  (c^obet  über  fc^ilt,  iä)abc 

')   Vgl.  die  Mnleitum/.  -)  JJiis  Evitngelium  des  T.  Sonntags  nach  Trinitutis  ist 

Mark.  8,  1—9.  Nach  unten  S.  025  ist  aber  das  Erangelium  des  Tages  Maria  Magdalena 
Luk.  7,  .36—50  gemeint.        ')   Vgl.  Nachträge. 


'Rx.  28  [22,  Suli].  521 

K]  sit  auditor  öoii  o6eix  au  6i§  unten  au§  nemine  excepto?  Si  Dens  talis 
Dominus  esset  iit  in  Mosi  lege  2C.  Ibi  clamabant  prophetae  onines:  utinam 
taleni  Deum  iiab(ereiiuis,  qui  non  veliet  sauctos,  sed  exaudirct  jieccatores. 
Oportet  me  desperare  in  peccatis.     Sßolan  tc^  lt)il  a6Iaffen  Don  bem  ftrengen 

5  urteil  de  sanctitate.  Ego  ero  Dens  remittens  peccata.  5ht  er  funber  luil 
I)a'6en,  fo  inollen  rtir  ^eiltg  fein  in  toufent  S^euffel.  Prius  sab  lege  cupiebamus 
esse  Denni  peceatmuni.  Si  prae^iieat  Euaiigelium  et  gratiani,  d[ieinius:  non 
sinn  peccator,  qiiia  sub  gratia.  S)q§  ift  ein  fdjcblid)  queäfilfeer.  Sic  temperare 
volo    legem,    ut   te    non    danmet,    do   Hliuni,  iit    pro  te    imiriatnr   et  impleat 

10  legem:  Ideo  iam  sis  funber.    Stein.    S^ort  luoHeu  luir  funber  fein,   ba  mir 

foEen  heilig  k.    Dens  lotrb  nod^  ein  narr^eit  anfat)en,  quae  est  'Soli  Deosömie, a? 
sapienti'  i.  e.  quid,  quod  solus  sapiens  jc.     SBer  Inil  bQ§  fein?   tarnen  Ep[i- 
scopiis,  Doctor,  Theolog[us,  ^ui^ift-  fionig,  i^eifer:  fol  id^  ein  9larr  fein?    Si 
de  ista  arbore,   'eritis  sicut'.     ^r  f*^'^  Sfarreu,   quod  lafft  euc^  Henben  Oon  i- »(oico,  s.  ^2 

IS  bem  SÖQum,  quia  ift  loeife  lnorben  ?lbant,  ba§  toir»  fülen.  Luquor  de  i.stis 
peccatis,  quac  scitis,  ut  dicores:   Ego  finatus,  ^a6  uuredjt  getrau.    Non  ^aft§ 

gern,  ba§  man  bir  !lein  6rot  gibt  ?c.    S)q§  fanftu  öerfte{)en,  ift  mcnf(^tic§. 

Rom:  6.     Quid  futiu'uni,   quando  Dens  dicet:   Non  contentus,  si  non    potes  «öm.  c, m 

argui  für,  adulter.   '^nn  bu  muft  nodö  öiel  crger  jum  6unber  loerben.    ^tem 

20  mau  t^ut  inen  redjt,  baS  man  inen  fur^elt  bas  'peccavi'.    ^c^  loil  noc^  mei)r, 
ut  fatearis   hoc    peccatum,   quod  nescis,   et   quod   ego  Dens   video.     Canta: 
sentio  me  peccasse,  volui  oruare,  Diab[olus  me  sednxit,  u6er  ba§  fateor  hoc 
peccatum,   quod  bu  an  mir  fi^eft,  et  quod  ego  non  video,   Ut  'ab  occultis',  ^jf.  rj,  13 
quod  est?    Der  9(pffel  im  parabiä.    SÖJere  nid^t  gut,   quod  liomo  sentiret: 

25  non  posset  ferre  uno  momcnto,  non  posset  consistere.  ^^^ft  ein  tofc  bing  in 
corde,  quod  non  sentinnis  bic  ^o^eu,  trefflid^en  JC.  ^tem  ba§  finb  bic  redeten 
tnoten,  quae  nuUus  homo  sentit,  vel  (jui  sentit,  ilHco  moritur.  Ubi  audivit 
Adam:  3tf)  ic^  HerftecEe  micC),  ba  ftarb  er,  et  etiam  corporaliter,  nisi  Dens, 
quia  seutiebat  L)ei  iram  et  iuditiuni,  et  nisi  misisset  verbum  gratiae:  'ponani  i  ir{oic:i,  1.) 

30   inimicitias'  K.     'Conteret.'     Si  hoc  verbum  non  audisset,  illa  hora  mortuus. 
Sic  (juando  Nathan  venit  ad  David,  ba  findet  er  niber  et  moritur.    Pro|)heta 
muft  julauffeu  et  d[icerc:  'Non  morieris\    S)arumb  lüil  er  fü  i)dbin,  ut  fias  2.  ®am.  12,  n 
peccator.    Imo  ante.    Prius  in  parad|iso  et  d[i\it:  %ij  e§  ift  leiber  loar.    Num 
etiam  mirum,  ipiod  homo  labitnr?   tarnen  fit  David,  Petro,   et  ego  ein  mal 

35  et  jtoir  iool  angelauffen,    ba§  mir  ^embb   iinb  roc!.     Sumus   in   came  et 
sang|uine  et  Diab[olus  JC.    Si  etiam  lueljre,  t'om  bcnnoc^  brein.    Sic  Marl ino 
accidit,  er  h)or  l^arter  feinb  ber  le^er,  er  toar  gu  gaft  gelaben  a  Max| 
ut  perterr         haereticis  jc.  nisi  K.   BelüiHiget   in  bcr  leljer.     larnacf)  >uolt 
er  toll  luerbeij.  Postea  muft  angi^elus  coiisol[ari.i  3Ba§  fdjabety  bcnn  ThcolLogo, 


22  voIui  Dinare,  Diab  über  vbi  erinnere  Deus 
')   Vgl.  Unsre  Awy.  M.  41,  718,  14ff. 


52'2  'Utcbifltcit  be»  ^a'^tcS  1544. 

K];3m-iften  3C.   si   liitfivris  te  jieccatorenr.'    äßaruiiiB  luil  id}  micfj  fd^ciitcii  et 

fateri:  ^ä)  bin  in  bctl  bixtf  gefallen.  Vis  U-.  oruare  coutra  tiuim  conscientiamV 
et  taiueu  est  tua  natura,  ut  dilig[as  DiabLolimi,  ut  uos  cuniiciat  in  peccata. 
Ideo  lüilg  nimer  tt)un.  ©o  ttiil  ic^  bir  l^riffen.  Ideo  ue  defendas  tua  peccata, 
sed  tias  peccator.  Adde:  uon  tautum  feci  externa  peccata,  sed  parce  mihi,  i 
;5.  in  bonis  operib[us.  Nou  tantum  iu  lioc,  quod  infidelis  Domino,  inobediens, 
2.  quaudo  non  lue^r  t^UC,  f(^one  tneiner  auä).  Coram  nuuido  non  debcs 
fateri  te  fureni,  si  non.  Sed  ego  coram  ex  natura  et  nativitate  Bei  bla.s- 
phemus.  Tu  agnoscis  nie,  sum  uilffetig  coram  te,  ideo  parce  mihi,  etiam  in 
nie  iuiustitia,  si  bcne  operor.  Si  quis  te  coram  mundo  velit  furem  jc^elten  ?  lo 
Sed  coram  Deo  longe  sum  deterior.  Ego  multum  ieiunavi:  ift  unvcin,  per 
niorsuni  Adac  biftn  liergifftet.  In  leg(>  Mosi  et  mundo  vult  sanctos.  Coram 
Deo  bejdjlueiftn  bid)  mit  gvunb  unb  beben.     Si  vis  esse  Christianus   bcatus, 

*(.  51, « qiiia  c§  fol  gnab  bciffen,  nid)t  immer  toiber  tf)nn.     Sic  David:  'Tibi'  i.e. 

coram  te  nihil  sum  (juam  peccator,  tamen  erat  remissum,  et  absolverat  Nathan,   ib 
Item    omnes    vokintates  meas.     Coram  te  nihil  uisi  peccatoi-,   'ut  iustificeres 

l"i-5i,6in  scrmonib[us'.    Tuum  verbum  dixit  per  Mosen,  prophetas,  quod  omnes  in 
peccatis  conccpti,  getragen,  geborn,  gelebt  unb  geftorben.    Ista  verba  Jril  id) 

!'(.  19, 13 uid^t  lügen  ftraffen,   sed  fatebor,  ut  tu  sis  vcrax.     'Au  occultis  meis.'     Pro 

liac  orabit.     Qnis   iutelligit?     Ego  sum  tuus,  Ilex,    servus   et  facio    oinnia  m 

W.  143, ssecundum   tuam    %i>luntatera.     Sed    non   intres    in   iuditium,    ejaminiv    mid) 

nic^t,  quod  coram  me  iustus,  ieiunavi,  sed  nim  mtc^  in  gnabcn  an,  et  (|uiid 

nou  levelatum   iu  mc,  ut  dicis,   ge^e  nid^t  mit  mir    in«  Okric^t.     Sed  .... 

3".  4c.,  28  lere[mias :  corripiam,  ne  eogites  te  innocentem.    Su  jolt  tjerbalten  ut  peccator, 

et  hoc.  ut   discas  tc  imn  jc.  i'orani  (juo  nemo  est  inuocens.    Sic  .\u<iust[inus:    25 
3Bet)e  bem  ocrbampten  leben,  el  fei)  Inie  Ijeitig  c«  \voU(,   hjen?  fol  geridjtet 
toerbcn  sine  misericordia  *  naä)  betnem  rcgiftcr.    D  !^intoeg  mit  bem  rcgiftev. 
Non  sinuis  filii  legis,  sed  misericordiae:  alias  pcrditi.    Non  vocat  sie  ^anctos, 
(piiid  ex  lege,  operib[us,  sed  misericordia.    2ÖeiI»  nu  fo  ftcl)et,  (|uod  delicmus 
Uds  f:itcri  pcccatores  foris  et  intus,  non  debemus  superbire,  ut  nostra  peccata   so 
ctiani   cogiiita  dcfeuderemus.     @§   ift   nif^t    giutg,    quod    dicis    tc    miseium 
|)cccatorem  ore:  Deus  non  contentus.    Si  te  praedicator  ruret,  quod  furatus, 
noii   amplius,   desine,   agnoscc   peccatum   tuum   et  age   poeniteutiam.     2Bil§ 
nimer  t[)nn,  ift  nnreci^t,  et  post  die:  £)  mein  lieber  frennb,  non  tantum  Sieb, 
sed  Don  grunb  öerbampt,   ut  Deus  misereatur   mei,   uon  iutret   in  iuditium.  35 
sed  faciat  mc  filium  misericordiae.    Sed  illa  crassa  peccata  debent  te  excitare, 
ut  agnoscas,    (jualis    peccator    coram    Deo.     Gerte    agnoscis,    (juod    furtum 
nnre(^t.     Item  quod  alii  facis,  quod  tu  non  velles  3C.    Ista  inquam,  debjent 
te  afhnonere,  tüoS  bii  für  ein  i?reutün  für  ®ot  bift.    Ibi  video  Ireutlin,  )üa§ 

23 ]  ftuel  (V 

')  Coufess.  i),  VI:  Vue    etiain   laudabili   vitae    hoiniiumi,    si   rcuiota   uiisericordiu 
discutias  eam. 


9lr.  28  122.  3iili].  523 

H]  id)  für  ein  floniidjiMl  connu  Deo.  Video  me  impiimi  in  gcbaiidcil,  'mea  iiiater*!. sm 
concepit',  suiimia:  tota  natura  mea  immuiula.  Nou  sunt  ista  peceata  crassa 
Vera,  quae  Deu.s  meinet  3C.  Si  non  tacis,  aiidis  Christum  losum,  teitlCtl 
mundum,  sed  peccatorem.  Si  etiam  accedis  Sacra|mentum,  nou  Deuui,  sed 
5  te  rides,  quia  aiidis  liic  bie  t)crdi(J)e,  trefflidjc  ttoit,  quod  lesus  venit,  ut  i-i'"'-'.  is 
peccatores,  nou  Sanctos.  Ad  hoc  misit  Moseu,  ut  esses  from.  Sed  e§  gcl)et 
ben  ÄrebSgong.  ^e  mel^i  fic  prebigett  legem,  je  evger  tüoiben  et  idolatrae. 
Item  pii  clamabant  pro  Deo,  qui  vellet  peccatores.  Idee  tt)Ut  Cl'  5!)JofL'U 
6ejeit,  qui  ^^anbtoerdE  red^t  nic^t  geleruel:  uou  exigo,  ut  sauctus,  nee  indicabo 

lu  ^^ecuudunl  legem.  Sed  begei',  ut  accipias  Christum  et  aud|ias  Euang[eiium, 
quod  dicit  non  venisse,  ut  iustos,  sed  peccatores.  SOßit  tüoKcilS  nu  anbcvö 
rjnbcii.  '^sa  id)  mag  niii^t  3ufcf}anbeu  loerbeii  coram  hominib[us  et  Deo.  2Bie 
hü  lüilt.  Nihil  inest  coiiscientia,  sed  in  hoc.  Si,  inquam,  non  vis  t()UU 
mit   ret^tem   gvunb   et   coram    mundo,   quod  est  tantum   blat,   bil'tl,    uva,   si 

ij  videres  fofft,  Umv|el  JC.  inu)  maiora  habeo,  bie  mir  ®ot  jii  gut  belt  ic.  Si 
facis,  \o  ^aty  fein  not,  es  filius  vitae  aeternac,  non  ex  tua  potentia,  sanctitate, 
dignitate.  2)a  ift§  öerlorn,  ipiia  'Christus  venit  peccatores'.  Si  es  peccator, 
\o  mnft  uidjt  ftol^ircn.  Recte  dicis,  ut  David  confessus,  quod  peccator, 
etiamsi  non   sentiam  me,    melius   agnoscis   me   quam   ego   me.     Quia    autem 

20  dicis  mc  in  peccatis  conceptum,  ideo  credo.  Tales  volo  salvare.  Ideo  non 
die:  Nolo  peccator  vocari.  Conscicntiae  inditimn  fortius.  Untci'  bem  limfcn 
;,i^eii  ift  ftertfer  quam  Caesaris,  Carnificis.  Su  >V)U($erft  unb  ftileft  üit  untei= 
k'j,  si  videres  X'itb  JC.  0  ba§  man  mir  nic^t  t^ut,  ber  ift  maguus  sanctus 
(!tiam  coram  mundo  jc.    Ideo  gel)e  jum  tro^  jum  @acra[ment.     Hoc  dicit 

25  tibi  iudex,  qui  est  iu  tuo  corde,  cui  non  ])ossunt  obdurare  os,  si  adesseut 
omncs  luristae  et  33eic^ttietev.  Idco  debemus  ex  istis  externis  peccatis 
cognoscere,  quam  impius  sis  coram  Deo  ic.  Dein  conscientia,  concionator  ift 
ha,  dicit:  Externe  suni  2)ie6,  ubi  ego  et  homines  iudicare  possunt,  (piid 
intus?     Si  omnia  sanctitas,   tameu  sum  danniatus,    quod  hinc   furor,    vidco, 

30  qualis  arbor,  si  fructus  fo  bofe,  fol  ntd^t  fafft,  ftam,  tintrljel,  bie  mi(^  (Mot 
iiii^t  lefft  fef)en?  Sßenn  nur  umb  bie  externa  jieecata,  si  Dens  vellet  totani 
naturam  purgare  JC.  Ip.sc  ideo  proniittit,  si  agnoscis  mit  groffen  crnft  te 
peccatorem  et  cessas,  fo  foltu  benn  istam  Epistolam  tjoren,  nic^t  el)e,  bie  fu 
trofttid^    @i)  eS  ift  gctoi§  hjar,  non  debes  dubitare.    6§  ift  teitjer,  ha§  man 

36  fol  mit  l)unbcrt  armen  annemen,  et  non  ire  ad  S.  lacobum,  sed  ad  fincm 
mundi,  quod  audimus  Deum,  (|ui  amplius  non  vult  Sanctos.  ijlft  ^ö§  ntc()t 
foftüd),  ijuod  Dens  propter  clamorem  tuum,  quod  dicis  te  non  posse  Sanctimi, 
primiittit,  iurat,  (juod  poscat  eitel  ©Ünber,  et  dat  gum  ©iegel,  brieff  D[ominum 
lesum  Christum,  quod  fol  bie  füubc  auff  fein  l)al§  nemcn,  an§  (ireu|  Refften, 

40  in    fid^    felb§   uberloinben,    si    dicis:    Dominus    non    mentitm-,    lib|enter  loit 

6  über  ge^et  slt/U  gieng 


524  !Ptcbi9tcii  bei  3al)teä  1541. 

KJgeftvafft  fein,  ft  :uicl[is,  (jiiod  2)ieb,  si   non.  .sum  (|uidem  iion  coraiii  inmulo, 
sed  coran)   Den  tiiel  ein  groffer,    et  extennun  furtum  ustendit  internuni.     Si 
lioc  facis,  foU  rec^t  fieilig  fein.    Sa«  lofft  uns  gcprebtgt  fein.    Sed  »rir  madjen 
un§  bei"  prebigt   untüerb,    volumu-;   sapere,   sancti  esse   etiaiu   torain  Deo  3C. 
Dehes  fateri,  si  peccasti.     Et  intus,  qnod  nierum  peccatuni,  et  nihil  sit,  quo     s 
confidas,  nisi  Christus.    Vide,  quot  nunc  siut  homines,  qnibjus  ista  praedi-  ^ 
«itio  ntilis,   quia    nemo  iDtl  unrecht  tf)un    uec  ftraff  leiben.     Ideo  Chri.stus 
ift  unö  um6  fonft.    Ideo  si  audi.*:  tmä)t,  ^)iagb  furax,  5!Ber  loolt  mic^  ein 
Sieb  I)eifjen  ?     Nou  es  Christianus,  f)utc  bid^,  non  accedas  ad  Saeia[iiientnni. 
non  die:  pater  mens,  vel  si  est  gcfd^e^en,  joltu  c5  leiben,   tt)i(§  nimer  t{)iin.   'o 
Sed:  '^ä)  fe'^e  bid^  ni(f)t  an,  «piod  faterer.    S)u  f)Qft  mir  mein  el^r  genomen. 
i>eus   vult,  ut   Dominus  dicat,  et  eimscientia  tua  dictat.  vel   es  be§  Senffcl§, 
>oie  bu  ge^eft  nnb  fte^eft.     3te'«  luenn  bu  falfc^  biev  mac^ft,  (|naudo  tibi 
|)raedicatur  et  conscientia  dictat,    die:  @§  ift  hJQl",    t'eei.     Non  aniplius.     Si 
non  agnoscis,  fo  nim  bicf)  be»  tert-S  nid^t  an,  uon  es  peceator,  (luera  Christus    is 
vult   salvare.     Es   sanctns,    (pieui  Diab|olus  vult   in    bie  ^ette    l)aben.     ^Jlicf) 
buncft,   e§  louffen  mit  unter  Dieb,   ijui  rauben  unb  fteten.    Sie  ^uriften, 
2'^eologen.    Si  jeu(f)ft  ba'3  redjt  anff,  coüjita.  ut  manens  öom  ©acra[mcnt. 
©0  bie  groffen  ^errn  ^eifft,  furften,  ©raffen:  ©djilft  mic^  on  mein  e^r.    6l) 
bu  ^aft  ein  6^r.     Seis,  ipiod  Dens  te  damnavit  unb  Seuffel  an  fein  Äleten,  ^o 
hoc    dictat    conscientia    jc.     Si  audis    ut    lüamung    et    adinonitus.     Si    non, 
fo  tDtffe,  ba§  bu  be§  S^euffelg  bift.     S)er  teft  ge{)6rt  bir  nic^t.    Nou  venit 
salvare  superbos.  (}alftarrigen  fnnber,  qui  ujoHeii    ungcftrafft  fein.     Sic  fo 
mon  bcn  (Arbeitern  ein  toort  fagt,  binben  fie  auff.     Da  mirb  bonner,    bli|,. 
.\ou  oras  pater  noster.     .Sed  beÜifcf)  felOCV,  et  Diab[olns  betet  nu§  bir.    Dens   -.'s 
mirb   bvein    f erlagen    mit  lurcEen    unb    t)eüif(^em    felrer.     ^s^cm  ilirannen, 
Sruber  Ü^eit.     Ista  mala  omnia,  quod  Christiani  vuitis  unb  geilet  ?C.  et  non 
agiioscitis  peccatuni.     ("ui  noces".'     ^d^  tan§  ubertoinben.    Tu  es  maledictus. 
gel^eft  in  banben,  ftriden  Diaboli,  non  getje  jum  ©acrü[ment  unb  tf)uft  bid) 
felb§  in  23an.    Si  incommodas  alteri,  ift  eben  fo  Oiel  al§  ex  loculo.    Libenter  so 
audis.  (juod  venit  |)eccatorcs  salvare,  non  3U  fterden,   non  lüilt  buffcn,  bcffcrn, 
ffliütiri.-is.'iiscd  Derteibingen.    Du  ge^orft  in  ben  Sprud):  'Ite,  nialedicti  in  ignem '  jc. 
<|uia  non  solum  iinmisericors,  ut  c|ui  nou  fecernnt  misericordiani,  sed  ftileft, 
raubeft  aU  ein  Dieb,   morbcr,  et  tameu   vis  salvari.     Ideo  ift  .^uerbarmcn, 
hau  bie  prebigt  fo  l)ergeben§.    Vide,  e»  rtirb  bir  fd^aben,  mir  nid^t.    Du  muft  35 
bid)  tobfdjlagen  (äffen  unb  baju  in  bie  ^elle  farcn.    I<leo,  ir  groffen,  oiel  Diebe, 
belfert  cuc^  unb  mai^t  eud^  be§  telnern  luortS  auc^  teil^afftig,  quod  lesus  Dei 
lilius   venit,   ut   peccatores.     Non  opus,   ut  clamemus   nos   esse   .sanctos   .?ul) 
lege  jc.     Imo  j)eccatum   maiiis  in  ine,  quod  video  ine  non  posse  ab  extcrno 
furto,  quid  facereni,  si  räum  ba,3U  (}ctte?    Da§  jeigt  an  mit  ...  in  ber  ....  *» 

40  .  .  .]  jd§:  ob  fd^att?       .  .  .  .]  ein  Wort  nachyemalt,  unlesbar,  ob  ^ailt? 


^x.  29  [3.  9IiiGuft].  525 

R]  iit  Deus  nie  iiuUcat  secundiim  \erljniii.     Orabo,   ut   a('cip[iat   nie   jugnabcn. 

Ideo    et    Paulus    viilt   es8e   praecipuus.     3Ba§   biftu?     'Non    sum    siciit   alii'ä,,^"",,-',',''^' 
Luoae   18.     Jtcni   hodie  her  Ijcud^ter  (Simon.  ^     £)a  Itgt  bein  @'^r,  ha  bev 
Seuffel  t)ill9eid)iffeii  f)at.     Tag  ift  bein  @^r,    ut  fatearis  ex  aninio  te  peeca- 

s    tdi-ein,  11011  solum  eorain  Deo  et  dioere  ^a,  S)q§  tft  hJQf,  unb  Hod)  Ineit  tne{)r.^ 


')  ij?«fc.  r,  JO.  ^)  .'I»i  Schlüsse  dieser  Predigt  steht:  Hie  deest  Contio  de  eodem 
loco  1.  Timot:  1.  'Fidelis  sermo",  quam  habuit  in  arce  praeseiite  Electore  vlt:  lulii. 
ßam  require  in  Anuot:  Roiarii  super  Gene:  pa:  OTf)"!.     (Vgl.  Unsre  Atcsg.  Bd.  42,  IX.) 


29.  8.  ^diniift  ir.44. 

^rcbigt  nm  8.  Sonntog  uad)  ^rtiiitoti^. 

Rl  DOMINICA  VIII  POST   TRINITATIS     Rom:  8.  mm.».m. 

Haec   Panlina   verba,   quib[ns    conclusit   priorem   adhortationeni.     Ubi 

pi'aedicavit,  quod  deb[eremus  mori  peccato  et  cum  Christo  rosurgere  et  vivere. 

'Si  cum    eo  sopulti    per   bap[tismum    in    inorte'.     Siipra  ca:  0.  ante  8.*     ^ft  iBö"'  «.  s 
ifi  einerlei)  tneinung  de  illo  loco  usque  liuuc.     Deinde  '^at  er  jutljnn  cum  Anti- 

nomis  et  cum  liis.     Si  gratia  abundat,   lafjt  getl'oft    nnfflüben.     Dn§   ift  bie 

plage,  bie  nlle  ff^riften  evforen.    @l  imei  anff  feiten  n^nncEen,  nun  in  regia 

via  K.  Si  praedicainus  sola  fide  iios  redimi  a  peccato,  morte,  statim  con- 
cludit  Caro:  Ergo  non  opus,  ut  faeiam  bonum,  ut  videmns.  Priiis  oirtulimus 
15  filios  Daemonih[us.  lam  non  gönnet  einer  bent  anbern,  baö  ein  opffel.  SI 
praedicainus  ut  in  jiapatu :  tac  opcra  bnii;i,  Cliristns  resnr[re\it,  sicut  verum 
et  bene  praedicatum.  Sed  übel  tjerftonben.  ©o  fompt§  bnt)innn§:  6Hnntic 
^in,  ®laube  ^er.      Ideo  urget   Paul[us,  ut   retineat  in   media  via. 

')  Rom.  11,  :i/]'.  iriir  die  Epistel  des  G.  Sonntags  »ach   Triiritatis;  rgl.  oben  S.iillfj'. 

SI  Vni.  post  Trinitatis. 

20  Ro.  8.   'Debitores    sumus'  k.  «öm.p,  i2ff. 

2)i§  finb  @.  ^oul§  ioort,  bamit  6r  befd)Ieuft  bie  angefangne  Tifputation 

am  0.  CQp.  2)0  er  alfo  geprebiget,  bog  tuir  foUen  ber  ©unben  abgeftorben  nnb 

anfferftanben  fein,  noc^  bem  tvir  mit  K^rifto  begraben  finb,  maS  nn  bnfelbs 

gerebt,  mns  l)ic  toibertjolt  loerben,  Uiel)!»  einerlei)  ift,  Tenn  er  juttjnn  mit  ben 

2s  ?lntinomern  unb  fidlem  geiftern :  Saft  un§  funbigen  Jc.  S)ii  ift  bie  plag  aü.- 
,5eit,  eä  loil  immer  auff  eine  feitten  Innncfcn,  nid)t  inn  beni  mittellocg  blci)ben. 
■^kebigt  man  non  (Sfjrifto  nnb  Hergcbnng  ber  Sunbcn,  fo  tompt  ber  faule 
balcf :  @l)  fo  borff  3id)  nic^t  gut§  tljun,  iniberumb  ift  bie  anber  plage:  prebigt 
man,  Itjie  im  '-Papftnmb,    bn  ninft  gnte  luerd  tt)nn,  luiltn  feiig  luerben,  ©o 

30  inilc'  bal)in:  Sl),  glanb  tl)nta  nid)t,  man  mn-?  gnte  Inerd  tl)iin,   Tic  mittel 


52n  ^Ptebigten  be§  3at)te3  1544. 

3ii)m  8 12  'Debitores  non  cariii.'     Noii  est  mca  praedicatio,  nt  securos  Spiritus 

faciam  Antiiio[iiio.«.  Xcnn  bie  erften  ©(^tücrmei  ante  2o,  bie  l)atten  ben 
SLeilfel  'geift'  bei)  \iä)  et  d[icebant:  Si  semel  datur  Spiritus,  t^U  er  ()etnQC^, 
lnQ§  er  teil,  e^e6[l'ed^er  non  peccat.  Et  timeo  in  Helvetiis,  post  Antino[nii : 
( 'hristus  sepeliit  peccatum,  on§  ßieu^  gel^engt.  Ideo  ne  tiuieas  non  amplius  5 
p[eccatum.  Ideo  seribebaut  et  docebant  non  proponenda  praecepta  Mos!, 
quia  venit  Christus  ad  consol[andas  couscientias.  S)er  ©eift  ift  noi^  üei'= 
^anben,  ^i  ift  un§  atigeborn,  quaudo  accedit  doctrina.  DLx[i  eo  tempore, 
cum  pulcherr[imas  eontiones  de  rpsur[rectione,  etiain  praedicaiidum  de 
()peril)[us.  Non  satis  landai'i  potest,  quod  Christus  Diab[olum  superavit  K.  10 
uoc  aliter  intelb'g[imns  g[ratiam,  p^eccatuiu,  quam  quod  dicamus:  Christus 
sepelivit  p^ecoatum  cum  eo  et  num  eo  iiiortuus  est,  et  p[eecatum  etiam 
mortuum.  8ed  diseenienda  verba:  Remissio,  sanctificatio  et  vivificatio. 
Redemptio  facta,  non  alia,  mors,  rcsurrectio.  bie  ift  HolComcn  gtllig.  -Sed 
quod  in  nobis  ferinentum  per  totam  massam  gel^e  et  totus  liomo  evfavc  rosur-  is 
[rectionem,  Sas  ift  ein  Qtlber  loerrf'.  Hoc  Christi  opus  proprium,  nt  in  suo 
eoi'p[ore  Diab[oUis  cruciflg[atur.  Postea  dedit  Spiritnm  s[anctum.  Is  )ol 
opus  Christi  in  un§  treiben  ut  fermeutum  in  massani  nnb  in  un»  treibe,  ut 
ista   rcsurrectio    iu   nobis  fiat   eitel   sanctitas,   Job  bcr  funben   et  resurrectio. 

MBm.  s,  i.i  Non   inferendum:    ^d^    fnn   nid^t    funbigen.      Non.     Si    secunduni   peccatmn   20 
vix[oritis,   moriemini.     Non  ergo  verum.     Sßiltu  bid^   fur  ber  funb   furchten, 
verum,    socundnm    rodemptionem   et   saIvat[ionem   Christus    effeeit    perfecto. 

SiftraBen  \v\U  nit,  S)od)  arbeit  ^paiilnä  ba^in  unb  fagt:  \mx  finb  nit  fd^ulbig, 
1)a§  Itir  nnr^  bem  fleifd)  leben,  Tüä  ift  meine  prcbigt,  nit  tnic  auif)  fnr  2o 
mit  Porlftobt  unb  'JJhin^ern  bie  geifter  fo  ipraii;en:  tuenn  ber  ()i  eilige  geift  äs 
eim  ^Jtenfc^en  ein  mal  geben  Iritb,  ineic^t  @r  nit  toon  i()m,  fie  tf)un  axid), 
nia§  fic  UioIIen,  ttic  "^sä)  auä)  forefjt,  nocf)  in  Sd^ttjeil  ift,  3?Qrnndf|  !omen  bie 
■Jlntinomcr:  Wuvx  fol  bai-'  gefel;  nit  v^bigen,  '■JJiüfen  nn  galgen  tjengen,  Tcnn 
C^t)riftu§  liier  f'omen  bie  ©eelen  ju  troftcn,   nid)t  fc^rctfen,  ®er  geift  ift  nod) 
i'orf)anbcn,  Targegen   od)  bo^nrnnl  fagte,  '•Blau  f)ettc  üon  Oftern  t)er   l)obe  3» 
prebigtcn  gcprebiget,  man  mufte  aud)  ioIri)e  prcbigtcii  t)orcn  Oon  bem  nelnen 
leben,    S^cnu    bie    prebigten    foHen    bei)einanber   gel)enn,    Discernenda   euim 
Redemptio   et  Sanctificatio.      Redemptio    ift   gefd)cf)cn,    öolnbrai^t,   beburffen 
teinC'S  Qnfferfte()eny  ober  fterbenS  0"f)rifti  nier,  ?lber  baö  tuir  iold)§  oud)  bei) 
un'j  befinben  nnb  mit  ibm  Pergraben  Inerbcn,  baran  ligtS  nn,  bar^n  l)at  gott  r. 
ben  '^leiligen  geift  gegeben,  ber  biö  Inerd  in  nnö  fo(  trepben,  Sa-?  alfo  inn 
un§  eittel  [)el)Iigfcit,  bot  bcr  funben  in  un-:>  entftcl)e.    9Jein,  bu  folt  nit  fngeu: 
Suubc  ift  tob,  3rf)  f'i»  iiid)t  mer  funbigen,  9!ein,  f)ie  fngt  ':pauluä:  X\\  tauft 
inol  funbigen,  aber  luirftu  funbigen,  foltu  fterben,  äJon  ber  ^Hebemption  ift 
luol  red)t  gercbt:  Sunbe  ift  tobt,  aber  bn  l)aft§  nod)  nid)t  Polcfom(id)  empfangen   n. 
nnb  befunbcu,   So  gvov  aber  beiue  3UPerfid)t  ift  3U  (vl)rifto,   fo  Incit  ift  audj 


Ilx.  29  [3.  Sluguft].  527 

R]  Secl  bu  t)Qft  nod)  lürfjt  pcrfecto  empfingen,  ©o  ftarö  fides  et  jutietfic^t  ouff 
beu  (5f)l'iftlint,  fo  lucit  ift  mors  moitua,  .sanctitioatio.  SeJ  ^a[l  no(^  onus 
am  l)ülfe,  sontit  fcofc  lieigiing  ad  avaritiam,  libid[inein,  unb  bet  Jcuffel  ^tlfft, 
blcfet,  bn§  auä)  ttiol  ein  rerfjter  ßl)rift  joU  faüen  et  amittei-e  Spiritum  s|anctiiiii, 

n  ut  David,  si  in  eo  peccato  burcf)  nnb  burdj  tob,  non  cecidisiset.  Sed  qnia 
eam  inspieit,  liabet  10  uxores,  fompt  in  bie  luft,  non  iiabet  Sp^iritnni,  pocoatuni 
uoii  mortnnm,  licet  multa  fecit,  tarnen  ceeidit,  caro  in  im,  teig  ift  nod)  nidfjt 
burdjgangen.  Antinomi  faciimt  liomiues  securos.  Contra  istos  loqnitur,  et 
nos,  haä  fjeilofe  fleifrf}  h)il  ftc^ev.    5Ran  fol  ^uriften,  Consuiem  nid;t  fc^elten, 

lü  IDUC^erer,  Inilb,  jung  ÜoIdE.  Quare?  qnia  crcdimt  in  Christum,  peccatum  est 
mortiuim.  Audi  Paulum.  ^ä)  tooU  tool  fo  gern  f(^>t)eigcn,  ut  tu  velies 
tacere  me.  Si  non,  (So  ^ai  \ä)  ba§  (jeHifc^  fetüei"  mit  bir.  3Bie  feme  idj 
nu  bap?  Sßic  fol  man  imttjnn?  si  non  arguimus,  mirfft  er  nnS  mit  end) 
in  bie  l^eEe.    Si  non  vis  audire,  magft  ^inanä  getjen,  propter  te  non  ineeptnni 

15   nee  3C.    '@C§lllb[nerV<|'i''i  si\  est  clarus  textns.    Non  praedicat  gentilib[us, Wüm.  s,  isf. 
.Sed  qui  cum  Christo  sepulti  in  mortem,  qui  bap[tisati  re|missioneni  ])[ecca- 
torum    habent    et    Dei    fiiii    i.  e.     Ecelesiae    Christianae.     lam    rederapti    a 
l)iab[ol<),    morte,    ne   vi\atis    secnndum    carnem    vel    amittetis    bap|tismnm, 
Spiritum    .s|auctum,    Ciiristum    et    omnia,    quae     praedicanuis.      'Si    veromsm.  8,  i:< 

aa  secundnm  .Spiritum.'  Haec  supra  audistis.  Supra  audistis  de  duplici 
vita  et  Hiorte.*     Una  mors,  quando  peccatum  nioitnuni.     2.  (luando  iiistitia 


')  Vgl.  nhen  Ä  örj,  Vi  ff. 

S]  funbe  tobt,  formaliter  etiam.  StBer  bn  tjaft  norf)  ein  fcinbt  am  fjal?  Tjcngen, 
ber  rci^t  bidj  jn  allen  £unben  unb  3nneignng,  T)a'3  and)  ein  frommer  (5t)rift 
foßen  !an,  Intc  S)aöib,  loer  in  Saöib  ber  alte  Slbam  tobt  getoefcn,  l)ett  @r 

25  nit  tonnen  fallen,  'üu  fjat  @r  ben  t)el)Iigen  geift,  trefflid)  grofjc  miracM 
gctf)an,  nod)  feüt  @r  ba^in,  £cnn  ber  tobt  ift  nod;  nidjt  ganlj  bnrc^gangen, 
5tlfo  prebigt  nu  5panlu»  rtiber  bie  3lnttnomer,  ^^nar  bie  Inclt  luils  felb?- 
fiabcn,  ^Jian  fol  niemanbt  fdjelten,  furften,  nnitf)crer,  3!cgenten,  Tenn  fie  tjaten 
fein  fnnb,  gteuben  an  ß^riftum,   "Srnmb   ift  bie  ©nnbe  tobt,  3a  'fasi  gibt 

:io  mir§  3U  lo^n,  ba§  l^d;  ff^eltte?  Sif)c  5panlnm  an.  3d)  lüil  aber  beinet  tialtien 
nid)t  5nr  l)et(en  faren,  ob  ^i)  fc^on  gern  Uiolt  ft^lueigen,  aber  tooUen  loir 
nit  prebigen,  fo  ioirfft  er  un§  inn  bie  f)ellen,  Db  bid)-?  nn  fd)on  Derbrenft,  ift 
bir  bod)  ein  lod)  gelafjen,  bo  gel)e  (jinan-j.  5^aulu§  prebigt  nit  nugleubigen, 
Sonbern  benen,  bie  mit  (^"t)rifto  finb  kgrabcnn,  bie  Csfjviftcn  fein,  W\\.  benen 

nf,  rebet  6r,  ©et)et  ,^u,  lebet  nit  nac^  bem  flcifd),  il)r  Inerbet  fonft  ftcrben,  lanff, 
b"t)riftn»  niirb  jn  nidjt  unb  unnnt^  loerben,  loirb  altes  an  end)  Oevloren  tuerbcn. 
©oben  aber  ^aben  inir  gebort  öon  jlneierlel)  tob  unnb  leben,  Job,  toenn  funbe 
tob  ift,  2.  menn  gereditigfeit  tob  ift,  G'lni  leben,  »renn  bie  Sunbe  lebt,  2.  tüenn 
bie  gcrcdjtigteit  lebet.    ^Tartion  rcbef  bie  Sdjrifft  F.ncac  1.").   3ft  tob  geluefen?"'  15,32 


528  ^rebigten  be»  >^«?  1544. 

R]  mortiia.  Sic  prima  vita,  quaiido  peccatum  \'ivit,  2.  (]iiaiido  iiistitia.  S)a§ 
ift  trieologi^c^.  Sic  im  h)eltli($en  regiment  ein  foId§  tucife  jurebeii  nt  de  prodigo: 
£»(.  IS, asinoi-tinis  et  vivit,  amissus  et  iiiveiitus.  Sic  im  vegitncilt :  iDi'IUI  nion  citl 
Oiirger  au«  bem  lanbe  Hertoeifet,  fo  ift  er  tob,  fompt  er  loiber  ein,  fo  ift  er 
tctieilbig.  Seciindiim  cainem  ift  ein  (efien,  qua  amittit  gratiam  Doi,  redenip-  5 
tioneiii,  ie(niiHsioiiem  p^eccatorum.  3)a5  ^eifjt  einig  geftorben.  Si  seoundani 
carnem  vivetis,  Si  contra  moriemini  seeiinduru  carnem,  vivctis  in  aeteruiim. 
OTnttrMr..2.'.  Sic  Christus:  Qiii  amat,  odit  vitam  i.e.  caniaiem.  Secundnn)  fteifd)  vivere 
int  tt)eltltd[)en  regi[nient  '^eifft  unfeitfd^eit,  @^e6ru^,  t)nretei),  mit  im  fclber 
uu^ud^t  treiben.  6§  ift  nic^t  nbel  gerebt  in  script[ura  sjacra.  Sed  nnn  satis,  10 
ftrecft  Diel  loeiter  cpiarn  in  )neltl[ic^em  reg|inient,  §offart,  3c»6erei),  'Jlbgottereii 
11(111  est  fleifd).  Sed  scriptura  .sie  vocat.  fy^ftf'^'^i'^  Uiiw  vei  fein  leben  lieb 
r^aben  i.  c  (piiequid  vivitiir  extra  Dei  verbiun  et  spirituin.  S)a»  f 'aro  ein 
folct}en  Hcrftanb,  qnod  nou  secundum  verbum  Dei,  sed  nac^  nnferm  tierftanb 
nnb  Inilf,  fin,  üernunfft  üermag,  hjag  man  bnrnad^  (ebt,  ba§  beifft  fleifdj.  k. 
Sic  naturale  ins  dicit:  Non  fnrcri«,  tanien  \enit  in  abnsuni  carnalcin.  9J}an 
uerfte^et  h)oI  ein  ftütf  batoon,  nt  ftroff  ein  ftutf  öom  furtum,  iibid[inem,  quia 
bif  brnnft  fan  niairistr:itn~  niefit  ftvoffen,  quia  gebantien  finb  jolfrel).  3ft  ci't 
gering  |mrtcd',  bic  ben  (Sfiebrnd)  ftrafft,  mao-istratus.  5tber  @ot  loil  gar  rein 
I)aben  et  dicit:  'Si  secundum  carnem'.  Non  solum  libido,  sed  avaritia.  f'urtnni,  in 
rnnben,  nngefiorfnm  fein  parentibjus,  Dei  verbum  contenmore,  fd)lüeren, 
flndjen.    3lrriu-3  luor  ein  fromer,  beiliger  9]lan,  entt)ielt  tum  ineibern,  ftellet 

S]nnb  ift  lebenbig  luorben,  80  rebt  and)  bic  Stobt  nnb  £anb  'Ji'egiment:  luirb 
ber  ^nrger  liertrieben,  ift  er  tobt,  fomiit  er  tniber,  ift  @r  lebenbig.    @o  pflegt 
man  'DJicnfd)Iid)er  lucife  jurebcn.    ^JIu  fagt  '|vantu-5:  Inenn  ifjr  werbet  bem  fleifd)  S' 
(eben,  bas  tjeift  elniglicfi  ftcrbenn,  toerbet  \i)x  aber  bem  fleift^  ftcrben,  föerb  if)r 
liuiglid)  leben,   5lIfo  rcbet  bie  Sdjrifft.    %-\d}  bem  fleifdj  leben  im  Uieltlidjrn 
iKegiment  l)cift  nnfeufcfieit,  [)urerel),  unjud^t,  flcifd)lid)e  IroÜnft.     I^ic  ©djrifft 
ober   ftreft    ba§  hjort  fleifd)  uiel  meitter  benn  Ineltlid)  Ütegiment,   Senn  bic 
loelt  fieift  morb,   abgotterei)  nit  fleifd),  1)rnmb  beift  fleifcfilid)  Icbenn,  ^tem  ao 
nnfere  Sele,  obem,  leben,  lieben  bcift  alle^,  loa»  üuffcr  gottes  mort  nnb  geift 
gcfifiit^t,  Inag  nid)t  naä)  gottlidjem  luort,  fonbern  nnferm  finn,  unt!  üermag, 
benn  auc^  lua§  gott  geboten  l)at,  mie  Jura,  bie  gott  geboten  hat,  audj  tonten 
in  fleifd)lid)en  öerftanbt,  iSenn  loeltlid)  Stcgiment  ftrafft  ein  ftuct  uom  (il)e= 
brud)  nnb  morb,  ftrafft  nit  gebandfcn,  item  nnjnc^tige  geberbe.    2)rumb  ift§  .15 
ein  gering  partccten,  l'lber  nnfer  licrr  gott  Ixnl  ein  'D.1lenfd)en  gar  rein  ])abm, 
Sprid)t:  loenn  il)r  Inerbet  lebenn  nad)  bem  fleifcfi,   Werbet  tl)r  fterben,  .Vicift 
nn  flu($en,  f(fin)cren,  gott  leftern,  item  Unber  bie  'ilrtidel  be«  glnnbens  tlum, 
3lrriu§  ttiar  from  unb  l)el)lig,  entbielt  fi(^  Hon  liiel)bern,  fontb  il)n  niemanb 
tabbeln,  gieng  aber  inn  fein  fleifdilicfien  gebunden,  Sbriftn»  toere  ein  gemachter  40 
gott,  mic  5)}ofe§  war  ein  gott  !i[.U)araoni§.    Xa-i  i^ai  er  an-i  feinem  fleifcfilic^en 


9lt.  29  [3.  *«iuiiift].  529 

H]  fi(^  frotlt  et  iactabat  patientiain.  Incedebat  in  suo  caniali  seusu,  d[icebat, 
quod  Christus  nou  verus  Deus,  '^ctte  ben  namen,  sed  ein  gemad^ter  @ot  unb 
yjtofeS.    S}a§  {)atte  er  au»  feinem  freif($lid)en  fin  Colos:  2.    S)a§  f)cifjt  ein  soi.  2,21 

flcifd^Iid^  tüerd,    tameu   uou  taugit  uiulieres,   sed  loqiiitiif  terreiie  de  sniniiio 

1   aitionlo.     'Quod  natum  est  ex  carne.'     6r  lüeic^t  öon  bem  ßuongelio,  qiiod?si''i-3.f' 
leret  G^riftum  galten  fnr  einen  redeten  ®ot  cum  patre.    Ideo  est  mortuus. 
item  Autiuomi,  qui  diciint  legem  non  praedicandam.    Non  est  e^efirud^,  sed 
fastus.    3tem  bie  Sacrament  fc^enber  k.  ioie,  boä  bie  äöittenbl  erget  \o  [)ah 
ftiurig   fein  et  dicunt   panem  et  vinum   esse   corpus    et  saugjuiuem  Christi? 

1"  Cfl)  ift  uiäjt  nisi  pauis  et  vinum.  S)a§  ift  !ein  ß'^ebrud;.  5io(f;  ift»  ein 
flcifiijlidjer  fin,  quia  tretten  bem  lnoit  unb  (Seift,  qui  iocutus  hoc  verhum: 
'Accipite',  'Comedite',  dat  panem,  'Hoc  est  corpus  meum'.  S>on  beul  luovl 
tiettcn  unb  tl^unS  ex  oculis,  ut  scribunt.  Ideo  ift  all  ir  bing  fleifrfjlid) 
gcfrfjcfft.      Sic   ego   fui  Monachus,    15    annis    gecteu^igt   Dominum    in    aUari. 

if.  3d}  ttjor  nici)t  tnit  loeiBer,  gelb,  gut  beloben,  non  Tyraunus,  voveram  8  vula 
unb  r)cttc  niid)  felb-S  etlnmget.  ^tf;  \vax  l)eilig,  fd^lug  niemanb  tob  (inam 
nie.  ':^sä)  gieng  l)od;  ^er,  lüolt  midj  nnfcnu  t)ervn  ®üt  mit  leib  unb  fcd 
opffern.  @C'  \vax  ein  groffe,  trefflid^c  geiftlifeit,  \vax  ein  9irof3ci-  l)eiligcv 
inbcn,  et  tamen  fui  bet  ftcifc^lid^fte  tropff  in  teni-.    M  mein  leben  ift  eitel 

an  flcifd;lid;  bing,  et  si  mortuns,  ineve  in  abgrunb.*  Sic  papa  cum  suis  Cami- 
[uibus,  Cardinalib|us,  luristis  unangefe!^en,  quod  iactaut  se  spirituales 

21 ]  zvei  Worte  nachgemalt,  unlesbar 

')  Beachtenm-ertes  Selbstzeugnis  Luthers. 

H]  finn,  »nie  5paulu§  fogt,  S)a§  ^eift  nu  ein  fteifd^li(^  geberb,  nid)t  oHein  ebbrud), 
fonbcrn  ba?  lein  geift  nit  bn  ift,  hieidjt  öom  (funngelio,  Dom  Uun1  gottes, 
Xaä  unÄ  lerct  üon  (5l)rifti  mcnfdjtucrbung  unnb  gottl)cit,  Srnnib  Ijat  (5r  foldjc- 

25  üom  fleifd),  toic  aud)  ber  ?lntinomer,  ©djlnerme^r,  ber  ©acrament  ©djliicrniev 
eittel  flcifd)lid)c  gebunden  ol)n  geift  unb  toort  tjobcn,  ob  fdjon  fein  ©bi'brnd) 
ift.  S^rumb  fagt  Cbriftu«  üom  geift,  '5icmct  t)in,  efeet,  haö  ift  mein  lel)b',  'bov 
ift  mein  bUibf  jc.  bon  ben  tnortten  prebigen  toir,  fie  ober  lnoüen  bie  Uuirt 
aufn  ougen  tt)un,  lüel)l  fie  nu  Oon  tüorttcn  tretten,  fo  gel)en  fie  in  fleifdjlidjcni 

■M<  finn  bercin,  Sa§  ift:  in  Seuffelifdjem  finn,  Gileid)  luie  :^sä)  aud)  ir>  ;^^av  golt 
geleftert  f)ab,  tljet  bod)  meim  leljb  mcbc,  uuub  bctt  mein  lei)b  fd^ier  evUnirgct, 
trieb  lein  loudjer  ober  butciel),  für  aber  i)od)  l^er,  loolt  uidjt  ber  geringftc  im 
bimel  fein,  aber  ei-  'max  nidjtC'  anber§  bcnn  ein  flcifc^lidier  troft,  unb  loer  .^^d) 
bviii   geftorben,    fo  »oer  ^\d)    jum  Seuffel  gefarcn.     80  ift  iöapft   mit   fein 

3i  ßarbineleu,  ^miftc".  ^^npiftcn  eittel  fleifdjlid),  S)cnn  tuenn  ^ä)  itju  frag:  luo 
flel)ty  gefd)rtcbcn,  baö  bu  fo  lereft  ?  ®as  lau  er  nit  beUieifen,  T'rinnb  ift  ev 
abgetretteii  uom  liunt  nnb  geift  \n-i  fleifd),  unb  ift  eine  grnubtfnppe  aller  telier, 
©0  rebet  nn  bie  Sdjrifft  Oom  fleifdj  un)ib  l)ebt  an  Dom  erften  gebot,  nnb  ,iele 
alle  Ic^er,  bie  alle  fleifd)  geloefen  fein,  fo  loivftn  fiiiben,  uu'ld;  ein  Uu'il  Uiort 

i'iitfjerS  'iUeitc.    M,l.\  :;i 


530  5Ptebi9len  be§  3qM  1544. 

R]Si  rogo:  iibi  seriptiiiu  in  verbu,  qiiod  papa,  qnod  indies  leges  coudere?  Non. 
Ideo  ift  er  getretten  au§  bem  iüort  et  spiritu  unb  ift  ein  grunbfuppeu  omniuni 
liacreticoriim.  Ideo  i[t  eitel  fleifd)  cum  (imiiiblus  Monachis,  Nonnis.  §eb 
oben  an  in  1.  praeccpto,  lumiera  bie  Äe|ev,  falfd^e  levev.  S)a§  boS  '^ocfjfte 
ift,  (]uando  doceut  falsa,  nihil  pestileutius,  nee  nielior  res  quam  ein  vccf)tet,  5 
trelücr  prebtger.  Post  in  2.  praeeepto,  qui  leftern,  fd^loeven,  sunt  cai-nales, 
qui  iion  audiunt,  contemiumt  verbum.  Item  uon  obediunt,  non  honorant. 
vivunt  secundum  carueni  unb  muffen  fterben.  Xon  similis  ei  praedicationi 
de  resur[rectione.  Autiuomi  uon  possnnt  audire,  quod  errent.  Si  idcni 
dicerem  gubernatorib[us,  luristis,  avaris,  malas  merees  veudeiitib[us,  3urnen  i« 
mit  S.  Paul[o  et  Spiritui  sancto,  qui  dicit:  Vide,  ne  vivas  secundum  carncm. 
quia  debitor,  ne  secundum  cameni,  morieris  aeterna  morte  et  amittis  iustitiaui, 
vitam  aeternam,  Christum  cum  nativitate,  rcsur[rectionc,  remissione  ]>[ecca- 
torum,  baptisrao.  3ft  alle§  an  bir  nid^t  angelegt,  sed  öevloven.  Yivificatus 
per  Christum  et  baptisjatus,  sed  sie  ut  deinceps  non  secimdum  carnem  vivas,  u 
sed  ut  perfectus  fiat  bajitismus  in  te  ceptus,  semel  in  te  factus  in  einer 
uiertcl  ftunb,  ha  ^aftn  gnug  in  etotgleit.  Tu  cogita,  ut  perfitias,  quod  cepisti 
in  baptismo,  scilicet  aqua  ußer  bic^  goffeii.  Ibi  fol  caro  erfeufft  iDerben  et 
resurgere  novus  homo.  Hoc  faciens  non  vives  in  cai'ne,  sed  in  Cliristo 
secundum  spiritum,  tum  occides  facta  i.  e.  res,  quas  facit  peccatnm,  hoc  20 
debes  occidere,  scilicet  extra  verbum  Dei,  habes  10  praecepta,  quanttun  fidj 
reimet  natura  mit  im.  Item  uon  vis,  ut  alter  furetur.  Si  non  lurista,  uon 
Theologus,  tanicn  dicit  cor  tuuni,  qund  alteri.  !Sa§  toirb  btd^  am  jnngften 
tage  Dcrflagen.  Ser  prebiger  Iie§  nidjt  ermorbcn,  ertjnngern,  ut  conciona- 
tores  jc.    Quod  autein  ex  verbo,  l^etfft  ex  verbo  Dei  gelebt,  hü-i  man  @otte§  25 

''Pfteifd^'  finb,  ,;3tci"  ftucfien,  fd^teeren,  leftern,  got§  loort  bcra^ten,  3>tcm  unge= 
Ijorfam,  morb  ic.  leben  aE  fteifd)lt(^  unnb  mn^en  fterben,  S^rnmb  ift  bie 
prebig  nit  fo  licblid;  aU  bie  Don  (ibvifto,  Unc  er  bie  belle"  3nbrocl)cn,  ben 
tobt  gcbangcn,  Xrumb  lüoUcnS  bie  leut  nit  boren,  5?nrgemcifter,  fdjinber  in 
ber  ©tabt  looUeuC'  nit  l)oreu,  Sa§  man  fie  fd)ilt,  ?lber  l)orftu  bie,  lun-J  5J>anlnS  30 
fagt:  Sn  lüirft  fterbenn  ein§  etoigen  tobe§,  mirft  ber  gerccf)tigfcit  fterben, 
bem  eUiigen  leben,  mac^ft  alle-3  nnnnti,  Gb^ftm"-  Dergcbnng  ber  ©unben,  tobt 
unb  leben  I5^()rifti,  Srumb  gebend',  ba?'  bn  geiftlid}  lebeft,  S)e&  berrn  Pbrifti 
Sauff,  leiben,  fterben  btt  nu|  moc^eft,  2)enn  bn  Ijaft  ber  Sanffe,  ber  tiioltt)at 
b'brifti  gar  fatt,  bebarffft  niäji  nodj  einmal,  aber  bein  leben  fol  erfeufft  unnb  3^ 
mibcr  berauff  fteben  unb  nad;  bem  gcift,  nad)  ber  Sau  ff,  nad)  ber  angefongnen 
felofung  leben,  S)u  folt  oüe»  ha§  tobten,  ma§  fleifc§  tl)utt,  tüie  er§  benn 
gcfdjefft  nennet,  InaS  nu  an^cr  gotteS  loort  ift,  ha-i  beift  tobt  unb  gcfd)efft 
be-j  fleifd;e§,  loa»  aber  aua  gotteä  tuort  gefd)id;t,  unnb  fd)icEt  bnä  leben  barnad) 
unb  mcret,  ba§  nid)t  Unber  ba?  luort  gefdjcbc,  baS  beift  gcift,  ©0  foltcn  bie  4u 
©i^Hiermer  and;  fngen:   51ein,    unfer  meinnug  ftebt  nid;t  inu  bev  ©d;rifft, 


UJr.  29  [3.  Sliiguft].  531 

R]  hJort  ^at  unb  lebt  barnac^.  Hoc  est  oc|cu]tiim  opus  carnis.  Hoc  deb[ent 
etiam  Antiao[ini.  Hoc  iiou  est  gente§  scriptiirae,  quod  nou  praedicauda  lex. 
Item:  non  est  corp|us  vivuni.  Christus  asceudit  ad  coelos.  Ergo  nou  liic. 
Q,uis  dixit  tibi?     Ego.     Christus  resHr[rexit  ;uite  1500  aunos  gen  leimet,    et 

5    tameu  sciunt  haue  artem.     Christus  ipse  ad  Nicode[mura:    'Quod  uatum  exTsoii.s.e 
carne'.     Ibi    clare    audis  Christum    distinguere   oarnem   et  Spiritum.     S)utr: 
'(luod  uou  ex  spiritu'.    Ideo  bte  f)od§ften,  lierftenbigften,  gelerteften  Icute  in 
oEetlel)    fünften   suut  Caro,   quia    ex    carue    nati.     I.'^ti  Deum    non    xidcbinit, 
sed,  ut  hie,  morieutur,  cpiia  vivuut  naä)  tv  ^o^en  bemunfft,  looUenS  niad)cn, 

10  tnic  fie  e§  gnt  buncEt,  et  post  iactaut  ©eift.  Christus:  'Quod  uatuui'  k.  Si 
ecoutra.  S^aä  ift  ein  fdjebüc^  tob  vivere  in  eigen  gebunden,  si  etiam  nid)t 
et)cbrec§en,  fielen,  rauben.  Sed  tarnen  inde  caro,  quod  ge^en  in  ireni  flcifrf)= 
lid^en  ftn.  5pauluö  bringt  ()art  brauff,  praesertim  in  bie  ^o^m  ftucE  fleildf)[lidj 
tücfen,    quod  lib|euter  opus  carnis  per  intell[ectuu).     Sod  cpiod  iioc  fol  caro 

11  unb  fleifdjüc^  leben,  quaudo  Monachus  Betet,  finget  Sitanten,  S)q§  non  credit. 
Sed  bie  groffe  geiftUdEeit,  geltet  barfu§,  tragen  am  ^al-S  ftridE,  rnffcn,  beten, 
ut  Dens  Turcam  occidat.  Ibi  oculi  betrogen,  ideo  ^eltö  auff  oEer  gcifttidjft. 
Nihil,  quia  e»  gel)et  in  irem  fleifc^lic^en  fin,  quem  Diab[olus  creavit,  ([ui 
damnatus.     Ideo  Dens  non  audit,   Deus  mm})t  ein  S>ater  unfer    parvuli  fuv 

■io  ba§  alle§  pnie  omnib[us  orationib[us  oninium  papistaruiu  et  suoruni,  quia 
puer  habet  adhuc  spiritum,  non  peccavit.  Si  poc[cavit.  desinit.  Sic  alioruui 
piorum  oratio,   ^t  graln  !appen  placet  ut  mein  ^lef§  galten  et  vota.   3Bie? 

S]  fonbern  fo  fagt  ß^riftua  k.  Sarauff  toil  ^ci)  fte'^en  unnb  nid;t  barloiber 
fed^tcn.   3fi  (S^riftu»  ift  gen  t)imel  gcfaren,  Srumb  ift  (Sr  nit  im  ©acramcnt. 

2.',  3n  t)at»  borf)  bie  6f)riftenf)eit  nu  150U  3ar  geluuft,  Sa§  (5.t)riftuci  gen  biniel 
gefaren,  aber  ba§  nit  gef)alten,  Sa»  im  ©acrament  nit  6^riftn§  Uicrc.  3o:  ■">. 
'Uia§  au§  fleifc^  geborn  ift,  ha^'  3C.  S)rnmb  finb  auc^  bie  üerfteubigftcn  unb 
fnrnembften  aud^  flcif(^,  Tenn  fie  nod^  nic^t  aufm  geift  geboren  ?llfo  bie  nad} 
il)rcm  eigenbniicEcl  leren,  finb  fleifd)  unb  mußen  fterben.  Icnn  fie  leben  naä) 

■M  ber  ()oben  oernufft,  nad)  meiftcr  ßlugling,  Xrnmb  fagt  (^,l)riftno:  Uia§  auy 
fleifd)  geborn  ift,  trirb  gotteä  9feid)  nict)t  fc^aloenn,  S)i»  ift  haä  urtcl)l  aller 
fekr,  3^cnn  ob  fie  fd)on  nid^t  ^urcr  finb,  S^od)  finb  fie  be^alben  Ucrbampt, 
Ta-3  fie  inn  it)rem  l)o()en  bundel  einl)er  geljen,  Solcher  fpradjen  mu-f'  uuin 
getoonen,  S)enn  ba»  (Sljebrnd^  beift  fleifc^,  loei§  jeberman,  aber  ba§  ber  ^JJhind) 

3.S  in  ber  tappen ,  .stent  bie  berrlidjen  Zeremonien  bc»  SSapftS  folt  fkifd)  fein, 
ba§  ian  ntcmanb  gtenbcn,  fonbern  meinen,  e&  fei)  eittcl  geift,  bi-i  ()eift  ein 
gemeiner  man  nid)t  fleift^lid),  fonbern  auff»  aller  geiftlidjft,  Xienn  fie  ,]nplagen 
u[nfern  ()|err  gjott  mit  53Jefeen  fingen  k.  ?lber  fie  gef)cnn  in  iljrcu  flei)d)lid;en 
gebanctcn,  Trumb  nimpt  fid)  it)r  n[nfcr  l)[err  g|ott  uit  an,  unb  ift  bcfjcv  ein» 

tu  tnaben  ober  mcliblin  Oater  nnfer,  Tag  ift  beffer  benn  bunbert  tanfent  'in-pftc  k. 
S)enn  bai  finbt  gcl)t  nod;  im  geift  nnb  folgt  bem  uunt,  lliifev  S^arfn»  geljii 

34' 


M'li.  :i,  c 


532  5j3tebt9teii  bc8  So^rc^  1544. 

Rl6r  f)at  mxd)  ....  gnab  unb  t)|avml)er|itg!eit  {)evau§  ge^olffen.  Ideo  intel- 
ligamus  )pxaä)  Christi  et  Apostolorum,  quid  vivere,  mori.  Non  loqiuiiitiir 
noii  geringen,  qui  etiam  bretn  gegriffen.  Sed  tjon  5}liinc^erel) ,  ^ek'vei),  et 
iiiiiatur  le^  gcift-  Iteiii  conveiiiimt  in  Concilio  Coiistaiit[ieii.^i.  llii  Spiritus 
s[anotiis.  ^a  ein  ^ouffen  flctfdjlic^er  Icnte,  qui  in  ^ol^em  fin  herein,  dainna-  5 
baut  Etuuigelium,  ein  licr,]lliei  ff  elter  'f)anffe,  (jui  vivebant  earnaliter.  5iodf; 
wtnitii.  is,2ot)eifft  Sacrosanctum.  i^d)  i)ali  öon  bem  Concilio,  de  (]no:  'ubi  duo  vel  Iros'. 
Ipsi  coiigregantur  in  nomine  carnis,  ideo  carnale.  ©ie  "^oben  ba§  Uuni 
■gciftlid)'  fdjcnblid)  im  niiabraudf).  3t™i  'getftittf)  gnter'.  Spirituale:  (juie- 
(piid  noii  est  eariiale,  (juod  [>er  verbum  et  Spirituni  s[anctnm  sanctifieatiu'.  10 
Si  credis  et  baptisatus  et  habes  verbiun  in  corde  unb  ftetleft  bein  leben 
barnad),  es  spiritualis  et  omiiia  opera  tua  vera,  oras  in  tide,  et  spiritualis 
oratio,  vivis,  edis,  gratias  agis  Deo  in  Dei  tiniore  et  fide,  bein  effen,  trincfen 
ift  gut  \vnä,  geljeft  auff  ben  acfer  unb  bendeft  an  beinen  lieben  (>5ot,  oras  ci 
facis  lab[orem  in  tlde,  ibi  labor  eitel  gut  tnerd,  qnia  friegt  nouien  a  spiritu,  1;. 
qui  in  te  est.  Quanqiiani  caro  non  perfecte  purgata,  tanien,  quiequid  facis 
Will. ."i.ss  seeundum  spirituni,  fc^e^t  fur  ein  fructuni  Spiritus,  (ialat.  5.  ()ui  lit  ab 
honiine  spirituali,  qui  Dei  verbum  habet  et  fide.  Üb  glcic^  bie  jnnbc  nocl) 
5iiti.i;,o.3in  im  Un'itet  3C.     Cnro  mortuum,  spiritus  vivifLicat.     Sic  corpus  l^elt   Uiufer 

^lerr  6)0t  fdjon    tob,   (|nanqnani    nondnm    mortnuni.     Licet  corpus   nodj   ein   » 
frfjalcf  ift,   fol  für  niid)   tob  f)Ciffen    propter   spirituni.     Ideo  vive   socundum 
spirituni  JC.     A  sexto  cap[ite  teil  er  ben  fid;ern  loeliren,  qui  non  earnem  i'f 


7  .  .  .  .)  9  19  S]iirit,iis]  spiritum       Hier  vivif|   steht  supra         äl  über  mi^  steht  mix 

s|iinrb§  ntdjt  tljun,  2)enn  e§  gefcüet  gott  nii^t,  mein  feuf($eit,  armut,  getiorfnm 
gefiel  gott  nidjt,  6r  f)at  mid)  f)crau§  gclafien,  fonft  loere  "sdj  ticrbanU't 
luorbcn.  3llfo  rebt  nu  5ßanluli  öon  ^otien  fadien,  ob  fd}on  and)  brinn  begriffen 
ift  l)urcrcl)  jc.  ober  furnemlid)  Uoii  "^olien  fndjcn  nnfier  gottcS  ivort,  »nie  im 
( 'onciiio  ('on.stantiensi,  bn  bcr  lei)b()Qfftigc  leuffel  gclucfenn,  5^enn  fic  nit  im 
Ildamen  gotte§,  fonbern  fleifdjlid),  "i^llfo  {)nben  fie  ben  nomen  'geift'  Herberbt, 
ba§  man«  nit  lau  jn  red}t  bringen,  :3tem  '^\]\:(  3i"ff  I)cift  i"on  geiftlidje 
guter,  3lber  'geift'  Ijeift,  inaS  gott§  lüort  ift  unb  und)  gottcS  hjorbt  gefd;id)t, 
Uin§  bu  t£)uft  nad)  gotte§  Uiort  unb  gebendft  an  ben  lieben  gott  unb  beteft, 
tt)uft  im  glauben  gegen  gott  bein  arbeit,  fo  ift§  ein  geiftlid^  luerd,  lenu 
aücS,   lDa§  bu  tt)uft  md)  bem  geift,   boa   fdjaljt   u|nfer  li[err  g[ott  fur  eine 

i.«,.i..'.,22tobtung  bcä  fleifd)ö.  ®al:  5.  tjeift  er§  'frndjt  be-3  geiftä',  ob  fc^on  uod)  baS 
fleifdj  inn  un§  Inutet.  Der  geift  ift  lebenbig,  ber  lcl)b  ift  tobt,  Wo  geift  ift, 
ob  fd)on  ber  leltb  fid)  nod)  fulet,  Tod)  itiel)!  Iniv  glenbcn  uuub  erbeiteu  nad) 
bem  geift,  fo  fol  ber  leljb  tobt  beif^enn,  ob  fdjou  bie  Suubc  nod]  gefuclct  loirb. 
\Hlfo  tuil  f[anrt  i^auluS  Hom  6.  cap.  an,   Uiolleu  toeren   ben   ftd)ern  geiftern, 

«um.  s,  H  bie  miprnnd)en  luoltten  bev  frcibeit,  3}a  fi-ret  un '^^onlus  l)er:  'loen  bev  geift 


-Rx.  29  [3.  Stuguft].  533 

Kl  futlbc  iiiTiiliiiit,  ii(   iiiiberc  teilte  Unirbcil.     (iimd  tum  sinl  Clu-isliaiii,  sod  tob 

«■(iraiii  Oco.    gciet  Uli  UH'itcr  Uiib  tuidjt  ab  Hoil  bcr  matcria.    'Ciui  siiirilii.':i(öin.R,ii 
Vnliiiit  alle  ®otte»  fiiibei  fein  iiiib  lucibeii,  luoKcii  Cliristimiam  Ecclcsiam 
i'ei'\teveii.     Dicam  tibi,   quod  siut  'tiiii  Doi,   quos   Spiritus   ttetbet'.     ^a,   btx 

■^  Ö)cift  treibet  mid),  dicit  papa,  SdjlDermev ,  !e|er,  ut  soiuit  doct[rina  papae. 
5Üüe  ici  ift  fecr  gciftltc^.  Sed  Bcloeife  mit  eim  iDort,  quod  Dens  iussit,  (inod 
Moiiaclius  (actus  re|  missionem  p[eccatoruiii.  luio  verbuni  coutra.  Si  non 
lial)cs  verbum  rct^t  unb  rein,  uihil  est  boiii  Spiritus,  sed  mali.  Sed  Christus: 
'S]>iritus  ,s|anctus   arguet  niundum',    'et  de  me  testi[fical)itur    et    clariticabit^.  Ciu')- ic.  s.  u 

1«  Sein  luort  Inirb  öon  mir  fogen,  quod  ic^  {jinber  mir  gelöffelt  Euaugelium, 
Sacra[meutiim,  Ba]itis[mum,  Absolutionera.    Si  me  praedieat,  luortem,  resur- 
[rectionem,  liabes  librum,  ut  liodie:  '  Cavete  a  pseudop|rophetis'.^     @C^et  er  i«i<'iii ',  is 
Befeit  QU»,  fo  fteud;,  e§  ift  ber  leibige  Seuffel.     Non  debes  credere  ouuii  i.soi). 4,9 
s|iiritui,   Sive  vocet  se  spiritum,    Ecclesiam,   @i^e  ba§  6udf)  an.    Vide,  (|uid 

1''    Clnistus  praedicarit:  'Ite  in  orbein'.     'Oinnia,  quao  docui.'     Item  'me  glori-g|,')''5j^,;"'' 
fieabit',  non   papam.     Sic  Christas,  ([ui  me  redemit  suo  sang[uine,  docuit,  ut 
ac^t  brauff  tjabc,  an  praedicet,  ut  lib[er  testatur  jc.    Qui  sie  docet,  nihil  curat, 
au  platten.   Verbum  Dei  nim.    Ibi  Ecclesia,  ibi  me  audies  et  iuveuies  2ßar= 
jcidjcn,  ubi  Spiritus,  (pios  gubernat  Spiritus  non  ex  iactatione  ipsoruni.    5Rit 

2"  bcnen  gelje  auff»  fjcimlid)  gemac^.  Spiritus  osteuditur  pei'  ( 'hristum,  Apostolos 
in  verbo  et  Sacramentis.  Ibi  habes  jigif,  btieff  unb  recf)t  !unbfd^afft,  quid 
sit.   DB  bid§  bet  ©eift  treib,  tuil  icf)  auff  bein  moni  fe'^cn,  et  quid  praedices, 


')  Mattli.  T,  löff.  ist  das  Evangelium  des  ,s.  Sonntiu/s  nach  Trinitatis. 

«I  gotte»  treljbt  .'c.  Sapft,  Ütotten  tonnen  nur  fc^reieu:  geift,  aber  l)ie  fteljt :  ®ie 
fiiib  gotteS  ünber,  bic  ber  geift  treljbt.    3a  trel)bt  mid)  boä)  ber  geift,  bcnn 

is  ,3rf)  fcr  eittcl  geiftlid)  k.    SBeife  mir  aber  ein  Uiort  liou  beincr  Icrc,  ba-i  od) 
ful  gleuben:  lueiui  Zsä)  ein  'JJiund),   loerbe  ^c^  feiig.     2ßel}l  nn  gotte-o  luort 
nit  ha  ift,  barfftu  nad)  bem  geift  nit  fet)en,  S)enn  (it)riftu>3  fpxidjt:  toenn  ber 
l)[eiligc  geift  fomen  luirbt,   luitb  er  nit  *)}htnc^en   orben  leren,  fonbern  mein^un.in, u 
mort  lüirb  Ör   Hercleren,  WaB  ^d)  inn   bic  luelt  gebrad)t   l)ab,   prcbigt  ber 

M  geift,  mid),  mein  ©nangclion,  Sacrament,  Icret  er  nadj  bem  bnd),  fo  ifty  ber 
geift,  tt)ei(^t  @r  aber  aü§  unb  leret  fonberlit^e  bing  aufeer  bem  lüort,  2)a 
fleud)  unnb  glcub  i[)m  nit,  ob  er  fd^on  firf]  nennet  geift,  Concilium,  tird;e, 
Sonberii  nim  mein  bud)  unnb  lif]  unnb  filje,  \mi  o^O  geleret  i]ah,  35er  l)[eilige 
geift   loirb   mic^   öertlerenn,    fo   fteljt«   im    bud),   fo   t)at   ber   1)1  eilige  geift 

X,  gcprcbigt  .'c.  iucr  alfo  leret,  beu  t)altt  für  ein  rcrf)ten  prebigcr,  ©i^e,  ob  er 
(5f)riftum  uerfleret,  luenn  er  hin  leret,  bcn  nim  an,  ber  ift  nu'in  ''l'rebiger. 
S)au  ift  nu  ba§  luarjeidjen  unb  figil  ber  finber  gotte§,  S)ie  gotte§  geift  treljbt, 
wie  ßrfenn  Mß'  ^fJidjt  burd)  fein  5){f)nmen,  fonbern  l)altt  bid)  jum  limrt 
unb  Sacrament,  ba  [)aftu  geluifje  fnnbtfdjafft  be»  geifte»,  ino  ber  redete  geift 


534  $rcbiflteii  bcs  Soljvci  lfi4t. 

Klconl'ci-am  cum  CutechisiiKi,  loQ§  fid)  bomit  i'cimct,  bog  bic  Wiitbcv  tictcn.  Ibi 
Spiritus  s[auctus  loquitur,  s^i  etiam  Caiplias  esset.  Econtia  >i  nun  alVcrt  :c. 
®q!.  2,  iit>t  noii  lofjuitiu-  eadein,  si  Pet[i'us,  Paul[us.  Nou  ut  Antiochiae,  uhi  in  facioni 
Petri  3C.  David  aniisit  Spirituni  «[anctum,  quia  dixit:  Xon  adulteriuui 
coniraittes,  non  coucupisces.  Diabolum  sequebatur,  qui  dicit:  Coinniitte 
adulterium.  ©iegel  tft  script|  ura ,  Euang[eliuni,  Sacra[nu'ntuni.  Sic  nun 
Cliristus,  AiMistoli  docuerunt.  Sic  Marcus^  pinubcvt  Ijofje  biiig  f)i'r,  d|i.\i: 
1.  3i)i).  1, 1  Non  iioc  docebis  nie,  Apostoli  et  proph[etae.  Ideo  'probate  Spiritus',  (piia 
niulti,  qui  nihil  aliud  quam  flcifd)  Ullb  t'Illt  et  oniant  se  luic  verbo  'gciftlidj', 
ut  nomine  Ecclesiae.  "©ciftlid)'  ift  eill  lUOlt  luorbcit,  bamit  nuuidus  Heifuiet. 
Vcrus  Spiritui^  ])raedicat  Euangelium.  Stu  ^efit  er  au  eine  feine  pvebigt  luilll 
@etft,  ({uomodo  filii  et  haeredes  Dei. 


')  Marx  Siiibiier.     Vgl,  KiMlin-Kawerau,  Lutlter  Bd.  1,  .iOiif. 

S]ift,  '3{im  bell  üiiberglaub  für  bid),  uiib  lunS  nüd)  bcni  »luirt  gcfprüiljcii  tuirbt, 
bn§  ift  gotteS  Inort,  gott  gcb,  tneiiS  fd;oii  6nipt)a§  prebigte,  äBiberiimb  \vaä 
iiit  iiad)  beut  toort  ift,  bn§  ficud)  iiniib  tieraditc-,  lucnti  fdjoii  '4^ctruy,  ''4'fi"I"'J  '* 
leret,  Seiui  and)  ■|'etrii§  feilt,  O^tem  SnHib',  ob  er  fd}uii  bcii  I)|eiligcii  geift 
t)at,  l)ic§  er  il^n  bod)  nidjt  el)cbred)cn,  S)a§  Tjieä  it)n  ber  'Seuffcl,  S;enu  gro^c 
1.5011.4,1  Keilt  fallen  aiid),  ^rumb  muffen  luir  mit  Hunt  blcl)bcii,  '^^uufc  bic  geiflcr',  ]px\d]t 
;'sot)auncu,  2)enu  fid)  it)r  l'icl  mit  bcm  'Jinmcu  'geift'  fdjuuirteu,  tüie  mit  bem 
Flamen  'tirdjen'.  ©eiftlid)  ift  ein  »ort,  bamit  bie  Inett  bcrfuret  ift  luorbcn,  -f 
foiibern  tno  gottc-3  luort  ift,  luo  ber  geift  Oon  6t)rifto  ,5cuget  iinb  if)n  crctlcrct, 
S)as  ift  ber  redjte  geift. 

30.  10.  Sluguft  1544. 

'!|?rcbiflt  am  9.  Sonntng  und)  Jriuitnti«. 
R]  DOMINICA  IX.     POST  TPvINITATIS 

1  .<?„r.)o,fifi.  1-  Corint:   10. 

S.  .\postolus    Paulus    ift    in    hac    epistola    etlua»    Ullluftig    Ullb    ^uriiig.    25 

!3)eiin  bic  boii  (5'ürintf)  l)abeu§  iiid^t  IdoI  ausgcrid^t  in  sua  absontia.    3)cr  )üoU 

f)ie,  ber  ba  t)inau§,  et  (juisque  feinem  fopff  unb  luft  md),  uiib  »nufte  fovff. 

(iuod  liic  ponitur.  ift  allc§  in  10  i)raecpp[ti>i.    |)ie  gcl)et  er  nid}t  in  l)oI)eii 

1  Äov.iu, ifprungcn.    öe^et  eud;  für.    Omnes  patres  sub  Mose,    dr  rebet  I)art,   v[ult 

Sl  1.  Cor:   10.      Die  Laurentii.  so 

I.Ror.  10,  6  ff. 

<B.  ''^m\u5  ift  iii  biefer  Spiftel  etttnaä  unluftig  unb  joruig,  Tenu  bie 
ju  6orint!^o  iun  feim  ablnefen  nid)t  tool  aufgeritzt  l^ctten,  eine  tuilbe  tirdjen 
gemacht,  einer  l)ie,  ber  anber  bort  t)inaii>3,  T-argegcn  prcbigt  G'r  Ijic  ben  (?atc= 
d)ifmum,  Sie  ^cfjcii  gebot,  gc()et  f)ic  iiit  in  fbriiugen,  ift  nid)t  luftig.     91lle§ 


9lt.  30  [10.  üluguft].  535 

K]  argLiiere  Coriiiiihios,  iic  fol  fid)Cf  ftollj  mit  ber  jadfj  umt'gcrjcu.  Cogiitate: 
bnS  iHilcf,  i|ui  cdiictus  ex  Aegipto  pur  luatiua  iniiab[ilia  jicr  Most'ii,  \vaxh 
)a|"t  allcä  crfdjlageu,  et  eraut  lDe^rt)afft  leute  i3ÜUOuO  exceptis  mulierib^us  et 
vulgo,  et  uenio  ex  eis  iutravit  in  terram,  in  40  anuis  omues  perierunt.  Ubi 
■>  2  amios  profecti  per  inare  rubrum  et  viderunt  magnalia  Dei  utlb  taiUCll  iuS 
gelobte  lanb,  bü§  fie  iiu  t)tneiii  fd^reitcu  folten,  Iroltcn  fie  nitfjt  hinein,  sed 
redire  in  Aegiptuiu.  ^^n  40  tageil  t)ctten  fie  bie  äieijc  l'uEenbet  ex  Aegip[t() 
in  terraLoi,  sed  sua  naurmur[atione  muften  fie  40  \ax,  ein  tag  fiir  ein  jai',  et 
cum  iam  pcdem  'hinein  fe^eit,  muften  pmpter  unge'^oifom  juviirf  3ier)en  an 

10  ein  anbem  ort,  an  gebtrg  6bom.  Ita  40  aunis  3c.  Kt  hi  onmes  mortui. 
Hoc  dicit  pro  terribili  exemplo.  6§  ift  un§  jum  fütbilb  gefd^e^en,  baS  loiv 
an?'  foHen  :c.  Nonne  liorribiie,  (piod  ex  tanta  turba  tantum  diio,  Caleb, 
Tosiia?  Omnes  alii  in  doserto  gefallen  et  uon  veuerunt  JC.  ®a§  l^eifft,  meine 
irf;,  ein  ©jcmpel  fnr  bie  nafen,  Huod  biüidj  fdjieden.    Hoc  non  jiraedicare  de 

LS  gratia  et  re[missione  ])[cccatorum.     Sed  Lex   auff§  aUei  greulid^ft.     @§  finb 
tvefflid^e  leute  geloeft,    ordiuatus   in   12  principes,   72  seuiores   et  sacerdotes. 
Principum   nullus   !am    f)inein,    sed   suspensi    propter  fornicationem    an   ben 
Hechten   galgen.     Non    parcebat  ipsis  nee  Hezron,  Nahassou,   qui  ex  ludaeaSJ'ntUi- 1. 3f. 
et  iuste  an  ben  gatgen.    Et  tamen  Cin-istus  de  cai-ne  ipsorum  venit.    6v  folt 

20  biUtc^  öcrfc^onet  feinen  giogöater,  beö  blut  unb  flctf(|  er  luorben  ift.  Is  etiam 
suspensus,  quod  "^ureret)  getrieben  vel  non  geloe^ret.  S)a§  lafft  eucf)  gefagt 
fein.    3r  feib  ein  Inilb  HoW  tüorben.     S)iefer  lüil?  fo  3C.    Se^et  euä)  fiir, 

S|  bis  fte'^et  im  (Satec^ifmo,  barüon  ^ie  gefdjriebenn.  -Hebet  tjart,  lt)il  fie  ftraffen, 
baS  fie  nid^t  fo  ftoli?  unb  fidler  fein  foltten  unb  mit  ben  fadjeu  fo  nmbgefjen, 

:■:>  gebendt  bran,  had  Dold,  fo  au§  (fgi)pten  gcfurct  mit  lunnberjcidjeu,  luurben 
aEe  erfd)Iagen,  fec^-3  ^unbert  taufent  n)et)r()afftiger  ^Jlan,  otjne  tüa§  tue^rlog, 
lueDb  nnb  finb  loaren,  bie  muften  oI(  ftcrben  inn  ber  tiniften,  S)enn  bao  fie 
2  jar  in  ber  loufteu  gereifet  fjatteu  nnb  fie  nu  jnr  tf)ur  Ijinein  fdjreitten 
foltten,  mnrreten  fie,  Inoltteu  uidjt  {)inein,  ©onbern  tüiber  jurud  ^u  5pi)arao, 

30  2)enn  in  40  tagen  Ijabcn  fie  bie  reife  nn§  @gt)pten  Dolcnb  iuS  gelobte  lanb, 
2)a  muften  fie  40  ^^ar  für  bie  40  tag  inn  ber  tiniften  btcl)ben  nnb  ^u  rnd 
jtt)cnu  jum  roten  ^Jtcer,  unb  ftorben  bie  fclbcn  tcut  aEc,  S)a§  fet^t  '^^onlui: 
uu§  jum  fi^redlic^en  crcmpcl,  (iä  ift  un§  ^um  oorbilbc  gcfi^e()en,  S)ay  loir 
Ulla  brau  ftofecu,  fc^redU($  ift§,  ba§  unter  fo  Oicl  tf)aufent  teiner  fjinein  fomcn 

35  foH,  S)enn  aEein  daleb  nnnb  Sofua,  SaS  ^eift  ein  ejempel  für  bie  5iafeu 
gcfteEt,  ba»  un§  fd)rcden  fol,  2)q§  fjeift  nit  haSi  ©uangelium  geprcbiget,  Sreff= 
lid)c  leut  finbs  gelueft,  Teun  e§  limr  ba§  nolrt  in  ©inai  gcorbent  ^um  5^H'iefter= 
tt)um6,  ^nm  gui'ftentfjumb,  fie  tarnen  aUe  nmb,  ia  er  lieö  bie  12  furften  feins 
ooldä  au  liec^ten  galgen  l)cngen,  unangefe^eu,  baB  fie  groffe  tjerrn  toaren,  S)er 

40  ■'Perron  luar  einer  am  galgen  [)augt,  baoon  6l)riftn§  tomeu,  S)a  folt  ja  G'^riftuäsfntH).  1,3 
oerfd;onet  ^abeu  feinet  groföatern,  be»  fleifd^  unnb  blut  er  tüurbe,  S)a§  laft 


530  ^tcbigtcn  iei  3aT)tcl  1544. 

Kljcuc   finb    \o    \ml  (Si)ü\kn   al§    ir   gctreft.    A'ocat    baptismmn    Mih    Mose. 
I)niiiiniis    (Ial>at    luihoin    IiRidaii),    quae   praecedobat    et    ostoiKk'bat   viam,   et 

ubi  ftiH  fultcn  liöcii,  ftuitb  ftil.     3tem  ein  rote,  feurige  \vioM  ftimb  aui)  k. 
2)aö  I}eifft  @.  5}.5aiil[u§  r)ie:  fie  finb  getnufft  unter  bcr  tt»o(cfcn  unb  nieer,  vocat 

i.JToi.  ii),2|f. iitrumqiie  iinum  baptis[mum  et  eiiiidein  potiiiii,  escaiii  ederunt  et  bibenmt  et    r> 
euiidem  Christum.    Sßie  ift  ba§  iiuer  md)x  jugangen?    Num  novum  baptis- 
[inum  habueruiit  et  Sacra[meutuiii?     5fein  tratDU.    Quare  ergo  voeat  Saera- 
ineiitnm?  Biberuut,  inquit,  omnes  einerlei)  tronif  unb  ipeifc,  rtar  leiner  Beffer 
bcnn  ber  anber,    omnes    transiemut    [tev  iiiare  ex  Aeüip[to.     Ibi  oiimes  .... 
(piia  crediderunt  in  euudem   Deum,  (nieiii  uos  ju  eint  @ot  I)a6en,  quia  bibe-   n. 
nuit  de  petra,  ber  mit  jog,  et  fie  geleutert  fid^,  füret  fie  unter  ber  luoIcEeu 
unb  feluer  feuleu.    Nisi  (piod  venturus  es.set.    Sed  nunc  exliibitiini.  osteusuni. 
Sic  ipsi  noii  liab[ebaut,  iit  nos,  qiii  iani  auSgeric^t,  qiiicquid  proniissuiu  per 
ormies  proph[eta.s.     Sa»   tvax  er   noc^  nic^t   illo  tempore.     Ideo  habueruiit 
iHuidem  uisi  nuff  ein  anber  tueife,  ha^  er  inen  folt  nac§!omen.    Nobis  venit.  u 
Exeuntes   habuernnt   unam   tidem  in  Del  promissioiiem  et  ederunt  escam  ut 
nos.     Oportet  nos   habere  Deum,    qui  se   revelat.     Quoniodo?   per  verbum. 
Sic  omnes   patres    ab  Adam   iisque   ad  Christum   crediderunt   iu  Deum  pru- 
i.i'iojcs.ismi.ssuni   lotjuentem    cum  eis,   et   dixit:    'Semen    mulieris'.      Is    erat   Christu.s 

i.3ioic2a,i8  promissus    venturus.     Et   ad    Abraham:    'In    semioe'.      S)a§   toar    Christum,   -^u 
promissorem  Deum  habere,  non  metaphysienm.  absohUnm.    Si  rion  se  revelat, 

y  .  .  .  .]  fe         13  no.s]  uoii 

Sl  cud)  6!^riften  gcf agt  fein,  ^'^r  feib  mit  ein  iouft  öoldE  loorben  in  nicim  abliefen, 
3()r  feib  ni(^t§  6e^er  benn  jf)cne,  fie  finb  gctaufft  unter  bcr  moldfcn,  52cnnctö 
eine  üauffe,  Sott  gab  bem  öoIcE  be§  tage»  eine  lied^tc  inolcfe,  bie  gicug  liortjcr. 
Wo  fie  rel)fctcn,  Xeä  nac^t»  eine  feurige  feulc,  Xa5  ()eift  S.  ^^^inlne  getaufft  « 
nnt!^er  ber  iooIdEen  unb  im  2Reer,  5tennet  nieer  unnb  ttiolcfcn  eine  Sauffc, 
3tem  nennet  fpci§  unb  tranc!  ßt)riftum,  ba§  ©acrament,  tnie  tomen  fie  bar^u? 
fie  f)abcn  braun  bie  lanff  unnb  Sacrament  nit  gei)a5t,  bie  mir  f)aben,  luie 
t)abcn  fie  bcnn  einerlei)  trancE  getrunden?  ^at§  feiner  beffer  benn  ber  anber, 
bcnn  fie  gleubten  an  bcn  gott,  bcn  tuir  .pim  gott  baben,  6()riftni  ift  Don  30 
aufang  ber  loelt  feineu  leutcu  offenbaret,  mic  er  l)ic  (if)riftum  ben  feto  nennet, 
ber  mit  il^n  gng,  Senn  fie  r)atten  bie  Ocrbeifaung,  er  mürbe  !omen,  fo  Ratten 
fie  (5'()riftuni,  aber  mir  boben  ifjn  ii'.t  offenbart,  @r  fteft  aber  inn  ber  tier= 
[)cif§ung,  Srumb  t)a6en  fie  eben  ben  ß[)riftum  gehabt,  ben  loir,  Xoc^  anff 
anbere  »oeife,  S)a§  er  it)nen  fomen  folt,  un5  erfd^ienen  ift,  9ht  loar  e§  groä  a.-. 
Uninberiucrcf,  S)a§  fie  an§  6gl)pteu  mit  gemaltiger  l)onbt  gotte»  jogen,  S)cr 
l)al  fid)  offenbaret,  ©ott  muS  fid)  offenbaren,  law  fid;  aber  nit  offenbaren 
benn  burd)»  Inort,  Srnmb  ^aben  bie  patres  gegleubt  an  ben  offenbarten 
gott  in  ber  öerljeifjung  im  mort,  Sie  l)aben  geljabt  promissorem  deum,  non 
physieuin  aut  absohituni,  Xenn  malt  rufft  il)n  nit  an,  fcnnct  ifyx  nit,  greifet  lu 


9h.30  [10.  Sliiaiiftl.  537 

R]  uon  se()iiitiir  Mcs,  iiivocatio.  Sic  omnes  creflidenint  in  Cliii.'^luni  ]>ii>|)ter 
promissioneni  factani.  Sicut  nos  in  eum  crediimis  et  promissioncf^  faotas 
patrib[us  promis.sa.s  iiobis  facta*  per  Cliristtini  venieiiteiii.  Noii  est  ex[)cc- 
taiidus  alias  Messias,  iit  ludaei  expectaiit.    Ideo  frustra  sperant.    Veiiit,  iioii 

j   vcniet.    Ideo  dicit:  Sieben  ßortut^er,  feib  nid^t  fo  toi,  lefiet  sine  timore  Dei, 

Ergo   etiam    fide  et    coiifiditis,   qiiod   baptisati    et   ( 'iiristuiii    lial)eatis.     'Qui  wmt.  i«,  ic 
crcd[iderit  et  baptisatus,  salviis.'    8ed  tr  faret  llbcl  fort.    Is  novcrcam  JC.  eti.ffoi..  .M 
(latis   mala  exempla   simplicib[ii.s  Cliristiauis   et  gentilib[iis.     Cogitate,   (|Uod 
patres  erant  "^eilige,  gtoffe.     .S^elbob,  Webab  vaticinabantur.    Nee  sacerdotes,4.!i)iD|tii,a6f. 

lu    pr()[)hetae   iiitrabaiit   propter  inoidinationeni.     Ideo  f)Ol'et  auff,    (Sot  fd^mctfft 

brcin.     'Est  zelotes  Dens,   visitans.'     @i  leibctS  lieBer  a  Türen  (|iiam  a  siio s.  »ioic  5, 9 
populo,  quem  donavit  redeiuptioDC,  iavit  sanguine,  sanetifieavit  Spiritii  sancto. 
T)ny  tr  nH  einer  1auf\  imb  mein  "^eiligS  Hut.    "^sä)  toerbe  aiidj  brcin  fd^meiffen, 

bort  fterBen  fte  et  non  xenieljant  ttl§  lonb  et  1.  Corint:  1 1.  iiioriebantur.  S)aa  i.Sui.u.sd 
I''  tft  pateriia  ira  et  virga,  sed  perciitit  cum  coecitate,  falfd^ei"  lere,  Turca, 
ubi  aninia  nioritiu-,  ubi  verlmm  {jinlueg  ninipt.  Tsta  liorrenda  [)laga  i.  e. 
abominatio.  ^anftu  ein  fein  ftraff,  feget  bie  fiofeii  53it'6en  au§  unb  treibt 
bie  (inbern  in  fnrdjt.  Ideo  nobis  geftrnfft  in  terrorem .  ba§  fte  mit  beni 
Sncramcnt  foüen  nid^t  nm'6gcf)en,  ac  si  es.set  res  prophaua.  Si  luftig  liiere,  i«^"- "-■''9  f- 
-"  dixisset  de  ride  Ciiristi  et  iustitia  tidei.  Hoc  arg[uit  taiitiim  et  propoiiit 
Catechismum,  dicit  Deura  zeloteni,  visitantem.  ^ä)  leibe  e§  Utd^t  praesertini 
a  populo  ineo.     Tui'ca  hab[et  victoriani  ;c.  secuudum  animam  nouduni  sunt 

•■^1  ifjn  nit,  \vo  er  nit  offenbaret  tft.  Srumb  Ijaben  luir  mit  ben  Uetcru  einen 
PI)riftum,  fie  if)n  inn  ber  Oer^eifSung,  )oir  inu  ber  erfniteten  ner^ei^nng.     ©0 

-'  luarttcn  nu  bie  3iuben   üerge6cn§.     3llfo   tnil  nu   ©.  ^fnnluS  fagen:   Sieben 
Coriutfjer.  feib  nit  fo  lonft  unb  toÜ,  lebt  oljn  glauben,  laft  end}  bnranff,  ba§ 
itjr  getaufft  feib,  Si^r  foret  aber  nbel  fort,  "Denn  ber  tnil  feine  ©ticffmntten  soi. :., i 
nemeu,  ber  anbcr  ba»  Sncrnment  meiftern,  gebeutet  aber  fjinber  cndj  an  nufcre 
l)eter,    bie  groffe,    (jotje  leut,   priefter,  propf)eten,   furften,    Unirbcn    baruiber 

m  gef dringen,  S)o  fie  loolten  ein  nnorbig  luefen  füren,  Senn  gott  fdimeift  brein, 
Gr  ift  ein  eil'criger  gott,  fan  Oon  6f)riften  nit  teiben  lierarijtnng  unb  nnorbig 
njefen,  luiemol  jn  ber  jeit  n^a§  nod)  ein  gnebigeö  fcf)meifeen,  aber  iljt  ifty  ju 
l)art,  Senn  fte  tjabenS  ubermadjt,  Sie  ©unb  ift  ju  gros,  Sic  iiorige  -l^eftilcn^ 
ift  tinber  rutc,  aber,  löenn  er  nn§  fdjmcift  mit  falfcfjer  lere  nnb  gottjlefterung, 

n  Sa§  ift  ein  t)artte,  greuliche  ftraffc,  Senn  e§  fjeift  ahiiiniii:iti(),  peftilenlj  feget 
bie  gafjenn,  renmct  bofe  bnben  auff,  erinnert  bie  anbern  jur  beffernng,  ?llfo 
ftnb  j^ene  aud;  geftrafft  toorben  unS  jum  erempel,  baä  loir  loiberfcren.  60 
fefjen  loir  nu,  SaS  $auln-j  unluftig,  ^ornig  ift,  bellt  if)ncu  oor  ben  Gatedjif^ 
mum,  jeigt  an,  Saä  gott  eioerig  ift  inn  feiner  C^ljriftcntjeit,  So  6'r§  fnrnemlid; 

40  nit  leiben  lan,  ob  er-3  fd^on  leibet  öon  Surden  nnb  .6el)ben,  Senn  bie  ftnb 
fdjon  an  ber  Seele  geftorben,  9lber  h)o  bie  gaben  empfangen  fein  nnb  gleidj= 


538  «livcbigtcu  bc-3  Saijxe^  1544. 

Rl  iiiortiii.     Scd   vocali    et    gebubct  per  saiig[uim'iii,   et   redeini  a  iiioile  aeterna, 
yiil)  i|iia   |ni|>a,  Tiirca,  et  traustuli  in   regniim,  iit  in  e(i  inaeteiiiniii  viverelis, 

iiiib  ir  luült  tf)uii,  loa§  ein  iglicfjcr  loit.    So  ioirb  er  aiiä)  uutei  cud)  iiiiinncii 
1  J!i.i.  m,  ü  illlb  fdjiueiffcn.    Ne  glorieris:  Ego  baptisatiis  et  faciaiu,  quod  lubut.    l'i'iftcvil, 

ba  einer  feinen  mutluiUen  !ulct  nnb  Büffet  et  nihil  cnrat,  an  Deu.-^  praeeepit,  ;, 
vel  nun.  Iiidaci  inolteu  flcifc^  effen  unb  murreten  eä  @ot  am  et  elamabant: 
i.a'ioif  11,  it).  Quare  eduxisti  ex  Aegipto?  Cogitamus,  quomodo  in  Aegipto  flcifcf)  fraffcn, 
ediixisti  ex  terra  iu  hoc  desertuni.  Ibi  nihil  nit^i  Manna.  Unfcr  I)Crij  ift  ber 
lofcn  ffieifen  ntiibe,  uitb  Inurben  Iiiftern  fleifc^  jueffen.  £a  gab  cr§  inen  and), 
lie§  >üad)tcln  tomen  in§  ()eer  einer  eEen  tjocf),  ba-3  omnes  fnnben  fafjen,  fiengen  m 
iiugeluonlidjer  trcife,  ber  loenig  fanilet,  ^atte  ij  IjomorS  ift  ein  g[rof5  malbcr, 
ben  ein  @fcl  tragen  lan.  Omor-  Ijeifft  ein  6fel,  (piaulnm  zc.  Mo.se.s  dieit: 
Niini  dares  hie  paueiii,  iibi  accip[eres?  Ntim  onuies  pisees  et  oniues  congregabo? 
.'pcngetenS  anff  unb  borreten§  et  edebaut  toto  mense.  S)a  Büffcten  fie  ire  Inft. 
4.3!!i)icii,34Se,i  ciji;  ^[q  auSgeBüffet  k.  tarnen  üiel  tanfent  nm6  et  vocatu.s  locus  '£uft=  li 
grcBer.'  .^imclbrDb  luar  ein  feine  fpeifc,  varie  ixjteiat  eoi|ui,  sed  naturales 
cibus,  fcmel  unb  launig,  ein  gnte  fpeife,  ein  fiifä  effen.  ©ie  toaren»  niiibe  nnb 
badjtcn  an  bie  to^ffe.  Kraut  feine,  '^eilige  Icute,  et  tarnen  irritabant  Deiini 
mm  conteiiti  eo,  quod  Dens  dederat,  et  inoriebautur  ideo  in  deserto  3C.  Xa§ 
hjar  eine  fünbe,  2.  mit  bem  ^albe  5Jiofi,  ut  piugitur.^   Sandten  umb  ha^  lalh  ^o 

1  mortui  seciiiidiim  suiim.im.     .Secl 

')  iah.         ■)  -liar;  dasselbe  Wort  aber  ist  auch  gleichhedeuiend  mit  iish  1.  Sani,  lli,  20. 
')  Oh  Luther  das  Bild  im  Großen  Katechistniis  meint  Unsir  Ausy.  Bd.  30',  13S? 

SlhJoI  !cine  bcfjcrung  ift,  ba  ift  gott  ciücrig.  ©ebencf  nur  nit,  tnel)!  bn  ein 
Pf)rift,  3)u  lüolleft  nn  nad)  beim  Inft  leben,  Sie  Inaren  Inftern  lüorben  nad) 
flcifcf),  tüolttcn  fteifd)  effenn,  fo  gab  cr§  tf)n,  fie  murreten  e»  ifjm  ab,  Sßir 
gebeinfen  iljt  bron,  toie  tntr  bei)  ben  topfen  foffen,  fraffcn  un§  boU,  fatt,  Ijaft 
nn§  anfm  lanb  gefurt,  ba§  Pol  Uiar,  nu  l)aben  mir  nidjt-?  mebr  benn  l)imel=  r, 
brot,  beä  toir  mube  fein,  troltten  gern  fleifd;  effen.  Sllfo  mnrrctcn  fie  nber 
gott,  S5o  fingen  fie  auc^  h)a(^teln  fd}ier  ungleublidfjer  loeife,  ton  inenig  famlet, 
fjatte  fc^ier  2  f)omer,  b^iner  ein  groä  malter,  Taä  ein  ©fei  tragen  !an,  Inie 
f)aben  nn  tiUOOOd  Tlan  ein  jeber  fo  tiiel  belomen,  loo  i\at  gott  fo  oiel  Oogcl 
gefangen?  WofeS  lounbert  fic^  felb§,  ©ic  ....  aber  fal|ten>5  nnb  bovretens,  an 
fvaffcn-3  ein  ganljcn  llconben,  aber  etje  fie  e§  hatten  anffgefreffcn,  fam  gott  nnb 
fd)nlt  oicl  tanfent  tobt,  alfo  ba§  ber  ort  Inftgreber  genennet  loarb,  belam  ihn 
nidjt  al  jn  tuol.  ©ie  lietten  ^lan,  S)a§  fdjmeclt  mie  i)oma,  nnb  femel,  ha-i  fie 
ein  fnfj  effen  Ijetten,  aber  fie  tnarcn  mube,  tooltten  fleifd)  effen,  \;iefeeii  fid) 
nidjt  gnngen  an  feiner  gab,  ba  gaby  ilinen  gott,  ober  eS  befam  itjnen  nbcl,  :ib 
Xa-J  mar  eine  ©unbe,  Sie  anbere  mit  bem  falbe  ^Jiofi,  bai-  fie  tan|tcn  umb» 


30 ]  Lüche  im  ilanuskripl 


9h.  30  [10.  Sliiguft].  539 

R]  ft  clicebaiit  jc.    Das  ift  eine  fdjhJC«  junbc,  bic  5Jfofcy  jccr  tixitü  in  Exi)|(lii,a.»iii(c3a.  m 

iliwl)ant  all  Aaroiieoi:   @e^C  lltlb  llindjc  Ulla  GJotter,   iiesdimis  JC.     (.'ogitaiuiit: 

2)cr  Iciiffcl  l)at  in  tiiccj  .'c.  äl>ir  liuillcu  uns  Inol  felBcr  furcii,  cv  fnre  I)in, 
111(1(1(1  fd^afi  ein  netü  ('aput.  lam  a  bai>tismo  et  dda  cecidcnint  et  idolatrac 
5  facti.  Dabant  '^aibanb,  baS  öon  eint  oljx  jiun  anbein  fieljet,  nt  Reges  et 
sacerdotes  gerebant.  ©ie  luarff.  nnb  talb,  n  Scfcfjreibt  mit  tierbriculidjcn 
lUOl'tcn.  Hoc  peccato  plus  irritaverunt  (juani  aliis.  'L'nS  Uteinen  jOril  gcljcil, 
id)  tnil  fie  aE^ntnal  Qn§rotten  et  te  maiorein  p(>puluni.  IdoJatria  lierbroä 
iuel)l'    i|Uaiii    ci:uiciipis[eeiitia.      Ideo    dielt:    vldete,    iie    sitis   idulatrae    iit    illi. 

IM  siciit  seriptiira:  f)telten  ein  fingetcinl  nnb  frelueten  fic^  ive^^  ®otte§,  beut  ftc 
opffcvten.  Est  liodie,  dicit  Aa[ron,  festum  Domlui.  Ideo  lofft  opffevn,  Beten 
et  cultura  öertfingen,  post ....  bonifen  fie  nnb  Inaren  fro,  qnod  iam  Demn. 
Non  tarn  crassi,  praesertiiu  Aaroii,  ut  aiiruiii  adorareiit,  sciebant  lum  natu- 
ralem  Deum.     Sed  hoc  erat,  quod  Aaroii   beluiüiget  bem  toUcn   Hottf  fein 

li  nnbnd)t.    Et  falb  fol  mir  ein  6ilb  fein,  ha  fie  G)ot  motten  cl)ien  unb  banden.  *!!.  iog,  mi. 
I'siil.  .s^nlt  ein  fein  vocab[uluiii.    ©ie  f(i)rte6en  unfeim  t)|cvr  ©ot  ein  miifter 
fui",  Inie  man  in  folt  ef)ren.    Sed  iu  10  praecep[tis  prae.scriptum:  'Ego  sunia.  wuic  io.zR. 
Dominus.    Neu  habLebis  Deos  al[ieuos.'    Item  'non  facies  imagiuem,  ut  Deus 
o6en    im   Ijimel.'     Sed  erant  toi  unb  töricht,    nihil  curabant  hoc  ])racccptuin 

M  renioveiites  ex  oculis  nnb  machten  ein  irbifd)  6tlb  vituli,  et  aureuni,  £)a» 
unferm  'i)[txx  @ot  folt  tnolgefatten,  in  cuius  argento.  ligim  jc.   Sßte  !unb  cv» 

13  .  .  .  .]  ein  Wort  nachijemalt,  unlesbar 

SJ  Mb,  £)Q§  ift  eine  fcEitnere  funbe,  bic  5)tofe  treljbt  Exodi  32.   S)o  fie  t)iu  get)ena.  iDU'io'^,  itt. 
5u  ?(aion:  gebenrf  unb  mad)  un§  gottev  :c.     ©ie  ineineten,  "l^iofc  luevc  nnff= 
gef(ot)en,  tnaren  öom  glauben  gefallen  unb  eittel  abgotter  Inorbenn,  Xa  fobert 

■::,  'ilaxon  bie  gulbenen  ^arbenber,  tüirfft»  in§  feur,  madjt  ein  fnlb  bran-3.  S)a§ 
Inar  bie  anber  funb,  babnr(^  gott  Innrb  mef)r  erjnvnet,  haii  er  fagt  ju  5JJofe : 
ßafi  mic^,  bitt  nic^t  für  fie,  la§  mi(^  fie  anffrcumcn,  Ta  tnolt  er  baö  ganljc 
Uülcf  auffreßen  unb  t)erfct)lingen.  Da  fngt  S. -^aulnu:  Scbt,  tt^nt  nidjt  ancf) 
alfo.    Slaron  nennet»  be§  .sperren  feft,  Sa§  ift  eine  fd^lnere  ©unbe  üon  ?taron 

3u  nud)  begangen,  %^t  ha§  fie  baä  golt  f)aben  angebett,  Sonberlid)  3laron  bcr 
mirb  i[)e  fo  fing  fein  geluefen,  Ta§  ba3  talb,  fo  er  gemad)t,  nidjt  fonttc  gott 
fein,  fonbern  er  lie§  fid)  nberreben  nnb  mac^t»,  ba§  foltte  ein  bilbe  fein,  ba 
fie  if)n  modjten  ef^ren  jis.    ©ie  fdjriebcn  nnfcrm  l)[err  gott  ein  Wnfter  für,  t^i.  i»«.  ist- 
signavenint  Deiiin,  fdjlngeu  ibm  eine  lueife  für,   inie  er  foltte  3n  eljren  fein, 

35  Sag  Ijett  i^n  bod^  gott  fo  l)cfftig  nerboten:  '®u  folt  !ein  bilbe  machen  njebcr^ajioicao.i 
bcö,   bas  anff  erben,   unter  erben  nid)t  ift\  ^.Jlber  fie  tnaren  toll  unb  toridjt, 
fragten  nidjtS  barnad)   nberal,   madjten  ein  tiilb  gnlben,  Sla-i  folt  u[nferm 
1)1  err  g[ott  fcer  tnolgefallen,  ba§  fie  nic^t  ein  mefjing,  eifern  ober  filbern  !alb, 
fonbern  gulben  mad^ten,  loie  folt  gott  ba»  nit  anneljmcn?    (?l)  fie  meinend 

J3  Slaton]  ^Jlojc        ol  )()c  ju  Uug  c  aim  iiic^t  \o  Oliiib 


540  ^Ucbifllcii  bei  Soljtc?  1544. 

Ulniiöftiilnfleii,  bafiiv  fii-  o^ffeitcii  ire  Bvniibopffcr  <j.  d.  tjabcii  fte  boiirft,  (humI 
aurt'imi  vitiilum,  sed  volebat  j)ror.su,s  extiiiguere.  Noii  viilt,  ul  iiL-^c  doceaüir. 
(5l"  fpiic^t  fo:  'Etrn  tiius  Dens'.  Non  econtra  tu.  ^ä)  lüil  bid;  leieil,  tibi 
liraescribere  muftev,  iit  tuuni  opus  gel^e  in  meinem  lHOVt.  Ibi  securus,  qiiod 
vi'ic  colis.  Xou  curo,  bQ§  flevtng  fei)  Ijimel  unb  Grben,  et  omuia  in  eis  niua.  s 
Si  volo  aurenni  vituluni.  Baptif^iiu;s  ift  ein  gering  bing.  Si  molbiifier  unb 
(kirnet  unb  ficffci'  mod^en,  uou  patitur,  dedit  baptismuni  cum  aqua  et  iussil 
Mnttfi.ap.isbaptisari  iu  uoiniue  patris,  filii  et  S[piritus  S[ancti,  tum  habes  certum  l)ap- 
tisiiuun,  (|uia  o^o  oidinavi  et  dedi.  Si  non.  ®§  ift  iDoI  ein  fein  bing  gclweft 
mit  bem  Sialb.  ^ilaxon  luoltc  c§  fcev  gut  machen  et  melius  ijuam  Moses,  ipii  u> 
secundiuu  1.  praeceptum  non  voluit  meliorem  cult\un  quam  praeceptuni.  Sed 
ij^si  coi;iial)aut,  6»  toere  ju  gering,  muften  ein  fein  feft  anrichten  unb  gulbcn 
!nl6  mac()cn,  sie  ncmc  gelb  öon  ünbern  unb  Ireifiein.  @1)  bn-3  ift  ein  f)cilig 
l'olt!.  Sie  ouiues  idolatrae,  toaren  fro  unb  meineten,  fie  f)etteu  uu  foftlidjev. 
llJofeS  jertuarff  lahulas  unb  fc^lug  tanfent.  Ideo  videte,  boS  iv  andj  nidjt  i-. 
afcgottifd)  unb  bic  bofe  Infi,  Ijnxercl),  '^ibgottcvel).  Hoc  in  Catech[ismo.i  A'os 
etiam  habemu?  idolatrias  duplices.  Goiift  fif|et  fic^S  an,  quasi  non  hab[ereinus 
idolat[rias.  ^x  'ijobt  fjeut  Don  einer  gel)ürt,  bie  f)eifft  SRammon.^  Pauhis: 
Si'i.  3, 5qui  est  avaius,  idolatra,  et  avaritia  idolatria.  Ideo  noli  gloriari  te  meliorem 
ludacis.     9{im  bid)  bei}  ber  5lafen  et  vide  in    speculum.     ©e^e  burd;  nlle  ^n 

2  volebat]  voleb.Tiit 

')   Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  30^,  IHn.  '^)  Luther  meint  die  Fnthiyredigt   über  dai 

Sonntagaei-angelium  Luk.  16,  iff'. 

S|!oftIid),  ober  gott  Inult  fie  gnr  aufrotten,  Ino  uit  Wofc  bic  ftraffc  ()ctt  abgc= 
limnbt,  ^a  gott  left  fidj  nit  leren,  Gr  fpridjt:  ^i)  Init  bciu  gott  fein,  Tu  folt 
iiid)t  gott  fein,  3d^  ioil  bir  mufter  furfd}rel)beii,  nidjt  bu  mir,  fonbern  gefjc 
in  mein  mufter,  ba§  ^ä)  bir  gebe,  Tarfft  nid^t  forgcu,  ba3  all  jn  gering  fei). 
J»d;  linl§  fo  {)aben,  Tenn  "^sä)  "Eont  luol  golt  ncmen,  Inolt  ^ä)§  f)abeu,  X'llfo  r, 
loil  ev§  Inofier  tauff  tiaben,  Iner  nu  tuolte  üugeln  unb  ÜJ^alDafier  nemen,  Xo 
linirbc  gott  fagen:  ^sd)  fdilag  mit  fcutcn  brein,  Tenn  3d)  luil?  nit  tiabcnii, 
Da«  bu  mir  ettlimS  bcßerS  mad^eft,  benn  3d)  bir»  furgebe.  9(tfo  meineten  fie 
l)ic  aud),  Diaron  lüoItS  trefflid)  gut  machen,  ein  fonberüd)  gepreng  madjeu, 
bav  mau  fagen  fott:  ®)  ha^  ift  ein  I)cl)lig  Dolrt,  fau  gulben  teten  opfern,  S)a  3" 
limren  fie  uu  fro,  meineten,  betten?  tnol  aufgcric^t,  'Mber  5Jlofe  ba  crl  fa()e, 
liHirff  er  bie  Saffcl  .^uftuden,  unb  gicug  gottes  ftraff  nn§.  Taruoit  luer  nn 
niel  ju  prebigen,  ,V)i'  borct§  im  ßatec-^ifmo.  älMr  t)aben  aud;  jtnciericl) 
abgottcrcl),  bis  muffen  loir  fngeu,  fonft  left  fid]5  au)el)cn,  al§  betten  C^'bi-'iftcu 
floi-3. ftteiucu  abgott,  ''^^aulu?  fagt:  Avaiiiia  ift  ein  abgottcrclj.  Trumb  r[)nm  bidj  sr. 
nid)t,  bo§  bn  uidjt  fo  bo-3  feieft  at§  bie  ^uben,  91im  bid)  be^  ber  nafen,  ©it)e 
bid^  umb,  ob  iun  ber  luelt  auc^  geili,  ttnidjer  feb,  finbeftnö,  fo  ffirid):  unfer 

20  5Jtal»atiev]  SlalmafiEi 


9lr.  30  [10.  «iiguftl.  541 

K]  ftenbe:  aucHs,  tote  man  flogt  über  äßud;ev  unb  @ei^.  Viele,  an  ista  invelli^;. 
Si  hoc,  dicis:  nostra  idolatria  est  longe  maior  illorum.  S)a  Uuber  prebigt 
man  nnb  lobt  fie  nid;t.    Qui  adorant  istud  idohim,  uon  cnant  piopter  ilm- 

triiiaui,  seil  jülgen  ixn  finft[efm§.    Estque  3lbgotterel)  secmulimi  leben,    ^vft 

.T  .secuudiim  leben  idolatia  avarus,  qui  adorat  falb  mit  bem  ^i^ben.  In  aliis 
lüften  getjet'S  fo  3n,  ba§  mon  ir  mnbe  mirb,  ut  frcffen,  fanffeu,  l)urcn.  Scd 
je  mct)r  er  gce^ret  tniib,  je  lieber  er  fd^mectt,  douec  öerftocEt  unb  faren  jnni 
Seuffel.  r>p  iiac  idolatria  nun  proprio  dixit  hoc  loco.  Martyres  fiub  l)rtvt 
geploget  Uiorben,  ba§  fie  nidjt  trolten  opffern  imagini  lovis.    Komani  luolten 

lu  ive  föoljen  nid)t  jevftoret  Ijaben  nee  Templa,  donec  Constantimis  jc.  3  cirritcr 
annos  ante  JC.  Cvpriaims  niiilta  JC.  Et  Paulus:  lautet  mä)  für  ben  @)üt;en. 
Vos  curritis  ad  @o|en,  editis  cum  geutibjus  et  uon  facitis  conseientiani. 
Cogitatis:  Dens  uon  irascetnr,  quia  cum  offtnb[aren  ....  De  hac  cullura 
l'anlus.     Haue  non   habenuis.     TV'e  tameu  cogitenuis,  quod  nieliores   ludaeis. 

15  Sed  bu  gei^!§al§,  loud^erer  i.  e.  baä  gülben  ßalb,  (pii  golb  unb  filber  lieber 
(|uam  Denm  et  proxinuun  üerforteilft  unib  1  g[rofd)en,  nnb  bie  »nclt  gcl)ct 
über  mit  touc^er  3C.  Corte  Dens  luil  ba»  falb  md)t  leiben.  >Si  nou,  mittel 
pestem,  Turcam  jc.  quae  fuit  inter  .")  idolat[rias,  quae  iam  inter  Christiauos. 
D[ie:  pfn  bic^,  gelb.     Si  fo  gei^eft,  toudjerft,  quasi  solus  omnia  ic.     ^sd)  ful 

io  ein  (5l)rift  Ijeiffen,  sum  baptisatus,  lotns  sauguine  Ciu'isti,  unb  id)  fol  ber 
Saler,  gelb»  fnedjt,  ha-i  id)  proxiiunm  betriege  nmb  1  gijofdjeir?  Vidc,  an 
non    sit  inter   nns  idolatria'.'     Si  vides,  cogita  an  ben  tejt.     i£d)lag  ey  nidjt 


13  .  .  .  .]  ein  Wort,  nachgemalt,  imksbar 

S]  nbgotterel)  ift  tiiel  großer,  o5§  fd)on,  loa»  bie  lere  anbelangt,  nii^t  gelobt, 
ftnibcrn  geftrafft  loirb,  gleidjmol  gcl)ct§  im  leben  nnb  ift  eine  nbgotterel)  natl) 

2.S  bem  leben,  2)enn  golt  ift  fein  ^err,  er  ift  fned;t,  fein  geit;,  Tax  gott  ift  fo 
fnfe,  jlje  mcr  er  geebret,  jbc  fetter,  bider  er  luirb,  if)e  bcfjer  cv  nnb  fnfjer  ev 
mirb,  .S^ici'ou  Ijat  ö.  ^^niiluä  l)ie  nid;t  fonberlid)  Don  gerebt,  fonbern  lum  bin- 
l)cibnifci^en  abgotterei),  Inic  bie  'DJJartljreS  geftorben  fein  ber  abgottere^  l)albcnn. 
lioinani  tüolten  uit  leiben,  ba§  mau  il^re  'Sempet  bred)en,  ifire  golsen  ncrftoreii 

;:o  foltte,  Sie  :!(»>  "^axi  muften  bie  ß[)rilten  offt  berfolgt  luerben,  biS  anff  iHiir 
ftnntinum,  ber§  jubradi,  Srumb  mct)ret  et)r:  il)r  laufft  3uu  go|en,  fdjlemmet 
mit  it)n,  3lber  ob  it)r§  fd}on  gut  meinet,  f)utet  cud),  ftibet  Hom  go|cnbienft. 
Xk  abgotterei)  t)aben  mir  uit,  aber  geitj  unb  mud)er  ift  iljt  hah  gulben  folb, 
barauff  loir  unfer  [)ert;  fc^eu,  bnrffen  mol  unfern  ^Jied^ften  ubcrfortel)leu  nmb 

•i.-«  ein  brund  bier-5,  Tarau  t)at  braun  gott  fein  gefallen,  6r  loil  ba§  gulben  falb 
uit  leiben,  Uio  uit  ber  2nrd,  tnirb  bod)  ber  Stapft  fomen ,  fo  folt  it)r  gleid) 
tuol  eUier  leben  nufc[)en:  '|>fu  bid)  leben  an,  ^d)  fol  ein  t5()rifteu  Oeifjeu,  bin 
gemafdjen  unb  fol  ein  fold;er  fd)entlid)er  fued)t  fein  ber  ^.Jlmedjtigen  laier,  ba>j 
Osd)  mein  5ied)ften   umb  ein  grofd)CM  betriege?    Sa  fil)e  bid)  iiuib,   ob  bu  ,}u 


542  5J5iebigteii  be?  So^teä  1544. 

B]fo  in  Iniiib,  (luacie  victum,  quaere  cum  .  .  .  Dci,  uoii  per  get^  unb  iüUC^er. 

Avanis    iioii    quauiit    victnni,    sed    lucratur   cum   alterius  incommodo.     S)a§ 

Ijciiit  gcraii'6et  iiiib  qeftoleri,  unb  ftet^et  fein  fveub  brauff,  si  gulben  unb  gvoidjen 

i'uf.  !■-', -'0  giiug  [}ab,   nt  Lucac    12.  'liac  iidcte.'    igo  finb  alle,  (jui  non  in  Deo  ilivitcs,  in 

quo  divites  siinus,  (]uaeranuis  victum.  Vel  si  mercenarius,  sie  acquire,  ut  treUi=    * 
Uli)  bafi'ir  erbciteft.    Si  autem  dicis:  quid  curo  pastorera?    S)a§  ift  atigottcvel) 
in    vita.     Ideo    non    quaeras,    an    apud   nos    idolatria.     Nam    uhi    gct|   unb 
SÜUC^CV,  ibi  idolatria.    Si  non  vis  servire  Deo,  .sed  Mammonae,  ber  linvb  bil' 
lüljncn,   moriturus  uiuft  bcn  5Jtammon  fjinber  bir  Inffen  unb  ferc[t  bat)in  et 
Di'Uiii    verum    !anftl!    uid)t    Kriegen   nee  naturalem   et  factum,    ideo  ntuftu  in    >o 
abgrunb  bei  gellen.     Sniiiacf)  ift  bie  gioffe  '^Übgottevel),  bie  treiben  nn  meine 
©efeUen,  bie  Tiieologi,  qui  faciunt  imagines  masculinas.     S)aij  t[t  bie  gvofie, 
frf}ve(flic§e  'i)(bgottevel),  ouae  non  ex  vita,  sed  doet[rina.    äßenn  itn»  ®ot  ftraftt 
mit  ^siii'ilten,  2t)eolog[en.    Nos  praedicanuis  vobis  Deura  verum  et  etcrLimm, 
ereat[orem    coeli   et  terrae,    p[atrem,    filium   et  Spiritum    s[anctum.     Auditis    is 
Dcum    })\ue   ex    iD  praecep[tis,    Sacra[meutis,    niliil    ex  capite.     SaS  ift  bie 
f)ol)C,  fei)i-ccEli(^e  'Jtbgottevel),  ha  bev  lenffel  bev  ^cHe  bcn  6oben  ousftofft.    l'rior 
abgotterei)    ift  ßinberfpiel.     Il>i  etiam    interrogo,   an  idolatria  sit  in  (  hristia- 
uitate,   (pii  berebcn  bie  lente  auff  ein  faifcfjcn  glauben  et  putaut  .se  optime 
\-i\-ere,    ut    isti    mit    bem   !alb   ex   eorum  auro.     Ibi  maetant  et  Deuni  loben   so 
nnb  bandten  et  jtutant  fo  lool.    S)a§  ift  baB  2.  falb.     Ista  idolatria  venit  ex 
falsa  doet[rina.     i?e|er  finb   bie   redeten   ?tbg6tter,    ut    Arrius   suo   temjjore 


SJ  loittenbcrg  nnrf)  foli^e  abgotter  finbcft,  unb  fi^e  inn  bein  bofcnn,  bcffcr  bicl). 
3a,  '^sd)  fndje  mel)nc  narnng'?  A'iorftuS,  ein  Unid)erer  fndjt  nidjt  feine  narnng, 
filjt  anffm  bolftcv,  loil  faul  fein,  nid)t  erbcitcn,  fonbcrn  anbere  Icntte  bcrnrten.  si 
i'iii.  i-j,i» it.  Siebe  feelc,  bu  l)aft  nu  gnug  k.  .S^iovftu,  biefe  nadjt  Unrftn  ftevben,  iuem 
l^aftng  benn  gefamlet?  So  gefd)id)t5  allen,  bie  nit  inn  gott  JHeid).  Irenlid; 
foltu  erbeitcn,  S)id)  and)  unferm  l)[err  g[ott  bcfell)enn,  S^a-j  er  bidj  für  geit; 
bet)iiteu  luoEe,  3)a§  ift  nn  abgotterei)  im  leben.  Da  barff  nn  nicmanbt  fragen. 
Ob  abgotterei)  bei)  beu  Pijx-iften  fcl).  Tenn  loo  tnuctjcr  nnnb  geil;,  ift.  ba  ift  2" 
abgotterel),  ba  luirb  bid)  gott  ftraffen,  Ten  abgott  mirftn  nit  mitnenu-n,  Tcnn 
bii  muft  i()n  ^k  la^en,  S)en  redeten  gott  fanftu  nit  l)aben,  benn  bu 
()aft  ifju  Ocrl-Dorffen.  ®ie  nnber  abgotterei)  ber  2l)eologen,  bie  ba  mad)en 
imagines  masculinas,  bie  ift  fd)rcctlid),  foiupt  ciü-i  ber  ler,  lüo  bie  lerer,  bie 
ha^  oolrf  leren  foEen,  gottfelig  leben,  Inie  benn  loirS  gott  lob  rein  leren,  -t'' 
bringen  nidjtS  an?  unferin  eigen  fopff,  ^.Jlber  ber  fiiib  loenig,  S^cnn  il)r  feev 
oiel  granfamlid)  bie  lent  Oerfiiren  biird)  falfd)e  prcbigct,  bie  bie  leiit  bereben 
eincv  falfdjeu  glaubend,  füren  bie  lent  bat)in,  ba§  fie  meinen,  fie  faven  lool, 
ivie  l)ie  ba§  Dolcl  meinet,  Cf§  tl)ne  feer  tuot  nnnb  re(f)t  bran,  Da§  ift  ber 
2euffel,  X'a<-  iftv  red)te  falb,  Tie  fompt  oon  falfrfjer  lere  inib  feljeru.    \'ll-5  ju   >" 


^x.  30  [10.  augufl].  543 

K|  docuit  11011  tres  persoiias  in  divinitate,    patrein   taiilimi  l'euiii,   6{)ri[tu§   Ctn 

f(^on,  engeltfc^  unb  Ijcrjer  ßreatuv,  <|iiae  facta  liomo,  ift  ^Ibgot,  non  est  Dens, 
qiii  tantiini  dicitur  ]wter  et  fonbev  Hom  filio  et  Spiritum  s[anetiini,  ift  eilt 
tvQtom  unb  gcbanden,  quem  Diaboius  in  cor  stillte  Arrio,  iit  Turei  gioriantiir: 

5  Uniis  Dens,  una  domus,  Sol,  Mundus.  Et  tociS  nii^t  anber§  quam  sanctus, 
et  uos  Diab[oli,  qui  tres  Deos.  Nos  dicimus  Unum,  gegen  lin§  et  6reatuv 
est  uuus,  Sed  in  sua  substantia,  ubi  solus,  ^at  er  fic^  alfo  offenBaiet,  (|no(1 
pater,  qui  ab  aeterno  jeuget  filium,  et  Sp[iritus  s[aiictus  procedit  al)  iitr(M|iu'. 
Nos  doccmus  accipere  panem  et  vinum  et  dicimus  ut  Christus  clare:  'Acci- 

10  ))ito',  'Hoc  est  corpus  incum.'  ©oBel)  Hetbett  U)ir  einfeltig  cum  vcrbo  Dci, 
non  mufteril  unb  met[tern  fie.  Sic:  'bibite'.  'Hie  est  saug[uis.'  y3el)  bcm 
bleiben  liiir  et  dicimus:  (^ui  non  potest  credere,  quod  Dens  tl^un  öei'lliag, 
'mai  er  fagt,  ber  Inffe  bci-J  iuä)  onftetjen.  Nostra  fides:  quicquid  Dens  fagt, 
])otest  facere  unb  Unl§  tl)un.    Ideo  C'hristiauus  claudat  oculos.    Audis  Doiim 

15  loquentem.  Si  hoc,  ut  Christus  verus  et  omnipotens  Dens  cum  patre.  Is 
dicit:  'Hoc  est  corpus  nieiim'.  £)en  Jrorten  gleub  \ä).  Si  non  intelligo,  S)n 
jdjlagc  biet)  JU.  Quomodo  compreliendam,  quod  Dens  et  homo  una  persona? 
Alii  articiili  cpiam  in  Coena  corpus  et  sang[uis,  Deus  et  Homo  ein  bing,  unb 
nid;t  einiger  !unb  fein,   nisi  esset  ein  einige?  ttjefen,   sed  duae  sunt  naturae, 

20  sed  fo  nat)e,  ba§  jc.  Öi  vis  hie  fagen:  )v'd  iä)  ba§  fd^oncft  ^alb  gieffcn.  ,ocO 
iDoU  fie  aH  in  dimidia  liora,  ha  fie  foEen  ba'^in  fallen,  (piia  ftel)eit  bereit  auff 
bloffem  grunb.  Ideo  gering  bing,  quod  credo  in  coena  Corpus  k.  Non  ego 
dico.     S?a-3  \vm  ber  Seuffcl  unb  beHifti^  fctner.     Sed  Dens,  qui  omnipotens, 

.s]  ?(rrii  3"ten  leret  6r  aljo,   6f)rtftu»  itjere  ein  buppelte  Greatur,  nod)  l)ol)cr 

r,  bcnn  ein  6ngel,  bie  felb  loerc  Wcnfd)  toorben,  (Sin  folc^cr  gott  ift  nirgeubt, 
ürumb  ifty  obgottcrel),  ift  ein  gcbancf,  trnum,  bcn  ber  Jeuffel  bcn  ■JJienidjcii 
eingibt,  tuie  ber  %md  fic^  auc^  rbumet:  @in  gott,  ein  loelt,  ein  ©onn,  ein 
f)QU§,  nennet,  er  fei)  ein  t)el)lig  man,  bie  Pljviften  feien  9lnrren,  bie  brcl)  gottev 
l)oben,  Weidß  )v\x  nidjt  fngcn.  Denn  gott  ift  einig,  ober  iitn  ber  einigteit  fiiib 

30  bret)  perfon,  9Ufo  ift  ber  Zuxä  ein  abgotter,  3tem  ©djttiermer  leren  alfo,  DnS 
nid)t  Innrer  Iei)b  fei),  fo  Inir  bargegen  leren,  bn§  nnä  brobt  unb  locin  geben 
loirb,  unb  barnnter  ift  leljb  unb  blut  Gtjrifti,  tneiftern  unfcrm  l)crrn  (>t)riftü 
feine  toort  nit,  loer  nit  gleuben  tan,  S)a§  gott  tjerniag  jetbun,  InaS  er  fagt, 
Der  blel)b  öon  ber  Pl)rifti-nt)cit,  bcnn  unfcr  gloub  ift:  toa-S  gott  fagt,  bnv  tan 

3r.  er  tl)un.  Drumb  ein  redjter  Gljriften  fol  feine  äugen  ,uitl)iin,  gebenden:  gott 
f)atö  gerebt,  brumb  tan  er§  auc^  t^un,  Dem  toort  gleub  ^d),  ob  ^sdß  fd)on 
nid)t  tierftel)c,  Uiie  e§  3ugel)t,  bcgreiffen  !an  ^sd)?  nid}t,  bas,  gleid)  loie  ,;,vd) 
nidjt  begrciffen  !an,  ha'5  gott  unb  nienfd)  eine  perfon  ift,  Jueldjcr  Vlrtidel  l)ol)ev 
ift  bcnn  ber  ooni  Sacrament.    Sold)o  tan  '}d)  inn  ber  Oernnffl  nit  fnfu'n  iinb 

40  3id)  toült  fie  f)ierinn  halb  irr  nuidjeii,  Tenii   bo-?  ein  uiel  geiingev  bing  ift, 

^6  )ei)  ein  c  aua  \ii^  feij 


544  $tebigten  be?  3of)tes  1544 

l!](liK)(l  dicit,  putest.  Si  iioii  intelligo,  non  reimet  fid^,  attende  verba:  'Corpus 
nieiim',  'accipe'.  Sed  Srfjlucrmev  machen  ein  ^iBgot  brau».  (Sl),  c§  reimet 
fid§  nidjt  mit  bem  glnutiCli:  (luistus  ad  dexteram  patris.  i|iu)ni()do  in  [taiio? 
Xdii  est  iit  brob  im  S\ox^  vel  ftro  im  )aä.  ®e^en  «uin  ratione  brein  et 
i|uacniiit  aliaiii  intelligeiitiam.  .^a ,  tanft  ein  talb  mnd^eii  :c.  Uicim  bic  r)ar=  s 
Oeiiber  in  aliam  formam.  Et  dicunt  tautiun  brob  iiub  lüciii,  allein  bn5  man 
babel)  jol  gebenden  beä  lei6§.  Sic  dant  aliam  formam,  mufter  unb  bejjev  mad;en 
<|nam  Dens.  Quid  tarn  aiidax,  4111  dicere  Deo  quid  impossibile?  Sed  neBeu, 
ut  sit  i<i?cltii(^en.  Si  vis  verus  ("hristianus,  sit  hoc  fundamentum:  (juod  Dous 
dicit,  potest  et  vult  facere.  Sequere  noii  ociilos  rationis,  sed  claudc  (>t  die:  m 
Dens  Dens,  Jdeo  credam,  ut  Dens  dociiit.  Si  seductus,  ^0  luerbe  id)  red)t 
tcvfuret,   si  ineus  Deus,   bou  id^  fein  loort  geef)ret,  llbenter  seducar  ab  isto. 

»Hirn.  4, 18  Sed  ab  illis  non  docebor.  Abraham  eredebat  'contra  speni  in  spem',  contra 
verbum  in  verbura  dans  Deo  gloriani.  Deus  dedit  Isaac  et  promisit,  quod 
ex  Sara  tilium,  quod  naturae  impossibile.    Abraliam  credidit  verbo  et  dieebat:    i^ 

9?;im.  4,i8iioc  Dens  dixit  Rom.  4.  Post  veuit  aliud  verbum  contra  illud.  S)a  mu§ 
2lbral)am  ein  anbern  glauben  contra  priorem.  2)a-3  laut:  Istum  filium,  quem 
promisi,    (|iuid    sit    \rdinv   mundi    et   Ciiristus    ex    co,    vade    et   tolle    filium, 

i.«B!o(f22/.'qucm  diligis,  unb  üpffer,  »erfirenne  in  3n  lauter  a)d)en  et  non  cogites,  quod 

(Sngel,  S-euffel  Iceg,  vade  tu  et  tuis  manib[us  maetaio  uub  ,^u  QJdjeu  Uerlunn  -'» 
nee  negare  possis.     Ego  dixissem:   S)a§   toirb  ber  Seuffel  uub  fein  5Jhittcr 
jein.     Deus  dixit   nn'hi.   quod  sit  pater  mundi.   reimet   fid)   nidjt  cum  lido 

siS)a§  Icl)B  nnb  Hut  (^Ijrifti  im  ©acrament  finb.  S)o  fte'^t:  £'a§  ift  mein  teDt. 
So  ift  fein  bnndel  mort,  jonbern  einfettig  gcrebt.  Sie  8c^lt)ermer  aber  madjen 
ein  abgölten  branä:  ^M),  e§  rcumet  fid)  nic^t  mit  bem  gloukn,  Denn  er  ift  2.> 
inu  l)imel  gefaren,  3a.  '^cnn  (ir  fo  im  brot  »nere  mie  ftro  im  fad,  fo  fonteftn 
ed  uit  faffenn,  (Sin  anber  geftalt  fanftn  il)m  lool  mad;en,  e»  ift  nur  brobt 
unb  hjein  nub  nid)t§  met)r,  ba§  man  barbc^  beS  tobe»  ßfjrifti  gebenden  fol, 
®al  ift  ein  ?lbgotterel),  So  man  u[nferm  f)[err  g[ott  ein  uetü  mufter  gibt, 
Sic  fomen  aber  nit,  fagen,  e?  fei)  gott  uit  tnuglid),  aber  bod)  fdjmnden  fie  ;»> 
e-3,  ba§  e-?  fol  ein  fd)on  fclblcin  fein.  Sargegen  foltn  alfo  gebenden,  ma8 
gott  fagt,  fei)  i()m  andj  muglidj,  ih  l)ata  gefagt,  Srnmti  tanftu  nit  irren, 
fnret  er  bid)  aber,  0  feiig  biftu,  ber  bn  Hon  eint  ioId)en  ''JJian  gefnrt  liiirft, 
'^sä)  Uni  Hon  l)erijen  gern  Hon  bem  Warn  gefurt  loerbeu.  '',Hbrat)am  glcnbt  ond; 

afi.iii  4,  IS  an  gotte?  t'Cr()eif5Ung,  'Contra   spem   in  speni',  contra  verbum  in  verbum,  gob   ns 
gott  bie  cf)re,  Scr  fagt  aui^  alfo:  ®ott  f)at  mir  ben  ©ou  geben  nnb  v'n^'f'iflt 
,^\d)  foU  ein  fon  triegen  Hon  ber  aUten  ©ara,  So  glenbt  er,  eo  iHurbe  geloi-? 

i.>ii;oie2a,2gcfd)el)en,  Saruad)  fompt  ein  anber  Inort  Uiibcr  bicUiort:  fdjlad;te  beinen  ©on, 
Saö  Uuir  ein  anbev  glaub,  Toi  ben  einigen  fon,  ben  bn  lieb  l)aft,  fd)hid)i  il)ii, 

.J-'    alicl)    üUr    (lool^ 


mx.  30  [10.  Stugiift].  545 

R]  Cliristiaiia,  qiiia  fitles  dicit:  fol  beiu  faillCll,  ©rBc.  Hie:  bein  afd^Clt.  S)a§ 
ift  tDibercinanber.  Ibi  habet  fidem  contra  tiileni,  spem  contra  speiu,  verbuni 
contra  \-erbuni:  «lebet  credere  semeu.  lani  cinerem,  et  ego  debeo  in  pulverem. 
Si  fo  geretmet,  ut  Sc§)Dermer  d[icunt.   Sed  Dens  dixit:  Ia§  in  '6e3cmeti,  quo- 

5  modo  finb,  ei'be  fein  unb  äugleic^  QJc^ett.  Mirabilis  pater,  qui  fol  ju  a\ä)m 
tuerben,  anteqnam  puenim  habet  et  uxorera.  Abraham:  er  Itiitb  tüol  me'^r 
lueife  luiffen,  (jnoniodo  excitet,  conservet.  Non  muftert  verhum  Dei,  sed 
acci[)it,  luie  fie  ba  fielen.  "Macta"  l^eifft  'macta'  unb  'ojjffev'  gu  reinen  afdjen. 
Ideo  dat  Deo  honorem,  cui  conimendat,  nimpt  filinni  et  gladinm,   et  coram 

10  ociilis  est  pulvis  filius  eins.  In  niontem .  loirb  lonnberlirf)  gcbantfen,  dno 
usceudunt,  ipse  in  cinerem  redigitur,  bie  l^enbe  loerben  im  gegittert.  Haec 
scripta  nobis,  ut  toe^ten  contra  idolat[riani,  qnae  per  doctLores.  S)ie  machen 
Deo  ein  nnfen,  hJte  fie  tnoEen.  Si  Dens  dixit,  faciet.  Dixit:  'Accipite". 
2)n6et)  bleib  ic§.    Clu-istus  ascendit  ad  coelos.    Tu  asine  nescis,  quid  'ascendit'. 

15  §an§  5larr.     Quis  dicit?    Ego.     3lu  bu  fagcft,  quid  Dens  possit,  quid  non. 
3(0,  bu  6ift  ein  feiner  @efel.    S)ie  3iotterel)  f)Qt  groffen  fc^aben.    Et  venient 
plures.    Et  bie  groffen  f(i)abe.    Ideo  orate,  ut  Christus  nionet.    'Orate  Donii-?.vatiii.9, 3s 
num  messis.'    @g  ift  ein  foftlid^  bing  umb  ein  ©eniein,  quae  verum.    Contio 
ift  uter§  parabiä,  ubi  falsus,  ift  l^ette,  et  adorant  vitulum  et  putant  cultum 

20  et  se  Deo  gratias  agere,  meinen,  fie  TjübenS  trefflid)  au§gert(i)t,  iiuod  eins 
iDort  ju  ntdjt  gemocht  unb  Ui  ufern  tj^err  6)0t  gemeffen  unb  in  ben  facE  geftoffen. 

S]  berburn  i()n  ju  afd)en,  Su  folt»  allein  t{)nn,  mit  beiu  eigen  f)enben  öcrBorncn, 
S)a'3  bu5  nidjt  fünft  leugnen,  ^faoc  felj  oerbrant.  äßaS  folt  er  tbun^  3rfj 
Ijette  gebad)t,  6ö  reumet  fid)  nid^t  mit  bem  St)rifttid)en  glauben,  fo  I^ett  ein 

2s  ©c^mermcr  gcfagt,  3}q  muft  nu  ?[bra()am  in  gottc§  Inort  luiber  gotteS  tourt 
glcubcn,  l'lbrat)am  mudjte  gefagt  Ijabcu:  (il)  ca  ift  luiber  gotteS  luovt,  ^c^  mu§ 
ein  anber  glo§  fui^en.  3lber  nu  t^ut  er§  nic^t,  fngt:  gott  l)atö  gerebt,  3luff 
beö  befeld)  gibt  er  fid)  lüillig  brein,  madjt  fein  form  ober  mufter  unferm  ^[err 
g[ott,   glenbt,   ber  fon  fol  crbenu  unb  ^ur  ofd)en  tuerben,  ian  ^vf)n  ioot  uou 

30  toten  aufferloeden  ober  ein  anbere  lueife  treffen,  madjt  gott  nidjt  ^uiii  lugener, 
mndjt  !etn  mufter,  3d)  fol  mein  ©on  ^u  afdien  mad)en,  tnolan  bn  fanftä  tüol 
mad)en.  ©etiet  brauff  liiu  mit  feint  ©on  tun  !eim  anbern  gebantfen,  Senn 
ha5  fein  fon  frfjon  .jur  afd;en  luorbcu  fei),  getjt  auffn  berg,  "JJieinftu  nit,  haä 
ein  ftrett  inn  bem  oeterlid^en   l)er|eu  geluefen,   bie  ^enbe  i^m  gegittert  l)abm, 

:i5  3)a§  er  feim  fon  ben  topf  folt  ab()alüen?  9hi  folleu  lüir  aud)  alfo  tt)un, 
gott  gleuben,  fein  mort  nit  ciibern,  gott  gebe,  eä  rel}mc  fid)  ober  nit.  ,^>a, 
gott  ift  gen  l)imel  gefaren,  (ir  !an  nit  im  ©acrament  fein,  ©ilje,  biftu 
fo  flug,  ba§  bn  gott  umbfpanucn  tauft  unb  luiffeu,  luaö  gott  !nn  unb  nit 
fan?    S)i§  ift  nu  eine  grofje  abgotterei),  unb  loerben  it)r  üiel  tomeu,  unb  ift 

40  ba^  crgftc  im  leben,  S)riimb  mögen  loir  gott  bitten,  S)a§  et  l'lrbeiter  inn 
feine  ßrntte  fdjirfe  unb  fein  Unirt  crl)alttc,  falfd;e  lere  aufrottc,  Senn  bo§  ift 

i;ut^evÄ  iWeite.    -Xl.lX  nö 


54()  iptebigtcii  bei  3nf)rfS  1544. 

H]®a§  ift  cogitatio  mea:  (S^viftil»,  unfer  ■'ÖS9t9t,  est  in  coelis,  qiii  iioii   potest 

dare    earuem    et    sang[iiinom.      S)a§    ift   ber   leibige    S^euffel,    idoluin    cordis. 

eef. 20, 16 Ezecli:  ba  ein  5Jlenf(^  badjte  Uieife  form,  @r  rtil  ungemuftert  fein,  Gr  tnil 

3cf.46, 6bcin  @ot,  11011  bu  fein.    'Cui  looltet  ir  mid§  gleid}  machen?'    In  Esa:  ^x  folt 

mein  gemctfjt  fein.     Ego   creavi   et   dedi   Un6   unb   feel.     Ideo   lafft   niicf)    •• 

nngemaii;t.     -üd^tct  auff  mein  lüort.    Nou  di.xi  in  oxitu  Aegipti  de  ve.stris 

.sacrititiis ,  sed  audite  verbiim  ineum  nnb  foIt  mir§  ni(f)t  meiftern.     Qui  non 

vult  hoc  nee  jiotest  tacere,  loere  beffer,  (luod  non  Cliristianus.    8i  ut  Arriiip, 

melius,  ut  gentilis  quam  talis,  nnb  Ia§  bie  fd^tifft  Hnöerh)[lriorrcn.    'Est  mens 

'?si.2, 7  filius,  liodie'  psal.  2.  i.  e.  mein  nntnrticf)er  @on.  Ideo  non  habes  Deiim,  Christum,  to 

qiiia  is  nihil,  qui  non  habet  iilium.    Sed  qui  habet  etoigeu  ©on  et  Spirituin 

R[anctum.     81    dicis    de   patre,    qui    solns    et   non    habet  filiiim   et   Spiritum 

.«[anctum,  ®O0  tft  Seuffel  et  cogitatio  cordis  fui.    Sic  bnvfnffev  fingit  Deum, 

"   qui    respicit   sua    opera  3C.     Ubi   est?     ^n    übgvunb   ber   gellen,    quia   dicil: 

2  iiioir>o,4'Non  faeies  iraagiuem'.     Omues  Monachi  et  papistae  idolatrae.     Ideo   nemo   i.s 

queratur,   quod   nulla  idolatria   et  idola,  vide,   quae  et  quauta  post  t«mpus 

Apo[.stolorum  tot  oid[inos.  fo  biel  neJüe  gulbene  felBer,  ut  inferi  bol  vitulonun. 

l^edi  bap[tisnniiii ,   Sacra[mentiiin,  Ciaves.  filiiim,    bcm    foltll    glentcn,    quod 

verus  Deus  et  hoDio.    3Ber  QUä  bem  bilb  fit)reitet  et  ladt  alias  formas.    Id<'(i 

i.Roc.  10,14  manet  idolatria  us(iue  ad  tlnem  niundi.     Ideo  dicit:  'fiigite  idolatriani\  l-o 


i)  im6etlo[orren]  »iicri:        Jii  tempus]  fpg 

^li[)r  ftroffe,  loic  6r  bie  C\uben  gcftrofft  Ijat,  baä  fic  nidjt  ein  gott  eljieten, 
fonbern  ein  anbern  gebanden  Rotten  inn  bem  Mb  k.  Idolum  cordi.s,  S)a  ein 
-JJienfc^  i()m  fcißcr  erbid;t  ein  gebunden,  Du  foU  mic^  ober  nit  lunftern  ober 
M. •!<;,.■;  formen,  Sonbern  ^d)  luil  bid)  formen.  ®o  fugt  Sfolia»:  'toem  toolt  it)r 
mid)  oerglctdjcn'r  SBer  nu  ba§  nit  tf)nn  fan,  SqS  er  bei)  bem  loort  blei)b, 
ift  be^er  ein  f)el)b  inn  ber  l)ett  bleljbenn  benn  ein  tvl)riften,  tanftuS  nit  tliun, 
fo  Ia§  bie  fdjrifft  nnOerloorren.  föott  ()at  gcfagt:  Ta§  ift  mein  Son,  (Jr  ift 
fing  nnb  geloaltig  gnng,  h)a§  er  fagt,  tan  er  tf)un,  Der  gott  ift  nid)t,  ber 
ni(^t  attmedjtig  ift,  Der  nid;t  ein  fon  ^at.  SSorfn^er  mad)t  oud)  ein  gott 
im  t)imcl,  ber  foppen,  ftrid,  I)oI|',fdjnd)  nnfüjet,  )vai-  ift  bn§  für  ein  gott?  3" 
obgrunbt  ber  tjelleu,  nid;t  inn  f)imel.  Denn  ber  im  l)imel  ift,  fagt:  5)}ad)  mir 
!etn  ^Jlufter,  %üc  ^Jlundje,  ber  Sopft  finb  oUe  abgotter.  Ob  nn  fdjon  heiben 
go|cn  locg  finb,  fo  fef)et  gteic^  tool,  loic  inir  abgottcrei)  gcmctjret  bnbcn,  iftv 
bod)  alles  abgotterei),  Inou  luir  geleret  fjabcn.  Denn  gott  ^ato  nid)t  befoü)enii, 
fonbern  gefagt:  3d)  ^ob  bir  mein  6on,  mein  loort  nnb  Sacroment  geben, 
Dorbei)  btel)b,  loo?'  onfjer,  ift  obgotterel). 


9lr.  31  [7.  SeptembcrJ.  547 

31.  7.  ©eptemkv  1544. 

^ijJrcbigt  nm  13.  Somitog  uod)  S^rinitati^. 

R]  DOMINICA  XIII.  ®ai.3,i.'.n. 

Galat:  3.   'Testamentum  hominis  eonfii'raatum'  k. 

Haec  E])istola  ift  f)ocf)  unb  id^arff,  bQ§  man  ino  simpHci  hoiuinc  luciüg 
tan  rebeit,  ut  quid  retineat.     In  papatu  in  omnib[u.s  claustris  et  scliolis  nein 

:•  intollexerunt  nee  a  patrib[us  sanetis.  Ideo  difficilis  praedieatio  vulgo,  lautet, 
(|iiod  lex  fol  öevlüorffen.  Proprie  pertinet  in  Seholam,  quia  ift  ein  fülltpff 
unb  ftrcit  ©piftel.  @r  ftreitet  contra  tugenb,  quae  vocatnr  '^offart,  quae  est 
vaiia,  nadj  bem  bic  guter  finb,  barauff  fie  grünbct  unb  fufjet.  ^'-'^l"';"  ^of' 
faxt,  aU  toenn  ein  ftatu  vel  megblin  ein  fd}on  toä,  fein  fdjmuct  junt  tonli, 

i'>  fc^ou  angeftc[)t,  rot  meulin,  geel  I)ar.  S)a§  ift  auä)  ein  f)offart.  Sed  ba  ber 
ieuffet  ben  ^inbern  anlinjc^t.  Cum  hac  nihil  Paulo.  SßieiDol  auc^  mit  jum 
Sleuffel.  @§  ift  be§  ScuffelS  facilet,  ba  er  bie  SJlafen  anlDij(f;t,  aä)t  fie  gering. 
Si  vide.s  ein  iungen  ©efeUcn,  ber  ftoI|  ift  auff  fein  jngenb  fdjone.  Xoli  mur- 
nuirare.     8ed  cogita:   ^ft  fc^abc,   ba§  ber  Seuffcl   ein   fold)   fc^on   facilet  fol 

IS  l)oben  3U  feint  l^inbern,  nafen.  @§  ift  ein  ftol^er  @eift.  5}lag  Iet(J)t  ein  fieber 
tomen,  bQ§  bie  fjoffart  ligt.  Alia  ift  bie  Salner  f)offart,  nt  si  quis  gctb,  gut, 
5urft,  groffer  tjang,  ift  ein  Siiil^  l)offart.  @§  ift  ein  fonbcriid)  facilet,  ba  er 
bie  forber  nafen  .'c.    Nihil  aliud,  quam  fic^  einer  briiftet  auff  fein  ef)r,  gut, 


rJ  über  SJofen  steld  at§ 
S]  Gal:  3.  »nl.  3,  ir.ff. 

-0  S)iefc  6piftcl  ift  t)oc^  unnb  fdjarff,  ba§  man  für  bem  gemeinen  man 

fcf;>r)erlid)  bation  reben  lan,  £)a§  er  etth)a§  barbon  Mjalltc,  luic  e§  aiiä)  nidjt 
im  gont^en  S^apftumB  ücrftanben,  ßaut,  al§  toolt  man§  gefc^  ücrliicrffcu.  3>dj 
luilS  nit  enbern,  fonbcru  baUon  reben,  ©onft  ge^^ortu  inn  bie  Sdjuleu,  S)enn 
Ca  fonft  ift  ein  ftreit  unb  fampf  ©piftcl.    @r  fid;t  unb  ftreit  inn  ber  (*piftel 

i.1  tuiber  bie  fd)onc  tugcnbt  l)offart,  bie  ift  'JJianc^erlel) ,  Sarnad)  bic  guter  fein, 
barauff  fid)  gruubet  unb  bruftct:  (5in§  ift  eine  fralnen  ober  ünber  Ijoffart,  olö 
lüenn  ein  lüei)0  fd;on  ift,  fdjon  rort  fjat,  2:i§  ift  aud}  eine  t)offart,  loenn  fid) 
brauff  Bruftet,  aber  ei  ift  eine  arme  ^offart,  bo  ber  Sleuffel  ben  t)inbern  jc. 
^JJtit  ber  [)offart  t)at  ©.  5paulu§  fjie  nit  ^u  tf)un ,  ob  lool  einer  and)  baburd; 

30  3ur  Ijellen  feret,  l^enn  fie  ift  be§  Üenffely  facinetlein,  er  adjt  fie  nidjt  gro§, 
Senn  er  loifdit  ben  ^inbern  brau,  Xenn  er  ift  ein  !^offertiger  geift,  !an  aud; 
leidjt  ein  fiber,  ungtud  tomen,  ha^j  bic  (joffart  t)ergc()t.  Xarnad)  ift  ein  anber 
^offatt,  Xie  baurcn  l)offart,  £'ü§  einer  üiel  gett,  gut  unb  cljre  t)at,  aU  furften, 
^errn.    @§  ift  jJoen  factnetcn  be§  2euffel§,  baran  er  bie  nafen  U3ifd)t,  S)a§ 

35  ift  oud;  nodj  nidjt  bic  {)offart,  babon  Sßaulu»  rebet,  Xenu  ber  Seuffel  ücradjt 

3i>* 


548  ^rebigtcn  bcS  :j(>()lc?  1541. 

Rlquisquis  sit.  ^ft  Qud)  ein  fdjledjtc  t)üffait  nt  finbei-£)offai-t.  3.  ift  btc  tedjtc, 
be§  21euf|et§  eigen  tjoffart,  (|iiae  dicitur  fuudainentuni  sapientiae  et  iiistitiae. 
©te^et  nid^t  barauff,  toic  fif)on  fralu,  reic§.  Sed  ha  bev  Seuffel  felbcr  in 
t)offertig  ift,  non  habet  geel  t)ar  nee  curat  bona  tenijwralia,  non  est  eins 
.sM|)erbia.  Sed  ea  est  .sapientia  et  iustitia  et  in  divinis  reb[us  contra  diristum  •"■ 
et  Deniii.  ^mifteii  fiiib  t)erau§,  finb  qu§  bev  junfft  getretten,  fud^en  me^v 
taler.  fsta  snperbia  consistit  in  sapientia  et  iustitia  coram  Deo.  'iSQmit 
t)Qt  @.  5pnulu§  äiitl)un,  baö  er»  iiibevf daläge.  Rara  est  ista  superbia,  paucissiini 
nemen  ficf)  iustitia  et  sapientia  an.  Onines  «juaerunt  primam  et  praecipue 
secundar,!.  fuc^en  gelb,  gut,  ef)r,  ha^  nu  bte  narren  unb  ha'mxn  {ioffart  lo 
regieret,  bie  nimpt  3U.  S)ieje  l]at  ^eer  abgenomen.  ^tc'"  ^uibcn  fterften  f)od) 
brin.  3tt'tu  ''Illaf)üm[ct  unb  Surrfen,  praesertim  Siotteugeiftcr  unb  S^euffel 
fed^ten  um5  toeiSl^cit  unb  gerec^tigfcit,  >üer  coram  Deo  sit  sapiens,  iustns. 
3)aö  ift  fein  eigen  l^offart,  bie  im  juget)6rt,  per  quam  de  coelo  lapsus  et 
Adam  ex  paradiso  expulsus.  Ea  est  ista.  Xos  ludaei  populus  l)ei,  audimus  15 
legem  Dei,  Dens  locutus,  dedit  cultuni,  templura ,  saeerdotiura,  quicquid 
facinuis,  est  sapientia,  iustitia,  non  coram  nnmdo,  sed  Deo.  C'ircumcisi  sumiis, 
iiaheauis  Messiam,  prophetas  et  reges,  iii  nostri  ])atres  jc.  Jbi  l'uiidafa  omnia 
sujier  Dei  sap[ientiam  et  iust[itiam.  Utinam  istam  superbiam  Cliristiani 
baberent,  un§  ftunbe  fte  töol  nn,  fie  funben  tro|en:  Ego  baptisatus,  vocatus  20 
ad  Euang[elinm.  ut  discam  et  eredam,  sum  cibatus  corpore  et  saug[uinc  jier 
nianum  sui  ministri.  loSgefpvoi^en  a  peccatis  meis.    SaS  folten  toxx  U)ol  tl)un, 

«Ibie  l)offart,  (\i\ä)  bie  brüte,  be§  SleuffelS  eigene  f)offart,  ba  er  hift  i)at,  bie  f)üt 
ben  grunb  Sapientiae  et  iu.sticiae,  S)arauff  fte[)et  er,   fragt  nic^t   nac^  31bel, 
gut  ober  rot  meulidj'en,  Senn  ber  Xeuffel  fragt  nad}  Ineltlirfjcn  gutem  nichts  2» 
nberal,  ahn  lt)cif£)eit  unb  gercrf)tigteit  inu  gottlid^cn  fad^cn  luiber  (5[)riftum 
für  gott,  S)a§  l)cift  eine  redete  ()üffart,  X'amit  t)at  @.  i|.^aulny  jctl)un,  5}ag  er 
bie  barnibcr  fd}ledjt,  tinelnol  btc  aud^  gering  ift  loorben,  Senn  fid^  i()r  tocnig 
ber  C)offart  inu  ber  Inclt  anncf]nicn ,  Senn  ein  jeber  bte  fraJoen  unb  bauren 
f)offart  fud}et,  bie  jluo  rcgiren,  narren  ()offart  unb  tjaureu  ()offart,  Xie  nemen  30 
3U,  bie  anberc  aber  feer  ab,  allein  bie  ^uben  ftadten  feer  brinn,  3^  ber  Stapft 
unub  ^Juitjotuet,  Oitcm  falfc^e  lerer  nnnb  !e|er,  Tie  fteden  i^t  brinn,  1)a-3  ift 
bev  Seuffel«  eigene  f)offart,  baburd}  er  Dom  Ijimel  gefallen,   unb  '.'Ibaui  and) 
aufm  '^5arabei§  geftoffen,    3)iefe  r)atten  bte  ;^subeu:    »uir  finb  lion  ?l6ral)am 
geborn,  S}a§  ift  ein  bauren  ()offart  nadj,  ?lber  gott  ()at  mit  nn»  gerctt,  nn?  r, 
gefe^,  prieftertf]nmb  gegeben,  finb  befi^nitcn,  loaä  ioir  fe|en,  ift  red)t,  tonnen 
nid^t  irren,  ijahm  alle  tonige,  loir  finb  i^re  ftnber.    3«  ^a^  'ft  ßine  f)off«t't, 
bie  fuffet  auff  gottlidje  gcred;tigfeit  unb  loeifI)eit,  mir  folten  ben  r^^um  tiaben, 
uns  ftiuib  bie  ^offart  lool  an,  loenn  ^d)  fo  trotjenu  fonttj:  .'5orftn§,  leuffel, 
3d)  bin   getanfft,  ^d)  bin  mit  beut  lel)b  unb  blut  (Jf)rifti  gefpeifet,  bin  Io§   10 
gefpvodjen  Oon  ©uubcu,  Tie  Ijoffart  gieug  ^in,  ftnnb  lool,  unb  loeW;c  bi§  tl)un 


9h.  H!  [7.  ©e))tciiiber].  519 

R]  ba§  ftmib  liU'I.  Et  i|iii  seiunt,  .sunt  vere  Christiani.  Sei;  '^o'^tUllt  ftef)Ol  lücfjt 
aiiff  mein  ro|i  mnul,  auff  Inel  1000  gulbcii.  Nun  est  fundat;i  nuff  fLÜrfteii 
llilb  tuiUicr  f)offai't.  Secl  funclanientum  eins  Dei  inisericorrHa  et  gratia,  non 
in  nicani  institiam,  sapientiani,  secl  per  et  in  Christo  exhibitaui.    3)a  bin  id^ 

'•>  ftol^  contra  Diali[oluni,  mortem,  IjeH  et  dico:  S5et§  Jltid^  nic^t.  Non  jiotes 
nie  nnfcii)ten  primis  diial)[ii.s  nee  nieiis  iiistitiis,  finb  aüc  tob.  Sed  (piod 
bomit  fiepte  inid)  an,  Inffc  fe'^en,  «jnod  Dens  misericors.  Sic  Ijnben  ludaei  in 
l.")Oi)  \ax  nU  unc^lntf  ukr  bev  I)offort  gclibbcn,  fte^en  nt  cifener  Berg:  iiabemus 
legem,  aedificavimus  tenipluni  pidclirius  Deo  quam  prius  et  offeremus.    Dens 

1«  dcdit  ipsi  naturalem  ignem,  tem])lum  sunm,  sacerdo[tiimi,  uos  eins  popnlus 
ac  si  ip.se  Abraham,  tan  un§  nid)t  feilen,  ^abm  iu.stitiam  et  .sap|ientiam, 
alii  omnes  honiiues  stulti.  In  ista  horribili  incedunt  sujierbia.  Si  uim 
momento  nos  omnes  possint  oceidere  jc.  Cum  simus  Dei  poj)ulns  iiabentes 
legem,  teniplum,  sacerdotium,  sumus  patrnm  sangnis,  sancti,  iusti,  sapientcs. 

15  Si  iste  pop[ulns  apud  gentes,  unus  sap[ien.s,  quid  magni?  Nos  omnes  tales, 
Sie  Tiu-ea  ftefiet  btouff,    si  ])otest  oceidere  Christianos,   fvatucn,  jungfrnUien 

fd^enbcn,  ünbcr  fpteffen.  Et  papa  fjat  auc^  ein  gnt  teil  bon  bcr  fjoffavt.  .Sed 
non  similis  ludaeis,  occidit  etiam.  Ista  superbia  gtlinbet  \iä)  ailff  tüei§l)cit, 
iustitia  eoram  Deo,  ut  .sap[ientes,  iusti  bo'^ev,  quia  Dei  populns,  filii  Abraliae, 
2u  habent  legem  Dei,  ut  ^'tah'en  f)offart  auff  Voten  xoä,  f8a\wx  auff  gclualt. 
Sic  papa,  Turca  unb  Sd}tlicnuev.  jd)  ftoB  verbum,  sum  Dei  popnlus.  Ibi 
fom^jt  ©.  Spaulu»  unb  ftrettet  Itjiber  bte  l)offavt.    Grave  argumentimi  pugnare 

7  Sic]  Si 

S]  tonnen,  ftcfjen  tool,  S)enn  bei  !)o()mut  ftef)t  nic^t  auff  mir,  auff  nicim  roten 
rot  gulbeu  ober  ?lbcl,  grnnbt   fid^  nid)t   luie  be§   narren  unb  Bauren  ot)fer, 

25  jonbern  auff  gotte«  gnab,  nidjt  auff  mein  luciflicit  unb  gcredjtigfeit,  fonbcrn 
auff  gotte§  gnob  nnnb  barm^er|ig!eit,  !Ea§  3rf)  fagen  barff:  5Ecuffel,  Ia§  utirf) 
unuerUiovren,  Tenn  t)ie  ift  einer,  bcr  mirf)  nevtritt,  Tenn  ^^cf|  mid)  nirfit  grnnbe 
auff  mein  lueift)eit,  fonbern  auff  gottcä  gnab  unnb  barmfjerjigteit.  5)iefe 
I)offart  ftunb  un§  Ujol  an,  3(Ber  bie  Suben  ftnb  auff  i^rer  ^offart  nu  geftanbcn 

30  1.500  3ar,  ftef)en  auff  einem  eifern  Berg,  Uiir  InoKen  opfern  unnb  fdjlarfjteu, 
daUien  unb  fe^en  me[}r,  benn  loir  gett^an  fiaben,  r()unien,  lav  iuar  ift,  6ie 
feien  gotte§  OoW,  !omcn  t)on  3IBro^am,  ()atienn  ba§  gefcl^,  e§  !an  uuS  nidjt 
feien,  3"»  '^f'-'  f)offart  gef)en  fie  ba^in,  unnb  Uienn  fie  un§  !ontten  tobfdjla^eu 
auff  eine  ftuub,  tf)eten  fie  c§,  V)ielten  fic^  bargegcu  fing,  un«  narren,    lurdf 

35  folgt  i()u  nar^,  ift  and;  in§  lenffelS  nameu  !lng,  fte()et  brauff,  unb  tueun  er 
C?^riften  !an  ft^me^en,  toten,  fo  l)etft§  U)olget()an.  2ßarum6?  Sßir  finb  gotteä 
öoW,  S)er  SPapft  aud),  ^rebiger  unb  S?arfnfjcr  yiiund^  f)alicn  and)  ein  ftud 
bon  ber  l)offart,  finb  a6er  ben  ^uben  nidji  gleidj.  ^ht  rebet  ^|^aulu'3  Don  bcr 
l)offart,  bie  für  gott  inil  geredet  fein,  unnb  f)at  ben  grunb,  locljl  e§  ift  gotteS 

40  gcfe|,  gotte«  Uiort:  .^ie  ift  gott§  inort,  bas  l)aticn  tuir,  l^rumli  ift§  redjt,  tuiber 


r,50  ^vcbiglcn  be§  3at)tc§  1544. 

K] contra  cos,  <|ui  liiibent  lioe  fuiulamentuin.  (Sim  ©belltlün  fnii  lllilii  5tbcl 
iiemen,  @im  furften.  9iim  bit  einem  biefc  {joffavt,  persuadeas  ei,  quod  sit 
peccator.  Mnnent  in  ista  jipi'sua.sioiu':  Nos  sapientes,  iusti.  Si  vos  oeeidimus, 
ac  si  fdjlngcn  frotcn.  J^ic  Tuica,  Stapft.  Ista  (!St  proprie  Diaboli  superbia, 
bavtnne  er  firf)  lücibet  unb  ineftet.  Priores  duas  non  curat.  Sed  istam  incepit  & 
i.ffli'oics,  5  in  coelo:  Ero  Deo  siniilis.  Et  in  paradiso:  'Eritis  siciit  Dii'.  Quid  facieu- 
duiii,  nt  ista  3  nibevgcfi^tnt^cn  tnerbe?  Hoc  facit  Paidus  hie  fortissime.  Dei 
vcrbum,  inquit,  tft  jtucievlcl).  (Sintnol  gibt  er  ein  ©efetj  unb  praeeipit,  quid 
tu  debeas  faeere.  2.  sua  prmuissio,  quid  ipse  velit  facere.  Sic  nu  Diab[olup 
hm  grunb.  Dens  luecuni,  quia  oius  legem,  toinpluin  jc.  habeo.  Concedo  m 
totuni.  Xum  putas  ideo,  quod  Deus  nulhim  aliud  verburu  dederit  quam 
legem?  Jmpone  Bttü  auff  bic  nafen  et  invenies,  bn-S  er  utJer  boS  gefuc^  ein 
anber  tnort  '^ah.  Sa§  fjoTt  nntcrfrf)icben  nt  Dens.  .|ui  gebotten  unb  ber'^etffen, 
ut  bis.  Lex  400,  30  ftofft  mit  groffcr  getoalt  ben  f)ot)mut  nibcr,  Lege  Geue. 
i.3)io(c22,t8ubi  sie  scri])tnm:  Tn  somine  tuo  beuedicentur'.  2Bic  gefett  bir  ber  fprud^?  »* 
Ibi  non  fagt  ein  gc'ßot,  sed  proniissionem,  quid  i))sc,  non  tn  facere  velit. 
S>u  folft  unb  tauft?  nir^t  tt)uu.  Dabo  fameu,  ünb,  fruc^t  de  carne  tua,  qui 
talis  erit  filius,  ut  per  cum  onnies  gentes.  Nuni  istud  est  praeceptum? 
Xon,  quia  non  dicit,  tpiid  Abraham  debeat  facere,  sed  gibt  ein  f|etrti(^e  l)er= 
fietffung.  Erit  benedictum  semen,  sed  ])er  ouni  etiam  omnes  gentes  libe-  20 
rab[untur  a  peccato,  morte  et  Diab[olo.    .^ie|er  muft  3ubc  fel)en,  non  d[icerc: 

S]bie  ftreit  51>nulu§,  nnb  ift  fcf)liier  cim  had  ,5nnemeu,   Tn  ha  fagt:  ^sä)  t)ab 
gottea  iDort.    S^nurn  fnn  mnu  tnter  nemen,  furften  Heringen,  9?ot  meuli($en 
!nu  ein  fiber  nemen,  S)er  tjoffnrt  ift  noc^  .^ufteureu,  nber  '^te  bem  fein  Slrgu- 
mcnt  ,^u  nemen:  .^vit  Ijnb  gotteS  »oort,  '3)a§  ift  nidjt  mnglitf),  S^cnn  bie  ^ubcn  2;, 
ftefien  bnrnuff  unb  Inffeii  firf}  nidjt  bnriion  bringen.    S?i-^'  ift  Senffets  f)offnrt, 
bnrinn  fi(^  ber  S^cnffet  mcftct   unb  loeibet,   2)ic  bnb  er  im  tiimel  nn  unub 
trott  gott  fein,  bract}t  nuif)  9(bam  ,^um  fnE.    3Bic  !nn  mnn  aber  Seuffel  bar= 
uiber  frf;lnt)en'?    SnS  tljnt  ■Innutu»  iun  ber  Glnftcl  unb  fngtnlfo:  WotteS  inort 
ift  ,5JüeierIel).    ©in  mnt  gebentt  er,  UmS  bu  ttjnn  fott,  bns  nnber  fein  üerbei^nng,  30 
ltia§  er  tl^nn  Init.    ?llfo  fol  man  ben  S^euffel  uiber  fcf)lnt)eu.    3cC)  t)nb  gotte§ 
Uiort?     ^sa,  [)Drftu,  uunuftu,  bu  nnrr,  ba§  gott  nur  bnS  einerlei)  Inort  f)ob? 
fe^  priüeu  nuff,  fitje  bnä  biirf)  reifjt  nu,  barauff  bu  buc^eft,  fo  toirftu  finbeu, 
bna  er  norl)  ein  iiuirt  bnb  neben  bem  gefetj.    @r  lt)Qt  öerl^ei^en  unb  '^nt  nucf; 
geboten,  Inie  er  f)ie  fngt:  fie  öerliei^ung  Unrb  un§  ba§  gefe|  nicfit  nnffbeben.  35 
i.aJioics2,iöP)i;n:  ftc()t  nlfo  gefrfjriebcu :  'In  scmino  tuo  bonedicentur  urancw  gentes'.     3)a 

fagt  gott  tein  gebot,  fonbern  jufng,  \va§  er  tt)un  ttil,  niifit,  loa?  bn  tbuu 
folt,  Senn  bu  fauftS  and)  nieT)t,  fonbern  fvcf)  Uiil  ein  ünb,  ein  frncfjt  geben, 
ein  fon  foltu  triegen,  S)urd;  if)u   fotleu  gefcgnet  tuerben  alle  beibenn.    3)a§ 
l)eift  Mu  gebot,  fngt  ni(f)t,  tras  ?lbraf}nm  tt)nn  fol,  fonbern  f(f}eu(ft  if)m  eine  « 
fc^one  tiert)eif§uuge  öom  gefegncten  fon,   burd)  ben  nlle  5}Jenfd^en  lion  funb, 


9Jv.  31  [7.  ec|)tciiibet].  551 

R]  Deus  praecepit  jc.  Non  sohini  lioc.  Sccl  promisit  et  lo(iiiitiir,  dedit  et 
douavit.  Nos  sie  papam  IjoBen  iiibevgefc^Ingen.  Nos  etiam  pracdicamus  10 
praecep[ta  ut  hodiei;  'fac  lioc\  'diligos  ])rox[imuni'  3C.  Sed  ltioÜetl§  aEctlU'uMo.zs.--? 
nidjt  IjaBcil,  oportet  aeeedat  gratiae  prouiissio.  Non  in  multis,  sed  uno,  qiii 
5  est  Christus.  S)a§  l)eifjt  mit  bem  ©onncr  gefcfilagcn  in  istam  superhiam, 
(|uae  est:  liabemus  Dei  legem.  Ergo  Dci  populus.  Nos  (]uoqnc,  sed  non. 
qiiod  eins  legem  habemus,  Sed  ex  liac  proniissione.  r>ens  "^atS  9lbrat)[QlU 
bnxä)  öei'Ijeiffling  fre^  gefcfjencft.  Non  memimus  per  legem,  quia  lata  ea 
ante  430.     Ergo  nou  faeit  Lex.     Sed  quod  credo  et  Bo^e  Ollff  ®ottc§  t)ev= 

1"  t)et|fimg,  Dens  lüil  ef)t.  legem  hJegreiffen,  nt  non  habeat  fuiulamentum  haec 
superbia.  Bona  iu.stitia,  IjCX,  ut  liodie':  'Fac  hoc'.  Sed  quod  inflari  inde, 
2)cit  fjolimut  tüil  @ot  nic^t  leiben.  Sed  fo  r)etfft§:  Christus  filius  fol  bicf) 
fcgerteil,  ut  possis  mortem  etl'ugere  et  peccatum.  Ideo  dicit:  430  \ax  lala 
post  promissioncm,  3Da§  man  fe^en  fol,  quod  non  Lex,  sed  promissio.     6o 

15  fol  man  bem  3?opft  fagen:  Sa§  mic§  ju  trieben  mit  beiner  5J{un(|erel).  £)a 
laffc  fid}  ber  Sienfct  auff.  3d)  toil  mi(^  Hcrlaffen  auff  henedictum  senien, 
(|ui  döiiavit  vitani,  >it  Abrah[ain  ante  430  annos.  Sic  fecit  quoque  Adam, 
legt  im  fein  gebot  auff,  sed  creavit  eum,  mac^t  in  gefunb,  ftarc!  on  lexb  unb 
feel,  ut  Deuiu  dilig[at  ex  toto  corde.     Post  ubi  eonditns  fortis,    dedit  man- 

äu  datum:    'Non    edes',    Et    poterat    servare,    quia   plenus    Spirltu    sancto,   et  i-»'»!' ■;.  >' 


■5  bem]  ben        6  Ergo]  Ego 

')  Im  Evangelium  dieses  Sonnlai/s  Liik.  10,  ■iSff. 

«1  tobt,  fiell  eiiofet  foUcu  Serben.  @ott  I)at  nitf)t  allein  geboten,  fonbern  and) 
iierl)eif'3cn.  äi>cnu  bit  aber,  bn  ^\ih,  nid)t  f)oren  luilbt,  fat  l^in.  5nfü  fd^laljen 
luir  ben  3Bapft  and)  niber:  Stapft,  gefel?  ()in,  gefe|  '^er,  löir  ^rebigen  mä)^:, 
gcfe^,  tooKenS  aber  nit  allein  ^ircbigcn,    3)enn  Inir  nid)t  bamit  tonnen  311= 

-'S  !omcn,  fonbern  mu^en  nod)  ein?  baben,  2)a§  beift  nu  mit  bem  S^onner  binei" 
gcid)lngcn  inn  bic  tjoffart  nnnb  bobmut.  3rf)  bot'  gotteS  gefe|:  :^sd)  braun 
and).  3d)  bin  gottcS  bold :  2^  m^.  9lber  nit  burc§§  gebtut,  fonbern  jnfag, 
2)ic  bot  ?lbrabam  lang  oor  ge()a^)t,  M\(\  Z(^\]X,  ebe  benn  bo§  gefeb  geben 
Samit  mau  terete,  (51  Imirbe  burd)§  gcfct;  uid)t  getban  fein,  2)enn  gott  Uni, 

:)u  nid)t  t)aben,  jDa§  Jjtf)  fol  buchen  auff  meine  toeifbeit,  al§  toer  3ld)  ber,  ber 
ben  tob,  fiinb,  bcC  bempf  eulontb.  fonbern  fo  fol§  l)ciffnin :  (?bnftu§  folg  tl)iui, 
Der  loirb  bid)  fcgeiieu,  bnö  bu  tauft  bem  Seuffcl  Uitberfteljen,  foWjeä  Ijat  golt 
juüo^r  100  3;ar  Ocrbeifjenu,  auju^eigcn,  ha%  ba§  gefe|  nid)t  tbun  tourbe,  fonbern 
ber  famen  fol§  tf)un,  S)cr  fol  ein  fegen  bringen  inn  bie  luelt,  S)er  ba  bcifft  bie 

35  Sunbc  öergcbenn,  i)i\it  gelefc^t.    S)a§  ift  @.  ipauluö  meiunng,  nnnb  alfo  fan 
man  ben  Seuffel  niberfd)tabcn.    80  tbett  gott  m^  mit  9lbam,  gab  iljm  nid)t 
erft  ein  gebot,  fonbern  fd)affet  itjti  fjeljtig,  gcfnnb,  Sarnad)  fagt  6r  il)in:  'Dn '•'i"''f>"'!. " 
fo(t  nit  effeu'  ;c.    2)a§  fontl)  er  tool  t)alttcu,  S^enn  er  Uuir  gefunb,  luav  Hol 


552  ^rebigfoii  bc-3  Safjto^  1541. 

„.  „Jdormieus,  crcata  imilicre  et  tarnen  statiiu  dlifit:  'Hoc  os  ex  os.sibliis\  Uln 
la])sus  unb  bev  Seiiffcl  in  umb  bie  iinfdjiilb  flebradjt.  ®^c  im  ®ot  miffflclcr^t 
gebot:  'In  sndore',  rid;tet  er  in  ^Woot  loibci  auff   et  facit  sanos.     Et  dicit: 

1.  ivii'ics.io'Senieu  mulieris'.     Ibi   promittit  Dens  et  sanat  a  peccato  et  dicit,  ex  fol  per 

Hcnien  mulieris  iterum  lebenbig  hjevben.     Sic  cum  Abraham,  ef)e  er  im  ein    & 

'••'•''*' |-^''' gebot  aufflegt,  dicit:  'In  semine'  k.  Item  Gene:  15.  22  beruff  unb  fcgcil 
gieng  über  3lbra^[am  mite  legem  Circumcisionis  et  430  annos.  ^ft  bcr  l)ot)= 
mut,  ftol|,  quae  fundata  auff§  @eje|,  nic()t  gelimitig  boniber  gelegt?  Adam 
creatus  ge^unb  Ujarb  im  auffgelcgt,  ut  parnbi§  ocrtDorct  et  non  ederet,  j)oi-t 

'"''"3,"i9 ""' '''M'^"'"'  "'^'  erectiis  [ler  scmen  mulieris,  toarb  im  auffgelegt:  'Dominamini',  lu 
'in  sudore.''  Et  proraissio  toar  ha.  Non  burfft  fjoffertig  fein,  quod  Dominus 
(inmiuni,  sed  quod  liaberet  promissionem  de  benedicto  semine.  Sic  Pauln.s 
maä)t  bie  "^offart,  quae  est  sapl^ientia,  iustitia  auff  Dei  legem,  jU  nid^t. 
Habes  quidem  verbum  Dei,  sed  quod  räumet  tua  opera,  ut  circumcidaris 
et  ofFeras,  S)er  ftol|  tfjlttö  nii^t,  Sed  bcr  Semen  Abrahae  benedictnm.  S:a  '» 
ift  jett,  ba§  bu  ()offertig  feieft,  Non,  ba'S  bu  e§  t^uft.  Sed  Dens  f^utS.  Ibi 
credo.  Quid  ergo  Lex?  Ad  hoc  data,  ut  tu  exercearis  in  ea  et  discas  e.\ 
ea,  C|nod  impos.sibiJe,  quod  ad  iustitiam  venias.  Si  Lex  non  esset,  nemo 
veniret  ad  haue  humilitatem,   sed  cogitareut:   habeo   ratiouem  K.     Sed   die: 

TOiuti).  22,37 'diliges  Deum  ex  toto  corde\     (Sil)e,    quoniodo  hoc  facias,  diligas  Deum  et  2u 


3  iiher  In  siulore  stelil  et,  de  nnillero 


S]  fil^eiligen  geifte§,  fo  öol,  ba§  er  balb  @üam  ernennet ,  ©aS  fic  feljneS  fleiid)ö 
Itiere,  tnenn  er  eine  (Kreatur  an^af)c,  liniftc  @r,  hja-;  timr.  ?llfo  aiid)  nad)  bcm 
faK,  el)e  er  iljm  hau  fvculi,  gebot  niiiib  erbeit  nuffleget,  ricfjt  er  il)n  loibev  nufj 
iinb  macöt  ibn  gefiinbt.  S)er  famc  beS  locDbcä  jol  bir,  Seuffel,  ben  foJ)f  3ur= 
tretten,  S)urd)  ba-J  toort  ricf)tct  gutt  ?(bam  tuiber  auff.  Tie  t)erf)eif?iing  gebt  w 
Höriger,  et)e  baS  gebot  imm  banfstjatteu  auffgelegt  lüar,  fo  tf)ut  u[nfer  t)[err 
g[ott.  9(Ifo  mit  'Jlbrabatn,  cbe  er  ibm  aiifficgt  ein  gebot,  gab  @r  ibm  ben 
»•'■"'»jj^'j^'- fegen  6ap.  12.  et  15.  Sarnacf)  gab  er  i^m  bie  befdjiicibiing.  ';;stem  43o  ^^ar 
na(^  ein  anber  gieng  ber  fegen:  'In  semine  tuo'.  (S()e  benn  ba§  gefe^  fam. 
"Denn  ?Ibam  gab  ®r  bie  uerfieiBiuig ,  Darnadj  befalc^  er  i^m  ba§  iJJegiment  :io 
luinb  crbcit,  bo§  er  nit  branff  tro|enn  foltc,  ?Ufo  fpric^t  nu  t)te  S.  5PauIu^', 
®aö  gott  ben  [)o^utiit  nit  leiben  loil,  ber  aufm  gefel;  fompt,  ©onbern  ber 
r)oI)mut  t()uti5:  Der  ©amen  ''Hbrat)ac  fol  birf)  fegenen,  Sarouff  fol  man  trotjcu, 
loarnmb  ift  aber»  gefeij?  S)a  bu  boraii  lerneft,  lüie  bir§  nnmuglid)  lneift)eit 
unnb  gered)tigfeit  311  erlangen,  Tenn  ineiiii  ba§  nic^t  \mxt,  hnirbc  feberman  y^ 
feiner  Oernufft  folgen  unnb  gotteä  oerl)eif]ung  nidjt§  ad)ten,  ?lber  fo  gibt 
gott  feine  oerl)ei|ung  unnb  gefe|,  fil^e,  Uia§  bir  gott  gibt,  ©i'^e  bu,  tote  bu 
gott  bargegen  lieb  boft,  frogftu«  nid)t  nar^  bcinem  91erf)ften,  TaS  beift  uidjt 
gott  licbcun,  Tao  lernt  bidj  uu  bo-J  grfcl;,  TaS  bu  fageft:  ?Üoe  {)ab '2si)  gott 


^Jiv.  :il  [7.  ©eptcmlieii.  ti^'y^ 

H]  jinix|ini\uii.  ]l)i  docet  Lex,  (|uod  noii  facias.  Xoii  diligo  |)ri)x|imuni,  iiiio 
VQiibcft,  ftelcft,  tiratocft  folfd)  bier,  fud^cft  bcincit   nulj  unb  lieB.    Num  hoc 

est  ililigerc  Deiiui  et  liöiiiiiieiu".'  ^a,  ISeuffel.  Ibi  Lex  docet.  ?Iliic  hin  iä) 
fo  fiofcv  iiienfc^  unb  fo  gar  beä  Seuffel»,    ut  meipsum  ]ilu.s   diligani  ijuaiu 

5  Dcum,  alioqui  nou  ftelen  prox[irao,  sed  Ijelffen.  Si  Deiim  diligi^,  lionorabis 
])arcntes,  praeceptores ,  (juia  Dei  dilectio  bringet«  aüey  mit.  Si  iioii  diligis 
proximnu],  patrem,  herum,  tum  Deum  contemui.s  et  licbeft  Diab[o]um  in 
ber  'ijiO..  Si  diligis  me,  serva  praecepta  mea.  Si  hoc,  dih'gis  Deum.  Si 
nou  diligis.    Si  docet  te  Lex,  ut  videas,  qualis  Urtica:  'Diliges  ex  toto  corde' 

II)  i.  e.  es  Diaboli,  Irite  bu  gel^eft  unb  fte'^eft,  quia  non  honoras  parentes,  item, 
quod  prox[imo  iucommodas.  Ergo  Dei  iuimicus  et  hominis  et  diligis  eum, 
qui  extrusit  parentes  ex  paradiso,  quia  Deo  inobediens,  "^offeft  fein  lüort,  non 
potes  pati,  quod  Dens  te  arguit  suo  verbo.  Sic  nos  debemus  fptegeln  in 
lege.     Ibi  video,   quod  Seuffel  lieber   habeo  quam  Deum,   menni   pess[imuni 

15  inimicum  diligo,  Deo,  qui  me  creavit,  bin  ic§  gram,  quia  eins  verbo.  Si  ego 
bc§  3^cuffet§  mit  leib  unb  fecl,  venit  liberator,  semen  Abrahae  promissum, 
mad)t  mic^  lebcnbig,  fclig,  gerecht.  Tum  potes  facere  legem,  ut  in  ea  exer- 
ecam  me  et  videam,  quid  mihi  desit.  Si  sentis  peccatum.  accipe  promissionem : 
iustifico  te,  oondono  peccatum,  do  Sjnritum  s[anctmn,  ut  possis  servare  legem. 

20  (So  [teilet  benn  bie  r)offart  mit  oÜen  f($anben.  Diab[olus  tob  cum  sua 
sapientia,  iustitia.  Ibi  cogens  dicere:  mea  superbia  taufent  mal  erger  quam 
fratocn  unb  batoer  '^offart.     @§   ift  mit   Urlaub  mea   iustitia   et  sapientia 


17  über  facere  steht  diire 


S)  fo  lieb,  bin  ^(^  fo  unbantfbar,  ungetiorfam?  ."oette  ,f^'c[)  gott  lieb,  '^^d)  lintrbc 
meinen  Ticc^ften  and)  lieb  '^aben,  unb  fo  fort  an,  2)enn  gotteS  lieb  bred)t  aücy 

-'5  mit.  ^ä)  fe^e  tool,  ba§  ^d^  gott  bcrac^tc  unb  gram  bin,  bem  Seuffel  inel 
lieber  benit  gott,  met)I  7^dj  fein  gebott  nid)t§  adjte,  ^llfo  lernt  bid)  baS  gefel;, 
2ay  bu  fif)eft,  toic  hu  für  ein  nntrelo  bift,  1Da§  bu  folt  gott  lieben,  fo  Uiel 
f)eift:  S)u  bift  be§  S^euffelS,  luo  bu  getieft  nnnb  ftcf)cft,  "Denn  bu  licbeft  gott 
unnb  ^fledjfteu  nid)t,  bieueft  uicmanb  benu  bem  leuffel,  Ter  bid}  nnnb  ^?lbant 

:iu  aufm  'iparabeiS  geftoßen  f)at,  'Jltfo  bilbet  bir  ba'i  gefeli  für,  bas  bu  gott 
nngeborfam  feieft,  Darjn  ifty  bon  noten,  Sa§  ttnr  nn§  barinu  fpigeln  nnb 
fe^en,  looran  e§  uns  feiet,  ^Jemlidj,  3)a§  mir  gott  feinb,  S^em  leuffel  gef)ovfaui 
finb.  Sßo  toiltu  nn  ()in?  0  lieber  gott,  bin  ^ä)  fo  OerbatnUt,  fo  tont  mir 
]ii  f]ulff,  mad)  mid)  lebenbig,  gefuiib  unb  from  burd)  beu  Samen  9(brat)ae, 

35  S)a3  ^ä)  barnacO  an^  ba§  gefe^  möge  booten.  So  fielet  nu  bcr  3:euffel  mit 
fdjanbcn  mit  feiner  fjoffart,  Ijeliligleit,  geredjtigteit.  ,^'a  '^\ä)  fcbe  luol,  meine 
gcred)tigfcit  ift  be-j  Senffel»  gemadj,  Xrumb  lao  ,Vl)y  fareu,  nnb  Uieil  gott 
milir  nod;  ein  mort  ber  öerbeifjung  be§  ©amenS,  ber  mid)  fclig  fo(  ntad)en, 
geben  ()at,  la  flil)c  ,\d;  bin  unb  lafj  uunii  ()offavl  (igen,   troli  aber  anff  bie 


554  ^ßrebigteii  bcs  Snijveä  1544. 

R]i'iiii(lam(Mitiim  eiii  lieimlid)  geinadf;.  P'go  Diaboli,  \mc  \ä)  gctjc  iiub  ftcl)c.  vS(-d 
gratias  tigo  Deo.  (|ui  dcJit  uclliuo  \erbiini  ad  priu.<:  'Jii  seniiiie  tuo'.  Il)i 
sii|K'i'l)io,  ift  tob  sM|i|ipntia('  et  iustitiac.  Kgo  stiiltus  pcccatnr,  inalediotus. 
^sä)  tro|e  aiiff  bie  Oerljeiffuug  giatiae  iu  Chi-isto,  et  sie  discam  legem,  iit 
sciaiii.  qui  siiu,  et  ut  sequantur  o]3ei'a  legi.s  post  gratiam.  Ante  est  ein  s 
Iniltcr  bvcrf.  I'rimes  bcffei"  quam  illa  ]iosteiior,  <|ina  est  Diaboli  iuferiialis 
siiperbia,  (iikkI  vi.s  f)eiUg,  gci'cdjt,  toeije  jein  per  legem  Dei  sine  gnitia.  3ft 
ein  1)01)0  ©piftcl,  quam  tarnen  scire  debent  Christiani,  ut  bamit  nibcifdjlaöeu 
bie  l)ot)c  lioffart. 

!~^1  licrl)cifietie  (iiinb  inn  6f)i'ifto,  Snrnad)  bnä  ^d)  niidj  mid)  bi-fiev  iiiib  gott  lidi  n. 
iVtüiiiue,  fein  gcfcli  iiiitcrftcl)c  ^ufinUtcn,  l'llfo  l'obj  nad)  cinanbcv  fie()cii,  iüd)t, 
ba«  bu  luollcft  Itievcfi'  ef)c  tf)nu  nimb  bnbuvd)  evuicvbcn,  foubevu  cvft  au  (.'it)riitnni 
gleutn-n,  S)ic  ivtab  anncf)nicii,  S~ic  lunc-  bid)  cv[t  ,^nrid)tcn,  "XaS  bn  ein  ixd;tei; 
'•J}ioii  erft  tuerbeft  ^uin  gcfclj,  Si^c  alfo  leict  I)ic  '•|huiIu§  bie  Ijoffavt  baiiiiber 
fd)lnl)en,  bie  iin§  bcm  gcfelj  !oniet,  iiemlid)  mit  bev  licrl)ei§niig,  Snbuvd}  )otv  u 
fcitg  loevbcu,  unnb  bavnadj  gut'3  tt)nn. 

!52.  14.  ©cptcmljci;  ir)44. 

^4?rcl)t£}t  am  14.  Sunntnß  und)  ^riuitntii*. 

^,       Rl  DOIMINK^A     XIIII     (ialat:  .^. 

fflnl.  i,  I6ft. 

Ta§  t[t  eine  unUiftige  (Spiftel  unb  fd)nrffe  prebigt,  bie  mnn  nid}t  geiii 
l)tnt,  praesertim  nostro  tempore,  bd  lunn  Inil  nngeftrnfft  fein,  [)a'bm  fo 
l'iel  gclernet  ex  praedieatione  fidei,  ba§  uu  nienuinb  funbiget,  et  Ajwstulus  2n 
ift  311m  lugenev  lUOVbcu  ntit  geUnilt,  ubi  dieit:  'Manifesta  opera'  JC.  Non, 
Non,  Nemo  invenitur,  (|ui  nnvcd)t.  S)ie  pnebigt  toirb  fester  muffen  ftil  ligeu 
])rae  .sanetitate  hominiun.  Spiritus  sjanetus  furC^t  fid)  nifT;t  3U  feei"  fui"  bev 
Sßclt  unb  Scnffcl,  fngt  ben  bnrren  tcyt.  Spiritus  s|aiietus  dieit,  (juid  simus 
et  faeiamus,  nnnngefel)cn,  (piod  iai'tamns  fidem.     .\udisti,  (piomodo  |ier  lidem   a 

fol  gen  r)imel  fmeu.     lam  andi,  ((uomodo  in>3  2enffel§  namen  in  bie  ()erk, 

S]  Gal.  5. 

S)a§  ift  eine  nntnftige  (i-piftel  nnb  fonbevlid)  inn  bicfcr  ^ät,  bn  man 
Inil  ungeftvofft  fein,  ■'öatien  fo  Oiel  ftubirt  nu§  bev  i'vebigt  liom  glautcn,  Tia-S 
uicinonbt  fortbin  luil  gefuubigct  l)abeu,  ,;\ft  alfo  bev  ^(poftel  ',um  lugenev  :;u 
loovben,  S)a  er  fagt:  'Offentiav  finb'  k.  Wu§  and)  fc^ier  bie  pvebigt  Oom 
Cnangelio  ftill  ligeu  für  grofier  fromtcit.  zitier  ber  I)[cilige  geift  fragt  gleid) 
luol  nidjtv  barnnd),  fagt  gleii^iüol  ben  tert,  liia&  tuir  finb.  SBir  l)aben  aber 
inn  gottc'ä  namen  geT)oxt,  toic  tvix  foEeii  gen  t)imel  faren.  Viie  ()ore,  loic  bu 
iu§  lenffely  uameu   iuu  bie   l)ell  faveu,   ncmlid)  buri^  ß^ljbved^eu ,   morbcu,  -. 

J6  daneben  sieht  Vitii])erat  juaelei'Huii   vrliis,  Scluilicruiu,  Scualuni. 


ytx.  32  [14.  ©eptcmiicti.  r>r,r) 

KJ  scilicet  iit  ir  opera  caniis.  Haec  est  via,  si  ignorns,  i[iioiiiodo  fol  ill  bic  Ijcllc 
fomen.  Praedico  vobis,  antequam  ingredimini  inferos,  ü)i  tüäj  bei'  Seuffcl 
lucg^olct,  qnod,  qui  faciunt  talia,  ge'^orii  tn§  Iieüildj  feiner  iinb  DerbnmniS, 
Et  uon  iuvabit  te:  ('redo  in  lesiini,  audivi,  qiiod  tulit  pcccata  iiostra,  quac 
5  condonata  iu  baptismo  et  quoditie  remittiintiir.  Nihil.  Si  talia  facis,  Omiiia 
sunt  perdita,  Absolutio,  Reniissio  p[eccatorum.  Quia  non  ideo  remissa  pec- 
cata,  ut  iani  ppcces.  Quid  opus  reniissionis  et  gratia,  si  vis  ]ioito  peccare? 
Ideo  condonatur,  ut  deineeps  desistas,  iu  spiritu  vivas,  iion  in  carne.  Si 
non,    audis    iuditinm.     Ego    dieo:    Remissione    p[eccatoi'uni    amissa  nihil  te 

10  iuvat  Christus,  Soilff,  Spiritus  s|anctus,  si  seeunduni  carueui  vivis.  2Bte 
!ompt  5paulu§  nilff  bic  unlllftig  prebigt?  Per  totam  Epistolam  consolationo 
plenam  fecit  3C.  Non  vol[o  audire,  quod  habemus  IjaS,  lieib,  ftoI|,  '^offnvt, 
loiic^er,  liegen,  triegcn  macf^t  iiid^t  beit  gantien  ß'alenbcr  bc§  ffeifrf)litl)en  (ebcnS, 
et  similia  dielt.     Tanieu  nemo  neibijc^,    nemo  nientitur,    nemo  Bralüet  fflijtf) 

15  Bier.  Cur  ergo  dicit  Paul[us  esse  'manifesta'?  Non  scimus  jiibciJeti,  ut  imn 
sint  manifesta.  Si  huie  indignor,  dieo:  {cf}  fjn'6'3  recf}t  imb  gut  urfod)  et 
biinam  eonscientiaui.  Ibi  non  vides  ^a§ ,  iieib,  ftolli.  '^teiit  mit  bem  gei| 
ftc^  jubecJe:  @§  ift  (ille§  tettev.  ^(^  mu§  fnlfc^  Bier  bratüen.  äBuc^er  ornat 
se  taiu  pulehre,  ut,  si  Paulus  adesset,  uon  viderct.    @§  gilt,  lüer  ben  aiibern 

20  tciifc^e.  Videbis,  oli  bi(J)§  hjivb  "^elffen,  quod  !nnft  fo  fein  titeuteln,  juberleit 
unb  bic^  Bei'uffen  auff  bein  rccfjt,  uotturfft.  Summa  summarum:  tnenii  bu§ 
fc^on  Icnger  fut   mir  iinb  5R[eifter  .^anfeti  tiertirgeft  et  coram  iudice,  i^d^ 

9  Ego  non  dieo 

S]  frefeenn  3c.  toeiftit  e§  nu  iii(^t,  fjie  lerne  e§,  S)enn  *paulii§  fagt:  ;s^  fctge  bir§, 
cl)c  bn  f)inctn  feveft,  »üer  folcf)§  ttiut,  bev  tom'pi  mä)[  in§  {jimclreii^,  ■'Tiilfft 

25  hiä)  auä)  nicf)t,  ba§  bn  inoUeft  räumen  tiergctmng  ber  ©unben,  3)cnn  luenn 
bu  foI(i^e5  tliuft,  6iftu  beS  S^euffelS  eigen,  "Senn  ina§  burfft  mnn  bc§  glauBcnS 
nnnb  bergebung,  tnenn  bu  rtolteft  inn  8unben  6lel)6cn'?  3'n  biivum6  liu'rben 
Sunb  OergeBen,  TnS  bn  anffl)arei"t  Uon  Snnben,  fonft  ift  tiergetung  öerloren, 
loenn  bu  lüilt  naä)  bem  fleifcl)  lüiinbeln,   2Bie  fomtjt  oBcr  ^^aulnS  nuff  bic 

3u  nnluftige  prebigt?  Ijnt  er  bod;  fo  lieblid)  inn  ber  (Spiftel  gefcl)rief)cnn  öom 
ginnten,  feret  nn  bnljer,  prebigt,  bn§  mir  fo  ungern  tiorcn,  ^Ücnuinb  ift  mer 
ftolt,,  touc^erer,  fnlfd),  higener,  triegcr,  \m  luil  er  t)in,  ber  'Jtpoftcl^  (?r  fngt: 
fic  ftnb  offenbar,  löir  löiffen§  lool  ju  becEen,  locnn  loir  einem  feinb  finb, 
fprccl)en:  ^ff)  f}a6  reef)t  unnb  fug  boyi,  2)o  ifto  jngebcclt,  fel)e  nit  .^orn,  netb, 

35  ftol|,  item  tuuc^er,  c-i  ift  nHeS  tl)enr,  fanS  nit  i^nlomen,  mnS  lofent  für  Iner 
Brntoen  jc.  fd^effcl  Heiner  marken.  Sllfo  loenn  nu  5poulu§  ba  »üere,  mnft 
higener  fein,  3)enn  alle  fnnbc  .yiberft  fein,  \HOev  loenn  ftrelGein  lom^it,  loirftn 
lool  fe^en,  o6  bid)  fol(^er  6el)clff  fid;crn  luirb,  fil)c,  lucr  bcii  anbern  betreugt. 
.^an  id)§  nit  fel)cn,  ift-S  für  meifter  banfen  Derborgen,  im  iinnu'n  gott§,  mnd)S 

»0  aber  fo  fdjon,  tuic  bn  loilt,  fnr  bir  mirftn^S  bcnnod)  nid)t  Ocrl)clen,  Tcnn  bein 


55()  !picbiglcn  bc-5  Saljic?  1544. 

RltDiI§  geni  iiidfjt  Unfjcii,  nt  non  liab[e:is  unluft  uiib  forge  bafiiv.  Scd  tua 
coiisfieutia  et  cor  (licet:  ^(^  tl)UC  beiliiocf)  unre(|t.  Ibi  uon  ciit  occulfum, 
<o(]  iiumifcstnin.  Ut  liic  fotlen  fuiieii.  SPir  folten  ^um  fvicbc  vntcn,  fintcii. 
SBic  tonneu  \mx  bo^u  fomcn?  ©er  I)nt  re(^t,  ber  onber  audf),  unb  i-jctjct 
gleid)  Ivol  unrccfit.  ^^d^  menge  nttd^  nid^t  gern  on§  @ericf)t.  Wn  gvnluet  für  ■■> 
bem  ©vcmpcl,  ba§  ber  ^npft.  9Bir  tonnen  nid)t  nl(c  fac&cn  fd;Iicf)ten,  ninften 
tfjnn  ut  Epi.scopi,  nuiften  nll  unfer  .Studium  et  docendi  inuiin.-<  liegen  laffen. 
Partcm  iniu.stara  possem  bannen.  Christus  dedit  potestatem,  ut  mögen  ein 
urteil  fd^Iicfjen,  ut  cum  coudemnemus,  qui  unved^t.  Sed  non  libeiiter  utor 
illa  jiotcstatc,  ne  so<inatur  $8e)3ftlirf)  rcgiment.  Sic  ]iapa  vcnit  in?  ^Regiment  lu 
iu  iiomiuc  Diaboli,  bo§  iudices  finb  faul  geineft,  IjnBen  bie  mnfic,  nnlnft  nid)t 
tragen,  ut  audirent  partes.  In  seculari  regimine  f)a'6en§  nid}t  InoIIen  ttjun. 
S)te  gctftlit^en  fja^Beng  gern  getfian.  3Bir  erbeitcn  mit  ganzem  lileiS  ba()in, 
ut  distiuguanuis  ista  duo  offitia.  (?§  bringt  fidj  mit  gelualt  ,jn  un«,  ut  de.se- 
rannis  offitia  nostra.  Ideo  adhortor  pi-oi^ter  Dcuui,  ut  iiidices  hie  et  iu  arce  15 
convcuiant,  nnb  lafft  encf)  tiettragen  Dei  vcrlnun,  ba-5  nnfcv  gelimit  fcive.  quae 

■  est  t)arte,  qua  non  lil)cnter  utiunu'.  @5  tjetfit  abfdjneiten  oon  ber  6f)riftlicf}en 
Äirdficn,  öom  Sacrament  oon  ber  gnab  ?c.  3dj  9i-"ciffc  f§  nidfjt  gern  an. 
Yelim.  ut  eoutenti  an  bem  prebigampt  nnb  tretet  barnad),  tum  servaremus 
quietem  et  ])ossemus  inservire  offitio  praedicatiouis,  oratiouis.  @ern  iDoHen  20 
tDtr§  ntc^t  tt}nn,  nisi  bie  l^od^fte  not  baju  k.  quaaqnani  miseri  peecatores, 
tantuin  eius  potestatem,  man  borff  mit  im  nic^t  trogen,  trenn  ein  urteil  bom 
>)rcbigftnel  fierafi  fiel.  Idoo  roE^o,  In  cadem  Ecclesia  T)eutitmnn,  Sc^offer, 
3?nrgemeifter,  benett  unb  bertragt  euä),  feib  gute  freunbc  unb  ttjut  bie  fjenbe 


■23124  ^eutttiiQli  11  Sa^offcr  1|  Surgemeifter  r 

S]gc>uiffcn  tuivb  fagen:  (?l},  bu  tfmft  nnred^t,  tnir  follen  futinen,  Sßie  tonnen  tüir  2b 
atier  ;,n  tomen?    @iner  f)at  rcc^t,  bev  anbev  auc^,  tonnen  ben  9!abt  unb  hn^ 
ambt   nic^t   bereinigen,    mit)r  graloct  für  bem  erempcl,    bac-  ber  3Bapft  t)at 
angeritzt,  toir  !onnen§  aucf)  nid^t  bertragen,  S)cnn  bie  ,^eit  ift  nic^t  ba,  muffen 
fd)ier  unfer  ampt,  gefict,  prebigt  lafien  ligen,  XaS  Unr  part  bertiortcn  nnb 
bertrugen,  luolttcn  Inol  ein  Gonfiftorium  auridjten,  bo§  fcf)erffer  bserc  benn  ba§  30 
il3igc,  S)cnn  6f)riftu§  un§  ein  gctoalt  gegeben  auf^^iftofjen,  inu  bann  loerffen, 
ber  fcijnibig  ift,  Soleis  tontten  Uiir   Inol  tbun,   aber  3cf;  fnr(f)t  mirf)  fnrm 
erempcl,  'S)aB  nnicr  9?ac!)tomen  alfo  inu  tneltlit^  ticnbel  gerieten,   prebig  ftnl 
lebig  tonrbcn,  Oberteil  faul  loerben,  »nie  für  toeilcn  gcfcf)el)en,  Uieltlirf)  'IJegimcnt 
T)aben§  nit  tl)un  inollen,   finb§  fro  toorben,   itaimS  auff  pfarbern  gefrfjoben,  35 
■SaS  benn  pfarl)er  ourf)  gern  getfjan,    Ta  für  furi^t  !jrf)  mid),   nnb  nioltcn 
gern  bie  jUicl)  ampt  nnter)if}eibcn.    Trnmb  bitt  ^yd)  nuib  gott§  niillcn,  2*nrger-- 
meifter  rid)t  fein   ompt  au§,  laft   eud)  bertragen  gott§  mort,   l)a5  tnir  nit 
burffen  mit  bem  fdjlnfjel  barjiM^nn,   93apft§  fepren,  Taö  allju  l)nrt  iinnb 


9It.  :!2  |14.  ©cplember].  557 

R]  .^ufameii.  Et  sehülu,  fa|mili;i.  üafft  un§  nHe  oicv  3iifniiicn  ttjuri,  lucrbcu 
beimod^  ^ut^iin  fjabeti.  öoltett  \mx  biein  foiiicii  uiib  end)  Oevljinen.  Si  ikhi 
curant  ben  23an.  6r)vt[tii§  Inirb  über  feim  luort  galten  unb  unfer  iivteil  für 
bo§  feine  t)alten.    Audi,  (]iii   vivi.s  in  istis,  qiiae  liic  Paul[us  uumerat:  Dift  bftS 

5  Seuffcly,  lüie  bu  ge^eft.  Abiieiatur  seandalum,  quod  est  inter  ®c^Id§  lliib 
Stat.  Si  noii,  fo  looHen  h)ir  au§  bev  ßirdjen  red^t  baju  t^im.  Xou  ift  fein, 
bo»  fold)  jorn,  f}obbev  JC.  Si  nou  vtdtis  ()l).scqui  et  non  e.s.se  Cliristiaui,  finb 
Uiir  fi^on  Jlifliebcn.  Pro  eis  iion  oraiidinu  nee  curanduni.  Sed  utrinqiie 
iüolt  ©Triften,    et   tamen   pxn,    i\mtxaä)t  inter   vos.     Et   nos    debenius   pci- 

10  mittere,  iit  Mceedant  ad  Sacra[inentnin  et  pro  vobis  orare.  S)a§  ift  3U  i\axt 
nnb  erfc^vedEUcÖ  6ef(f)loei'Ung.  S)a§  ultra  ministerium,  quod  fideliter  admiui- 
straraus,  et  porro,  ut  cum  vobis  gemeinfdiafft  l^oBen,  et  tamen  foQen  ba§ 
loiffen  nnb  fef)cn,  bnä  ix  offentlicf)  3Untra($t.  S)a  fom  id)  in§  fpiet  mit  ein. 
3)ii  ^aft  nicfit  baju  getfjan,  baC'  beitragen  Innrbc.   Sßie  foin  tc^  ju  bem  jamer 

15  pro  omnib[us  nieis  fidelib[us  contionib|us,  unb  fol  alle§  Oerloren?  '^ä)  lüolt 
nid^t  aller  tnelt  gut  nemen,  ut  meam  animam  in  fo'^r  gefien  et  deberem  pro 
te.  Ideo  oro.  ut  eud^  ftoffet  QU  bie  @piftel,  ut  bie  offenberlic^c  feinbfc^afft  fo 
nni  tag  fet).  Cogimur  audire:  JS[art[inum  siuuut  praedicare  et  ia[cere  iu 
nomine  Diaboli,    quae   voluut.     Xobis   commissa  cura  animarum,   ut  deuius 

20  responsura,  h)ic  ir  lebt,  umh  ctuern  tnitten  non  foldö  laft  tragen.    Facimus, 

S]  ^ei§,  nemlid^  afifc^neiben  üon  firdjen  unnb  gnaben  gotte«,  ba§  ift  ju  ^art,  ^cfj 
greiffS  nit  gern  an,  Inolt  gern,  ba§  i[)r  eurf)  gnugen  lieft  am  prebig  am|)t  unb 
eudj  barnücf)  rifCiten,  fo  fönten  Inir  auä)  prcbigamt)t?'  unb  betcnS  loarten, 
bringt  un§  aber  bie  not  barjn,    luerbet  i!^r§  tuol  innen  locrben.    @§  ift  nit 

af'  gntt  mit  (^firifto  trutien.  Qx  tan  teic^ttid§,  inenn  er  ein  nrtcl)l  öom  prcbig= 
ampt  feilet,  ben  menfrfKn  gar  beut  Icnffel  geben,  3)rumb  rabt  ^dj,  Sdjoffcr, 
ampt,  9Jabt,  uertragt  cud),  loir  tooHen  unfern  f(ei§  tf)un,  laft  nn§  alle  jufamen 
tl)un,  tüerben  gleit^tüol  iufdjaffcn  liabenn,  luerbcu  rtirö  aber  bcrtjoren,  fo 
luerben  »ir  eine  part  inn  bann  tbnn,  ob  bu  e»  fdjon  nic^t  adjteft,   @otte§ 

3"  SKegtment  ift  ^ie  unnb  tnirb  nadibrurfen,  ®enn  gott  fi^cr|et  nic^t,  fompt 
jufamen,  fc^idt  jufamcn,  5temet  mid)  ober  5pfar!)cr  3U  end)  bamit,  ba§ 
crgeruiS  jtoifdjen  @d)lou  unnb  ^Kabt  loeggetban  tüerben,  too  nit,  iBolleu 
luir  mit  bem  bann  barju  tf)un,  luolt  ifjr  aber  nit  (i^riften  fein,  fo 
fagts  un»  nur  an,   fo  (äffen   Joir  eud)  faren,  Surffen  aud)  für  eud)  nidjt 

?.'■  red^enfc^afft  geben,  ?lber  uu  toir  eurf)  jur  firdien  foUen  la^cnn  unb  cuii^  tier= 
anttüortcn,  Xa  ift  uns  fd)föer,  (>>3  ift  cim  '4-^rcbiger  ()art  unnb  fd;lücr  redjen= 
fc^afft  geben  unnb  für  anbere  inn  bie  ^eUe  faren,  ttir  foEen  mit  cud}  gcmein= 
fd)afft  [)obcn  unb  fold)§  ergerniS  ftiHfdjloeigenb  leiben,  luie  luollen  liiire  gegen 
gott  oerantUiorten  ^     Sott  all  mein  bienft  unb  erbeit  in  bem  (iniangelio  licr= 

4u  gebeu§  fein?  S)rumb  bitt  3d^  eud),  ftoft  cud)  an  bie  ©piftel,  lernt,  ba§  il)r 
nerfonet  muf]et  feim,  baö  bie  offenberlidje  feiubtfdjafft  nidjt  mer  fei),   Temi 


558  ^Prebigtcii  bc«  3ttI)reS  1544. 

K](|iiao  (Icbemus,  imb  ift  fein  mangel  on  un§  gegen  eu(|,  et  tamon  foUen  3U= 
feigen.  Noii  possurau.*  fene,  e§  ligt  un§  §u  biet  brau,  uiiifjen  mit  mä)  jum 
Xeuffcl  vel  linl  eilt  coiisistoriuiu  Qnvid}tcn,  ba§  ,-^11  fd^ai'ff  luirb  fein.  Sed 
iDcrbcn  baburd;  bom  pvebigftnl  uiib  ftubirn  fomen.  1a  gratüet  mir  für. 
3tet)et  cuc^  fclber  \>er  Eluangeliuin.  ^ot"'  i^^d  K.  fol  man  nid^t  leiben  in  ^ 
eccle.sia,  .sed  sciant,  niiod  seip.'^os  in  58an  get^an  in  al'grnnb  ber  t)eüe.  Non 
ift  ein  gering  bing  umb  jorn.  SBie  tompt  er  auff  bie  unluftige  prebigt  et 
liaoteiius  de  dulciss[imis  reb[us  dixit?  ut  vocati  in  libertatem,  sed  videte,  ne 
per  libertatem  carni.  Liberi  fottet  ir  fein  a  lege,  qualis  lex  imposita  a  Mose 
[)opulo  ludaico,  \aria  onera.  Sic  audistis  sub  lege  esse  est :  quod  nie  accusat,  10 
est  mens  iudex  et  condemnat.  Ut  infidelibLus  Inirb  fein  Voeid  uec  iustitia 
jn  gut  gel^alten  Icerben,  omnia  sub  lege  i.  e.  sub  urteil  unb  Perbamnia,  quia 
lex  damnat  omnia  opera  extra  fideni.  Nemo  liberatur  a  lege,  donec  veniat 
Oiiristum  cum  sua  gratia,  Spiritu  sancto  et  dat  vini  beue  operandi.  Liberi 
Sei.  3, 4  ostis  a  lege  Esa.  9.  Non  potest  accusare,  damnare.  Lex  muS  ftum  luerben,  i'' 
non  potest  dicere:  corani  Deo  es  damnatus,  fo  ferne  bu  gleuteft,  tum  Lex 
gefd^löeigt,  et  radü  legis  fted^en  bid^  nic^t  in  oculos,  quia  ('hristus  ])ro  te 
niortuus.  Sic  uon  es  sub  lege.  Alias  estis  sub  lege,  quod  non  possit  accu- 
sare, damnare.  Ideo  videte,  ue  per  carnera  3C.  Ibi  fel)et  bic  prcbigt  an, 
quod  abiitinnir  ista  libertate  Spiritus  et  geben  carui  tüum  unb  tl)un,  Waä  20 
pjir  hjolten.  Si  sumus  liberi,  non  potest  accusare.  Ego  faciaui,  quod  volo. 
Remissio  pLcccatorum  uon  bQt)tn  gerichtet,    ut  ornes  te  vel  facias,  quod  vis. 

Si3ibermau  rcbt  übel  barPon,  auä)  onberltjo,  oba  fd^on  erger  ju  ©refben,  oud) 
luol  JU  S^orgalu  fo  arg  ift,  Saft  eurfi  erbarmen,  bas  )inr  elenben  leut,  fo  eloert 
I)albcn  bfS  jammcro  nnnb  gefa[)V  erhiartten  unnb  jum  Scuffcl  farcii,  (^l)c  ^sä)  a.-. 
haä  ti)ue,  cf)c  toil  ^,d)  mit  mciiu  t'irdjfpiel  ein  ßonfiftorium  aiuidjten,  baä 
bcffcr  fc^nciocn  fot,  9lbcr  ^ä)  bitte  barüon,  bamit  nic^t  ein  nciu  5Bapftumb 
barauS  modjt  Incrbenn,  Unnui  loir  Hont  prebigftuel  fomen.  Sold)'?  fei)  ^ur 
loaruung  au-i  ber  (vpiftet  gefagt,  Taä  pxn,  jluitradjt  nid)t  fol  inu  ber  6l)riften= 
()eit  fein,  fo  bir  .  .  .  biefelben  I)aben  fid)  fd)on  inn  bie  f)clle  Ucibampt.  äßie  30 
tompt  aber  ipunlns  fo  iiui  bic  prcbigt?  (Sr  bat  brobeu  gefagt:  ,^\r  feib  jur 
freil}eit  beruffcn,  fcl)ct,  i>a5  irä  iüd)t  loenbet  jnr  frcit)eit  be^  fleifd)«.  Unt[)er 
bcm  gefel?  fein  beift,  bo§  midj  ha§  gefe|  öerbampt,  mein  lichter  ift,  mid^  üer= 
daget  niepner  8nnben  halben,  To  ift  nu  feine  frombfeit  fo  gro§,  ci-  ift  untl)cr 
ber  frofft  be§  gefetio,  fo  fcrn-J  anfeer  (?t)rifti  gnab  ift.  ^'S;i)r  feib  nu  frep,  .r. 
ß{)riftu§  ()at  eurf)  crloft ,  S)cm  gefc|  ben  fteden  jubrodjeu ,  3)o§  geridjt 
genommen,  %a§  gefe|  mn§  ftum  fein  unb  nic^t  fagen:  Su  bift  Oerbampt, 
Die  fprad^c  dot  il)m  ßf)riftuS  genommen,  (5§  beift:  gcfet?,  fdjlueige  ftill,  i.ier= 
bamp  mir  beu  -)Jtenfdjeu  uid;t,    3)enn  er  ift  fein  Sunber,  ;\d;  bin  ()ic  unb 


30  fo  bir]   jonbctn  WoJfenh       .  .  .]  kleine  lAiclce  im  Mumixkript 


5Jt.  32  [14.  ©eptcm'6et].  559 

R]  Hoc  est  Stil)  nomine  libertatis  dare  occasionem  oarni  per  ista  7  opcra  3C. 
Ad  haec  non  liberi,  iit  peocaüim  regnet,  i|uo(l  Christus  crucifixit,  ut  sit 
niortmini  et  (Inniiiatuni,  non  nt  vivat.  Ideo  videte,  ne  abutamini  libertate 
jum  becEel   iiiib    räum  iinb  fl'eiljeit  ^ü6cn  ad  peccandum.     Ex  ista  occasioiie 

s  venit  auff  bie  unluftige  prebigt.    'Sed  per  ciia[ritateiu  ser[vii'e  invicem.'    'Nam  ®>ii-  s. 
in    nno    praecepto'   K.     'Ambnl[ate    spiritn.'     3Bie   fc^otff    cr   ift    uub   rurctäS-H  i 
unfern  bred,  tan  er  bennod^  ber  lieblid^en  prebigt  nic^t  öergeffen.    'Amb[nlate 
spiritu',   fjiii  accendit  in  vobis  lueem,    qiiod  agnoscitis  Deuni  et  filiuni,  qui 
liberavit  vos  a  peccatis,  et  iiabetis  scintiilam  in  voiuntate  vestra,   qiiae  est: 

10  id)  lüil  nu  uimev  fimbigcn,  si  etiam  raundus,  Satan  me  ret^t,  Noio.  Spiritus 
s[anctii.s  illuuiinavit  et  aecendit  in  corde,  ut  dieat:  9iein,  tniUHl.  3^)  f6f)C 
h)ol  ein  fc^one  me^c  k.    ^ä)  fe^e  lool  bein  »oolgefjeu.    Christus  jjn.hibuit,  ut 

invideam,  sed  ut  per  charitatein  ei  serviam,  folget  beillfel^cn  licdjt  Unb  fuuilcn 
Spiritus  sancti,  quod  per  Kuangeliuni  ange.^unbet,  tum   'non  pertleietis  (l('s|i-a!.  n-, 

15   deria  car[nis'.    Etsi  tnallen,  U)üten  in  oarne,  fc^eufft  ©aton,  tarnen  cor  dicit: 
Nolo,    per  Spiritum  s|anetnm  accensnm.     Et  tarnen    sie  est,    <juiid  'S|)iritus  3!.  n 
contra  carnem'.     S)er  alt  '^Ibam  loolt  luol  nutireil,   sed  Spiritus  bemjjfft,   ut 
nun.     Et  sie  puguaut  mutuo,  ba§  ber  @eift  oBIigt.     Exemplum  losepli  rciljt 
fein  .SjauÄluirtin,  er  folt  bei)  ir  fdjtaffcn.    äßar  im  gnugfam  urfndj  geficn  ^u 

2u  fünbtgeu  in  Höre  aetatis.  (ir  fülct  lüül  bic  rei^ung  et  occasionem.  Sed  ibi 
Spiritus  contra  carueiu  unb  loe^ret,  S)a§  ber  e^ebruc^  nic^t  Uerbrad^t.   Econtra 

S]  fte()e  für  it)n.  ©etjet  aber  nu  ju  unb  gebt  bem  fteifd;  nid^t  raunt  bnrd;  bie 
frei[)eit.  S)eun  toir  mifbraudjen  ber  freitjeit,  tiergebnng  ift  iiid^t  bat)in  geridjtct, 
2)a§  bu  folt  BoS  tuerben,   auc^  nid^t,   ba§  bu  bid)  lüoUeft  fdjmuden:  (Sl)  id; 

2.=.  '^ati§  gut  rcc^t.  S)a§  Ijcift  unter  beut  bedel  ber  freif)eit  bem  fleifd;  raunt  geben, 
(iljriftuy  f)at  bie  ©unbe  gcbempft,  gettott,  mit  fidj  getrcu^igct,  läilje  nu,  bae 
baS  fteifd^  nid)t  fein  mutlnilten  üben,  Ineljl  Itjtr  baruinb  gefrel)^et  finb,  ®a3 
hai^  gefel  nit  fol  über  iinS  rcgireit.  ®al)er  foinpt  er  nu  auff  bic  prebigt: 
loanbelt  im  geift',  fan  aber  feiner  tiebli(^en  loort  nid;t  la^en,  ob  er  fd;on  bic 

:iij  Sunbe  rurct.  @§  ift  tuar,  feib  itid)t  gar  tobt,  l)et}lig  geift  l)at  in  iüä)  an= 
ge5nitbet  ein  lict^t,  T'o-3  ifjr  gott  itnnb  Pf)riftum  erfennet,  Ijabt  oudj  ein  fundt= 
lein  iit  clucrm  bergen  nnnb  luiEen,  S)aö  fagt:  ^ä)  tüil  nu  nidjt  funbigen,  ^sd) 
to'ü  ber  itett  unb  flcifd^  nid^t  folgen,  S)enn  6briftu§  mir  befoll)en,  ^sä)  fol 
gott  iiiiitb  mein  9led)ften  (icbeiiit,  'SBanbclt  im  geift',  folget  bem  bcÜenn  liedjt 

:i5  unb  fundlin,  ba*-  inn  cud)  ange,5unbet,  luenn  if)r  bem  folget,  fo  toirb  ba-? 
fteifdj  nid;t  uberbanbt  ^aben,  Jeitii  ha§  fundlin  nnnb  liedjt  Inirbt  barluiber 
ftreben  unnb  fagen:  5iein,  Sn»  mu5  nid)t  gefdje^eu,  gleidjlnol  ift§  alfo,  S)a§ 
fteifd)  Inutet  U'ibern  geift,  aber  glcid^trol  ift  ber  geift  ubcrberr,  Tue  »ncrd 
gefdjeljen  gleirijlool  nic^t.    Sofept)  rei^t  bie  fratn,  baö  er  bei)  il)r  fd;laffen  folt, 

40  (äö  toax  i^m  urfad)  gnug  geben  ,^u  funbigeit,  fnt)e  Uiol  rannt  unnb  3eit,  item 
alter,  aber  bo  fagt  cr:  toic^  folt  ^d)  fo  luibcr  gott  funbigeit?    1>o  tempft  ber 


:! 


500  *45rEbtf(tfit  bcS  3oI)vc^  liMl. 

Rlipsa  l)ctte  brel)  fiir  einen  genoiueit.  ("aro  lum  est  sepulta  nee  bie  inobeu 
cjefrejjeu.  Donec  vivit  bomo,  fomlet  ftöfe  Iiift,  äorn,  l'iel  netgung  ju  ^orn,  iieib, 
feinbtfrf)afft.  Sed  Spiritus  ferat  palmam.  Tarn  tompi  (X  auff  bie,  bic  e>3  nic^t 
tljuii.  Igiiis  et  lux  in  cor  dicit:  ^d)  lüoU  geiii  jo  l)eilig  {ein,  "t  prac  gaiulio 
laoliry[marem,  quod  Dens  tarn  niisericorditer  me  respesit.  Hoc  dioit  Spiritus,  s 
ITtinain  talis  esspin.  nt  iiiiiiqiiaiii  jom,  Unh)inen  fontia  prox[iinum.  Sed  bei 
fdjenblic^e  mabenfacf  l)engt  nm  l)aU  a(§  i'djU'cei;  Inft.  Iden  non  possumus 
faeere,  ipnid  voiurnus.  f'aro  !nn  uic^t  ergu  foinen,  <piia  Spiritus  bemtJfft.  Et 
ignicnius  in  corde  dicit:  3id}  (}titt  fcf)ici'  gcjiirnet,  \o!lpni  c|uideni  libenter. 
bQ§  iä)  gav  nid}t  jc.  Sic  fou  nicl  tueitiger  <-aro  baju  !omen,  quia  Spiritus  lu 
ohsistit,  (|ui  si  regit  imb  6ef)clt  ba§  felb,  fo  \i)ahd  murren  caruis  nidjt. 
Sennod^  folt  proximo  iiid)t  feinb  fein,  nic^t  fd^abcn  ti^un.  Ibi  Spiritus 
sLanctus  est  SCßirt  nnb  Dber^err  im  ^au§.  Tum  non  estis  sub  lege,  sed  caro 
sub  vobis.  Il)i  ^ncd)t  unter  bem  I)errn.  Ibi  Lex  non  potest  vos  damuare, 
quia  Toseph  dicit:  Mca  Domiua  vult,  ut  sim  adulter  cum  ea,  «pianquani  füle  is 
mein  fteifdj  unb  6lut,  tnmcn  nolo.  llhnn  non  potest  damnare.  Sed  sensistis 
fiauinias,  non  Spiritii>  I)at  palniani,  trinnipliuni  gel)Qlten.  Ibi  lex  non  potest 
aceusare.  Ubi  vero  caro  regtrt  et  S])iritus  snccumbit,  non  ftreitct,  tre^ret. 
Sed  caro  gehnnnct  unb  ligt  ob,  fc|e  l)ofiavt,  [tolti,  unge^orfnm,  falfd^['^eit, 
liegen,  tvicgcn.  Il)i  regnat  caro,  et  fiunt  eins  opeia  mauifcsta,  et  si  occulta,  äo 
tameu  non  niaiiet  ita,  sed  lomen  an  tag  etiam  coram  mundo  vel  iu  cou- 
scientia  vel  saltem  coram  Deo,  nt  ^eimlic^  morb,  SieBftol,  quia  cor  tnuni 
dicit:  quia  audisti:  'non  fureris'.    Qui  sie  vivit,  non  glorietur  de  lide,  SpLritu, 


14   voliis]   vos 

Sj  geift  tt)ibcr§  fleifc^  unnb  getinnnet.  3tlfo  ift  uu  ba§  fteifc^  uod)  ni(^t  tobt,  benn  bic 
niaben  I)atcn§  nod)  nidit  gefvc^enn,  ahn  ob?  Inol  gelüftet,  ift  bod)  bcr  geift  ha  unb  a?. 
ftvetit  barluibcr.  9llfo  tompt  nu  ^^^anlnS  auff  bie,  bie  e§  nici^t  ttjun.  Q\ya  t)cr^,  ba-i 
ben  geift  I)nt,  fagt :  %i)  \,ä)  »nolt  nun  l)ev|en  gern  gott  geI)ovfam  fein,  %d)  ha^  ^sä) 
nimmcrmer  funbigte,  nngef)orfam,  neibifd^,  jornig  tnurbe,  ?(6er  ba§  fleifd)  fperrct 
fid)  luiber  ben  geift,  aber  eS  tan  nidjt  baju  tomen,  Denn  ber  geift  fd)Ied)t  c§  bor= 
nibev,  5{cin,  bn  foltS  iüd)t  tt)nn,  ^f  iii}  i^^oW  Inol  gern,  XaS  ^sä)  nud)  fein  an 
bofen  gebanden  t)aben,  'itber  e§  !an  nid^t  fein,  S)enn  bn§  fleifc^  tontet,  tüibcr= 
umb  ian  hai  fleifc^  and)  nid)t  üotnbvingen,  S)cnn  ber  geift  bat  bic  Dbcr^aubt, 
Temnari)  foltu  meim  -JJed)ftcn  nidjt  feinb  fein,  nit  ucibifd)  k.  fein,  äßcnn  ber 
geift  fo  fagt,  fo  regirt  bcr  geift,  unnb  tücnä  boljin  lompt,  fo  feib  il)r  nit  unter 
beut  gcfctj,  e-.-  tau  cnd)  nic^t  nerbammcu,  e§  tan  nid)t  ftagcn,  nrtel)len,  ridjten.  :» 
Senu  ber  geift  fagt:  3d)  ttjue  bie  Sunbe  nic^t,  ob  ^cf)  fcf)ou  ba'ö  fleifd}  fuIe, 
Sen  Dcrbampt  nn  haS  gefe|  nid)t,  ob  fc^on  hah  fleifd)  tobet,  gleidjUiol  t)ot 
ber  geift  ben  Sriumpt)  nnb  ba§  fclb  bcljaltten.  Sie  anberu  aber,  bie  bcr  geift 
nid)t,   fonbern  buv  fleifd)  regirt,   Ja  gel)ctä  ntiel  ßu.    'Offenbar  finb  Me'  .'c. 


UJv.  32  [14.  ©eptembet].  561 

H]  Christo.  Sed  an  illt  ift  üerlorn  protiosus  sang[uis  lilii  Dei  et  passio.  Et 
tüie  bu  ge^eft,  ftc^eft,  biftu  be§  leibigen  2;euffelä.  Quisque  fe^e  ftc^  für.  2)tan 
toll  ntc§t  leiben,  bau  man  lafter  ftrafft.  Ii)se  dicit,  quod  uteri^;  libertate 
Chnstiana    junt    jd)anbbe(Jel   et    vis;    Chiistiaiuis   esse.      Si    oniues   ignoraut, 

s  taiiieu  tuum  cor  ic.  ^reffen.  @t  tnirb  aud^  im  S)eutf(5en  lanb  getoeft  fein. 
Omnes  uationes  Tjeiffen  nn§  fveffer.  3fi'  fehJ-  grobiauus,  ©djlnein.  ^\t  nic§t 
fo  ein  fd)letf)t  bing  imer  im  lubei  Ugen.  €  eg  ift  ein  fd^Iec^t  bing  ^reffen  :c. 
ju  ^ofe  ift§  fein  fiinbe,  et  in  Civitatib|us  gerabc,  aU  InevS  ein  feiner,  gnter 
fio§.     Ego  11011  fero   iuditiiim  SBol  ©alt)  fein.     De  liis  omnib|iis  dico,   quod, 

10  qni  talia  aguiit  3c.  Xoii  eugiteiit,  ba§  inen  6^riftu>3  6hit  ja  l)ülff  lomen 
loerbe,  sed  in  abgrunb  ber  l)clten.  IJogo,  ut  unfev  nnb  einer  öerfcfjonet,  nc 
burffen  greiffen  Jiir  getüalt,  quam  Christus  dedit  nobis,  et  ne  inveniamini  in 
operib[iis  caniis.  Alioqni  mnffen  auff  ein  mittel  bencfen.  ^ä)  \ml  nic^t 
propter  te  in  bie  f)eEe  faren.    »Si  quid  iu  nie  vides,  quod  te  ofTendit,  indica 

15   mihi,    si    nie   6effere,    lucratus   es   nie.     Sic    ecoutra    ut  Ezeeh.    'Si    inipiuni  ?'"'"'•  •*'■'•'' 
adni[onuisti,  lilieiasti  aniniam  tuam'.    S)a  Inolt  iä)  lieber  auff  ben  !nien  Oom 
prebigftuel  lanffen,    quod   debereui  antloorten   pro  istis   unb  folt  fic   nicfjt 
ftraffen.    Idet)  uon  debetis  murniurare,  quaudo  man  euc^  beu  tejt  liefet.    Iden 
cogitare  debes:  llnfer  pfarljerr  meinet  e§  tion  t)erlien  gut,  er  mu§  tool.    Si 

20  non,  jo  mu§  er  jntn  STeuffel  farcn.  Ideo  folt  enc^  nber  un§  erbarmen,  pme- 
cipue  cum  .sie  dicitur,  ba§  ©ot  JU  end;  Jaget.  Atigu.stiuu.s  iactat  coutra 
Romanos,  quod  noii  !^abcn  haä  ftütf,  quod  (  iiristiaui,  quod  Dens  nobiscum 
loquitur,  arguit,  nos  docet:  vestia  idola  laffen  fid^  ^ernmb  tragen,  et  non 
nnicaiu   contioiiem   habetis    in   toto  imperio.     Nos  liabeiims  coetus  jc.     Ideo 

L'.'.  gratias  agaoius  Deo,  quod  sinit  nobis  verbum,  ilhiniinat,  accendit  corda, 
fo    e§    fd^on    fd^arff   nnb  "^art.     Etsi  habes   spiritum,   tarnen   caro    adhaeret 

S]  Jnenn  baS  gef)t,  ba  regirt  ba§  flcifd),  nnnb  ob§  fd)on  eine  tne^l  ticr^altten  tuirb, 
!ompt5  bod^  entließ  an  taa,,  Ino  nic^t  fnrn  9}fcnfcl;cn,  bod)  fnr  gott  nnb  bem 
f)er|enn,   Iner  alfo  lebet,   rljume  fidj  nic^t  hc-i  geifteö,  glanbenS,  (5f)rifti,  fol 

30  loijjen,  ha^  an  i^m  tierlorn  fei)  ba§  tl}eure  blut  Kt)rifti,  bift,  luo  bu  ge^ft 
unb  ftef)eft,  hei-  Senffcl?.  ^^aulu§  fagt  t)ie:  O'u  finb  nit  meine  loort,  brandjftn 
ber  frei()eit  ^um  fdjaubberfel  unb  meutelcin  bciuer  üofljcit,  oder  beiu  ()erlj  jeuget 
lüiber  bic^.  ^''^eßen  nnnb  fauffcu  ift  ben  Scutfdjen  gemein,  aber  l)ore  l)te,  eo 
ift  nit  fo  ein  gering  bing,  Inie  cttlidjc  meinen.    (lVju  f)ofc  ifty  feine  ©unbe 

35  unnb  ^in  nnb  loiber,  glcid)fam  loer  c§  ein  fein  boßlein.  Jid)  Ici-'»  bic^ö  .jlnar 
nic^t,  aber  ftcRcn  unub  fauffen  loer  foldjö  tljut,  barff  uidjt  bcncfcn,  baS  er 
ein  ß^riften  fei),  c§  ift  an  i^m  6l)rifti  tobt  unnb  leiben  berloru,  S)rumb  befeer 
fic^  ein  jeber,  nnb  loerbct  mit  einanber  eiu§,  fonft  mnßen  loie  anber»?  bar,^n 
t^un,  S)enn  6jC(^icl  fagt,  Tag  C-Jott  Oon  un§  forbcru  Itil,  l)ab  ^d)  aber  tafter >pfj.a,  19 tt- 

40  an  mir,  fag§  mir  an,  beffer  ^tf)  mid),  fo  f)aftu  ein  bruber  gelnonncn,  beßerannttfi.is.ir, 
3;d^  mic^  nic^t,  fo  biftn  entfd)ulbigt,  nnb  fare  3rO  fß""  3"^'  tollen,  S)riimb 

fciitlievä  %(xU.    \\A\  36 


5G2  5PtEbigten  bc?  Sa^reS  1644. 

R]tibi,    multomagis    qui    prorsus    earo.     ^ft    ^l'^t/    sed    iitilis    et    salutifera 
cpistola. 

S]foItet  it)r§  gern  i)abin,  ba§  man  mäj  inx  fiei^eriing  ftvnficte,   Tcnu  barinn 
elr»ev  feligfeit  gefudjt  luiib  k. 

33.  21.  Sfpiciiibev  1M4. 

^I^rcbigt  «m  15.  Sonntag  nnrfj  Xiinitnti?. 

R]  DOMINICA  XV.     Galat.  vi.  ., 

ism.  c,  1  ti. 

@ö  ift  jutiiel  aiiff  eine  piebigt.    6a  finb  feev  !oftHd)e  et  multae  dootrinao. 

Divido  <'ain  in  2  i)aites.     1.  gibt  unä  prcbigcr  nnb  (iefet  uny  ein  tapLitel, 

ba§  ba  gut  ift.    '^aS  nnber  geljet  endj  on,  bie  ir  bie  prebiger  evneevet.   Moiiet, 

iit  caveanuLs  ba§  idjeblirfje  lafter,  eitel  eljve.    Xa3  ptagt  ionberlidj  bie  geleiten, 

Mobiles,  divites.    Sa«  ift  ein  grobe  ii-*aft)erf)offart,  l)üt  ein  lofen  grnnb:  ^sA)  i« 

bin  ein  ©belman,  ^i^  6in  reid^.     Quanquam  gros  ift  in  immdo,  tarnen  brecf 

ooram  Deo.    Sed  qnando  fonipt  ad  ingeninm  3c.    S)ie  armen  poetidjen,  @ram= 

matidjen  Inolt  and^  gern  etlnaS  foiiberlid^S  fein,  Senffei  loifd)t  ben  tjinbern  on. 

.Sed  de  nobis,   (jnando    lioc   lafter    gcret   nnter   bie  dot't[ores,   Thcol[ogi)s, 

Ep[i.scopos,  Ibi  sedet  Diab[olus  in  siia  niaiestate,  boi   ein   iglidjer  lüil  ber  i'. 

befte  fein.    3a,  ber  !an  prebigen,  fd)rei6cn.     Ts  Panlns.  Petnis.    Ja  TjeÜifd) 

fetoer.     ®a§  ift§  tjerljleib,   ha^  prebiger  nidjt  fonnen  ein§  bleiben,  non   in 

Christo  eoncordes.    S)a§  ift  ein  fd^obe,  baPon  man  nid^t  fngen  !an.    ßitel  e^rc 

Sl  Die  Mathe j.     Gal:  6. 

@§  ift  juPiel  auff  eine  prebigt,  S)enn  e§  feer  !oftlid)c  nnb  Picl  lere  in  20 
ber  ©piftel.  Sinb  aber  2  ftudE,  S)a§  erft  gibt  nn§  prebtgern  ein  rechten  tert, 
S)a§  anber  gel)et  eud)  an,  bie  bie  prebiger  erneeren.  5ßon  beiben  luere  öiel  jn 
prebigen,  fonberltd)  Dom  erftcn,  fdjreibt,  foUen  un§  fjneten  für  bem  fd)entlid)en 
lafter  eittcl  el)re,  lueldjg  allen  irtenfc^cn,  bod)  fnrnemlidf)  ben  gelerten  ant)engt, 
2)enn  be«  (5bbclman§  I)üffart  ift  ein  banren  t)oifart,  Ijat  ein  lofen  grnnb:  \Sä)  k 
bin  Dom  ?lbel,  bin  reic^  3C.  S)a»  ift  eine  fd)led;te  ^offart,  uneinol  jic  gros  ift 
inn  ber  loelt,  3lber  toen§  fompt  auff§  ingenium,  bo  gel^tS,  ^uviften  get)oren 
and)  l)iel)er,  3tem  (iiannuatici,  poeten  tnoltcn  ond)  gern  gcel^ret  Inerben,  aber 
ber  Senffei  luifdjt  ben  ar-i  bran,  l'lbcr  luenn  biy  lafter  nnter  bie  '.J-^forljer 
nnnb  Sl^eologen  gerebt,  ba  fi^t  ber  Scuffel  auff  fein  ftuel,  lüenn  fie  bie  eljre  30 
UioCen  l)aben:  3)er  lan  prebigen,  bnc^er  fdjreiibenn,  ber  ift  S.  ^^cter,  '^hiuI  .'c. 
31«  ba§  ift  ba§  IjeKifd}  feuer  nnnb  t)er|letb,  toenn  prebiger  utt  tonnen  ein« 
bleiyben  int  ©acrament,  Inort,  (J^rifto.  S)ie  fc^entlidje,  Uermalcbeite,  eitel  e^rc 
ift  be§  SBapft§  mutter  nnnb  aller  iRotten,  loie  9litgnftinns  fd^repbt:  Vana 
gloria  est  niater  omninni  liaeresinni.^     SBeren  lait   malt   baö  lafter  itit,    l)Ctt   35 


')  Vf/I.  IJnsre.  Aiix//.  BiL  ir>,  >;:,■!  zu  ,S.  GJ'i,  s  (mich  Migrie  40,  nkVi.  :U%  äSOJ. 


5h.  33  [21.  Septembet].  56.T 

R]  ift  be§  Seufjelä  et  mater  oniuiuiu  liaereticonnu,  ytotteugeiftev  unb  5öapft§. 
Si  istud  faceret,  non  esset  papatus.  Si  Diab[olus  non  semiuasset  zizania 
per  Rotteu.ses,  potuissemu.s  nos  opponere  omnib[us  et  toolten  btOf^en  Mafien 
in  Turciam.  Sed  I>iab[oliis  excitavit  Zwinglimn  et  Oei'olampadium.  Et  ex 
5  uobi.s  exienint.  S)ie  l^aBen  bie  leutc  fuv  bie  fopffe  geftoffen:  tarnen  iuter  se 
sunt  discordes.  Sic  tempore  Arrii  multi  ex  fide  ceciderunt  in  gentilitateni. 
@§  ift  fc^redlid)  bing,  quando  hoc  vitium  geret  in  Theol[ogos.  Ibi  t^ut  ein 
merdlic^en,  groffeil  fd^obeit.  Qni  discunt  Theologiam,  drent,  nt  cadant  einer 
fratöen  in  bie  f)ar,  allein  3C.    Legitur  in  vitis  patrum,  quod  aliquis  vocabatur 

10  ad  imperiuin,  is  postcjuam  diu  detrectavit,  oravit  genib[us  flexis,  ut  liberotur 
a  y.evodoiia.  Si  facta  historia,  est  bonum  exeraphini,  nt  ante  oiunia  praedi- 
cator  non  quaerat  suam  gloriam.  Dens  potest  patientinm  liabere  in  pecca- 
torib[us.  Sed  soli  Deo  conipctit  glnrin.  Iste  über  fol  Don  leinet  el^re  tüiffen 
quam  Dei.    Si  quaerit  gloriam  et  rumorem,  fo  tan  bii  @ut  nid)t  me£|i;  ^elffen 

15  nnb  jeud^t  mit  bir  l^in  olle,  bie  an  bir  fangen.  Ideo  discite,  ne  (luaerati.^^ 
vestrum  honorem.  Sed  ora:  Deus  coelestis,  oro  per  Chri.stum,  da  spiritum 
tunm,  qni  tuam  gloriam  tantum  quaerat,  vel  Iq§  mic^  unöerhjorreu  mit  bem 
ampt  vel  ego  nie  et  alios  seducam.    Potius  volini  eadere  in  fornicatioiicm  k. 

SI  nn§  bcr  Seuffcl  bcn  famen  nirf)t  gcfcct  in  unfcvc  !iv(^cn,  jolt  unS  tucber  93at)ft 

20  noc^  taljiev  nod}  francircirf}  gclueiet  l)a6enn,  luoUtcn  fjinciii  gebvoc^cn  l)n6en 
aud)  inn  bie  Surdel)  ^inein,  ober  bie  ^abcn  ftfiabcn  get^an,  ^tuingel,  laxh 
ftabt  3c.  5Run|cv.  S)o  fielen  bie  Icnt  juvnrt:  lua§  folt  '^\^  ju  bem  »Port  fallen'^ 
finb  hod)  bie  buben  ielbS  uid)t  ein§\  gleid)  Une  ju  Slrii  ^cit*^"-  Suviften 
mögen  aud)  jand  anrichten,  aber  ^ie  t^ut§  groften  fc^aben,  S)rumb  lern,  bitt 

2.S  gott,  Ia§  funbigcn,  gebrcc^Itd)  Iveren,  allein  t)utte  niid)  fnr  eittcl  ct)rc.  In 
vitis  patrum  (ift  man,  S)a§  einer  jum  li^rebigompt  gcforbcrt,  begert  notx  gott, 
tüolt  bo(^  üon  ibm  nemcn  eittel  e^r,  »oenB  j^c  nit  auberä  fein  fontfi,  hjurbc 
i^m  gejagt,  folte  ettnia§  anffni  naden  t)crab  reiben,  S)a  ergriff  er  ein  fi^loarä 
menlin,  ^\ft3  ertic^t,  fo  iftS  bod)  gnt,  an.jn.jeigen,  ba§  bcr  lenffcl  fold}cn  el)r= 

30  gei^  gar  befefecn  [)at,  fudjcftii  eittcl  c[)r  in  bcr  lere,  fo  ftel)t  bir  nit  ,5ul)e[ffen. 
Sernt,  lieben  finber,  bie  il)r  folt  prebigcr  lucrbcn,  ba«  il)r  clucr  etjre  nid;t 
fudjct,  bitt  bariüiber:  Sieber  nater,  ,^M)  bitt  bid)  bnrd)  Pt)riftum,  Ia§  mid) 
beinc  etjre  fuc^en  atlcin,  ni(^t  mein,  ober  aber  lucrc,  ba§  ^yd)  in  baä  ampt  nit 
geraten,     ^'^c^  hJolt  lieber,  S)a§  ^d)  '""  bie  totfci^lag,   ct)ebrnct)  fiU  benn  inn 

w  e()rgeit;.  Sud;  aber  nur  gottcS  ef)r  i.  <•.  baö  bie  Icutlin  gutt  erfennen  k.  ha 
^aftu  c^rc  gnng,  Xa  laf]  bir  fonft  nidjt  barnacb  gelangen,  (5;l)  groffe  ^errn 

')  Vgl.  z.B.  Egrans  ungedrnckte  PrcdigUnJierauiycijelien  von  BuchmM  l'Jll  S.'.)l: 
'Jie  anbete  uxiai)  (nämlich:  loarum  ich  nicht  Luther  aiMinye)  ift  bie,  bo§  bie  35iiitteiil)evger 
unb  9J!nttiniirf)eit  l'elbft  uubereiitnnbet  nit  ein«  iciit.  ftinet  beutlet  bie  idjvifit  qIjjd,  ber  anbevo 
anbfv?  unb  fi'inf  .ittiifpclbigf.  Sic  luerbeu  bei  jactjcn  uot  ein*,  latuadj  luoUen  U'iv  nudj  jeljeu, 
h)ii  Xo\x  bleiben'. 

36* 


5G4  ^itcbigtcn  bc§  3n!)tc3  1544. 

R]  quam  quod  ^offcvtig.  In  scrip[Uira  tantimi,  uf  Dens  gloriticetur,  iit  ag[iio- 
scamuK  gratiam  Christi,  et  tum  satis  honoratus.  Et  in  coelo  habebis  abimde, 
Ia§  bir  nic^t  jo  biet  bavnacf)  ücvlanqcn.  Si  aiitjuis  dioit:  Tsta  civitas  niagnifacit 
nie,  tum  cog[itet:  est  perditus.  Qiiidam  Episcopus  liabuit  Diacounm  Arriuiu. 
Ts  lobt  ftd)  iinb  gab  gioS  fünft  für  et  obloquebatur  Episeopo.i  ^ul^^lt  ^'^Jt  s 
ei;  QU  Arriauam  soctam.  Unde  venit  Maho|mct.  @§  ift  gering  nnfnug 
.ffe^erel),  sed  finis:  get)et  aEeS  JU  gtunb.  Ideo  audi  istum  textum  et  pin- 
oumbe  iu  genua,  ut  Dens  custodiat  ab  hoc  vitio.  Si  I)inein  gci'Ct»,  nihil 
efBcies,  ja  bu  mnft  beinern  Sifc^oöc  rotten  unb  ntuft  offterreben.  Ideo  maue 
in  concordi  dootriua.  äßenn  tiiir  mit  einanber  I)ielten,  ut  prius  dixi^,  GaHia,  lo 
TtaÜM,  iBenebig  dixissent:  qualis  dcictrina,  quae  ita  perrumpit  3C.  Aduit[erium 
iacit  ctiam  fdjaben.  Sed  (pii  praedicat  coutra  Mi\gistratum,  mu§  leftern  nnb 
frfjenben.  fol  er  beii  namcn,  fo  inu§  er  leftern  3c.  Ipsi  sunt  achnoniti  2.  o. 
Si  2,  3  aduiouitus,  Spiritus  sanctus.  ©tjefcrec^er,  ftol^er  ;^surift  tan  beniiitig 
sit.3,  iiilnerben.    Sed  Tit.  3.    Vos  iuvenes  Theologi  discite  bene  eam.    -JJHc^  !^at  @ot   is 

Jtjol  bafnr  Betjntet,  qund  sum  danmatus,  une'^r  unb  unbanci  baöon  gebradjt. 

(M,u.G,i'Si  (|uis.'    2)0»  ijüt  jc^arff  gelautet  auff  bie  yi'ottengctftcr.     Qii;ind(H|ue  tit, 

iHSin.  13, 1  (|UO(l   praeoi'cupatur,  qui   non  tnutlDlUig  unb  furfe^lid).     Sic   Rom.      Inlirmo.s 

in  fide  et  morib[us  assumile,    quia   uon  contuuiax,    sed    pi'aeoccupatus,   (piia 


')  Vgl  Schäfer,  Luther  ah  Kirchenhistorika-  .9.  -270.        -)  Oben  8.  r>f!3,  L'ff. 

,S|t)alttcn  fo  öiel  Don  mir,  ?ld)  nidjt,  ad)  nidjt,  Senn  ba  tnftn  iicrlorcnn.     ©o  20 
lift  man  lunu  S)iacüuo  '4,^ctvi  lUlepubrint,  ber  kiolt  gct)altten  fein,  l)ie§  ^Jhvinv, 
t)at  and)  feine  ru'^e,  h\-i  er  bie  leut  an  fid)  l)ett,  affterrebt  fein  äHfd^off,  rid)t 
audj  entlid)  bie  fe^cvci)  Aniaunrum  an,   barauo  and)  not^  ber  Inxd  fompt, 
Sc^rcijbt  and)   l'tugnftinuS,   S)a§  3lrtn§    je  mel)r  nnb  niet)r  tun  ber  f)ellen 
gepeiniget  locrbe  ber  granfamen  feljcrel)  fjalben,  S^rumb  hnte  bid^  für  elirgeili  i% 
mit  allem  ulcis.    äßer  ftd)  luni  mir,  üon  meint  *|5fürl)er  rottet,  bor  mnc^  nn-j 
nbel  rebeu,  fol  (Sr  übel  l'on  unc'  reben,  fo  gefd)id)t»  gott,  nnnb  fercft  mit  alte 
beim  ant}ang  jum  Senffei.     S)rumb  bleljb  bei)  beiner  tird^eu,  S)o  bu  bie  lev 
gcfafeet  f)Qft,  5lc^  loere  einigfeit  gelnefen,    t;ett  nn§  JBenebig,  ^talin  unb  bie 
Jnrcfel)  nici^t  ftard  gnug  follen  fein,  mir  l)etten  bie  Icr  f)incin  bringen  loolten,  :w 
S)enn  fo  InerS  gangen:  föl)  c§  mu3  ein  feine  ler  fein,  bo  fie  cintred)tig  (crcn. 
3)ie  ftd)  aber  öon  uns  gegeben,  gott  ^elff,  baS  fie  fid^   beferen,  tnieluol  ber 
Tii. 3, 10 1)1  eilige  geift  fagt:  'l\ist  unam  ati|Ue  altei-am  admouitionem  devita'.     1)rnmb 
furd)t  Sd),  fie  feren  nid^t  tnibcr,  »oieöiel  it)r  finb,  mi|en  loir.    3tber  i^r  jungen 
Sfjeologen,  l)utt  eud^  für  bem  lafter  nnnb  blel)bt  bei)  eiüern  oberften,  ift  6ef§er  3s 
inn  cprud^  gefaÜen,   '^sä)  3toar  bin  Inol   bafnr  gel)utt,  £cnn  3d^  ja  gnug 
gefd)enbet  bin. 

S)ie  anber  lere  ift  f)ie,  bae  loir  bie  fdjluac^eu  follen  annemen,  lote  jun 
!HiMii.  13,  i^Komern:  'Infirmuiu  in  Udo  suscipitc',  iticrfft  il)n  nirfjt  loeg,  'Denn  er  fidf)  begert 


9h.  33  [21.  ©eptcmbev].  565 

R]  cupit  discerc  uiib  uiitciricfjtct  foiii.  Xcii  fol  man  .jui^iinben  iicmeii.  2)a§ 
t()Uii  lüiv  iHUl  l)cvhcu  öcril,  qui  oupiunt.  Secl  qui  aduioniti  et  uuii  luidiuut, 
Sa§  f)eifft  iiidjt  'iiöereilct',  uon  ein  feil.  Sed  ein  ftoivtgcv,  mutlotüiger 
!ot)ff,  (lui  eoiitemnit  adiiionitiü[nem.     Qä  ^Cligt  bcneil  QU,  bic  gelcvt  fcill,  qui 

5  alio.s  libenter  j)udib[as  couculcareut,  ut  i[)sis  licerct.  Dens  mihi  dedit  iiitcl- 
lectuui  scrip[turac,  quam  uoii  dareiu  pro  3  muudis,  uoii  ut  supeibiam ,  sed 
ut  alii  ad  coguitioucm  perveuiaut.  Aajuiram  gloriam  meaai,  .si  uoii  hie, 
lanu'u  in  coclo.  Pauhis  jnu§  un§  Theologis  auä)  ein  tejt  lefen,  i-l  magi.s 
uet-essaria  |)racdicatio  quam  alii.s.     Quia  alii  peccatore.s  nou  tt)UU  fdjrtbcu  in 

10  Ecclcsia,    nisi   (|ui    persequuutiir  gladio.     Scd    SBofjft,    Cai-diiial[L',s,   !)io(tfll' 
geifter.    'SGßer  fitf;  lefft  buncEeu.'    Nota.    S)a§  gcl^ort  bid^  an,   nihil  es.    Tui»vu. i;,:i 
Doc'tor,   quis  dodit  tibi?     Xon  a  |inR'foptonb|u.s  iu  scholis,    eilt  lüUtci"   fiel) 
douuin  patris  coelesti.s.     Sßavauff  !üii  idj  beim  ftol|ieren?     lam   vcuit  ad 
auditores.  'Qui  catechisat'   S)a§  Mengen  Apost[oli  l^inan  aly  baä  geiingfte ®<ii  «. s 

15  ftuÄ,  gcbcudcii  au  beit  armen  Band).  Vos,  qui  esti.s  SBaiid)tinber,  gebcnd't, 
baä  ix  inen  gebt  haä  cffen  unb  triiidcii,  unb  tveibt  nid}t  ein  gefpot  biaii». 
Dens,  qui  creavit  uos  et  dedit  ju  eigen  fiiuim,  ei  !unb  nna  unfern  band) 
lüol  erncerett.  Cum  autem  tarn  eximia  boua  ab  eo,  et  liliuni  ac  vitam 
aeteriiam.     Quid  retribuaui  pro  oniiiib|us,  quae  ;c.  folt  billid)  fjciffen,  ut  ita 

w  diceremus:  2Ba§  fol  ic^  tf)nn?    @r!enne  iü  nur,  lob  unb  band,  l)ab  midj 


ö  ipsis]  ipsi         i>  aliis]  alii 

S]  ju  bcfferu  nuiib  luitcrlneifen,  fo  foEen  luir  fie  and^  annet)men  unb  juni  befteu 
lueiien,  'Kbn  bte  Herftodt  finb,  bic  finb  nit  iibcrci)let,  Ijcift  aud;  nid)t  fd)luad)= 
gleubig,  fonbern  mutluilleu,  2)er  ba  Inil  fein  praeceptoivm  licrac^tcn,  mit 
fnfeen  anbere  tretten,  bah  fie  mögen  oben  fc^lueben.    5Jtir  ^at  gott  bie  Sc^rifft 

25  gegeben,  Sa§  luoU  id)  nid^t  für  o  Siirdifi^  3ieid)  geben,  9lber  barumb  l)at 
cre  iiit  getlian,  Ta§  ^ä)  bir§  fol  oerfageu,  fonbern  ^c^  fol  gctrofl  prebigen 
bir  3uin  befteu,  gott  jn  el)ren  unb  mid)  baruebcu  fd)enbeti  la^cn.  Xli  ift  un 
ein  tcj:t  ber  l()eologen,  S)ienet  unnb  ge()et  allein  bie  prebiger  au,  bie  ben 
groftcn  fc^abeu  tt)uu  lonneu,     2^u  bift  uidjtä,   t)aft  unnb  lauft  nidjtö,  2)eiiu 

30  loa»  bu  C)aft,  ift  uuferS  [)erru  gottä.  iJ3tbel  ift  mir  uic^t  aiigeborn,  an§  lauter 
giiaben,  loal  lütt  id;  benu  ftol^ireu,  loa»  bin  '^ä)  iiu,  loenu  3dj  gott  ba§ 
feine. gebe?  ein  bre!  bin  Jvd),  loa»  loil  ^W)  mid)  benu  öiel  erl)cbeu'?  5hi  lompt 
er  auff  eud),  Slpoftel  pflegen  f)inbeu  an,  lueu  fie  an»  k.  geleret,  tomeii  fie 
auff  ba§  find,  ba§  man  bie  prebiger  unter^attten  fol,  loeld^§  benu  hü§  gcringft 

35  ift,  Xenii  toeun  ba§  l)od)ftc  Herforgt,  lud  gott  and),  ba§  man  beu  i^n'ebigern 
beu  bauc^  oerforge.  2rei)bt  uid;t  ba«  gefpott  braU'ä,  fpott  elor  prebiger  nidjt, 
©Ott,  ber  un§  lel)b  unb  feel,  andj  feligleit  gegeben,  fein  eigen  fon,  ha^  ctoig 
leben,  !out[)  uu§  and)  lool  ben  band)  Oerforgeu,  aber  lüel)l  er  fo  gro§  gnab 
un§  erjeigt  l)nt,  folt«  biUid;  fo  Ijeifjen:  loas  fol  idj  bir  benu  luibergebeu,  lieber 


566  !l.?rebiateii  Scä  ^of)"?  1!'^41- 

Kllteb  uiib  fagc  mit,  Deo,  gratia?,  (luod  fecisti  nie  hominem   et  liberasti  per 

filiimi    tiiiim.     Wli)i,    ba§    t(^3   licbavff.     Sod   tibi    boiuim,    ut   nie  aguoscas, 

It)be[t  uub  banrfeft.     Post  iTijl  bir  fd;affen  arme  leute.     Si  vis  mihi  d;ire  de 

■''*"'s7  "iV^' *'"^*'  bonis,  d:i  pastoii  et  aliis  paii{)erib[u.s,  ut  Math.  25.  'Esuri\M.'    'Quaudo 

vidimus.'    TaTiien  I)ab  eitd)  f)itigcUicifet.    'Quod  iini  c.\  miniuiis.''    Tsta  verba    s 
certe  considerare  debetis,    ut  iuvetis    jjastores.     Se^et',  intpiit,  fpottct  u|uyci' 
l)[evi:   ®ot,    alitc   vestros    pastores.     Si  facitis,    accipio   al§  etil  baiicfopffet. 
('l)iistiaiii  ftiib  jc[)ll(btg,    ut  alant   suo.s    ininistnis,   si   e.su[riunt,    pereuut   vel 
abire  euguntur.     ^d)  bniicfe  ßSot,  ba?  itf)  iiid()t§  bebai'ff  nee  pastor  uec  Sc^ul= 
[meiftev,  «püa  hab[enuis  Don  be§  SSapft»  giitevn.    3r  Dennoc^tet  un§  lüc^t  .'c.  i" 
Etsi,  tanieii  bei"  lüiüe  nic^t  ]0  ftavcE.     Tameu  non  libenter  datis  4  a*^»  siugulis 
quartal[ibusi,    i]uomi>do    daretis    ut   ludaei   10.   ]>ai-tein  de  omuib[us  gutem, 
10.  vaccam,   10.  fd)eifel?     Nos   habemus   verbum  gar  umb  fonft   unb  bienft 
luinistrorum.    5iod)  fomieii  lütvu  nii^t  erleibeit.    2Btt  loolteit  jufvieben  fein, 
fo  man  nn§  lieffe,  ba?  bic  pfarren  no^  "[^aben.     Si  luevcn  fc^utbig  ,^u  geben,  15 
et  non  tantuiii  dant,  .'^ed  ctiaui  auffeinnt.  bac-  nid)t  ii"  ift,  luiibS  lang  )'tel)en, 
»Dil  \äj§  gern  fe'^en.    Xobilis,  S)u  @ei^^al§,  ©.adelten,  Certe  hie,  S)u  folt 
geben.    lam  vidcnnis.   5))ian  tf)nt  ben  )5farf)crrn  ^oä)  nbermut.    S)er  vfarlicrr 
fol  ir  (Jalefoctor,  fifc^er  K.  fein.    <i»i*  dedit  tibi  bona  paroehialia  ■.'    (5ül  id) 
bir  nod^  geben,    bu  omned^tiger  pfaff?     Dui)lices  nobiles:   Quidam   Icguut  m 
biblia  et  sunt  pii.    S)cn  folt  mnn  fc^ilb  unb  f)elm  nemen,  ftcl)ct  beut  (^bcl-- 
mou  nid^t  liiol  an,  ut  i>ret.    Sed  es  t)ol  Seuffel,  feil  ein  funcv  lielt,  lueifc 


')  Vyl  Uttsre  Aintfi.  Bd.  27,  4(nt,  24. 

sjgott?  5llfo,  nitne  an,  baue!  itim  inn  eluigfeit,  erfcnne  C6  für  bie  grofee  gnab, 
bandffagc,  barnacf)  niiltn  mir  lim»  geben  Don  bein  gntcrn,  gib  barju  ben 
prcbigern  nnnb  armen  lentm,  Inas  bu  mir  geben  Inilt,  bas  gib  bal)in.  lliatf):  2().  « 
-i»!(iiii).i!6,4u"iüaä  il)r  mein  gcringften  getljan'  ic.  ift  glcid^  uiel,  ale  l)ett  if)r  miro  gctf)an, 
£)ic  ioort  folten  Unr  lernen  unb  ben  armen  lielffcn,  fonberlid§  bm  armen 
pfar^ernn,  bie  end)  leren,  unnb  prebigcrn,  bie  fottten  jlje  crfialtten  Inerben, 
Senen  luils  gott  gegeben  ()aben,  nnnb  ba  ftel]tS,  baS  bic  luelt  fifjulbig  ift  bie 
pfarl)er  jn  erneren,  :^sä)  prebigc  ober  nidjt  gerne  bation,  ba§  uidjt  meinet,  ^^d^  so 
iDoItg  Hon  mä)  fabelt,  ^cuii  if]r  erncret  nn§  nidjt,  iljr  üermod^t  nii^t  einen 
pfart)cr  .'C.  in  fialtten,  bcr  Inill  Incr  fo  ftatlid)  nidjt,  s^k  aber  ftcbt§  gefd^riebeu, 
ha^  i\)X5  fd)ntbig  feit,  fontl)  aber  nidjt  4  ',  gcbenn,  hne  loolt  it)r  ben  3et)enbeu 
geben,  Inie  im  gefeilt  Sßie  feiig  finb  loir,  bo-?  \mxi  umb  fonft  '^aben,  ^d) 
forest,  e§  loerbe  nid}t  rerfjt  ^ugelien,  loolten  aber  gern  fdjloeigen,  luenn  mau  35 
un§  nod^  bao  licffe,  ba-i  bei)  ben  tirdjen  geluefen  ift.  ,!3eberman  reift  jn  fid;, 
jiljen  audj  ben  ^c^cnbcn  lion  pfartiern,  lt)irt§  iDol  ^inauS  ge^en,  loil  "^\^-i 
fel)en.  !q{c  ftel)t§:  Su  folt  geben,  l'lber  man  tf)nt  il)u  aÜen  nbermut,  unnb 
fie  folten  glcid)  lool  prebigeii,   brandjen  il)r  al§   boten,    al§  Seger,    fifc^er. 


*Jlt.  33  [21.  ®e})tcmbei:].  567 

R]  imi  mcffcr.  Si  abn  ein  pfailjerv,  fo  iv  fd}(migel,  Sd^elm,  l)cif|cu  bic  pio^: 
©djaubcbcllcutc,  gclbf(ud)tigc  fiiibs.  @o  C(cl)et§  in  bev  luelt.  @cr)ct§  tüol 
(jiliauS,  toil  iif)5  flevil  jel)Clt.  Si  princepy  nic^t  hnibtt  I)ielt,  omues  Sdiolao 
ei  parocliiac  tlissiparcntur.    Optarcnt,  iit  omnes  a  Diabolo  amoti,  D.  Mart[iDiiM, 

:>  Pliilip[piis  jc.  Vellcm  uiio  tue  onincs  ])aniclios  et  scholasticos.  Si  lioc,  tum 
proj«;  adesset  e.\tie[iuiis  dies,  ©bcncilte  I)elffett  nu§bci"maffcn  fccr  bagU,  Cum 
nolunt  alere,  scd  oug^ltligcvil.  Cog[itaiil:  löCllll  bic  ©djlllilltciftcf  et  Tiicologi 
(jtiüwcg  lueven,  fo  luoltcii  fic  tuol  vegicveit.  3a  fticf)§  baffclbige  in  otgrimb, 
et  tarnen  tüivb  bir  bev  S^Cllffcl  ba  frfjnbcn  tr)im.    (iuaudo  hie  noii  aulis  fd)rcibci 

10  i.  e.  TlieolügLi,    pfnrt)eir.     Sie  Ciiristus  dieit,    qui   nou  mcutitur:    'Ego  simi 

vobiscum  usque  ad  cousumatiouem'.    Quoniodo  est  uobiscuui?  si  cum  audis, '"'niii)- a?. an 
(|uaudo  verbum  liabes,  cius  iiiiuistros,  finb  fein  Ijofc,  '^QU§,  lonbbicncv,  faUlCV^ 
bicner.      Hie  dielt  buvi;:    bic   foltcn    lt)el)l'en    usque   ad    eonsumatiouem.     Ideu 
vt'iim,  \it  uobiles,  eives,  rustiei  peliereut  ^ivebiger,   ftfjlllcr,  ut  veniret  corum 

15    icgmim,  .seilicet  iu  ima  taitara.    Sic  Daniel  dieit.    Si  finb  toüc  navicn.    ©ici>ou.7,ar,(?) 
folten  I)Cnbc  auffl)cben  ut  i)ii  iiobile.s:  @ot  dct  gratiaui,  ut  liabeamus  pfoit)«', 
praesertim  iu  tempore   mortis.    S)ic   tueliven,    ut   dies   ext[rcinus   uoii    veiiial. 
Sed   alii   stulti   non   iutclliguiit,    (|uaudo   aboliti  praedicatnrcs   et  ipsi,   gcf)cn 
ipsi  3u  grnnb  in  bic  l)cllc.    ©ic  lucren  alle  locvb,  b(\%  man  fie  mit  Acten 

20  anbnnbe.     5L)lein  lieber  pfürt)cvv,    tan  \d)   bii  nidjt  l)iel  geben,   tauicn  iion 


Jl  si]  SIC 

sj  Slßcldjci-  2cuffel  f)at  bir  bic  gntcr  geben,  ha§  bn  mir§  uevfageft  nnnb  fuv= 
mirffft?  3a,  ba§  bid)  S.  »cltcn,  Mtilcn|i,  \mvi  folt  Zsä)  bir  geben '^  ^iS 
finb  Inol  @bbcHcut,  aber  cä  finb  jtueicrlel)  (^^bbcllent :  ©i^arrl)nnfen,  t'et!  nnnb 
ünben  finb  fie,  bic   fclbflndjtigen   fc^elnten,  retf}cn  fic^  an  armen  ^Pfarljcrvn, 

■a  iok  fteT)t  gcfc^ricben:  t)k  *|U-ebiger  foÜen  crbaltten  Inerben,  3d)  aber  baltö 
bafnr,  SaS,  Wo  ber  furft  nicfjt  barnbcr  ()ielt,  lunrbe  loeber  ^Pfavbev  uod; 
fdjnlen  fein,  loie  man  fi()et,  gebt  and;  boben  ju  Srefben  fo  jn,  ^ä)  mcnn  mir 
gott  bo§  ^Regiment  in  bic  t)anb  geb,  luolt  3if}  anff  ein  tag  aEe  5piar()cr  nnb 
Sdjnlmciftcr  »ucgncmen,  Senn  bo  bctt  ^ä)  gelni^c  Hoffnung,  bos  ber  Snugfte 

30  tag  nid)t  tueit  fei),  ?lly  benn  lunrbcn  ebbellcnt  regiren  inn  bic  belle  l)inein, 
S)enn  lueun  bic  fc^reljbcr  »ueg  finb,  fo  iuivb  bir  bet  Seuffcl  inn  bic  fc^eibc 
tfinn.     Senn  txicnn  *4-^rcbigftul,  2anffc,  S(f)nlcn  ioeg  finb,  t'crfiljc  h\(i)  bcö 
:>\nngftcn  tages,  beä  ^ars,  benn  (i^riftuö  fagt:  "Z\d)  mit  bei)  cudj  fein  bis  onn'jjfutiii.ae.ao 
ber  loclt  enbc\    ät5ie  ift  er  benn  bet)  un§?    S)urc()  feine  !amnier  nnnb  t)auf= 

35  bicner,  feine  Jjrebiger,  tuo  bic  Uieg  finb,  fo  ift  ber  tag  nic[}t  lücit.  3)rnmb  luolt 
:^si),  bau  mir  bie  ftolljcn  (vbbcllcnt  fotlcnb  bar^n  l)nlffcn,  haS  Spfar^crn,  lu'cbiger 
auffgercumbt  lucrbcn,  fo  tnnrbcn  fic  inn  i'^r  üiegiment  fomcn,  nemlid)  in  ber 
tieffen  bellen,  ?lber  fic  f ölten  billiger  alfo  fagenn:  .'pilff,  lieber  gott,  haä  ^ä) 
mi)g  einen  guten   prebiger  Ijabcn  inn  mein  cnbc  in  meinem  ontpt,  3)enn  fo 


568  'i'tcbialcii  bc?  3al)rc3  1514. 

lilaiiHenini.  Si  non  volo  hoiiorare  verbiim,  uou  blas{)li[eiiiabo.  Si  des  fdjcffcl 
forn,  \pxe)v,  si  liab[et  tue,  ftid^  imS  tob.  ^eber  Ijilfft  nitv  getieft,  ut  eiiciautm-, 
tum  veniet  cito.  Si  vero  vis  audire  vorbiun  et  fdjveibei'ifcfj  iein,  i't  hwiorant 
verbuni,  muft  ©.  33elten,  pefttlen^  im  maul  fjaben.  Jdeo  dielt:  'Qui  cate- 
chisat'  i.e.  Hier  filier  ift,  seilicet  jur  notturfit,  Uurft  U;nfeiii  f)icrr  ®ot  s 
\nä){  effeii,  narren.  2BiI  beniunf)  \w[  ein  (Sl)ri[ten  jein  sine  pfarf)err.  Priu.- 
in  papatu  non  erat  finis  daiuli,  iam  at^cipieiidi.  3Bq§  jene  geiunbiget  f)a[)en, 
orv.  31,  L-s  muffen  loir  (n'iffen.  llnfer  palies  fjadcn  ein  nnreiffe  traukn  i.e.  seduxerunt 
inunduni,  !unb  man  nnS  Ijinauä  ftofjcn  unb  jene  luiber  l)eretn  füren.  DIab[(ihis 
fct)C  gern,  ha^  prebigt  unb  Sauff  et  reguum  Clu-isti  fol  uiberlegen.  Et  \x>en-j  i" 
luil,  ha§  er  bie  ftunb  für  gcridjt  ftel)en,  @el)en  bie  unter,  Inenn  bic  fc^reüicr 
nidjt  me^r  t[)un.  Sic  len)s[üUiuitaui  funben  nicfit  rügen,  donee  Ciaistus  et 
Ajiostoli  e.xpulsi.  Tibi  eivitas  plen:»  ludaeis,  inaren  bie  5Homer  unb  fdjlugen 
mef)r  benn  eilff  T)unbert  tanfent.  ®a  loar  tein  }3far%err.  S)a  fjatten  fie  ein 
regiment,  Une  fie  e§  Iiegereteii.  Sie  (juntido  ablati  pastores,  veniet  die.s  ext[rcnui.s.  15 
Si  uon  vulti.s  dare,  lafft  unö  bo§,  (|Uod  bem  23apft  abgefrfjlagen.  Expellentes 
pastoreiu  expeHunt  sc  in  afigrunb.  Sul  niu§  i^t  fdjeinen  unb  t^ut§  nid^t 
gern,  sed  mu§  e?  tf^nn,  Ineit  uoe^  6()riftcii  finb,  iiui  do'cent  et  di.seimt.  O 
bie  8on  fe^e  gern,  bas  fein  Sauff,  Sc^ul,  prebigamfit,  tum  futurum  pulciirum 
Ideo  si  vulti.s  promovere  diem  ext[renuim,  eiicite  nos,  et  nos  begeren.  Quod  m 
iam  Euaug[elium   habet,    gefd^id^t  ....  Inol,    beu  f($abetC',    <)ni  Dei    vcrbuni 

0  über  siue  pfarljcrv   steht   uon   bt'iii  pasiuri  sp  -Jl  .  .  .  .]  U— ^  darüber  forte  Uou 

tictljen  sp 

Sllang  bie  fein,  fo  lang  ift  6f)riftuy  bei)  mir,  '.JlOer  folc^ö  feljen  fie  nid)t,  ()elffeu 
alte  bie  ))rebiger  juOerfoIgeu,  inereu  Inerbt,  ba§  mau  fie  mit  fetcu  buube,  luie 
fie  benu  ber  (Sf)urfurft  mn§  mit  tettieu  tjaltteu,  f)elffen  barju  mit  allem  fleic-, 
baS  5]}rcbiger  für  armut  fterficnn.  Xie  jenigen  aber,  bie  baö  liuirt,  ©cfireljOer  25 
unnb  ^Prebiger  lieb  {)abenn,  I)eif3et  uum  i|t  ©d^anbebbelteut,  aber  bie  anbcrn 
finb  feine  St^arrTjanfjcn ,  bie  Inerben  amf)  ireu  Ion  fiuben,  Xeun  bu  )oirft 
u[nferu  ()[crr  gtott  nicf;t  effen:  l.5l)  ^cf)  U'il  gleid)li)o(  ein  (Sfjriften  fein,  loenn 
3d)  fd)on  bem  ^^fnffeu  nit  gebe,  '^m  iBapftumb  fout^  man  nidjt  auff^orcn 
ju  geben,  itit  tonnen-?  nid)t  anff()oren  ,',n  nemen  unb  muffen  ber  Hörigen  eut=  su 
Scr.  31,  iu  geltten  unb  an  ber  unreiffen  traubeu  bie  jene  ftumpf  ma($eu.  ®er  Üeuffel 
aber  rtei§  Uiol,  ba»,  mo  Sauff,  '.|.%'bigt,  5pfarber  loeg  fein,  mu»  er  für  geridjt 
ftc^en,  2i5o  nu  bie  ©c^reljber  nidjt  mer  fein,  fo  fibe  bic^  für,  S)enn  ba  ftet)t§: 
a'iami.ss.sü' ^^d}  bleijb  bei]  ^\\6.)'  k.  gleid;  loie  bie  '^whtw  nid)t  tonten  rul)en,  bi§  bie 

?tpoftel   f)iuaU'j   bradjten,    2)o  uu   fein  ^ifar^er  nod)  ^^^rebiger  uu'r  h)ar,  ha  35 
l)atten  fie  i^r  !)(egiment   aUein,  ^a  luie?    S)a§  bie  9{omer  inn  bie  110000 
^lubeu  crfc^lugen.     äßolau  fo  tf)ut   bod)  alfo,   Uiolt  if)r  uu§  nic^t  geben,   fo 
laft  un»  bod;  bac-,  ba§  nid;t  einer  ift,  baa  il)r  uuä  uic^t  geben  f)abt.    Sßcljt 


9h.  33  [21.  Septcmbcv].  569 

R]  cout(Mniiiin(  iiiib  jinb  beu  avmeii  idjreibcv  üoii  ()cv|en  ijcvii,  ut  öbclmaii  cives 
et  SSalucv,  friö,  ba§  bii  freien  muft.  Haec  dicenda,  ut  sciatis,  quaudo  Deus 
dat  vitaiu  ot  filiuni,  et  dat  ministros  Ecclesiae  et  Schol[ae.  Si  noii  da.s,  ikui 
dcbes  eis  auifeiTe.    Papa  'ijüt  bie  pfov  l)ie  geftifft,  nos  toiivbenS  nicfit  k.  ii( 

s   miiiistri   orareut    pro   auimab[iis.      ©inb   66fe    gutev,    'Et  labores  populonitn '4>i.  i»',  ii 
posscderuut'.    Si  intelligis  hiiiic  textimi,  Iiouore  afficies  tiium  miiiistnim.    Si 
iiou,  adest  Turca.    Si  iiou  vis  dare  pastoii  4   '<,  da  2U  fC  iifjaljülig.    Si  iimi 
vis  dare  cibuiii,  ]o  Ia§  biä)   rianbluevcEcr   [c^iitben.     <5o  f(f)itibct   einer   bcit 
aiibevn  imb  treffe,  et  tarnen  niliil  biirfft  geben  pfav[rer.    Epliraim  frift  liida,in>".is 

lu  ecoiitra.  So  ge'^etS  ttjt  auä)  luot  an.  S)n  lullt  ®ot  nicfjt  ein  ..  geben,  fo 
gib  Tureae  100  f£.  imb  ^ah  teinen  banc!  im  f)ertifd)en  feiner.  Sif)e,  ob  bn 
u[nfci;n  I)Lerv  ®ot  loivft  tenfc^en.  Safft  cud)  nii^t  irren,  ©ebt  jn  ben  ^.ifairen. 
lilic  accipiemus  aeteriiain  mercedeiii.  @§  ift  ni(^t  fein,  bnä  loir  nn^  fo  loben. 
Scd  nuia  gefc()olten,  tnnffen  Inir  unS  nud)  loben,  loie  ber  kxi  gibt.     Sentio, 

15  Jüic  freunblicf)  mir  ift.  Persequere  pios,  tunc  certo  veniet  Christus,  cum 
<luo  ascendemus  per  aera  in  coeluni,  quo  me  ducat  vobiscimi  pater.  tilius, 
Spiritus  s[anctus. 


8  über  (jaitbtoevcfct  steht  ciueiu,  nistic'um  qt 

«]  prebiger  finb,  muB  @onne  fdjeinen,  Sie  ©onn  fe'^e  e3  üon  beriien  gern,  ba-j 
nid)t  prebiger  ober  ©d^nlen  loeren,  S)enn  fie  fdieinet  nngern.     älViIt  ifjr  nu, 

20  bou  ber  Sungfte  tag  fomnte,  fo  trett  ju  uns,  loir  luoCen  bitten,  ibr  tfjui  nlfo, 
ftoft  bie  ^Prebiger  Ineg,  tnenn  bte  loeg  fein,  fo  loirb  bnS  anber  bn  fein.  Ter 
3lbel  ^ilfft  gern  bQr,^u,  Senn  er  frift  bie  5pfnrguter  gern,  er  »rolt  fie  gern 
gnr  boben,  ?lber  er  \v\xh  fie  nud)  reblid)  Iniber  fpeien  mu^enn.  SBoInn  bi^ 
niufien  loir  fügen  jnr  ler  uunb  loaritnng.     S)u  (ioft  bie  fird)  nid)t  gebnluct, 

26  baS  gelt  nuc^   nic^t,    S)er  SSapft  l)at    bie  fnrften   barju   getrieben,    ob    lool 

f(^entli(^  getuonnen,  fo  braudien  loir§  bod}  red^t,  'Et  labores  populorum  pos-'*-')- "'•'•'" 
sidebunt'.    äßiltn  aber  nn  beni  $fart)er  nidjt  geben,  fo  ift  bie  ftraff  anff  ber 
bon,  muft  bem  fnrften,  burger,  bauren  fc§a^ung  unb  ftraff  geben,  burger  ben 
baurcn,  fnrften  bie  bnnren,  nnb  frefje  alfo  einer  ben  anbern,  lüelc^e»  beuii 

30  barumb  gcfdjidjt,  bas  bie  prebiger  fo  ücrac^t  toerben,  nnnb  ge^t,  loic  int  ^\a\a 

ftcljt:  @pi)raim  frift  ^uba,  ^uba  frift  ©p'^raim,   fo  frift  ber  bitrgcr  baurn,  ;^ri  ",1;! 
C^bbelman  fnrften  .'c.  fompt  nn  bie  fd)a!.inng  barjn,  ba  gefi^id)t  bir  eben  red)t, 
gott  fprid)t  l)ie,  Gr  iooll  nngefpottet  fein,    ftanftu  uii  bar^u  ^elffen,  ba»  tcin 
pfarl)er  ober  Sdjiil  fein,  fo  bilff  ben  großen  banfjen  barjn,  fo  toirbtä  nid}t 

35  Ujett  fein,  ba§  bn  inn  bie  f)ell,  luir  bem  l)errn  entgegen  lomeit  in  ber  tnfft. 
Snr^it  belff  mir  nnb  end)  ber  üatcr  nitferö  bcvru  ',U)cfn  (<brifti.    'Hmeii. 


571)  tptcbigtcn  bti  3o{)vc§  1544. 


34.  20.  Sc))lcml)ci  1.544. 

^iHcbiflt  lim  WitijacliiJtngc. 

„„  ^.^J]}  DIE  ANGELORUM     Apocal:  2. 

"iBciiig  ocit  \}ai.'  Hacc  opii^tola  .solet  legi  die  Micliaelis  et  Aiigelonim, 
imb  ȟieluol  ftcfjo  iiidjt  eben  fjcr  reimet,  taiuou  bonum,  ut  de  ca  loijuainur.  T^t 
iiit(^iligatiir  Epistola,  aute  oiiiuia  scieuduiii,  tjuod  i~eriptura  io(jiiitui-  de 
dMplicib[us  Aiigolis,  primiun  de  coelei^tibLu.s  AugelLs,  qiii  habilaut  in  eoelo: 
iiicri  saiieti  Spiritus,  iibi  iion  peecatuin,  sed  jmri  actenii  S|iiritns  oil  ilU 
fldncdjeii  uiib  rein,  jo  lang  nuindus  gc[tanbeu.     3)a§   !^eiifcii   aiijf  Xciitfd) 

xiri[»i.3iijj  Cpiftd,  fa  mau  liefet  auff  tia^  .fcft  bcf  Ijriliöcii  ^L-mjii.     Tlnocai.  vü. 


II' 


Off. »a, 7-12 'l  "l-gft,  cs  evf)ub  }\ä)  ein  [tvcit  im  .pimel,  5)iic^acl  iiub  feine  (viißcl 

ftritteit  mit  bem  ®x-ad)eu,  Unb  bei'  S)ra(fje  ftveit  iiiib  feine  i" 
ßngel  unb  fiegetcn  nicf}t,  9tui^  luarb  jre  ftetc  nic^t  nicl)v 
funben  im  .sjimet.  Unb  ber  groffe  S^iad;,  bie  alte  ©erlange,  bic  ba 
()ciffet  ber  Seuffel  unb  @atana§,  hjorb  au§  geli'orffcn,  bev  bic 
ganfec  luelt  Derfnvct,  unb  Uiaib  geiuorffen  auff  bie  @rben,  unb 
feine  (Sngel  tonrben  anä)  batjiu  getoorffen.  i^ 

Unb  iä)  f)6ret  eine  groffe  ftim,  bic  fprac^  im  §imel:  Tiu  ift 
bas  .s'icil  unb  bie  Ärafft  unb  has  9Jcid)  unb  bie  I1tacf)t  nufcrs 
(5)otte§.  feine«  (5.t)riftu§,  tnorben,  Uieil  ber  uerluorffen  ift,  ber  fic 
l'crJlaget  tag  unb  nac^t  für  G)ott.  Unb  fie  f)o6en  jn  uierlounbeii 
burd)  bec'  SamBy  blut  unb  burd}  ba-i  Sßort  jrer  ^eugnis  unb  I)al6en  2" 
jr  ßcBen  ni($t  gelicbet  bi§  an  ben  tob.  £)nrum6  frelnet  cud),  jr 
Ciiuiel,  unb  bic  brinnen  lüunen.  SBcl)  beuen,  bie  auff  erben  inonen 
unb  auff  bem  53ieer,  benn  ber  Icuffel  fumfit  ju  euc^  ^inab  unb  l)al 
einen  groffen  jorn  unb  loei§,  bac-  er  Inenig  ^cit  f)nt.' 

T|^?ic  linil  fid)  bicfcr  '2ert  nidjt  fonbcvlid)  reimet  auff  bie  prcbigt  Hon  -'.•> 
•C-V^  ben   l)ciligen  (5ngeln ,   "^oä)  meil   man   jn  Imn  nlter§  der  auff  biefcn 
tag  ))f(cgt  ,^u  lefcn  unb  aud)  gut  ift  '^ielion  ?,\i  rcbeu,  luoüen  loir  aud)  baki) 
bleiben. 

Somit  er  aber  uerftonben  lucrbe,  muj  man  Dor  aücn  bingen  ioiffcn, 
ba-j  bie  Sd^rifft  be§  lnort§  (Sngel  jlocierlel)  locifc  braudjet  ober  l'on  jhjcierlcl)  30 
Gngelu  rebet.  Ch-ftlid;  Hon  beuen,  bie  ba  finb  unb  bciffeu  Ijeitigc,  bimlifdjc 
föeifter  (on  fleifdj  unb  btut)  gani?  rein  on  alle  Sunbe  unb  gcbrcdjcn,  bei)  beuen 
lein  ftreit,  jmitrad^t  nod;  3aut!  ift,  unb  uu  fo  lang  bie  luelt  geftanben,  über 
funff  tanfent  unb  fuuff  t)unbcrt  jar  im  .Sjimcl  on  unterlas  Wotteä  an4*'- 51  iül 
gcfidjt  fd^atücu,  äßic  fie  and;  bic  Sd;rifft  Gkifter  nennet  6brc.  j.  unb  *|^falm.  jUS.  r. 


■Jix.U  [29.  ©eplembfvi.  571 

R]  Spiritus.     'Qui   iacit    Augelos    Spiritus'   et    sie,    cum  npparont,   ut   Giibricl '*^f- i»<. ■< 
afferens   uuuciuni  Mariae.     Item   qui   accessit  ad  Deuni.     Hl  sunt  coelestosSi»'- i'^sfi 
Aiigeli,  bic  (inBen  iü(f}t  fleiftf),  Btiit  am  l]al§.    Talis  DiaI)[olus,  sed  @ot  feiitb 
unb  lieibampt.    6v  ift  fo  gctüeft,  sed  eccidit,  nuod  Dco  similis,  imb  ligt  in 

5  bailben,  ut  videbis  iu  ext[renio  die.  De  istis  {)of)en  gei[tUcf;cil  6'ugelu  uou 
loiiuitur  foitberlid),  sed  de  his,  tjui  habcnt  ffeifd}  unb  blut.  Huc  pertinct 
artic[ulus,  quod  Christus  lesus  verus   Deus  et  liunio.     Qui  huue  uou  creilit 

unb  lefjt  im  utd^t  3u!^er|en  geljen,  bei  fol  bie  SBiöel  Inffcn  ligen,  quia  is  über 

Bil'S)!!  madjeft  beine  ßngel  (ober  S5oten)  ju  loiubeu  unb  beiiie  £)iem'r  ju  fciiv=  IfioJ;» 

i'j  ffammen'  k.  2öte  fie  benu  auä)  ben  S3etei'u  iu  ber  SiJjrtfft  cvfd^icucu,  ba  fic 
aU  ciu  5cur  Hon  inen  gen  S;)md  gefaven.  Stein  58el)  ber  gctnirt  (^(irtfti  nnb 
in  feiner  aufjcrftcl)ung  6el)  bem  &xab  mit  groffer  flartjeit  erfdjienen.  Unb  on 
.^loeiüel  ber  6ngel  Ciobriel  öoit  TOarin  ber  ^nngfraloen  unb  bie  Sngel,  fo 
6()rifto  in  ber  Sffinften,  ha  er  -i^ier^ig  tage  gcfaftct,  gebienet  Ijaben,  alfo  gefe'^en 

i^  finb.    Sßic  benn  anä)  bie  Senffei  folcfie  ©eifter  erfdjaffen  finb  nnb  gleid)  bcv= 
fclbigen  5latur,  ancf)  erft(td)  on  fnnbc  gctoeft,  on  baä  fie  niiijt  @otte  gel)ürfaut 
nod)  felig  Blieben,  fonbcrn  feine  Jeinbe  nnb  ^iir  §ellen  tierbompt  finb,  ba3u  fie 
(ftiie  S.  ^etrnä  fagt)  mit  !eten  ber  5yinfterni§  gcljalten  lüerben  bio  an  ben  tag -•*■''"-''' 
be^'  @eri(^t§,  ?l6cr  uon  bicfen  (Sngeln  rebct  bicfcr  Sert  nicljt  eigentlid). 

■M  3"'"  anbern  9Jennet  bie  ©djrifft  and)  ©ngel,  hie  ha  ^teifd^  unb  SSlut 

1)0^1,  unb  Cliriftnm,  ©otteS  ©on,  felbö,  Denn  nniB  bicfen  ift  e§  fiirnemlid^ 
3Utl)un,  Unb  gel^oret  l)ief)er  fonberlid)  ber  ?trtitcl,  fo  wir  gleuben,  baö  S'KfU'^ 
ß'^rtftu§  unfer  Ö6rr,  beibe,  lüarer  ®ott  unb  TOenfrf},  ift,  3Bel(^e§  ift  ber  einige 
(Srunb  ber  ganzen  6l)riftlic^en  lere  nnb  nnfer  fclig!eit,  borinnen  aUeJ  fanget 

w  unb  ligt,  tna»  Hon  @ott,  (fngcln,  .'pimel,  §eüe,  S^ob  unb  Sebcn  gefügt  löirb. 

S)a§,  loer  biefeu  3trtilel  nic^t  glenbt  ober  jm  Icfft  jn  fjerten  ge^en,  bcni 

ift  anä)  nic^t«  bef)olffen,  ltia§  er  Don  ®ott  unb 'Oj6ttlicl)en  fairen  Ijoret  ober 

liefet,  Unb  fol  f)ieüon  nic^t»  luiffen  uo($  Oerftel)en,  ob  er  gleid)  aucl)  bie  23ibcl 

liefet,  Unb  ift  jm  ju  raten,  er  laffe  bie  ©c^rifft  ligen  unb  fei)  mit  bicfem  tnuf) 

3«  untierlüorreu ,  Sefe  ober  ftubire  bielueil  etltia§  anbers  bafur,   Senn  biö  5ßud) 
leret  allein  biefen  ©on  (SotteS,  ben  ber  a>ater  Hon  eloigfett  geborn  unb  in  bie 
luelt  gcfanb  l)at,  bas  er  nnfer  l^Wiiä)  unb  33lut  liu'irbe  Oun  bem  ©amen  S)aoib 
au§  ber  Sungfralöen  l^eib. 
AJU^fe  hüS:  nir^t  '^ertjlid)  gleubt  (fage  id))  nnb  für  alle  bingc  auff  erben  jm 

3s    ^       Icfft  gefallen,  tvoft,  freub  unb  luft  baran  l)at,  ber  mirb  nimermel)r  in 
ber  Sdjrifft  gelcret,  ja  er  üerftel)et  ani^  bie  gan^e  d^reatnr  nid)t,  unb  luere  jm 
bcffer,  er  ()ettc  nic^tö  Hon  ber  ©d)rifft  gel^orct.    ' ^sä)  bin  bao  l'ied;t  ber3»i)-M.i 
iDclt'  (fprirfjt  Kl)riftu-j  ,>l)an.  Hüj.).    Sarauff  ftcl)ct«,  ha§  man  biefen  Wrnnb 
für  allen  bingen  lerne  unb  glcube,  hai  geUiiolid)  (Üotteä  ©on  ift  '"JJicnfd),  baS 

4ö  ift:  nnfer  5Bl«t  unb  f^leifc^  tnorben  nnb  nnfer  ^aU\x  iiber  alle  anber  (Mcnturcn 
fo  l)oc^  geel)ret  l)at. 


572  !Ptcbigtctt  be?  ^di)xeS  1544. 

K|(;u)(iim  ostendit  tiliniu  et  docet  ...  cimi  Dens  liabeat  flctjcf)  ei  in  (cinpore 
f actus  homo.  Qiii  lioe  iioii  {)CvWid)  glcufect  lUlb  tjot  Qcinttcil  K.  8i  i.s 
aitic|uhis  non  liicet,  est  scriptura  clausa.  Is  est  lux  luundi.  Sic  oportet 
fuffeil  auff  ben  artie[ulnm  imb  flriinb,  quod  Dei  filius  vere  homo  factus. 
T^ev  mn-i  man  fiir  nßcn  bingeil  geloi?  fein.  ^  lu  papatu  andivi  lüstoriam,  an  •'■ 
verum  jc.  2)05  ber  üeuffel  einen  an  TinlS  gef(1}Iogen,  ba  mnn  bcn  tcit:  Kt 
incarnatiis  est.  Et  lioino  factus  est.  ^an  f)at  in  p.-ipatu  gcmeiuiglici)  nibci'= 
gct'niet:  ®otte3  ©on  ift  menfd^  Inorbeu.  Yidit  unum  ftel)cii  .  .  .  iinb  fnorvig 
(llä  ein  Imtuni.  81  Dens  dedisset  nobis  gratiam.  ut  natus  ex  natura.  Kt  tu 
audis  Deuni  lidniincni  esse  factiun.  So  fogt  mnn  3»  bei"  3eit.  älVit  nii  '" 
aijniiD.22,aD(Mis  pater  feinem  licBen  Son  ein  liodjjeit  nnb  reic^  f5emü(f)t  unb  iieftcLlet  rt 
vocavit  mnltos.    S)a§  ^at  er  nlfo  Beftellet,  baS  er  fol  fonig  nnb  Iierr  biin 

1  ...]  Ab         .S-  .  .  .]  { 

')  Die  folgende  Geschickte  erzählt  Luther  midi  ünsre  Ausij.  Bd.  4ti,  G>7,  16. 

Pii  [SBI.  914]  .^-»ietion  gebenefe  itf}  einer  niten  .'oiftorien,  im  S?apftiim'6  Minlton 

unb  erjelet  (nic^t  toeiS  id;,   o6  fie  luür  fei)),   baS   ber  Senffef  eineft  in  ber 
.<?ircf)en  nnter  bem  fiauffen  Bei)  bem  am^t  ber  5)Jeffe  gelnefen,  bn  man  in  bem  is 
telentniu  be§  (SlanBenS  Cfo  mnn  nennet  bn§  $ntrem)  gefangen  bi§  ftuc!  'Et 
incarnatus  est  de  .Spiritu  saneto',  '(vr  ift  leififjofttig  luorben'  ober  'f)nt  f(eiicf) 
unb  blut  an  fid^  genomen  bon  bem  Ijeiligen  ©eift  unb  ein  ITJenfd^  loorben  lion 
TOarin   ber  fsungfrnlTien'  :c.     Unb  al§   öon   alters  ber  Brnnt^  f}er!omen,  ba§ 
ju  biefen  toorten  gemciniglid)   bie  gant;  ßirc()e  auff  bie  fnie  gefarien,   \>a-;.;^\  w 
benn  ber  Scf)ulmeifter  mit  bem  ftecfen  bie  ©cf)uler  unb  bie  ©emeine  öcrmanct, 
5nf}e  er  (ber  S^euffcl)  einen  unter  bem  "^auffen  ftef)en,  ftorrig  unb  fnorrig  loie 
einen  liaum,  unb  fc^lug  jn  an  ben  tjals,  SÖenn  unB  Gjott  (fprad)  er)  bie  gnabc 
get()an  f)ettc,  ba§  er  umB  unfern  luißen  luerc  ein  Seift  ober  IKeufd)  loorben, 
fo  lucrcn  loir  feiig,   Unb  bu  f^ueft  jm  nid^t  bie  ef)re  mit  eineui  !nie  biegen,  •.'.-. 
baä  er  bie^  fo  fio(f)  geel)ret  nnb  degnnbet  fiat  3C. 

Soldes  fei)  alfo  gefc(jef)en  ober  lion  guten  Seilten  ertir^tet,  fo  ()at  mau 
bamit  tiioüen  anzeigen,  bn§  e§  ein  ferfruc^ter  unb  me^r  benn  ein  2;cuffelifdf)er 
()omut  ift,  baS  Inir  fo  ftijenblidjc  Seutc  finb  unb  biefen  ?(rtifel,  ber  iinfer 
fjodjfter  fd^nl^  unb  el)rc  ift,  fo  gnr  loenig  ü(i)tcn.  30 

SBSil  nu  (Sott  ber  33nter  feiiu-m  einigen  Sou,  bcn  er  fonberlidj  lieb  ()at, 
•ÄniKi.aa.-Jciiic  fotdic  {)errtirf)c  ■'ooc^jeit  geinnd)ct  (luie  bas  (funngelium  9Jtntt().  rrü.  fagt) 
unb  bn§  Sieicf)  tieftellet,  bnriune  er  fonberlirf)  fol  Äonig  unb  •'gerr  fein,  locil 
bie  iMt  ftef)et,  ??ic[)t  alfo,  bn>j  ber  äkter  ober  nnd)  f)ciUgcr  ®eift  bnmit  nu§= 
gefrf)Ioffen  fei),  Sonbern,  ba§  er  (ber  ©ou)  fol  in  bem  9feic^  ben  itnmen  füren  3.s 
unb  {)eiffen  bag  ilJeicf)  be§  ©on§  ©otte«,  unb  bie  lieiligc  .fiird;e  feine  liebe 
3Sraut  fein  fol,  unb  foli^e  §od},5eit  in  eigener  '4>ei"fuii  ungerichtet,  babnrd)  ba§ 
er  ^Jlenfd)  Itjorben,  fein  blut  an  nn?  getnonb  nnb  \>a^  ßnangelintn  prebigen 
lefft,  ben  ^eiligen  (Seift  gibt  k. 


5Rt.  34  [20.  SeptemOer).  573 

K]  fein  uou  excluso  patro  et  Spiritu  saucto.  Sed  jol  l^eiffett  regiium  Cliristi  et 
fidei,  quod  Eeclesia  sit  sponsa  et  ipse  sponsus  si  tempore  Euangelii.  Hoc 
leginini  ^cifjt  QUC^  ein  fjintclieid).  Iln  discrimen  inter  regmiin  patris  ot  filii. 
1.  Corin.  15.      Filius    tradet   patri   jc.     Sunt  diio    regna    gencnnct    et   taineii  i-Sm.  is.ii 

;.  einerlei),  tliscrimen  est,  iu  liac  vita  tft  un§  tu(^  für  bie  äugen  gebogen,  ncni 
vidoinus,  sed  credimus.  übi  fides,  praedieatio  cessat  et  über  auH'ertur  et 
vcluni,  tum  videbimus,  quid  sumus,  et  credimus,  nempe  quod  broBen  fi^en 
nnb  lüonen  iuter  Angeios  et  videbimus  patrem,  Filium  et  Sjiiritum  s[aiictuui. 
Haec    audimus,   credimus,   sed    non    videmus.     Ideo   regnura    verbi  cessabit 

10  i.  e.  man  iBtrb  nid^t  md)X  ^rcbtgen  '^oren,  gleitten,   sed  videbimus  patrem, 

liiium,   Spirituni  s[aiictmii   nt   sancti  Angeli.   ut  in  Euaugelio.     Oeuli  adbuc  >j)mihii. is. i« 
ciaiisi,  dnciiiiur  j>er  veihuni   fide,  et  tameu  omncs  baptisati  sunt   in  eo  rcguo, 

bcn  e§  ein  ernft  i[t,  an  \  bn§  Unr-?  nidjt  ]d)m,  liabeo  integnmi  tiicsaunmi,  sod 


')  -D.  i.  ohne. 

Ä'rl'^StS   f)eiift  nu  auä)  ba§  \iimehcicf)  (Inie  e»  (£l)riftu§  felbS  nennet),  nidit 

!:■  aÜein,  barin  bie  feltgen  (^«ifter  nnb  ©ngcl  finb  (fo  md)t  ftcifrf)  nnb  dlnt 

f)a6en),  boju  tinr  ami)  enblidj  !onien  folleii  nnb  mit  inen  nn-j  clmg  f reinen, 
•Sonbern  nnd^  in  biejem  leBcn  nnb  nnter  ben  WcnfcCicn.  Senn  e§  ift  biefc 
unterfc^eib  jluiffrficn  Seiberlel)  y(cid)  gemacht,  be§  S^aterS  unb  bc§  ©on§,  Inic 
@.  5PauIu§  j.  ßortn.  jü.  fagt,  ba§  S^rtftuS,  ©otteS  ©on,  mn§  fierrfrf)en  nnbi«»'- 15,24 

so  regiren  6i3  ^n  feiner  ^nfnnfft,  ba§  er  aüe  feine  i^cinbe  unter  feine  fuffe  lege. 
■Dnrnarf)  bnä  cnbe  ifpriiijt  Spaulns),  luenn  er  ha-i  9ieid)  @ottc  beut  ä>nter  über 
nntluorten  Inirb. 

.'Öie  nennet  er  jlneierlel)  .Heid)  unb  ift  bocf)  einerlei)  Wiä),  ®ne§,  baburrf) 
er  in  biefem  le [9?l. » 1 1  ben  regieret,  ba  er  eine  beclc  für  bie  angen  jeud^t,  bav 

2.1  mir  in  nid)t  fetjen,  fonbern  muffen  gleuben.  S)a§  anber,  S)q  mir  nic^t  mef)r 
gleuben,  fonbern  für  nugcn  fefjen  luerben,  Sonft  ift  cS  unb  loirb  ganti  ein 
bing  fein,  5)0-5  luir  i|t  prebigen  nnb  gleuben,  ba§  luerben  mir  nie-  benn  gegcn= 
inert  ig  fdjaloen. 

S)enn  ba§  prebigen  unb  gleuben  muy  anffl)oren  nnb  bie  Dede  abgettjan 

3ü  luerben,  olfo,  ba§  mir  al§  benn  mit  ben  lieben  (Engeln  beS  ©uttlid^cn  a\u 
fdjamenS  einig  feiig  fein,  meldjeS  mir  atfjie  allein  int  ^oren  unb  glauben  ()aben. 
S)arum6  mirb  au§  biefem,  melc^e§  ift  ein  Uciä)  be§  SCßortä  unb  ö)lauben§  ein 
nuber  *)ieid)  mcrbcn,  ba  mir  nic^t  mel)r  luerben  tjoren  nnb  gleuben,  fonbern 
©Ott  ben  i*ater  unb  Rtiriftum  für  äugen  fet)en,  luie  Kt)riftn5  ''JJtat.  rüiij.  fagt, 

35  3)a§  i^t  bie  lieben  @ngel  fdjalnen  altjeit  ba§  angcfid)t  feineS  S^ater§  im  §imel.  -watni.  i.s,  10 
?\^t  aber  muffen  mir  un§  bie  augcn  blenbcn  laffeu  unb  allein  bnrd)  ©lauben 
unb  mort  nn§  füren  unb  leiten,   llnb  fiub  bod)  albcreit  in  bem  felbeu  yjeid; 
be§  ^m^U  alle,  bie  ha  getanfft  fiub  nnb  gienben,   baS  ©ottc§  6on  ift  nu§ 
gleich  unb  Menfd)  morben. 


574  5J!tebigtcii  bei  Snljvel  1544. 

Klift  DciOüvgcii  iiiib  ein  bcctc  biiibcv.  (SS  ift  tjeU  iinb  llax  jur  beii  uljieii,  non 
für  beu  äugen.  Ideo  Domiuus  ipse  vocat,  quod  ei  pater  comiuisit,  regnmii 
coelnrnm  .saepe  in  EiiaDt>elio,  in  quo  bereit  siimiis,    sie  committit  diseipnlis: 

3)ioui).io,7  Ite,  praedicate  regnura  coelonun.    Apostoli  aftenint  reguiiin  coelonim.    Tamon 

uon  vidoo,  qiioinodo  ergo  apiirehendam  fide?  Sa§  bicf)  teuffen  et  crede  in  s 
Ciiristiim,  (|iiod  pro  te  missus  jc.  tum  cei'tn  in  reguo  eo,  unb  feilet  allein 
baran,  quod  neu  nblatum  veluni.  Ego.  dices,  noii  putavi  nie  in  regiio 
coelorMin,  iam  video  palani.  Istud  regnum  coelorum  est  tidei,  tum  \-isionis, 
fd)a>üenu.  Hie  oportet  credamus,  non  videinus,  sed  tum  videbimus,  non 
uredemus.  Kegnat  ut  tilius  Dei  et  Alariae.  Si  hoc  credis,  tum  intelligis  lo 
hoc  Caput.  Christus  est  Dominus  Dei,  filius,  ([ui  creavit  omnes  Angelos,  et 
t)nmes  creaturae  subditae.  Ideo  sunt  cum  eo  et  apud  nos,  quia  sciunt  nos 
( 'lu'isti  s]ionsam.    Ibi  ]()(|uitur  de  aliis  Angelis,  quia  totus  liber  Apocal[ypseos 

i.iHiü  i, läjoijuitur   de   ministris    eius    visibilih[us.      I'et[rus:    Vobis    praedicatuni    folcfj 

Pr]  3nfo  ift   Bcibe?  einerlei)  5)?eicf)  ntib  tnirb  bod)  jUieiertcl)  ^eid)  genennet,  n 

3)aruml),  bos  c§  in  bicfem  i'ekn  nod)  nidjt  tlax  nnb  hcU  fnr  angen  nnff= 
gebedt  ift,  fonbern  allein  mit  ben  o^ren  gebort  mirb  nnb  im  ^er|en  gegleubt 
Uiirb,  Unb  l)eiffet  atfo  (?^t)rifti  9ieid)  (ba-J  jm  ber  -.iHitcr  befolilcn  gu  regieren 
in  feiner  'JJlenfc^eit  anff  @rben  bnrd)  ba-J  ©nangeliunU  ba§  .'pimet  9ieid)  ober 
ÖotteS  reid},  3Bie  er  feinen  Slpoftcln  unb  ,:,unigerii  befif)let,  ba  er  fie  an»  20 

iumtif.  1»,  7  fcnbet  nnb  fpridjt:  (Mef)et  f)in  nnb  prebigt,  baö  fie  buffe  t^un,  benu  ba§ 
.^imelreid}  ift  fnr  ber  t^iir  k.  Unb  alfo  bie  IHpofteln  folc^  .spimelreidj  ju  un§ 
bringen. 

3Q5ie  bringen  fie  e§'?  fe^c  id^  hoä)  nid)t§  baöon,  unb  loie  fol  id)-3  f äffen  ^ 
5Ufo,  luie  bu  I}oreft  fie  prebigen,  ba§  bu  bic^  laffeft  tenffen  unb  gteubeft  an  r^ 
ben  ©on  Ö)otteö,  für  bic^  ITIeufi^  luorbeu  nnb  geftorben.  So  biftn  fdjon 
ungejtDeiDelt  im  .'pitnelreic^ ,  unb  ift  lein  maugel  baran,  on  ba§  bu  Inarteft, 
bi-3  er  fidjtbartid^  bül)er  jn  bir  !ome,  STa  luirftu  benu  muffen  fagen:  3il)e, 
bin  id)  fo  lange  Don  bem  au,  aU  \d)  bin  getaufft  Unuben,  im  .'pimel  geluefcn 
unb  f)abc  e§  nid^t  geinuft,  ou  bal  idj§  I)ab  l)oren  ptebigen  nnb  mit  bem  so 
(^Jlauben  ein  inenig  gefafft,  'Jin  fe^e  id)3,  ba3  e»  Bereit  (angcft  gefc^e^en  unb 
Dolenbet  ift. 

Sßie  uu  beibe§  einerlei)  9teid)  ift,  l)ie  bc»  ©laubeua  unb  bort  beö  fd)alneu§, 
C^ileid)  Inie  aud^  beibe,  ber  'i'ater  unb  6briftu§,  ber  ©on,  einerlei)  @ott  unb 
•SptSrr  ift,  one  bn§  nid)t  ber  l^ater,  fonbern  ber  ©ou  mcufd)lid)c  5Jatur  an=  ss 
geuomen,  non  einer  ^Aungfralnen  geborn,  [*l.  5<  ij]  ?llfo  finb  and;  bie  l)eiligcu 
C^ngel  beibe,  im  öimel  für  föotteS  angefic^t  unb  Qud}  bei)  un§  im  9teid)  6l)rtfti, 
fciue-3  ©ons,  Inelc^er  ift  and)  jr  .'ö@rr  unb  ©d)dpffer  unb  fie  feine  untertlienigc  , 
(^'reaturn,  luiffen,  baä  bie  (il)rifteu^eit  ift  bie  liebe  23raut  jre§  .sj@rrn,  Uicld;e 
fol  famfit  jnen  bei)  @ott  bem  S>ater  unb  ©on  elüige  frenbe  unb  l)erligfeit  l)aben.  j" 

i.!P.ttii,i-.'  Sorumti  fagt  bielmn  ©. -i^etrug  j.  5pet.  j.  S)a»  un§  folc^  bing  geprebigt 


9lr.  34  [29.  September].  575 

RJ  bing,  ha  bic  ßiigel  011  iinteiia».    Idem  ilicitm-  vobis,  qiuid  Augeli  mit  t)er^en     , 
luft  fdjalDClt,   qiiod  pater,   lilius  Spiritus   s[aiictus   tres   personae    iinus  Deus, 
quod   Dei    filius   faetiis    liomo,    inortnus.     Qiiod   nos   audiimis,    ipsi   videut. 
Idem  est  regnuui.     Eriiut  sicut  Augeli  Dei,  quia    videbunt  id,   quod  Augeli  Wattn.  22,80 

5  iam  vident.    Qui  hunc  artic[ulum  in  fl)n,  ^er^  bringen,  essemus  salvi.    Tameu 
quidam  creduut.    Nos  sunius  in  benx  Derbedten  ^imelreid)  filü  Dei  i.  e.  reguo 
Hlii.    De  hoc  regno  loquitur  lohanues:  'FACTUM  EST  PRELIUM'.    Neu  oft.  12,7 
loquitur  de  reguo  coeloruru,  in  quo  Augeli  Deuiii  vident,  sed  de  reguo  tidei, 
ubi   pil    iiou   videut,    sed  creduut.     Diab[olu.s    ab   initio   niuudi  ifl    ex  coelo 

lü  l^erau§  gefallen.  6r  ^at  un»  ex  paradiso  auc^  getiffen  per  suum  casum.  In 
coelo  ergo  snpra  neu  est  Diab[olus,  pugua,  proelium.  Sed  iu  priucipio  aute- 
i|iiaui  l]n(ih  gcftoffen  et  ante  lapsum  Adae  et  Evae.  Ibi  d[octores,  (piod  bcv 
l)ocl)fte  6efte  irupiiis  Angehis  t)at  ein  nn^ang  gcliabt  et  se  opposuit  filio  Dd, 

HiiUiirb,  Ineld^e«  auä)  bie  (yngcl  gelüftet  ,5U  fcf)atüeu,   @6en  haS\  fo  \t  Ijovct  unb 

IS  gleubet,  haS  iftä  (ipvi($t  er),  ba§  bie  @ngel  mit  luft  unb  freuben  fc^olnen,  Unb 
lüiberumb,  Wac-  fie  on  nnterliiy  fc^alnen,  ba§  f)6ret  unb  gleubet  jr.  3Ba-3  ift 
hah"^  nidjtS  nnber§,  benn  ha^  ba  ift  in  bem  einigen  •'pimlifd)en  tnefen,  ein 
tnar^afftiger  ®ott,  unb  bo(^  brel)  pcrfonen,  barnnter  trotte»  Son  menfd)  lnorben 
unb  für  un§  geftorbcn  ift  unb  j^t  ]üx  redeten  [)anb  be»  i^ater»  regieret,  burd) 

20  itn  l)eiligen  @eift  feine  (Sljriften  f)ciligt  unb  feiiget  ,'c.    S)a§  jlnifd^en  un§  unb 
jnen  lein  untcrfc^eib  ift  on  bie  furge3ogcuc  Xecle,  bie  fie  nidjt  l)aben,  tneld)e, 
fo  fie  locg  getl^üu  loirb,  Inerben  luir  anc^  fein  Inie  fie,  Inie  ß^riftns  ^JJiatt^.  in;. 
fpridjt:  '3n  ber  Qufferftel)ung  Inerben  fie  nic^t  (SBie  in  biefem  Seben)  freien  i«niti).  22,30 
norf)  fitf}  freien  laffen  Jc.  fonbern  Inerben  fein  \mc  bie  @ngel  6^otte§',  S)enn  fie 

2r.  tnerbcii  eben  baS  auä)  felien,  baä  i|t  bie  Sngel  )el)en,  .S'iie  aber  bleiben  luir 
nod)  in  ber  Derbedung,  ba§  ift:  in  bem  .s^iimclreirf)  feineS  ©on5  ober  in  bem 
*Keic^  be§  ©lauöens. 

y^ön  biefem  -lieic^  ß^rifti  auff  erben  rebet  auc^  biefer  l^ert,  fo  er  fpridjt: 
'Sä  Inarb  ein  groffer  ftreit  im  i^imel'  etc.  loie  beun  bciä  gan^c  ^uä)  ber 

30  Offenbarung  3o^anni§  burc^  au§  alle§  öon  ber  fi'irc^en  G^rifti  auff  @rbcn 
unb  feinen  Sienern  rebet,  S)arnmb  loay  l)ie  Hon  bem  ftreit  im  .öimel  gefagt 
toirb,  hai  muä  aui)  f)ie  auff  erben  bei)  ber  fidjtbarn  Alirdicn  gef(^el)en  unb 
folc^er  ftreit  nic^t  bon  ben  G)eiftern  im  fi'i'et.  fonbern  üou  bem  ftreit  ber 
(^Ijriften,  bie  in  (U)rifti  iReid)   finb  bnrd^  ben  ©laubeu,   Oerftanbeii  Inerben. 

3''  Senn  \)ai>  foUn  unb  muftu  nid)t  gleubcn,  ha^j  ber  3;enffel  im  \Mmel  unter 
beti  feiigen  Gugeln  fet),  Denn  er  balb  nadj  anfang  ber  \wU  l}erauy  gefallen, 
unb  nac^  jm  auä)  bn«  menfd)lid)  gefrfjlcc^t  aua  bem  parabi§  gefettet,  ®arumb 
tan  in  bem  uufi(^tbarn  .öimlifdjen  locfen  fein  Icuffel  nod)  Sdylange  unb  tViu 
ftreit  fein. 

*«  Sßielnol  etlidje  ßerer  bieleid^t  au§  biefem  2;ej;t  gefagt  Ijaben,  ba§  im 

anfang,  el)c  ber  Icuffel  oon  .sMua'l  geftoffen  unb  ?lbam  in  bic  fuube  brad)t, 


f,7r.  5ptebtgtcn  be§  3al)ve§  1544. 

'^lidoo  (I('tuil):itus.  In  l'ctiro:  est  fvieb  llllb  freilb.  Aiii-eli  habdl  (uft  bvnn, 
qnorl  videiit,  qiiocl  v(is  creditis.  Ibi  non  proelium.  Idoo  mu§  IjCVllIltci" 
i.ftov.  15, 24füincil  in  rc<j;mim  lidei,  Christi.  1.  Coriiit:  15.  'tradet  patri'  i.  o.  toivb  |iiao- 
dicatiii  tidoi  aiIJi()OVCll.  S)a§  ^eifft  reo'iniin  i)atri  iitiergeteil ,  ut  ctiain 
August[iiHi.s  de  Civitate  Dei  iuterpretatur. '  In  siip[rfnio  coelo  non  Angeli,  r. 
sod  vcri  pii  Angeli.  Ergo  in  regno  Christi,  (jiir)d  pcragit  ]it>r  xerhuni, 
l)ap[tismnni,  Siiirituiii  s[anottnii.  DQt)iii  finbcii  fic^  and)  bie  'iciiijel.  Dens 
dedit  lioe  regnnni  Christi.  Ideo  pugna  est  in  regno  fidei.  Draco  non 
(piaerendns  inter  Angeles,  sed  in  Ecclesia.  S)a  fillben  Unr  Anab[aptistas, 
Sacra[nientarios.  Diseinin.«,  quod  regnura  filii  Dei  sunins  nos  et  onines  pii  lo 
Christiani  ab  iniüo  mnndi  us(|ne  ad  fiiiem.  ®a§  ift  regnuni  liiii,  bQ§  tx 
[ivingeil  Uni  in  Dei.  Sn  i)(it  filf)  fd)Ind)t.  Semper  pngna  inter  veros  et 
laisos  Doctores,  ein  mal  (^voficv,  tlciner.    ^A^t  ift  ein  gvoS  idjiacfjt.    Tsti  dno 

')  /.  XXII  c.  29. 

Diibo  (jafecn  bic  fieiligeit  ßngel  finen  !ampff  mit  bcn  anbein  iie^aBt,  ba  fid)  ber 
()o()eftc  Cocift,  bcr  ©otan,   tüibcr  bcn   Son   ©ottt-s  ((ffot^t,    narf)  feiner  c()rc  is 
flcftanbcn  nnb  jni  fjnt  liuiflen  glcidf)  [ein  iinb  einen  nnfjnng  fi>l.9Mij|  gemiid;t, 
".Hber  ckn  iibcv  bem  felben  \m\  \")imel  geftoffen,  bnv  er  nimer  Unber  bnljiit  tan. 

?tbcr  f)ic  tuirb  gefügt,  ba§  fir^  ein  ftreit  erl)a6en  in  bem  Ajimel,  barinne 
Hiir  t^f)riften  finb,   in   bem  ^Reid)  be§  GilantenS  nnb  tuort«,   l^enn  bort  tan 
fein  ftreit  nod)  unf riebe  fein,   fonbcrn  ift  eitel  freube  nnb  feligfeit  aber  bem  -m 
gefidjt  nnb  fdjaluen  beS,  ba§  6cl)  un§  geprebigt  unb  bon  un§  gegleulit  lüirb. 

SBie  tömpftn  aber  l)ie()er,  bn  leibiger  2:cnffel,   in  bcn  .'pimel  beo  SonS 
föottca?    (Senn  ,^n  ben  feligcn  ßngcln  lanftn  ja  nid)t  mc()r  !omen),  Uicld^eS 
er  bnrc^S  toort  bc§  Snangclij  nnb  ben  I)eiligen  Pjeift  hat  angeridjtet,  babnrd; 
mir  and)  in   jt)cney  cmigc  gn  fdjattJcn  unb  liefitjcn  mögen  fomen,   äCm§  l)cbt  sr. 
fid)  ^ic  fnr  ein  ftreit?  ba?-  er  fid)  nod)  lüiber  ben  böfen  T^kift  meren  mii?,  ber 
bod)  fd)on   auei   bem  .'Tiimel   nnb  gefelfd;afft  ber  Ijeiligen  (vngel   cmiglid)  t)er= 
ftoffen  ift.     Denn  bort  barff  man  jn  nidit  mel)r  fudjen,  ?lber  "^ie  anff  (ärben 
finbet  man  in  ieiber  allju  feev,  Ta  oii  ba«  feine  .s>crlierge,  ja  fein  -Ifeid)  nnb 
j,i>i). is.aigcUmlt  ift,  loie  jn  (^IjriftnS  felbö  einen  (V"i-"ften  bev  loelt   nennet,   llnb  bod;  m 
Wottes   ©on,   al§   ber  .SjSrr  nnb   Sdjopffer  unter  bem   groffen   l)anffen  be^ 
menfd)lid)en  Giefd^ledjts,  fo  ber  Senffei  in  bie  fnnbe  gesellet  unb  barin  gefangen 
lielt,  aud)  ein  l)enfflin  jm  famlct  Hon  anfang  ber  melt,  ba-j  bo  fol  fein  eigen 
ilicid)  fein,  hieldjeS  jm  ber  'iviter  gegeben,  nnb  barumli  öon  .S^ii"''^  fomen  ift 
in  unfcr  ^leifd)  nnb  'i^lnt,  baS  er  nn§  in  jene§  emige  feine?  S?oter§  )Mä)  x'. 
bringe. 

©arumfi  fe^et  fic§  'hierin  ber  frieg  uub  ftreit  an  uitb  l)at  fid;  lion 
nnfang  bi^r  imer  geftritten  nnb  gefdjlagen,  SCßie  bie  5d)rifft  beS  alten  nnb 
neUien  leftament   nnb   ber  ganlum  .fi'irdjcn  §iftorien  3ctgen,  Iva?-   fnr  ftreit 


-Jfr.  .")4  [29.  Ssptcinbcv].  Tw? 

I!J  magui  Duccs,  Micluiol  et  niiiguus  Draco,  et  ip.soniiii  Angeli  suut  uiiiüstii, 
Michael  et  Draco  pugnat,  et  quilibet  l^at  fetll  ijett,  qui  finb  cuiusque  Angeli. 
Secl  funbeii  nic^t  gcttiiinieit  i.  e.  oiectus,  (jui  seducit.  Supnx  tot  Draco. 
Draco   est  in  coclo  et  pugiiat    cum  Michaele  et  piis  Angelis.     lam  dieit  et 

5   seducit  iiiundum  et  dicit:  Diab[olus,  Sata[n.    Haec  iuteliigibilia.  Post  sequitur:  Oif- 12.  !< 
'per  sang[uinem  agni'.     Angeli  non  habent   sanguineni   nee  Christus   pro  eis?;,  n 
mortuus.    Sed  isti  sunt  redeni]iti  'per  sang[uiDeni  agni'.    Est  pugna,  ha  man 
iiäj  i'djlegt  non  mit  fpie»,  fd^tDerb,  Sed  mit  bem  äeiiguiu  irer  h)ort.    Angeli 
jcugen,  ^jrebigen  i^t  credunt  in  aguum,  per  quem  redempti,  et  isto  testimonio 

10  fd)lagcn  fie  ben  Scuffel  au»  bem  ^tmel.  Non  ergo  de  Angelis,  qui  iam  feiig 
im  jdjattieu,  sed  salvi  per  tidem  puguant  simul.     Michael  i.  e.  lesus  Christus 

11  über  Michael  sie/it  Mikael 

rrjolljeit  ätoiffd^en  reinen  unb  falfd^cn  lerem  unb  Sßrebigern  geloeft,  unb  (jinct 
nimer  nuff,  on  bn§  er  eiumni  groffer  unb  f)cfftiger,  einmal  Heiner  ift. 

9hl  in  fold^em  ftrcit  finb  ^Irieen  groffc  Äriegä  .Sjerru  nnb  bie  olunften 

IS  ju  felb  (f^^ricfjt  bcr  2ert),  £)ie  l^eiffen  ^JJiidjael  unb  ber  groffe  S)raiJ;  (lueUIjen 
er  juüor  onc^  t]at  ben  roten  Xrad^en  genennet),  Unb  beren  feber  f)Qt  ein  .s^cer, 
bie  ha  fjeiffen  feine  6ngel,  Die  t^un  eine  fd^lacfit  nnb  treffen  miteinanber, 
2)od^  olfo,  hai-  ber  Dracf)  mit  feinen  ßngelii  nidjt  fiegct,  fonbern  ge|d)(ageu 
nnb  Qu§geh)orffen  rtirb  3c. 

■20  ©otd^eu  legt  er  felfcs  alfo  an§,  i)Q§  ber  Drodie  Iieiffe  bie  nltc  Sd^tnng, 

ber  Seuffel  unb  Satnn,  ber  bie  ganlje  loelt  Herfüret.  'inm  biefem  Ijat  ev 
gefügt,  ba»  er  ftreite  im  .öimel  lotber  bicfen  5Ric^aeI  unb  feine  ßngel,  Unb 
il;t  fagt  er,  Ta§  er  nuff  thbon  bie  gan^e  inelt  öerfnre,  äkJie  reimet  fid)  bav 
'lUfamen?    ^ia,  balb  Ijernadj  fagt  er,  »nie  etien  biefe»  Ärieg»  |*1. 33  4]  fnrften 

2s  9Jlic^Qel§  ßngele  ben  S^euffel,  "uBer  lüunben  {)a6en  burd^  be§  2a\nbB  Hut  unboft.  12,  u 
burd;  ba-j  loort  jrer  jeugniS  nnb  []obcu  jr  (et'cn  nidjt  gclie'üet  6i§  an  ben  tob'  k. 
Tay  tonnen  ja  nid}t   bie   himlifdjen  Öieiftcr  fein,  bie  tein  blut  l)Q6en  nod) 
fterkn  tonnen,  audj  nid)t  munblic^  in  ber  ©emeine  jcugen  unb  prebigen  nodj 
bnrd)  ba§  Samti  erlofct  finb  .'c.    8onbern  eben  ba-S  finb  biefe  ©ngel,  bie  bnrd) 

so  bes  ^arnbh  ((Sl)rifti)  ölnt  erlofet  finb  nnb  an  jn  gleufien,  Ta§  finb  ja  allein 
luir  ÜJienfc^cn. 

S)ie  ftreiteu  mit  bem  S^enffel,  ber  bie  loelt  lierfuret,  unb  ift  l)ie  tein 
anber  trieg  benn  Unber  feine  Dcrfurung  bei)  ben  ''}3icnfd)cn  auff  (*rben,  Sarnrnb 
gefd)id)t  and)  biefcr  ftieit  nidjt  mit  ()arnifd;,  fdjUiert,  fpie-5,  budjffen  unb  leib^ 

35  lieber  ober  menfc^üd)er  madjt,  ©onbcrn  allein  burd)  haS  luort,  loie  er  audj 
fngt,  ba§  fie  ben  ©ieg  Mialtcu  bnrd;  ba§  loort  jres  jeugni?  k.  Wü  biefem 
jeugniö  Ibai?  ift:  burd)  prcbigt  unb  6efentni-i  be-^  toortC')  fd)Ial)en  fie  ben  lenffel 
Qu§  bem  •^irnel,  ba  ber  Senffei  fid)  unter  fie  mengen  loil  unb  fie  ioiber  ftnrljen 
t)on  jrer  feligteit,  bort  be-?  fdjntoen«  unb  l)ie  be§  ©laubcnS. 

Villi) et -3  ae-evio.  .\i,i.\  37 


578  5{!tcbigtcn  be?  3ot)re5  1544. 

Rlfelber,    Dei  filius.     Angeli    liaheiit  (jiiklem  iiomeii.     Sed  hie  i-reator  ipse  est 

Mikael  unb  furct  bcn  iiatnen  redjt  allein  "MikaeP,  '®ot  gleid^',  'Quis  sicnt 

D(Mi.s'''    (filier,  bei'  ®ot  flleid^  ift.     S)a§  gebort  uemini  quam  Cin-isto.    @iit 

fonbevlic^er  i\U,   ber  gleid)  ift.     Quidam,   bev  (i)ot  gleidj  ift  vel   luie  @ot. 

stoi.  1, 15  Krgo  competit  soli  Dei  filio.     Alibi  'imago  Dei',  uobis  invisibili  modo.     Scd    '■ 

Angeli    vident   et    iios    videbimus.     Filius    ift    im    aUerbilig   glcid^.      Sic    in 

Titn.  3, 2.^  Daniele  Miciiael  princeps.     Item  Daniel:  4.  incedit,  ae  esset  Dei   tilins.     6v 

i.Woie  IS,  2if.  t)at    fic^   geftelt   qI§   ein  (Sngel,    ut  venit   ad  Abraliam  Gene:  18.     Item   cum 

i.moif32,24ff.  laeob    pugnavit.     Angeli   ex    nihilo    ut   nos   creati.     Sed    is   est  creator,   (pii 

pugnat.    ^^de,  cjuanta  oonsolatio.    Vcre  beati   baptisati,  trauslati   in  regnum   >" 
coelorum,   nisi  quod  non  videnuis,  sed  in  fide.     Et  tanieu   tale  regnum,  bn 
ber  leufffl  liiltev  ift  unb  feljet  fricg  an  contra  verbum.  bap[tismum.  Sacra- 

IiilT*)6r  Snvft  aber  bicfe»  !rieg»,  beu  er  'JJHcfjael  l^eiffet,  ber  ift  nnb  fau  !eiii 
anber  fein  lüeber  unfer  §err  ^'ÖcfuS  6t)riftu§,  @otte3  ©on,  S)enn  ob  lüol 
snii.io, i3*JJJid)ocl  fonft  oud)  eine?  SngelS  namcn  ift,  Daniel  r.  Uneldien  er  (jeifft  ber  i:. 
furnenieftcn  Jiu'ften  einer),  ©u  ift  boct)  i)ie  nidjt  ein  foldier  perfonlidjer  nauie  (line 
ein  jeber  Wenfd;  non  beut  aubern  mit  feinem  nomen  unterfdjieben  \v\xh)  mä) 
ein  Cfreaturlidjer  name,  ©onbern  be-J  §®){!Kyi  unb  Sc^epffer  felbö,  Ter  fnret 
biefen  Flamen  allein. 

Tenn  er  "^eifft  aud^  eigentlid^  unb,  loenn  man§  rec§t  \ml  fol  Seubfdjen,  so 
nid)t  niiberS  benn  '(Sott  gleic^',  Ta§  ift  ein  5Jame,  ber  niemnnb  on  ber  ^JJtaieftet 
,]uftel)et,  lüic  bie  ©(grifft  offt  faget:  (iuis  sicut  Dominus,  (Juis  similis  Domino 
inter  filios  Dei'.'    Unb  bod)  einer  foldjen  i|>crfon  namen  ift,  bie  ba  fteifft  '(^Jott 
glcidj',  nid)l  tuie  bie  (>-ngeI  unb  11lenfd}en  oud;  (Sötte?  .ß'inber  tjeiffen,  ©onbern 
Qnidani  sicnt  Dens  (alfo  tautet  eigentlid)  ba§  (äbreifd;  "".'Jiidjael'),  (vin  fonber=  -'5 
lieber,  ber  (Sott  gleidj  ift  ober  Ooltomtid)  loie  6)ott,  äBie  jn  fonft  bie  ©d;rifft 
fiiii.  1,  IS  '^eiffct  ein  einig,  ©ottlic^  Silbe  ßoloff.  j.    'ÜBelc^er  ift  ba§  66enbilbe  be§  un= 
fidjtbarn  (^)ütte§',  ba§  ift:  (Sott,   beut  Ü'otcr,  aller  binge  glcid)  unb  bod;  un$ 
vfbv.  i.amfid^tbar,  Unb  (^-bre.  j.  '@r  ift  ber  glonl;  feiner  tjerrligfeit  unb  bü&  p-benbilbe 
2.U1 3,2:,feinc§  toefen§'  etc.    Söie  jn  and)  Taniel.  iij.  jeiget,  ba  ber  ^onig  ^JJebucab  3u 
■iUejar  unter  beu  breicn  'jJtennern  im  gluenben  Ofen  einen  falje,  gteid)  al§  luere 
er  ber  ©on  (Lottes. 

(»i.  6 1]  Senn  er  hat  fid)  aud)  ben  l)eiligen  Uretern  erjetgt  nnb  fel)eu 
(äffen  aU  einen  (Sngel,  fonberlid)  ?lbral)am  unb  ,^vat'ob,  unb  baljer  l)in  unb 
Uiiber-  nuä)  ben  namen  be§  Engel?  ©otteä  füret,  ^JJemlid)  barumb,  ha-i  er  üon  in 
(Sott  gefanb,  aber  bod)  ein  fold)er  ßngel,  ber  ba  @ott  gleid)  ift,  ha^i  ift:  .S^i(Srr 
aller  (?reaturn  unb  felb§  ©d)epffer.  ©old)er  ift  ber  anbern  feiner,  \vdd}i 
bal)er  Cngcl  beiffen,  hac^  fie  gleid)  loie  toir  5){eufd^en  Oon  föott  gefd)nffen  finb 
an-j  nid^t?.     Der  iftS  (fpridjt  alt)ie  5.  :jlol)annes) ,    ber  mit  beut  'Drad)en, 


/•s'  er^fVfferl  @cl)Bpffpv.?  11 


9lt.  34  [29.  ©cptcmlierl.  579 

R]  lueutum,  et  (juicquid  est  Christus.  S)a§  ift  bei;  ftieg,  i(uali;i  ceitamina  in 
Ecclesia  facta.  laiii  est  piigna  cum  Anaha|)[tistis,  Saera[menlariis,  qui  ab- 
iecerunt  verbuni  vocale:  '®cift\  lani  beit  ined)tigeil  S)rac^en,  SSapft,  uon  est 
Dostra  inigna,  sed  MiUael,  qui  est  ^elbljciilitinaii,  qui  est  Dei  lilius.  bellt  ift 

5  ber  Seuffel  feinb,  Draco,  bie  ligen  gegeneinanber.  3|t  ligeit  fte  ^ort  lt)ibei= 
einnnber  über  bev  Xauff,  @acra[inetit,  semper  subiude  novas  pugnas  excitat. 
61;  tuil  im  l)imelreid)  fein,  uon  curat  Turcam,  papam.  Si  volumus  esse 
Christiaui,  praesertim  bie  @otte§  lüort  füren  follcn,  non  sperent  pacem,  sed 
cogitent  se  ,^vieg§teutc,  qui   aud[iuut  nostiae  p)aedicationi,  bie  ligen  mit  Un-3 

in  3U  felbe.    Psal:  68.    Nou  auffl)6ien  be§  hieg»  k.     Xos  vocati   ad  cxeicitum,  tfi.  es,  an. 
ba  6t)riftu§  fclbt)cu6tman,  unter  bie  finb  luir  eingefdjiiefien  unb  foUen  fedjtcn 
contra  Diab[oluni.     Ubi  'Dens  exercit[uum ',  foltu  fonberlic^   auff  (Sljriftum 

Piibem  Jeuffel  unb  ©atan,  ftreitet  in  feinem  .§imeheid),  baS  ift:  in  feiner 
6^riftenf)eit. 

15  3)QrumO  fit)c  nu,  lüa§  iuir  al'^ie  jn  lernen  unb  jn  troften  tjatcn,  S^a§ 

Hur  tuiffen,  baS  inir,  fp  getaufft  finb,  Inartiofftig  feiig,  gefegt  finb  in  bii§ 
■'oimclreii^ ,  bnrin  ©otteg  Son  feI6§  regiret,  on  allein,  ba§  nl^ie  (lueil  luir 
be§  fölnnbenv  unb  nii$t  beS  ©(^attienS  lebm)  nod)  ber  6treit  9et)et,  unb  ber 
Jeuffet  unter  ©otte>3  tinbern  ift  (Ivie  er  anfenglid)  im  'iparabiS  aucf)  luar) 

20  nnb  feljct  bofelbu  einen  !rieg  an  loiber  ba«  3Bort,  ©acrament,  Sanffe  unb 
afieS,  lüa§  (5l)riftu§  ift. 

f\^i  l'on  lefc,  luer  ba  loil,   bie  .^iftorien,   Inaä  für  Ä?rieg  Hon  anfang  in 

/  ber  .Rirtf;en  gelneft  ift  Iniber  oEerle^  fi'e|erel)  Unb  j|t  ju  unfer  ^cit  nn 

nkr  3inen|ig  jar  loiber  unfer  'liotten,   fo   bie  S^auffe  unb  ©acrament  (cftcrn 

2r.  unb  ba§  mnnblii^e  loort  Incglverffcn,  nnb  fouberlic^  U'iber  ben  groffcn,  niedjtigen 
2;rad)en  unb  groffen  Gngel  be-S  leuffelö,  ben  Sapft. 

S)iefes  ift  nid^t  unfer,  fonbern  biefe§  '•MdjaiU  .Vtrieg  unb  ftreit,  Sem 
ift  ber  ©otana§,  bie  alte  Sdjlange,  morblid)  feinb  fan^jt  feinem  ganljen  iHcidj 
unb  uuterftef)et  fid;  baffelbe  ,;u  tilgen,   Tarumt)  mn§  er  aüc  ^eit  loiber  jn 

30  3nfelb  ligen  mit  feinem  ^eufflin,  bod}  eine  jeit  Werter  benn  bie  anber,  äßie  fie 
ben  i|t  tjart  ,^ufamen  treffen  über  bem  (S)Iau6cn  6()rifti,  STauff,  ©acrament 
nnb  bem  Siiangeliu,  benn  ber  2cnffel  (funbcrUd;  ,5u  biefer  legten  ^eit)  Umnber= 
lidjer  lueife  ne)oe  fte|erel)  unb  Siotten  anrid;tet,  !l)enn  er  lüil  nitjeit  baS 
•Öiinetreid)  befiljen  unb  .Soerr  fein  in  ber  K£)riftcnf)eit,  Tenu  nad)  bem  S^urcfen, 

3.'.  ä^apftumb  fraget  er  nidjt  biel  Itneil  fie  äutinr  fein  finb),  one  bas  er  biird)  fie 
iDtber  bie  Äirdje  ftreitet,  bn  Uiit  er  fitieu  unb  regiern,  in  bem  reinen,  ()ei(igeu 
Jetnfel  (Motte«. 

5tll  lüic  foUcn  lüir  jm  tl)un?  3)eS  mögen  mir  uuu,  fouberlid;,  bie  ba 
®otte§  hiort  füren,    frolidj  erloegen  unb  f)ie  feinen   friebe   t)offen,    fonbern 

^"  bencfen,  \vix  fein  .^rieg§leute,  bie  ba  muffen  ,iu  felbe  ligen,  fa  ftets  ,',ur  lVH'l)re 
gcriift  fteden,  ba-?,  uio  ein  trieg  auffl)oret,  gefiet  fing-?  ber  anber  an,  Tenn  Unr 


580  ^Prcbigten  bei  >t)re?  1544. 

RJ  beuten ',  quanquam  etiam  patcr  eilt  'ijiXX  bei  triegSöoMS,  sedet  ad  dext[eraiu, 
sed  revera  Bei)  un§.  Hoc  est,  qiiod  dicit:  Mikael  pioeliabatur  cum  Dracone. 
Est  piigna,  qiiae  ^iä)  ^eit  itBcv  bcr  Sauff,  veibo,  tide,  pugnamns  adversus 
])apaiH,  Anabap[tistas,  Tuicain,  unb  ift  bariimb  jut^lin,  quod  ista  fidos  veill 
bleibe,  ut  habet  fides  nostrn  k.  S)a§  loil  bev  Seiiffel  nic^t  leiben,  fudtiet  ;. 
liberal  in  bap[tismo,  verbo.  Angeli  getuinnen  beut  S^eiiffel  an.  @r  [tetft  mir 
ein  luife  U'ort  inS  I)er|,  quod  nie  Hersagt  macfjt  peecatis,  vol  (pioil  Dcum 
leftern,  unb  gibt  ein  falf(f)eii  bcrftanb.  8i  Ijonus  bellator,  treffe  in  Unber. 
(inaiKjuani  et  Angeli  etiam  nobiscum,  quia  ubi  Dux  exercitus,  ibi  ad.sunt, 
et  apud  uos,  ubi  Dominus  natus.  Adoraverunt  eura  dicentes:  'Domi|nus  lo 
nobi-s  natus'.  Ubi  is,  bo  finb  fie  aucf).  Sed  ( 'hristiani  finb  biefe  (Sligel, 
praesertim  qui  luHU  an  ber  fpitien  ftel)eii.    Sic  ipsi  vident,  et  no«  vidcbimu.s 


')  Vgl.  'Ein  feste  ßmg':  'JesH»  Christ,  der  Herr  Zehaoth'. 

Dr]  finb  bcrnffen  biird)  6I)riftnin  unb  ft^on  angefdirieBen  (in  ber  fsi.  P  ij]  ^^nuffe) 
unter  ba§  t)eer,  iaa  ha  unter  (Sfjrifto  fricgen  fol  luiber  ben  leuffel,   'Xaljer 
pj.  i.s.iaaiid)  'l^fal.  Ijbiii.  bie  ?Ipoftel  unb  $rebiger  f)ciffet  .Könige  ber  .söeerfd;nreu  nnb  r. 
fprii'^t,  PUitt  gebe  fein  loort  mit  groffen  .S^ieerfdjaren. 

S)arumb  ^eiffct  er  audj  felb§  ((i^riftuS)  allcntr)aU)en  in  ber  Sdjrifft  ber 
.Sp65K9{  ober  Giott  ber  .§eerfd)arcn ,  llnb  tno  man  biefeii  namcn  fiiibet,  mag 
inan§  fünlid)  nuff  ba§  'Keidj  be3  ©uuS  ®otte§  beuten,  Senn  er  ift  ber  P)ott, 
ber  ein  .^ricgsfurft  ober  redjter  .'öer|iog  ift  unb  fein  'Kegimeut  im  ftrcit  füret,  so 
nidjt  brobeu  in  bem  .s'iimel  unter  ben  Ijeiligen  Cieiftern,  ba  e-J  teiiie-J  ftrcitenS 
bebarff,  fonberu  alfjie  auff  erben  in  feiner  ,ft'ird)eu,  ^sa,  er  ift  felbe§  bei)  feinem 
.Kriegs  bold  an  bcr  fpiljen  (ob  er  Uml  ^ur  reiften  be-J  U^ater»  filjet)  Unber  ben 
'^einb,  bem  fein  ''J]ienfd)(id)c  geUmlt  nod)  Iroffen  Unberfte^en  tan,  ftenret  unb 
lriel)ret  fm  biird)§  SKort,  fo  er  jnen  gegeben  jc.  2.1 

'5)euu  barol)  t)ebt  fid)  nud)  allein  fold)er  ftrett,  ba§  bie  6[)riften  biefe§ 
.CitfiP^JJ  Uunt  t)6ren,  gleuben  unb  prebigen,  '3)a5  mit  unb  fan  ber  Senffei 
nid)t  leiben  in  ber  loelt,  3)arumb  fe|et  er  fic^  mit  aller  inad)t  batoiber,  beibe, 
biird)  Sugen  unb  ^Jforb,  foldjeS  3U  tilgen,  Darumb  mu§  6()riftu§  fampt  feiner 
.^firc^e  gegcuUiere  tl)nn  unb  ftreiten  tniber  be§  .'pellifdieu  2)rad)eny  l)eer,  33apft,  no 
S^urtfen,  ^i'^i^".  ^Hotten,  baniit  ber  ©laube  unb  betcntnis  (Sljrifti  rein  bleibe, 
ba§  er  fei)  ®otte§  Son,  Don  ber  3iungfraluen  geborn,  unfer  .<>69{SH  unb  .sjeilanb, 
ber  uns  burd)  fein  Slut  erlofet  unb  feiiget  (luie  unfer  @l)inbolinu  unb  ^Se^ 
tentni§  fagt),  S)a§  luolte  ber  Solan  gerne  au-:-  aller  ''lT}ciifd)en  munb  unb 
l)erljen  reiffen  nnb  fu(^et§  auff  allerlei)  Inege  unb  lueife,  i^t  in  ber  l)eiligen  m 
S^anffe,  i|t  im  Satrament,  ild  im  Sejt  be§  ©naugelij  k.  ha?-  er  ben  fölnuben 
felfd)e  unb  bie  Seute  berfüre. 

.'pie  muffen  nn  be§  §erru  6l)rifti  (ängel  and)  nid^t  feiren  nod)  faul  fein, 
fonbern  getroft  unter  ben  3'cnffel-unb  fein  .S>eer  fd)lal)en  unb  jm  abgetuinnen 


5lr.  34  [29.  ©eptembei;].  581 

i't  MOS  puguamufi,  siciit  iiot^  acliuvaiit.  Mikaol,  bu»  ilii[id)tbar  Bilb  Dci  fticitct 
]ii(>  iiobis  Ego  fiiis  Angoliis  et  alii  bcllatiu-c.-.  Diab^olu.s  meinet  lliiu  prebigev 
foubcvlid).  Ubi  caesi,  \o  ift  ber  \)an\\  niidj  felbfliKfjtis.  ^(^  Ijub  flut  fliegen, 
cum  Clirit^tuti  nobiscum  ju  fclb  et  suo  spiritu.  Sicut  Cliristus  secuuduni 
tUvinitateiii  liabet  Aiig[elüs  et  veros,  Diab|olus  post  falsos,  EpisciJi)us,  ,^c|cv, 
lii  habent  Düiniiuuii  bell  niteu  Svudjen.  Ut  Christus  uoster  tlux,  ita  iste 
ij)soiiiin  Dominus.  Etsi  pura  cl(nH|riiia,  sumus  eins  Augeli  et  ftiegSlcutc  K. 
8ic  ipse  habet  etiam  Augeh)s  et  exercitiis.  S)Q§  fjcifft  bcy  üeuffelS  Ijeev. 
(§ngel  in  iioc  libnj  )3vcbiget,  S9ifd)0lic,  pvebigev  et  qui  Dei  verbum  fnien,  i|nia 
lo(|uitui  de  regiio  Christi,  baö  im  Cöot  bcv  Uatet  kfoU)en  T)nt  .jiifnven  im 
ijtnuku.     Xos  Angeli  fidei  ut  illi  visionis.     2ßiv  lucveu  Draeoni  jn  fdjtünJ;. 


1  über  Dei  slclä  (Jolus:  Ileli; 

P>1  'bnvd)  brtö  lüoit  jves  H'i'fl'ii'-'/  ^^-nn  fie  fonnen  !i'in  i\m§  nod)  fcf)U'eit  bnvdf)  jn 
fted^cn,  fonbevn  glcid)  luic  ev  fie  on  U'oftcu  nnb  id}lueit  buvd)  leine  nerinrnnft 
nngveiffct  (fünft  huibc  er  nid)tä  an  jnen  gelüinncn)  iinb  gibt  etlon  einem  ein 

IS  bofe  luovt  ober  gebandcn  aU  einen  gifftigen,  tierlipten  pfeil  in-3  (jerlj,  babuid; 
er  miüunbet,  @ott  Icfteve  obev  falte  Com  ©lauben  in  falfc^en  bnndcl  unb 
lievftonb.  3lIfo  muftu,  fo  bu  ein  guter  ßrieg§man  ß^riftt  fein  Kult,  bid)  frifd; 
nnb  getvpft  Uief)ren  unb  Unbcr  nad)  bem  Senffei  \)a\vm  nnb  fdjicffcn  bnrd) 
(%itte§  li'ort  unb  bein  tefentnig,  baburd)  feine  Sngen  unb  tricgevcl)  .^u  nidji 

aü  genuidjt  unb  fein  '.Kcic^  gefdiluedjt  luirb. 

[9}t.  6iij|  äßietDol  uu  aiiä)  bie  §imlifd)en  (Sngel  in  foldjem  ftrctt  bei) 
Ulla  ftnb  unb  biefem  5?rieg3()errn  (5t)rifto,  tiio  er  ift  unb  ju  fclbe  ligt,  untcr-^ 
tl)rtii  finb,  SBie  fie  jm  and)  gcbienet  l)a[ieu,  ha  er  geboren  luar  unb  nodj  in 
ber  trippen  unb  ber  Sungfrnlüeu,  feiner  ^Xtntter,  an  ben  armen  lag,  unb  felbä 

«  bic  erfte  prebigt  tion  .liimel  l)ern6  Derfnnbiget  (lueil  folc^g  nodj  fünft  uicmanb 
prcbigen  funbe):  'Ü'ud;  ift  geüüren,  ber  öeilanb,  (it)riftnc'  ber  .V)ß-rr\     lUit  xiik. 
loeldjem  Uuirt  fie  jn  aud)  aU  jren  §6rrn  erlenuen  unb  anfieteu,   @o  )üirb 
büd)  bio  Uicrd  be»  ftrcitS   »niber  ben  Seuffel  unb  feine  üerfurung  luui  uni 
'.Uienfdjeu  (bic  bo  tifjriften  finb)  gefagt,   »nclc^e  muffen  f)ie  aud;  fetfiS  fteljeu 

M  unter  bem  J^enlxn  biefc»  .sjerru  burdj  jren  ölauben  unb  tietcutnis.  Unb  fjeiffeu 
aud)  feine  ©ngel,  fonberUd),  fo  an  ber  fpitic  fteljen  unb  aud)  anbete  bnrd)§ 
luort  leren  nnb  unterridjtcn,  Unb  bauiit  alle  ben  lieben  kugeln  gleid)  bem 
felben  •'ö(?rru  bienen  nnb  aud)  jur  felbeu  feligfeit  unb  l)crrligtett  tonten  foUeii, 
gürcn  bm  ftreit  uüt  jm  unb  unter  feinem  namcn,  fc§u^  unb  l^ulffe,  baä  fie 

35  an  bem  ioort  unb  jeugniy  feft  galten. 

Xtnn  and]  f)ie  foubcrlid)  bie  5prcbiger  ben  l)erteften  ftreit  muffen  tf)nn, 
luic  fie  aud)  ber  ücuffel  furncmlid)  meinet  unb  angrcifft,  Senn  er  U)ei§,  too 
er  bicfe  l)intucg  Bringet,  baS  bie  prcbigt  uid^t  geboret  tnirb  nnb  bie  Sacrament 
nic^t  gcijcn,  ba  mu5  ber  f)auff  auc|  balb  bal)iu  fallen. 


582  >4>«'>i9''-"''  ticä  Qaljicc-  1541. 

R]  Satan  habet,  qiii  Sacra[ineutiiiii,  Baptis[muiii  Ucrbcitieil.  Airiiis  eilt  Iiofcr  ÖllScI, 
i(iii  dixit  Cliristuui  Deiim,  sed  nomine,  iion  uatiis  naturaliter,  nun  be-;-  ftaiUi?.  Tl>i 
ftfUet  ftcf;  (5^rifti!§  jd^rtod^.  Hilarius,  Athauasins  tuarcit  tctüer  (5iigcl,  Ijieltcn  feft, 
^(vrÜlS  luar  ein  fd^eblid^ev  illjait^a.  Dens  ift  fiel)  um.  Sed  tarnen  timeamus, 
ue  cogitemus  Diab[oluni  niurtnuni.  Nondum  suuius  in  regno  visionis,  sed 
fidel,  liabemu<  verbuni.  Ideu  muifeit  getöiitnet  [eilt  für  beii  fd^enblic^en  getfteni. 
Et  isti  finb  iiiitev  uiiS  imb  öe{)eii  öon  iiiiS  aiid;.  Diab[ülus  nou  est  in  bei 
l)eli,  noü  tantuni  in  Twrcia,  cai)tivavit  Kumani,  iioutificeni,  Episcopos,  mit 
bei"  lere  barff  er§  iiic^t  anfedfjlcn.  Est  proelium,  iuijuit,  iu  coelo,  Jnarnet  niiy 
Ullb  inuftert  un^,  feine  frieger.    Estis  in  meo  reguo,  videte,  orate,  praediuate. 


10  über  regmi  stellt  exercitu 

Pv]  5l6cv  »ueil  ßfiriftii-S  mit  nn§  ^n  felb  ligt  nub  'i>in  !rieg  iiub  orbnnng 

fiiret  nitb  l)elt  biirc^  fein  luort,  fo  fjofien  biefc  feine  (S'ngel  gut  ftroitcn  luiber 
bell  jleuffel  unb  feine  Engel,  nicfjt  allein  bie,  \vili)t  auc^  felb§  Seiiffel  finb, 
bereu  er  aucf)  l)icf  6el)  jm  f)at  ifo  luol  a(§  Cf)riftii§  bie  feinen),  fonbern  and) 
fiilfdje  i^iffd^oüc,  Äetier  unb  Sfotten,  Sie  f)eiffcit  aud)  beö  Scuffel-j  (ingel,  mcil  i:. 
er  nucf)  jr  .'öevr  ift  unb  fte  jm  gef)orfain  finb  nub  feft  nnfjangen,  2Bie  ß{)rifto 
bie  feineu,  2l?ic  ba§  Bnd)  ber  Offeu6nriing  über  Ö)efid)te  3ff)auui§  6eibe,  bie 
guten  S?ifd^otie  nub  '^H'ebiger  be§  (.fnnngelij  nub  aucf)  bie  fntfdjen  Oerfurer  nub 
iinfenger  ber  fieiserel)  iinb  'Kotten,  attentijiil&cn  (fngel  I)eiffet. 

X^^lS  i'-^  "11  niiff  Ptbeii  (tüie  bie  ftage  ift)  aud)  in  ber  Äitc^en  u6el  ju  geljet  so 

burtf)  nutnifieiiel)  ß^rgcruie,   ,',lrifpii(t  unb  nerfnruug,   Sa§  ift  uiemanbä 
beim  ht-:  leibigi'u  leuffetc-  fi^iilb,  ber  uod)  in   ber  luelt  ift,  1er  nuiä  feine 
(Sngel  aud)  l)a6cn,  bie  bas  Q^uaugclinin,  OUaiiticn  unb  alles  ^iiibern  unb  Uer= 
ftoreu,  ©oMjer  id)cbüd)cv  leiiffel.j  tviigel  ift  geltiefcu  ber  ße|er  5lrin-?  in  ber 
.^ird^en  311  vHIeranbria,  ba  er  feine  gifft  nub  l-iigen  auogefdjoffen,  babnrdj  Inelc  -•■ 
uon  6f)rifto  tierfnret  unb  faft  bie  gan^e  loclt  uergifftet,  bomit,  has  er  biefen 
fürfteu  ?Jlicf)acI  üerleugnet  unb  fagt,  fi«(.  K4]  er  luere  ni(^t  (SotteS  ©on  öon 
luitur  ober  bcffelfien  ftantS  unb  tnefenS,    be§  ber  $>ater  ift,    3)a  ftellet   fid) 
(?f)riftn3  fd;luadj,   unb  limrb  ber  Seuffel   fo  ftarrf  burd}  biefen  feinen  ßnget, 
bau  \&)h  aEe  ^-Biffd^oüe  unb  j?trc^en  an  jm  f)iengcn,   ausgenomen  ein  luenig  ao 
l)eiliger  iBiffe^ulic  als  .s'-)ilnriii§  nub  'Jlt()anafiuo,  bie  jin  Uie'^reteii  unb  linber= 
ftnnben,  baö  beunod)  biefer  '^Irticfcl  gegteubt  unb  etloo  reine  Äirrfieu  crfjalteii 
tuurben. 
^ßfü  gibt  uns  biefer  Hext,  luie  id)  gefugt  I)aBc,  Beibe,  bie  ?ere  unb  Iroftuug, 

ba§  (Jf)riftn§,  ©ottcci  Soii,  Uiarljafftig  &ei)  feiner  ^ird^eit  fei),  bie  ba  fein  35 
äßort  f)at  nub  g(eu6t,  unb  burd;  fie  feine  !rafft  Betueifen  loil  luiber  "ifm  %t\\\d, 
bau  fie  burcf)  freu  ©lauOeu  unb  6e!entui§  bem  Seitffel  obfiegen  \n\h  er()olten 
TOaitii.  16, 18  werbe,  lüie  er  D)lattt)ei  am  rüj.  fagt,  DaS  ber  .öeüe  liforten  bie  .<?ird^c,  fo  aiiff 


•Jlx.  34  [2!).  ©tpleitiBev].  583 

R]  cavete  a  Rottis.  Si  faciimis,  beiie,  liiiii  liabcimis  Diicein  exercitiis,  qui  ailest 
iiohis,  tum  .siipenibimus  Tuicain,  iinpaiii.  (SottCy  Uuni  Hcitt  Cll'ig.  ©tvcitcit 
lUllffcil  Unv  llllb  IjclBeil  feine  lUgc.  Tamcn  Cliristus  victor  iiiaiict  et  Doiiiinu.s. 
Sic  iiostra  \ita  nihil  aliud  quam  pugna,    susccpit  iios  311  (Vngelll.     Libenler 

^  \cliiu  credcrc  t't  i>i'actlicaie,  ut  alii  cieilunt,  quod  Dci  filius  Ikhuo  faclus 
llllb  fid)  fü  liaTjC  JU  UU5  getljnn,  qui  dicit,  quod  sim  eins  Angclns.  Ipse 
baptisat,  praedicat,  dat  Sacra[mciitum,  luie  fitnb  tx  mir  liefjev  foilicii.  IIb«: 
bo§,  quod  caro  et  sang[uis,  iiisi  ([uod  .  .  .  non.  ^ft  ill  11U§,  UUHlct  bei) 
unä,  troftct,  ftraffet,  iiaä  ei  lüdjt  iicrjev  fimb  lüiiieii,  nisi  quod  uou  vidumuH, 


S  .  .  .]  p 

PiJ  i"  biclcin  gvuiib  ftctict,  glciibt  iiiib  befeniiet,  bivi  a  bc3  Icbcnbigcii  @ottc3  ©üii 
fei),  iiid)t  iulleii  ubevlüclbigeu  3C. 

aiUe  ev  bell  biäljev  fold)5  kluiefeii,  baS  beiiiiorf)  bcr  fölaiitie  iiub  McutiüS 
biefeS  5h-tictcb3  blieben  iniber  nlle  giaufame  luütevel)  beä  Seuffel-J,  beibe,  bind) 
A?e^cv,  ^al)pmet,  gilben  nnb  ben  Söapft   (lüeld)cr  and)  bie  Seilt  Hon  bicfcin 

'^  ?(itiM  üuff  bc'3  Scuffels  geljorfniii  gcfuret,  Cb  ev  lüol  mit  bem  mniib  (5bviftiim 
®otte3  Son  nennet),  SaS  bennod)  bie,  jo  bn  ^aben  IvoUen  ©otteö  luoil  feft 
I)alten,  bavbnvd)  bi§  ba^er  ertjalten  finb. 

Senn  neben  biejem  Sroft  linben  luir  and)  bie  luarnnng,  bn§  lüiv  iii(I)t 
|'id)ei-  luei-ben,  als  fei)  bev  Senffei  lucit  Don  iiitö,   S)enn  lucil  luir  nod;  in 

2u  gicifd)  unb  S^lnt  leben  nnb  allein  ba§  »ooii  Ijabeit  nnb  finb  iiod)  nid)t 
fd)oli)cnö,  jonbcin  allein  glanbenS  t^ngel,  So  mnffeit  mir  aud)  load)eii  nnb 
geliiarnet  fein  fnr  biefcm  S)rac[)en  nnb  feinen  i?e|ern  nnb  ^Rotten  geiftern,  bie 
limd)feii  eben  ba,  ba  mir  finb,  ja  fie  finb  nnter  iinS  nnb  bei)  nn§,  »nie 
©.  3iol)anni5  ©piftel  faget:  @ie  ge^en  Hon  nns  ou§  unb  richten  nnglnc!  on  i.ion.a.i» 

-'■>  miber  unS,  Sarninb  bende  nii^t,  bcr  Senfel  fei)  in  bcr  §eEe  ober  jlienfeib 
S5abl)lonia  ober  allein  in  bcr  %nxU\]  nnb  ,5n  9iom  beim  SSapft  nnb  feinen 
ßarbineln  nnb  S9ifd)oi3en,  S)iefe  barff  er  mit  bcr  Sere  nid^t  aufe(^ten,  beim 
er  bat  fie  fd)on  bnrc^  feine  lugen  gefangen,  011  ba§  er  fie  leiblid)  ),'Iagt  mit 
hicg  nnb  morb  nnter  inen  felbg.    ?tber  l)ie  !rieget  nnb  ftreitet  er,  bny  er 

30  iin§,  bie  mir  im  .'pimel  finb  in  6l)rifto,  and)  l)crau§  reiffe. 

S)arnmb  mil  er  aud)  l)ieinit  feine  ft'rieger  gemarnet  nnb  gemnftert  l)nben: 
:5r  feib  in  meinem  .'pecr  unb  unter  meinem  J^^enlin,  3lber  fel)et  ju  nnb  luarlet 
beu  geinbeö  unb  mehret  end)  miber  feine  (^ngel,  Senn  er  ift  iiid)t  mcit  bon 
eud),  2:i)iit  ir  ba§,  fo  ^at§  nid^t  not,  S)enu  [s*l. ®  i|  mir  f)aben  einen  .s>&irn, 

35  ber  l)at  auc^  @ngel  nnb  mad)t  gniig  nnb  r)eifft  ber  |)(Srr  ber  .'peerfd)arcu  nnb 
bcr  rcd)te  ©icgmaii  bee  Xrad)enc-,  bcr  iinö  beiftcl)et,  ja  für  niiu  ftreitet,  baö 
boii^  ber  Seuffel  mit  allen  feinen  (Engeln  niuä  niber  ligen  unb  Herftoffeii  tucrben, 
Senn  PJotteis  mort  bleibt  einig,  '•^lnfed)tiing  mag  eä  leiben,  nnb  bie  tft'irc^e 
oon  bem  J-ciiib  fein  riige  tan  l)abeii,  nnb  ctlidje  aud)  bal)iii  fallen,   bie  inen 


584  ^Pvcbifltcii  bo-J  3nt)rc^  1544. 

K|.-cil  uiKliimis.  quod  debeiiius  in  eum  credere,  dat  corp[us  et  saug[iiitiniii.  Cum 
in  aures  et  ))ei'  aiires,  certe  venit  etiaui  in  cor,  non  vides  in  ba])|tisuiu, 
Sacia[mento,  sed  tautiini  aiidis.  Qiii  eivd[eret  nostruni  verbuni  dei  verbmn, 
Certe  bei"  lüuvbe  frolid^  luerbcn.  Sid  i[ma  non  faeimus,  non  credimus.  S)cr 
Icilffel,  alte  Sdjiang  rid;tet  an,  si  praedicatur,  nt  non  acci])iamiis.  Ideo  s 
t()iit  mirS  Uicl)e,  iinod  jta  i-ontcmnitur  verl)um  oc.  Sed  ift  bie  ©djlaiige,  ^ücil 
cvy  nic^t  )v)e[)veu  tan,  ha-i  man?  iiidjt  fol  prebigen.  Ideo  facit,  ut  contctunant 
liomines  k.    Ta§  ift  iiirfjt  mit  pfcilcii,  ipiefien  flcfoi^ten.    Sed  «ttt  ben  Bofen 

3v]ba§  äßovt  iiue.  bciii  l)i'it;cii  iiemcu  lajfcii,  'Jlbev  i'-j  iuu§  bodj  bleiben,  jo  (Sr)viftU'j 

•.oiaiiii.icitifQflt:  "S>n  .'pelic  Pforten  foEen  fie  nic^t  libeiiluelbigen '.  i« 

Süi).  16,33  2cnn  eg  f]eifft:  ' ^sä)  l)nbe  bie  luelt  iiberlunnbcn',  Siefer  EGO  viri 

luivb  unb  mn-j  anä)  .§@J:r  bleiben,   S^enn  er  l)at  bie  @6ttlid)c  gelualt   unb 

hafft  (5)otte§  nnb  tjat  nno  ,yi  feinen  (Sngeln  nngenomen  in  feinem  'Keic^,  lueld;§ 

ift  ba§  9ieid)  ber  fraffl  unb  lluirfjt,  •'öeilS  nnb  fiego,  Uiie  biefer  S^ert  aud;  fagt. 

Senn  luie  id}  gefugt  Ijabe,  luer  ha  tan  gleuben,  ba§  ^"s^efue  6f)riftuä,  »* 
CS)otte§  @on,  ber  ba  ®otte  bem  SSoter  gleid)  nnb  fein  eluigeä  luefentlii^S  bilbc 
ift,  fei)  Uiarl)afftiger  IReuid)  nnb  nn-5  glcidj  Inorbcn  nnb  firf)  fo  nalie  jn  un§ 
gctl)an,  bn§  er  uns  ]n  feinen  (vngeln  mnd)et  nnb  felbo  ber  redete  @r|  (?ngcl 
unb  Gberfter  5''>i-'ft  ift,  ber  mir  t)orge()et  unb  mit  mir  ftreitet,  jn,  ber  mic^ 
fclb§  teuffet,  abfoloiret,  feinen  Ceib  unb  SInt  gibt  bnrc^  beS  5^H-iefter§  I)anb  -^' 
nnb  mnnb  nnb  ben  ■'öeiligen  Pieift  bn.^u  gibt,  äl^er  bao  Inn  gleuben,  inoa 
litil  ber  Seuffet  mit  feinen  (Jngeln  nnb  ber  gnutten  .sielte  jm  fi^aben  ober  nb= 
geluinnen? 

£)enn  lony  bebnrff  id),  fo  id)  65otte-5  Son  (}abe,  llnb  loa?  fol  er  melir 
an  mir  tt)un  ober  toie  tan  er  mir  nel)er  fomen,  benn  bnc-  er  nid)t  allein  ift  •-■■ 
mein  ^leifd)  unb  '-Blut  Uiorben,  fonbern  an(t)  iljt  fo  ualje  bei)  mir  ift,  bas  er 
Bei)  mir  loonet,  mid)  fpeifet,  teuffet,  (cret,  troftet,  Dermanet,  ftraffet  3C.  ?  £ieun 
ob  lüir  lool  eiuanber  nidjt  feljeu,  fo  l)ore  id)  bodj  bnrd)  fein  loort  foti^eö  Uon 
im,  baä  er  fei)  lüart)afftiger  ®ott  unb  Wenfd),  ber  mid)  bnrd)  feine  iauffe 
Hon  funbeu  reinigt,  mit  feinem  Seib  unb  33Iut  fpeifet,  bnrd;  feine  IHbfoIutio  ^"j 
Hon  funben  entbinbet,  Tag  l)öre  icf),  unb  fompt  mir  in  bie  obren  unb  bnrd) 
bie  o()ren  inö  (jerl^,  ba§  e§  mir  nic^t  tnnbc  ne()er  tonten. 

0  liier  ha?-  gleuben  tonbe  (fage  id§  aber  mal)  unb  gelui§lid}  in  feinem 
berljen  fd)lieffeu,  baS  nnfer  loort  nid)t  uufer,  fonbern  (S^rifti  lüort,  uufcr 
teuffen  (5f)rifti  lauffe,  unfer  abfolHireu  unb  Sacrament  reidjen  6f)rifti  fei),  « 
ber  muftc  bod)  jum  Inenigften  einen  tag  [»(.  Tii|  ober  jlucen  frolid)  Inerben, 
Werne  loott  idj«?  felb-j  gleuben  nnb  alfo  prebigen,  hac-  ec-  anbere  and)  glenbten, 
?lber  bo'j  Inir  nid)t  l)ert^lid)e  frenbe  unb  Inft  Ijielum  cmpfiuben,  baö  ift  ein 
,^eid)en,  ha^  e§  uns  nid^t  jn  I)er|en  ge|et,  lüie  e§  folt. 

2)as  tf)ut  eben  ber  letbige  Sradj,  bie  alte  ©d^lauge,  ber  liicl)ret  mit  ■lo 
atter  wac^t,  bac-  e»  cntlnebcr  uid)t  geprebigt  ober  nid)t  gegleubt  loirb,  llnb  bie 


mx.  34  [29.  ©e»)tcmkr|.  585 

I!]  ©eiftci'll  ut  Eplie:  (3.     Scd  lucilij   bal)in  !onH)t,  filU]t  llUUl:  "Sww   vidoriu  c'tDtt.iViV 
Christi  xtiä),  madjt,  fjeil  ift  feines  Gfjrift'.    ©incrlcl)  Üicid)  Dci  ot  tilii.    Ubi 
verbuni  pure  praedicatur  et  hoiuiues  ciecluut  unb  bie  £rtCia'LlUCllt  rcdjt  3c()eil, 
et  ipsi  rccf)t  leben,   tum  est  regnum  Dei,   irao  filii  Dei   im    glauben   unb  fol 

5  fomcn  iu§  fifjatüen.  Pelagius,  Arrius,  SSapft  Itgt.  2)aS  ift  lobficfanii  naä) 
bei  fc^lad)t.  Divi  folget  natuili^,  ut,  ubi  puigatur  Ecelesia  unb  l)cf)elt  hm 
©ieg,  sequaiui-  laus  et  gratiarum  actio.  Jdeo  letabimiui,  (jui  estis  Clu'istiaiii, 
(piia  vicistis  per  agnuni.   i|ui   fudit   .sang[uinem.     S)a§  6[Ult    t^ut§.     Sßontit 

3t]  Seilte  fiif)  fü  fc^enblic^   fteHcn  gegen   bem  Ijeiligen  ®uangelto,    ba§  je   mcl)i- 

10  man§  pvebigt,  je  erger  fie  »nerben.  unb  je  fc^hjcc^er  ber  @Iauk  bei)  uno  ift. 

2BoIan,  eji  ift  bev  nite  Jeuffel,  bev  allzeit  inni  nnfaiig  nlfo  trieget,  bov 

et  ©ottes  tooit  unb  9ieic^  l)inbere  unb  bempffc,  äBeil  ev  nid)t  ber  offeutlid)cn 

^uebigt  tueren  !an,  fo  maä)t  er  boc^,  ha's  manS  nic^t  glcubet  ober  öcrad^tet 

unb  foltf}  ergernts  unb  bofe  Spinnet  Don  einem  ober  jloeen  unter  ben  gnnljcu 

15  T)nuffen  bringet,  JaS  finb  feine  fpieffe  nnb  budjffcn,   Ijarunib  Ijciftt  cä  nidjt 
mit  fleifc^  unb  btut  ober  l'tenfc^lidieu  »uoffen,  fonberu  mit  ben  biifen  föeiftern wn. n 
unter  bem  •pimel  gefod)ten,  »nie  $Qutu§  ©pbe.  »j-  fngt.    Tarumb  iner  nu  ein 
t?f)riften  luil  fein,  ber  rufte  nnb  fd)ic!e  ficf)  baju,  baS  er  fid)  tiute  für  fotdjcn 
S^enffclö  Pfeilen   unb  ftidjen   unb  »oiber  jn   menlid;  unb  getroft   ftreite  nnb 

2"  fdjlalje  unter  biefem  groffen  53U(|ael.  bem  .&@rru  6t)rifto. 

SBenn  cä  aber  ha^^n  !ompt  (fprid)t  biefer  Sejt),  ba§  ber  Satan  iiber= 
lüunben  burd)  ber  (4l)rifteu  ftreit  unb  an§  bem  .s>imel  be&  'Heid)u  (5f)rifti  oer= 
ftoffcn  »üirb,  fo  offt  ge^et  bie  freube  an,  bo§  man  barob  ®ottc  bandet  unb 
frolid)  finget:  '^u   ift  ia^  .s^eil  unb  bie  Ärafft  nnb  baS  ;)ieid)  nubcft.ia.  lo 

■'i  bie  llinc^t  unferu  G)otte§,  feines  C^^rifti,  luorben'.  1)a  fe^et  er  felbu 
bcibe§  äufamen,  hah  ba§  Meiä),  bie  frafft  unb  mad)t  63otteS  ift  feineä  (5^rifti, 
ha^  ift:  einerlei)  Steid),  gelualt  unb  ntad}t  beS  'initer»  unb  (if}rifti,  beS  oonS, 
3lber  l)ic  auff  Grben  toirb  es  6l)rifti  "Mä),  luenn  ber  S^euffel  anSgeftoffen 
n)irb,  ba?j  6t)rifti  toort  rein  geprebigt  unb  gcgtenbt  nnb  bie  Sacrament  red)t 

■M  gcbraud}t  tüerben.  ^a,  ia§  ift  baä  SieicO  feineä  SonS  im  ©lauben,  nidjt  für 
©Ott  unb  (Sl)rifto  (Senn  er  fi^et  nnS,  unb  ift  für  jm  nidjtö  nerbedt),  fonberu 
für  unfern  angen  .ju  gebecft,  'Ülber  baruinb  gegtenbt,  bas  loir  audj  ,5u  eliugcm 
fdjalüen  tonten,  Jüenn  bie  jeit  fompt,  ba  er  ftd)  ioirb  tum  allen  (^rcaturn 
offcntlidj  fi^akien  laffen. 

35  ©old)  freube  uub  gefang  ge()et  i^t  imerbar  in  ber  Äirdjen.     ©ott  lob 

unb  band,  ?triu§  ligt,  Sßelagiu»  ligt,  S)e§  gleidjeu  anbere  lenffels  ©elfter 
nnb  ^Rotten,  bie  ba  luolten  Issi.  Tiij]  6^riftnm  oou  .'öinicl  ftoffcn  uub  bie 
arme  Cf)riftcnt)cit  betriibt  uub  .pirruttet  l)abcu.  JiefeS  lob  folget  gelüi«lidj 
nai^  bem  ftreit  unb  tompff,  h)o  bie  Kl)riftenl)eit  gereinigt  unb  be§  XeuffelS 

«  li'igen  ^u  fd)anbcn  Inirb,  SBie  ©ott  tob  itd  aiid)  gehet  uub  gc^inet  loirb,  ou 
hau-  fid)  leiber  toenig  beä  beffern  unb  bandbar  ba  für  finb.    Qi  fol  aber  jold) 


586  qjtebigtcn  bei  3n'^rc§  1544. 

Hlklücijct  fid)  bcr  ©icß,  qnoi]  ]iiafdicant,  tc-^tniitiii?  S)iivd)  bie  (.ncbigt  fc§lc(^t 
mnii  bcii  Sciiffcl  Ihhu  f)imcl,  nnii  mit  falucr  )e!^eii  ut  Mounchi.  Scd  sitng|\iis 
lilii  Doi  imiä  in  bic  ()CVt;eu  tüaUcii,  41Ü  pro  tc  mortmis  homo  et  oblattis 
af^nelliis.  S)a  I)alt  feft  libcr  verbo  et  glailku,  tum  vicisti.  Non  curat 
sapLieiitiani  aut  arma,  sed  verhum  JC.  Ideo  saepe  dixi  hoc  Exciupluui  de 
Mulicre,  quae  tentata  dixit:  'C'hristiana  ,sum'.^  Si  vere  dicis  lioc  iionien, 
lüil  biv  Icif)  ?yU  pfonb  fe^en  i.  e.  credo,  quod  Dens  misit  filiura,  et  factus  jc. 
Dif.  12,  hHoc  fateor  K.  So  ge^ct  eiy  bat)in  3C.  Sed  e§  ftcl)ft  bafiel):  'Nou  dilcxerunt 
vitam'.    Nos  Augoli,  (|ui  innffen  uhn  bcm  nvticM  sufciicii  iinb  Jungen  vitam, 


')  V(/L  Uiimt  Ans(i.  Bd.  25,  32.%  2r>ff'. 

j^iiloti  niib  band  fein  bercn,  bic  bn  u&crluinbcn  bnid)   biiä  iHnt  bicicö  Santbo  10 
nnb  an^  \x  Seben  bavnmB  md)t  lieben. 
Off.  la.i:;  S)Qvmnb   Dcrmanet  er  nu  3n  folrf)cni  loli  nnb  bnncf.  '^•'Kcliu't  mä),  \i 

.Öimcr,  bn§  ift:  jv  ß^riften,  bie  jr  bicfeS  !i>i^.xxn  'Jieicf)  fcib  unb  in  icincm 
.  .ötinci  luolinct,  ^u'  ^aWi  nu  l)inbnr(^  iinb  bcn  Sieg  nn  bcm  alten  Svarfjcii 
cfokvt,  Sodf)  nicf)t  bnrd)  ciic^  fcld?,  ionbern  bnrc^  bicfcu  l'ambS  '-ÖInt,  'J^aä  u 
iftS  nnb  t{)nt§.  Äßomit  6e>Dcifet  fi(^§  aber,  ba«  jr  jolc^e  erl6)nng  erlanget 
babt?  S;:nr(^  ba§  tuort  be-?  äcugnis,  bno  ift:  ber  (^"bi^iftcn  pvcbignmpt  unb 
be!cutni§,  bamit  fd)legt  man  bcn  Senffei  Hont  ■'öimel,  2)enn  man  !an  jm  nidjt 
abgetuinnen  nod)  frf)tabeu  mit  luertffieiligtcit,  fntrcr  fcf]en  unb  trefflirfjon 
ftrcngen  leben,  luic  bic  ':l]hin(f)e  furgcnomcu  liabeii,  Sonbern  bicfc-J  Semblin  •-'» 
(^otte§  blnt  mu§  im  l)crt;cn  Itinlteu,  an  biefen  muftn  gleuben,  bcr  für  bid) 
-  ^Pfenfd)  Sorben  nnb  fid)  gcopffcrt  ()at,  nnb  foldjcä  mit  bcm  munbe  bcfcnncn 
unb  anbere  auc^  leren,  baS  ift:  feft  ob  bicfem  luort  nnb  ©tauben  t)alten. 

S)a§  finb  bie  fd^irert  unb  fpicffe,  bie  bcm  Seuffel  burd^§  l^er^  geben, 
bafnr  er  flicbcu  unb  loeid)en  mu?,  trenn  jm  ba§  SBort  unb  ©lanbc  bcS  SonS  m 
®ottc§  unter  angen  tritt,  ®enn  5Jtcnfc^lid^e  mnd)t  unb  frafft,   locic-fjcit  nnh 
l)eiligfeit  achtet  er  nid)t§,  bamit  !an  er  and)  burdj  feine  Gngel  unb  ©eifter 
ftreitcn. 

"Dcs  liefet  mau  ein  (Srcmpel  Pon  einer  5tonneu,  bie  ba  (^briftum  er!aubte, 
tucldjc,  loenu  fie  Pont  Scnffel  bnrt  augefodjteu  luarb,  unb  er  nidjt  Pon  jr  ab=  30 
laffen  loolt,  fprad)  fie  ui(^t  mebr  benn  biefc  inort:  Christiaua  .suui,  .Soorcftu 
luol,  3;euffel,  ^d)  tun  eine  Ptjriftcn,  Ta  ba§  ber  Senffei  Ijorctc,  flo[)e  er  al-S 
balb  Pon  jr.  Sold)  loort  fagc  bu  and)  Don  bcrljcn,  fo  loil  ic^  bii  bafnr  Uml 
bnrge  fein,  ber  Scuffel  loirb  Pon  bir  flieljen,  fo  loeit  er  !an,  2cnn  er  Pcr= 
ftcl)et  lool,  Ums  c§  gcfagt  ift,  nnb  timS  bcin  i}cxh.  bamit  meinet,  3s 

S)enn   ein  (Sbtiftcn  fein  l)eifft  nic^tä  auberö  lueber  gctanfft  fein  in  bcm    , 
Slut  be§  Son§  ©otte§,  burc^  feinen  Sob  unb  aufferftef)ung  erlöfct  Pon  funbc 
unb  ber  .v^eHeu  gclnalt,   Hub  »oer  fid)  einen  (^b»-'ifteu  bclenuet,   bcr  bcfcnnet, 
ha^  er  gemiölid)  gteube,  baä  bcr  Scuffcl  bnrd;  biefen  Son  (i)otte§  nberlininbcn 


5Jr.  34  [29.  ceJitemBet].  587 

K]  iil  iniilti  uccisi.     Ilatr  est  viotoria:   Maub   llilb    6cftailbcil    Ulib    l'CVl)(mct    in 
ea  confessioue  et  bvail  gelmii]t  Icib  Ullb  IcBcil.    Haec  est  pus;iia,  ijuaiii  iiKrjiil 
Deus  in  paradiso,  cuiu   dicit:    '  ponaiu    iiiiniicitias'.     Sic   nKcä   jutljllll    iinitn- '-J""!' ■'' " 
Ihesuni  Christum,  qui  homo  factus.     Savüu  ia']\t  un-i  f)altcii  et  persevcrarc 

5   usque  iu  fiuem. 

?i1iiiib  unter  feinen  fuffen  ligcu  mu§,  2Ba§  bavfi  er  ftd}  bciut  für  jnt  fiinfjleu 
nub  erfi^redEen'?  ^i\,  er  iueio  unb  fjntS  erfaren,  \m-i  ha-i  [331.14]  jm  fnv 
ntorbltd^  fpieS  unb  lüoffen  ift,  Ino  jn  ber  (SlauBc  mit  beut  nanien  ßljrifti 
begegnet  unb  tröget,  2)atum6  tan  er  bafur  nic^t  Bleiben. 

10  ^8  ftef)et  ii6er  batei),  bas  bie  6l)riften  über  folc^eni  8ieg  muffen  jr  Vebcn 

{)inan  feigen,  lüie  er  fprtif;t:  'Sie  f)aben  jr  Seben  nic^t  geliebet  bis  au  bcu--rt  i-'." 
XoV,  Senn  ber  ©laube,  prebigt  unb  3?efentnii  biefe§  3(rtideI'o  muS  Derfotgung 
leiben  auff  @rbeu,  älJie  ber  (Jf)riftent)eit  aüjeit  bom  'Seuffel  Iniberfnren  unb 
uod)  uon  unfern  gcii'ben  nu  lenger  beii  rr  far  ber  armen  Mirrfjen  niet  (.'lag 

'■■  eingelegt,  hiVJ  üiel  barob  finb  getobtet,  unb  ber  Seuffet  mä)  gerne  uiel  uiet)r 
getf)an  Tjette. 

I^arumb  mu5  t)ic  feft  geftnuben  unb  bet)arret  fein  in  bem  Wtaubeu  imb 
;^e!eutni§  burd;  lieben  unb  tob,  bi-3  ber  Scnffel  lioUcub  gar  anogcluovffcu 
lucrbe  burd^  bie  frafft  unb  ben  Sieg  bicfeS  .Sjeilanbä  (S()riftt,   Hon  bem  ÖJott 

■•"'  iHiu  anfong  ber  ^irc^en  lierr)eiffeu ,  baö  er  fol  ber  Sdjlaugcu  beu  fopff  ,jn-- 
tretten,  fo  lang,  6iä  baä  er  and)  aufffjoreu  muv  feine  fcrfeu  3u  fted;en.  1a= 
()tn  gel)ct  bie  goii^e  Sdjrifft,  unb  ift  aEe§  jutfjun  umb  biefen  6on  töottes, 
ber  für  nuy  ^enfd)  liuirbcn  unb  fein  '-Blut  nergoffcu,  bas  er  bcn  leuffel  mit 
feinem  .'ocÜifd^eu  Ajecr  unb  luoffen,  5unbe,  lob,  .sjeltc  unter  unfere  fnffc  trclle 

-•'  unb  burd}  feine  frölidje  jutunfft  auä  biefem  ftrcit  beS  (ülnubeuS  jn  einiger 
fidjcr()cit  unb  l)erUgfeit  beä  5djalüen-j  unS  bringe.    ^IIJIG^I. 


588  ^J'tcbiflten  beä  3a1)tc§  1644. 

35.  5.  Dftobct  1544. 

bei  iicr  C*^tuuicil)uuf;  bcr  Srf)lo^firri)c  511  Türgnii  ßclirtlteii. 

1!)  Duiiiiniea    XVJI.      Tur^iK,'   in   imva. 

M^c'i  aiiiici,  uuiUeii  i^t  bis  iiclu  i)an]c  ciufcgcncii  imb  iLunlieii  iiiiiicvm 
T)LCivii  of)cfii,  ivddyi  iiiiv  iiidjt  nttcin  gcbiirt,  sed  folt  aiid;  oii  fpveiiget  iiiib 

^{cild^faS,  iit  ba  l)iu  gcvic^t,  ut  niliil  in  ea  Hat  quam  iit  iji.sc  nubisciim  loquaUir 
j)cr  vcrbiim  et  nos  ]ier  oratioiicin  et  loBgcfaiig.  Idco  UioUeil  li'iifjt  fci^cncn 
uiib  tm'iijc  uuid^cn,  noii  ut  papLa,  sed  aUc  ju  fniitcn  t[)iiii. 

siif.  i4,M|.  Lucae  XIITI.  Euangelium. 

äBoIaii  bic  Cviubcii  finb  geplagt  gclucft  suo  sabibato,  fo  ptngt  bei  .•ijerv 
nud)   unb  tl)llt§   vcdjt   gcriu',   i't  bcue  est   factum;   (|uia  comnimiiler  auff  bie 

■J  vor  luoricn  6lc/ä  loiv  sp  iBoIIcii  c  in  jotleii  sp  3  mich  ;5f)cju  sieht  S^tiflo  ■■7) 

nach  sed  Mehl  \x  np  4  nach  SRcuc^faä  sieht  grciffcn  sji        nach  iit  (I.)  sieht  hec  (Idimus 

ium;i  sp  nach  ut  (3.)  steht  Doniiims  sp  (!  nach  tl)un  steht  Unb  ciu  Uatev  tinicr  fplcc^Cll  sj> 
H  nach  flogt  sieht  fic  sp         i)  über  qiiia  sieht  quaiulo 


:ii 


Dr)  CiuUiciiOuiig  cincö  .iSclucii  ftaiifcö  yim  picöiganuit  *!?>nttlltl)ö  IPoitj;  w 
cibiiUict  3!m  Cliurfiirftiiiljcii  .§>rf)lo)'Q  311  (Conjalu. 

|3*t.25l|  "^^'^C^'iii  licticn  Jvvciiube,  2LMr  iollcii  j^t  bi§  nertc  fgau^  ciiiicgiicii  imb 
U)cif)cu  uiifcvm  .'o(f5Ki-ii  ^nM"  P-'p'Kifto,  2Bfl(f)c?  mit  iiidjt  allein 
geinat  unb  3uftcl)et,  eonbcvn  ir  folt  anä)  ju  gicid)  an  hm  Spvcngcl 
nnb  JKeudjfajS  gvciffcn,  anff  ba§  bi§  nclue  .söau»  bafjin  gevidjt  lucibc,  baS  i^ 
iiid)tv  anbcv-:?  bovin  gcid)cf)c,  bcnn  bn-S  uiiicv  lirtcr  A>if  ]dh5  mit  un§  lebc 
biird)  fein  ()filigcv  äl^ort,  unb  loir  luiberumB  mit  jm  vcbcn  bnrdj  Wcdct  nnb 
l'nCigefang,  ^avumt',  bamit  t-i  rcdjt  iinb  Cljtiftlid)  cingctoeifjct  unb  gcfcgnet 
luffbc,  nidjt  >üic  bcv  ^^opiftcn  .^ivdjcu  mit  jrcm  S^ifdjoffö  (?l)refcm  unb  vcndjcvn, 
lonbcvn  nad)  (^ottcö  tiefet)!  unb  luirien,  ä\JoIlen  loir  aniaf)cn  ftottcc-  tiunt  ju  2» 
Tioren  unb  3U  I)anblcn,  Unb  baS  foId)ä  fvudjttnirlid)  geid;ef)e  anff  fein  (M'ot 
Hub  gucbige  ;,nfagnng,  mit  einanbcv  jn  anvuffeii  nnb  ein  '-Batet  nufet  fprci^cu. 

ßuangclium  liuce  XIIJI. 
3}on  beut  ä'Bafferfüd^tigen  am  (Sabfiatl)  gcTieilct  ete. 

J^  25 

I  J'JtS  ec'  begab  |id),  ba§  er  !am  in  ein  .s^auc'  eine«  iDbevfteu  bei 
■^^  5)3r)avifecv,  anff  einen  ©nbbati)  bn§  Srot  ju  cffcn.  Unb  fic 
t)icltcn  anff  jn,  WJIT  fifje,  ba  toar  ein  IRcnfd)  für  jm,  bcr  ttiar 
äßafferfiic^tig.     U'JiX  3t)cfus  antlnortet  nnb  faget  ju  bcn  Sd;rifft= 


5Rt.  35  [5.  Ottobct].  589 

II]  fabIBat  geprebigt,  quo  cniiveiiit  popiulus  ut  nobiscum  ©oiitag,  auff  bic 
prcbigt  genteiiugli(^  ein  loiinberjetcfjen  getfjoit  unb  leuten  geljolffen,  ba§ 
inxbtgcii  fimben  fie  letbcn,  -i  nou  fdfjatt,  >rmnber3eic^cn  htnben,  <|iiia  ()ct§  ben 
iab|6ntl)  gctrodjeu,  (£§  gcC]ovt  in  ben  (iatec^iifmum  ba§  ftjUdE,  tonbieiiid)  iU> 

s  8ab|bato  ut  in  3.  praecepto:  'SabLbatum  sanctif|icabis\  S)a§  \vax  ein  evnftlidj 
nnb  I)odj  gefiot  ut  in  l.  tabpila  et  3.  praocep^to.  Ideo  uon  fd^cr|  Tudois  ben 
)a6[(iat  ^n  fjalten,   ut  liodie  de  nobis  d|icunt    Noy   praedicai'e  ('at[ocIiisiinui), 

sed   üoii   servare Sic   d[icuiit  Christum    blasph[emare,    rjui 

S|abbatum    uon    servaret, et    iuste    filium    de! ,    nnb    Inn-S    fie    brnn 

geloonnen,  videtui-,  mnffcn  öon  ocf;fen,  efeln  lernen. 


10 


1  über  nobiseiim  sieht  die  doininica  sp  2  nach  ptebigt  steht  '§at  er  sp  S  über 

nou  steht  ipsos  sp  nach   fuiibeii   sieht   fie  ntc^t  tctben  sp  7  über  CatLechlsmmii  stellt 

Decaloguin  et  ....  «p  S ]  ein  Stück  des  unteren  Randes  weggeschnitten 

9  iion  sp  über  servaret        ]  quae  cf  p]        iuste  erg  zu  iustificatus  per  ipsos  sa|iicntia 

de!  sp  r         10  über  videtur  steht  in  )ioc  Euan^gelio  «^ 

T>\\ gelevtcn  nnb  ^pfjortfeern  nnb  fpradf):  3fft§  nuc^  recfjt  onff  ben  Safibatf) 
f)eilen^  Sie  aber  jdjtuigen  ftille,  Unb  er  greift  jn  an  nnb  l)ciUM 
jn  |Sö[.  ssijj  unb  Iie§  in  ge()en.  119JS)  antlöortet  unb  \\)xaA)  jn  jnen: 
•iBclcf)er  tft  unter  eurf),  bem  fein  Oc^fe  ober  6fel  in  benSrun  feilet, 

1.'.  nnb  er  nicfjt  al§  6alb  jn  t)erau§  ^cuc^t  amSabBatf)  tage?  ll^JiS)  fie 
!unbten  jin  barauff  nic^t  toiber  antlnort  geben. 

(S9{  faget  aber  ein  ©leirfmid  ju  ben  ©eften,  ba  er  mercf'et,  luie 
fie  erhielten  oben  an  ju  fitien,  unb  fprad}  jn  fnen:  äßg^Jhi  bn  lion 
ieutanb  gelabeu  loirft  jur^od^^eit,  @o  fe|c  bid)  nid;t  oben  an,  ba-j 

so  nid)t  etloa  ein  e^rlic^er  benn  bu  Oon  jni  geloben  fei),  Unb  fo  benn 
tompt,  ber  \>\6)  unb  jn  gelaben  bat,  fpredje  ju  btr:  lueid}e  biefem, 
Unb  bu  miif jeft  benn  mit  fd}am  unten  an  fi|en.  S09tbern  lueun 
"bw  geloben  Inirft,  ©o  gebe  l)in  unb  fe^e  hxä)  unten  au,  aiiff  boS, 
Uienn  ba  fouipt,  ber  btd)  gelaben  {)ai,  fpred)e  3u  bir:  S^'^nnb,  mite 

2s  l)inouff,  S)enu  trirftn  e^rc  Ijoben  für  bcnen,  bie  mit  bir  ju  S^ifdje 
filmen.  S)enn  toer  ft(|  felbi  erl)übet,  ber  fol  ernibrtget  inerben,  Unb 
\vix  fidö  felb§  cruibriget,  ber  fol  erbob^t  inerben." 

"^^"i©  ©nnngelinm  \]di  un&  für  eine  T)if),nitation,  fo  l)ie  fif)riftns  mit  ben 
3i'ibcn  ballen  mu§  Ooii  bem  oabbotl),   2)enn   fie    finb    fonberlid)    Uiol 

M  geplagt  gclucfen  mit  irem  Sabbatl),  So  plaget  fie  ber  öerr  l)iemit  aud)  nnb 
tljnte  red;t  gerne,  tbnt  and)  h)ol  baran,  (?r,  ber  .s^G^RiH,  l)at  gemeiniglid)  auff 
bie  Sobbotl),  baran  ba§  5i*old  ,yifamen  fani,  trie  bei)  unS  am  ©ontag,  geprebigt 
unb  auff  bie  prebigt  ein  loniibertuerc!  getbon,  ben  armen  Senten  |iU.  5lMij|  ;,n 
belffen  unb  fonberlid)  fein  ßere  boniit   ,5ubeftetigen,  Tiw   fnnbten  bie  '^nhm 

3!.  folrb  prebigen  lool  leiben  Ooo  er  fie  iiid)t  fdjalt),   '.Über  bov  er  am  ©obbatb 


590  ^Prebiglcn  bc?  3ol)tc§  1544. 

K]  Scimiis,    niioiiioilü    servaiHluin    .s:ib|batiiiii,    (jiiia    didiciimi.s    a   ikuniiio. 

Verum  est,  e§  Jnat  bem  tiiolcf  ^u  bct  geit  bev  fonbcvjtid^  taa,  sab]batum  t^eftimpt, 
iit  et  locus  et  jonbedtcf}  tril)ii.<  t}i  perfint,  et  ex  tribu  inuftcn  ^rebigev  Uievbcii 
et  niilla  nlia.  Nos  non  haberuus  noii  ex  iiua  tribu,  Puimis  sacerdotes,  .sed 
cui  data  gratia.  Sie  euin  S|abbato:  snmus  domini  facti,  dicit  Christus, 
iSabLbati,  tilius  liomiuis  iiiaior  sab[bato,  ijuia  domiuus.  Sic  et  nos.  3)ort 
I)at§  muffen  fein,  ut  certum  h|aberent  diem,  tribum  nnb  perfon  ()ie'(ten  usq[ue 
ad  Christum.     SqS    (inlteu   \vh   n'6cr   in   iiotcstate,   si  dominica   non   gefeit, 


3  nach  peirfon  steht  sie  sacerdLutes  et  leuite  s/)  nach  ex  steht  sola  hac  si>  4  über 
iion  (2.)  sieht  tantuin  sp  über  sacerdotes  stellt  1  pet.  2.  Korn  12  sp  5  über  gratia  steht 
l)raediLcaiidi  sp  6  über  niaior  steht  Mar:  sp         nacli  Sort  steht  cum  Iud[aico  poppilo  sp 

S  über  toh  steht  ß^iiftcn  sp       über  non  steht  tmibtn  sp 

I>v]mit  ben  frandEcn  umfigicnije  unb  tuunbcr  tfjate,  be§  Ratten  fic  feinen  gefallen, 
nnb  f)ieffen§  ben  5ab6at()  gebrodjen. 

'Hin  get)oi-et  bis  ftiicf  bom  <S>abhatl)  in  bie  pvebig  be§  (Äate(f)iimi,  bii  man 
lum  bem  Gleöüt  fagt:  "In  folt  ben  ©aMatfi  (ober  (Veievtag)  '^eiligen',  äöeldjc-j 
mar  fonberlid;  ben  ,5(nbeu  ein  ernfteo  gebot  aU  ba§  britte  in  ber  erften  2afeln 
unb  Quff  ben  fonbern  fceftimpten  tag  (nemlicf)  ben  fiefienben)  ju  r)nlten  anff= 
gelegt,  T'ornmb  Uiar  ey  jnen  lein  fdjerh  nmb  ben  SaMatf),  llnb  bnf)cr  lier= 
brcnft  fie  e§,  baS  (i^riftnS  eben  am  Sabbat!)  bie  franden  gefnnb  nunf^et,  Unb 
geben  jm  fdjnlb,  al§  I)alte  er  ben  Sabbatl)  nic^t,  5)iu6  fic^  alfo  bie  mei§f)eit 
Hon  jren  tinbern  rert}tfertigen  laffen,  mie  fie  anc§  noctj  tjeutig?  tag«  nn§ 
(•»'[jriftcn  fc()cltcn,  ba-S  mir  bie  2ti.)m  ©cbot  nnb  Dom  Sabbatt)  prebigen 
nnb  bod)  ben  felbcn  nad)  jrer  meifc  nidjt  ()alten.  5I6er  ma-j  fic  mit  jrem 
fd)elten  nnb  leftern  an  (if)rifto  nnb  feiner  i?irc^en  geniinnen,  ba§  fif)et  man 
and)  in  biefent  (vunngelio,  nemlic^,  ba§  fie  muffen  fid^  felb§  in  bie  jungen 
beiffen  nnb  burd)  jr  eigen  thenipel  an  Cd^fen  nnb  (vfelu  nberlneifet,  offentlidj 
fd)omi-ot  luerben. 

Whx  aber  Unifen  Hon  Pnitte-?  gnaben,  mie  ber  Sabbatf)  ]U  Tiolten  ift, 
bcnn  mir  l)aben-5  oon  btefem  nnfern  .s^iy'Jirn,  bem  Son  Wotte-:-,  gelernet.  äBar 
ift  e«,  6§  toar  bem  ^übifd^en  üolcE  ^n  ber  seit  ber  fonberlic^e  tag  bes  8abbat()v 
boftimpt,  baju  and)  ein  fonberlidjc  ftete  unb  fonberlidj  gefdjlec^t  ober  '^^H'rfonen 
nnb  ein  fonberlid)  i|>rieftert^nmb  ober  ©otte-J  bicnft,  Tenn  ba'5  atle^  umftc 
allein  in  jrem  V'anb  unb  bei)  bem  Sempel  ^n  ^ei'ufnlem  gefdjetjcn  burd)  bie 
^eüiten,  fo  5pricfterIid)S  G)efd)led)tÄ  maren,  aus  tt)eld)em  nnb  feinem  aubern 
mnften  aüein  Äirdien  biener  fein. 

?lber  Inir,  fo  im  iReid)  iinferö  .sjgrrn  (Jl)rifti  finb,   finb  ni(|t  olfo  an 

ein  Oiefi^Iec^t  ober  ftete  gebunben,   ba§  Inir  aüein  an  einem   ort  unb  ons 

einerlei)  Weftfjled)!  ober  |a?i.  5*4 1  einerlei)  anSgefonberte  ^^erfoncn  nnifteu  I)aben, 

i. Sieivis.si^onberii  luir  finb  alle  |Uiefter  (luic  gefd^rieben  fteljet  j[. 'IVt.  ij.,),  ba-3  mir  aÜe 


9it.  35  [5.  Ottolict].  591 

R]  montag  vel  freitag,  uiib  die  tag  untert^aii  llobi(^,  ut  fucinmiis  diein  cl()[mi- 
nicam,  f|ii;indo  voluniu^.  Sod  ba?  miia  aiic^  baBcl)  fein,  bn§  iinS  ntten  gelegen 
fei),  ut  non  uuiiis  tempu^^,  Pii))La,  sed  ut  neccssitas  forbeit.  ^on  dobet  tiiiiis 
praedicare,  sed  toti  cetui.     Sic  couvenieuduni,  debet  tag,  locus  Beftilllpt  fein, 

'.  ubi  convcniamus ,  qiiando  ihmi  placent  et  boniiues  ficf)  muffig  llinifjcil  a 
laboribus  ju  l^evcn  3c.    Wemc  ein  not  für,  ba»  ^eiit  nidjt  pvebigeii,  folt  maiici 

lUOVgeil.    Cum  autem  coiiununitei'  accepimus  S]ab[batuiii 

Non  est,  sed  iinliift,  ut  luolt  eilt  iielveS  anvid^t|en.    Sed  omnes  madjeit  fiifj 


1  vor  montag  steht  iicmcn  Wiv  ben  sp       nach  montag  steht  jo  bienStog  s/i  2  nach 

ba§  ('J.)  steht  ein  tog  jel)  ber  »/>            3  nach  non  steht  sit  sp  nach  tempus  steht  mutare 

alirjiiiil  liuc  S2>  4  nach  iirneilicare  steht  sibi  s})  ad  ijaneipiiim  r  5  über  muffig  steht 
fjanbcl  tjaiitiviing  sp  'iji;  et  ptx\onni  baju  cvluelet  r  0  nach  ba§  steht  mon  sp  T  nach 
morgen  ■•t'-ht  tljun  sp        ]  die  unterste  Zeile  weggeschnitten 

Hr]  ,',u  aller  jeit  unb  au  allerlei)  orten  ©otte»  tuort  unb  loerd  berKnbigen  joUen, 

1"  Unb  QU»  allerlei)  ^perfoneu,  ©efc^Iei^t  unb  ftenben  mögen  foiiberlid^  jum  5prebig- 
oiiipt  beruffen  loerben,   fo  bie  gnabe  unb  nerftanb  ber  Scljrifft  liaben,  anbcrc 
3U   leren,   '^llfo  finb   luir  aniij  l)errn  be-S  8ali6att)'3  mit  ß.sjJHifto  unb  bnrd) 
Ctl)riftnm,  loie  er  fel6§  5Jiatt.  jij.  fpric^t:  '2)er  Sabßatl)  tft  umb  be-i  menfrf)en  w.uf.  a,  jTf. 
tüiUen  gemacf)t  unb  nidjt  ber  menfd)  uml6  beS  @a6bat^§  loillen,  Xiarunil)  iftw.uiD  12,8 

1.'.  be§  nienfd)en  ©on  ein  .Soerr  aui^  beS  ©abbatt)»'  nnb  bemnad)  aud)  alle,  bic  au 
jn  glcuben,  finb  be§  gleid)en  and)  beffelbcn  §errn. 

Sort  mit  bem  ;3übifd)en  'üold  l)at  e^  muffen  olfo  fein,  bn§  fic  einen 
flctuiffen,  fDnberlid)en,  beftimpten  tag  (glcit^  Inie  aud)  ein  fonbern  ftam,  perfoneu 
nnb  ort)   l)ielten  biy  auff  6l)rtftum,   bamit  fie  burd)  fol($e  eufferlid)e  lueijc, 

ai.  Don  ©Ott  jnen  felby  georbnet  unb  befo()leu,  Pon  ben  Reiben  untcrfdjiebeu  locren 
unb  fic  auc^  eufferlidj  jengniS  f)ettcn,  ba>3  fie  (S)otte§  33olrf  Ineren,  unter 
lrield)em  Ootteä  Son  folt  geboren  loerben,  \'l6er  nu  ber  fclbige  nnfer  §(j;Kr 
fomen  ift  unb  ein  nein,  elrig  9{eid)  burf§  bie  gon^e  toelt  angefangen,  finb  hjir 
(5f)riften  nid)t  mel)r  an  folc^  enfferlid)e,  fonbere  ^^altung  gebunben ,   ©onbern 

2s  t)Qben  bie  freil)cit,  fo  un«  ber  Sabbatl)  ober  ©ontag  nid)t  gefeit,  mögen  ipir 
ben  ^JJontag  ober  einen  anbern  tag  in  ber  Inoc^en  nemen  unb  einen  ©onlag 
barauä  mad)en,  l^od)  alfo,  W'i  e»  l)icmit  and)  orbenlid)  jugeljc  nnb  ein  tag 
ober  3eit  fei),  fo  nn§  allen  gelegen  ift,  unb  nic^t  in  eine»  jeben  gcloalt  ftel)e, 
jm   ein    fonbcry    ju    madjcn    in  bem,    fo  ben  ganzen  t)Quffeu   ober  gcnieiiu" 

30  ,ft'ird)eu  betrifft  ober  aud)  georbuete  geit  ober  tag  3U  enbern,  eS  erforbere  benn 
eine  fonbcrlidje  gemeine  not,  W\t  benn  and),  ber  3um  ampt  beruffen  unb 
befet)l  l)nt  ju  pvebigeii,  fol  nid)t  jm  felbs  allein,  fonbern  ber  ganzen  (^kmeine 
prebigeu. 

Tarnmb  fol  maus  aud)  alfo  ()nlten,    ha^::   fie  alle  auff  bcftimpte  unb 

y.,  gelegene  ,]eit,   ba  fid;  ber   geuu-iu    l'ian  Oou   feiner  l)anlieriing  ober  arbeit 


592  *4-'tcbigten  bc?  3al)te3  1544. 

1>]  fertig  nuff  bcii  juiitai^  tag,  »■ouvfiiiaiuu.s  bcö  ©oiitage.    Ir^tam  lil^ertatcm  nou 

habeiit   liidoi, si   uon  suh  tecto,  fit  nuff  bcilI  pta|,  tarnen   in  loco, 

iibi  conveiiiat.  Äan  ieglittjciii  nic§t  ei^u  fontag,  picbigftuel,  loonm.  piaxx= 
Ijeru  machen.  Istam  lib|ertatem  liabemus  nos,  lianc  etiam  servare  jc.  Ista 
(lonnis  joU  gebaloet  fein  i>ro  iis,  qui  in  arce.  Si  nou  hoc,  iuxta  poxn.  5Pro=  s 
$i  42, s  pljeteii  achten  uiif)t  fo  groS  temphnn.  In  ps.  42.  S)a  man  finget,  lot'cn, 
i'nntbnii  jnm  ©|otte§  l^aufe,  nt  audiani.  Sic  clamant,  tarnen  eupiunt  ad 
l)anffen,  bcv  nutv  ein  vanin   uiib  haä)  ijoben,   ?io  tarnen  iit  ticqnem  fei)  aliis 

2 ]  cum  cum  sit  [fj  2\3  vt  Pliilipipis  Ifem  Eutyches  sed  prohibiti  con- 

ueuticula  Aii:ib[ai)tistaruin  sp  r  3  über  j?an  steht  man  •</>  über  ieglic^cm  steht  eilt  sj) 

über  eigen  sieht  ein  sj)  4  über  machen  steht  fiefteüen  sp  nach  lianc  steht  studehimiis  sp 
5  lioc  ery  zu  in  lioe  Inco  sp       über  iiixta  stellt  Ihims  sp         7  über  clamant  steht  proplietae  sp 

über  ad  steht  jum  sp         S  wich  tjauffen  steht  ijuae  coiiuenit  ad  doinuni  dej  sp 

Hl- 1 muffigen  tan,  au  [*l. ^"i|  eiucu  getnifien  ort,  bn  fic  jreu  prebiger  luiffen  unb 
{)6reu  utiigcn,   jufanicu  fomen,  2Bo  aber  ettt)o  foI(i)c  not  furfiele,   ba-^  ntaii  lo 
Ijente  al§  auff  bcu  Iicftimptcn  tag  nid}t  pvcbigcu  ober  jufamcn  fomen  fnnbtc, 
So  mag  manä  \X)o\  morgen  ober  auff  einen  aubern  tag  tljuen. 

ÜBcil  ntier  nu  in  gemein  ber  Sontag  für  unfern  ©abbatf)  ober  Feiertag 
augenomcn  ift,  fo  Bleibe  cS  alfo,  allein,  ba§  loir  t)errn  barnber  fein,  unb  nitljt 
er  über  uuy,  S)cnu  bas  ein  iglirf}cr  Umlt  ein  neloc?  marken  feines  gefallene'  i;. 
mit  tag,  ftitube  nub  ftet,  ba§  Uiere  audf)  lüdjt  xt6)i,  Sonbcrn  füllen  Ijierin  fiel) 
,piglci(^  alle  einig  unb  fertig  utacf)eii  unb  jufamen  !omen  ©otteS  SBort  ^w-- 
I)oren  nub  ju  loibevumb  mit  cinaubcv  auruffen  unb  jubctcn  für  allerlei)  uot 
unb  für  empfangene  luoltl)at  baucteu,  Ann  m  nidjt  gefrijel)eu  nnterui  bad)  ober 
iu  ber  Äird}en,  fo  gefdje^c  e§  auff  cim  pla|  unter  bem  .'pimel,  unb  loo  räum  20 
?iMie,  13 ba',u  ift,  Sßie  5.  ^^auluo  am  5ßaffer  prebigtc  ,]u  ^^ilippi-j  3lct.  roj.  Hub  jn 
«ivfl. 2o,.sij. Iroabe  CJlct.  jj.)  auff  einem  Saal,  boc^  hai  ein  orbeuli(^e,  gemeine,  el)rlirf)c 
uerfamlnugc  fei),  SBeil  man  ni(^t  fan  nod^  fol  einen:  jglic^eu  ein  eigen  ort 
unb  ftet  beftetlen,  unb  follcn  nici^t  l)eimlic^e  loinrEcI  fud}en,  bn  mau  fidj  oer= 
ftccfe,  mie  bie  SBibbertenffer  pflegen.  ».s 

S^iefe  freil)cit  l)aben  mir  Cljriften  audj  nn§  ber  Sere  bes  fjcutigen  (Suau= 
gclij  nub  folten  üx\6.)  barob  l)alteu,  ba§  Inir  bcö  ©abbatl)*  nub  anberer  tage 
unb  ftete  f)errn  finb,  Hub  nid)t  barin  fouberlidje  beiligteit  ober  Wottc-Jbienft 
fekn  Uiie  bie  ^ix^tn  ober  nnfere  '"^^apiften. 

?llfo  fol  bii  .^auS  folc^cr  frci^eit  nod}  gebolnet  unb  georbeut  fein  für  30 
bie,  fo  ail)ie  im  ©d)lo§  unb  ,^n  •'oofe  finb,  ober  bie  fouft  I)ereiu  geben  luollen, 
-.liidjt  "ifm  man  barau«  ein  foubere  iß'ird^en  mad}e,  al«  Incre  fie  beffer  bcnn 
aubere  t)eufer,  bo  man  @ottc§  luort  prebigt,  ^iele  ober  bie  uot  für,  'bü?-  man 
nidjt  iDolte  ober  Ifinbte  t)ieriu  jufamen  tomen,  fo  modjt  uuiu  lool  bvauffen 
beim  "i^rnnnen  ober  anbcr§  Um  prebigen.    T>enu  bie  '4>ropl)cleu  l)übeu  aud;  beu  35 


9lr.  35  [5.  Cftok-r].  593 

R]  auditoribLUS.  Et  dciis  "^ota  tool  Qligcritfjt  et  Sa(ia[m(iit;i  ciligefc|(t,  Lit  c-ou- 
veuiauius,  oremus,  g|ratias  a|geinus.  ©oI  QUd^  ill  Jotltlid^ejll  regiiiuent,  si 
quid  agendum,  convenit  in  curia,  multomagis  hie.  Et  iioc  fortetl,  (juando 
conveniunt  Christiani,  quod  oratio  iioi^  fo  ftarcf  gt'Tjet  al§  conveniente  turba. 

5  Ubiq[ue  orandum,  sed  uon  fo  loartll,  efficax  oratio,  quam  adest  tiu-ba.  Hoc 
dixLerunt  etiam  patriarchae,  qui  unter  Beutnlein  ein  Ijuttlin  coram  et  sacrifi- 

carunt  ovcs  et  praedicarunt,  hoc  temphmi gen  '^itnel 

gefd^idt.     Et   Christus:    'ubi   2  vel   3'.     Si   uon   alius    fructus,   tanieu   satis, i'Jaiti). is, 20 

4  nach  noc^  steht  einft  sp  ö  nach  UI)iq[ue  steht  quidem  sj)  nach  quam  steht 

quando  sp         6  über  ^uttlin  steht  aiiffgejd)l09cii  ri^t  sp         6j7  über  sacrificaruiit  steht  altov 
niiffgerid^  sp  Sic  Paulus  r  7  über  oves  stellt  fc^o))?  sp  nach  hoc  steht  eorum  sp 

]  der  untere  Hand  abgeschnitten  8  über  2  steht  duo  sp        über 

3  steht  tres  sji       über  fructus  s(eAr  sequeretur  sp 

?f]  Sempel  ju  [SI.  6  tj]  Serufalem  nidöt  fo  gro§  geachtet  (fonbcrlid)  loeil  fie  bie 
10  .s>o!^enpiieftcr  nid^t  bofelbl  leiben  toolten)  no(^  üEjeit  barinne  geprcbigt,  ©on= 

bein  l)ie  luib  ha,  \ük  unb  \vo  \xä)S  jugetvageu  i)at,  aU  in  jren  ©(^liffteii  luot 

3"  iet)cn  ift. 

9I6ev  gleidjlöol  begevten   fic  offt  gu  fein  bei)  bem  "^auffen  unb  nn  bev 

2tebtc,  ha  man  offcntlid^  juiaincn  tarn,  9Bie  ber  rlij.  5pfalm  faget:  ',3ii)  loolt  t'i. «,  r. 
li  gerne  f)ingcE)cn  mit  bem  ()auffen  unb  mit  jnen  malten  ^um  ^aufe  ©otte^  mit 

frolorfen  unb  bancEen  unter  bem  t)auffen,  bie  ha  feiren',  Diu  mu3  ja  ber  fclbigc 

t)auffen  etluo  einen  räum  unb  fein  tag  ober  ftuube  ijabcn,   fo  ben  3nf)öreru 

bequem  jel),   S^arumb  fjat  c3  G5ott  luol  georbnet  unb  angcridjt,  ba-3  er  bie 

I)eiligcu  Sacramcut  cingcfcht,   3nf)anblen  in  ber  ©emeine  unb  an  einem  ort, 
20  ba  lüir  äufamen   fomen,  beten  unb  ®otte  banden,  Sßic  benn  ancf}  im  loelt= 

liefern  9iegiment  gcfdji^et,  luo  etluo»,  ba§  bie  (Semeine  betrifft,  ,]uf)anblcn  ift, 

ä*iel  mc()r  fol  eä  f)ic  gef($ebcn,  luo  man  ©otte»  loort  ^oreii  fot. 

Unb  ift  £)ie  ber  öortetl  babet),  »nenn  bie  ß^^riften  alfo  gufamcn  fomen, 

had  ba»  ©cbet  nod)  einft  fo  ftarci  gebet  al§  fonft,  ^Fcan  tan  unb  fol  luol 
25  uberal,   üu  aEcn  orten  unb  alle  ftunb  beten,   ?lber  has  (Sebet  ift  nirgcub  fo 

!refftig  unb  ftard,  aU  Itienn  ber  gan|ie  ^auffe  eintrec^tiglicE)  mit  einonber  betet. 
?tlfo  l)aben  fid)  bie  lieben  6r^0cter  mit  jrem  gefinblin,  unb  \vn  fonft 

fiel;  3u  jnen  gcfdjlagen,   etloo  unter  ein  ;^eumlin  gefunbcu  ober  ein  .s^nttlin 

auffgefd)lagen,   einen  9lltar  auffgcridjt,   Taä  ift  jr  Sem^jel  unb  ©ottcS  bauS 
30  geloeft,  ba  fie  bon  (il)rifto,  bem  ^utnufftigcn  Samen,  ber  jnen  oerbeiffen  tuar, 

geprebigt,  mit  einanber  geovffert,  ÜiCtt  angeruffen  unb   jm  gebanrtt  bi^beu. 

Hub   alfo  aüegeit  gerne  lloo  fie  getunbt  biiben)   bei)  nnb  mit  einem  beuflin 

geloeft,  Sßie  lool  fie  batieben  ancf)  fonft  bei)  jnen  fetb§  allein  ö5otte§  loort  unb 

jnfagung  betrad)tet  nnb  gebett  b'iben. 
3s  llnb  loeil  loir   offtmal   in  ber  ()eiligen  3cl;rifft  tefen,   bal  aud)  eines 

einigen  menfdjen  Webet  feer  trefftig  geloeft  ift,  ?n§  |9.u.  ßiij|  ©en.  roiij.    Ta  i 'iU(»ioi*',23ff. 

ßutljcrä  aßede.    -XLI.V  3s 


r,94  ^tebigten  be§  3at)tc«  1544. 

B]quod  promisit  se  adesse.  Ibi,  (imindo  umis  Ab|raham  orat,  et  efficax,  multo 
inagLs,  si  coaveninnt  et  simiil  oraiit  in  una  vel  2  Ecclesiis,  si  magna  Civitas. 
Ibi  orandum  contra  dinbLoluni  et  pro  oninib|us  statibus.  ©in  iglidjei"  TjOuff 
est  liber,  locus,  tag,  tribus  be§  prieftcv  aii^  fvel},  ut  non  ca[)tivi  ut  Iiidei, 
sed  tarnen,  ut  nemo  3ertrennun9  anrieht,  sed  mit  bem  '^auffen,  tum  oibentlid) 
regintent  iinb  Inefen  iinb  ß^riftlidje  frei^eit,  quod  montag  [iro  ©ontag  tjatteii, 
sed  (juia  non  not,  cur  debLcain  me  geben  in  ein  ungteic^cit'^  Xulli  loco 
gebunben,  sed  ubi  '^auff,  ibi  JC.  Ibi  in  Chriistiaua  Iib|ertate  et  utor  tota 
libertate,  quod  sumus  doniini  sab|bati,  in  jn  je|en  unb  legen,   ubi. 


1  über  adesse  sieht  adfore  sp        nach  orat  steht  Gen   17  sp        nacli  efficax  sield  eius 
oratio  sp  i  über  2  steht  tluabus  sp  3  über  diabolnni  ste/it  muiidum  «p        nach  ^auff 

steht  fitdf)  sp         S  nach  tjüU]]  steht  i)alt  id)  llli(^  sp       nach  lib|ei'tate  steht  viuo  sp         9  nach 
iibi   steht  et  quo  die  47) 

Si]  ^^bratjorn  ju  (Sott  bittet  für  bie  Seute  jit  Sobom  nnb  beiligenbcn  ©tebtcn  lo 
unb  jn  fo  lueit  einnimmt  nnb  gclninnet,  ba§  er,  luo  auä)  aHein  jcljcn  @erecf)tcn 
!D(iitii).i8, 20.  lübnvinne  jn  finbcn  loevcn,  l'erfdjoncn  ttiolte,  Unb  ß-S^'^iftiiS  iHnttl)ci  röiij.  noi$ 
ein  unb  ftevctevc  jnjognng  tf)ut,  \vo  nur  3ti)ecn  ober  brel]  in  feinem  Flomen 
jufamen  tomen,  fo  iDoUc  et  mitten  unter  jncn  fein,  nnb  lüe>3  fie  mit  einnnber 
eines  tuerbcn  jubitten,  ba?  fol  jncn  toibcrfarcn  Don  feinem  tjimlifd^eu  ä^atcr  etc.  n 
Sßie  öiel  mef)r  fol  firf)  ber  jnfagung  troften  eine  gnn^e  ©emeine  ber  (Jfjrifteii, 
mcnn  fic  eintrec^tiglic^  mit  einanber  in  (^'^rifti  nanien  ettoa»  bittet? 

Unb  luo  !ein  anbcrc  frnd;t  baüon  folgete,  fo  loerc  bodj  bi§  nberanö  gnug, 
jr  fein  ^loeen  ober  brel)  ober  ein  ganl^cr  l)auffe  beieinanber,  ba§  (J§9}iftn§ 
felb  loil  bei)  jnen  gegenlnertig  fein,  S)q  luirb  geloielit^  auä)  @ott  ber  Isoter  au 
unb  f)eiligcr  @eift  nict)t  auffen  bleiben  unb  bie  ^eiligen  ©ngel  nid)t  Ineit 
bation  fein,  S^cr  Scnffel  aber  mit  feinen  .'gellifrfjen  l)anffen  nid)t  gerne  naf)e 
babel)  fein. 

3)a§  fei)  gcfogt  ^nm  anfang  be§  Guangclij  Dom  Sabbat!) ,   loie  nnb  luo 
;,n  nnb  lueld^er  moffe  luir  6l)riften  bcs  braudjen  follen,  nemlid)  barumb,  bac-  25 
luir  auff  jeit  unb  ort,  ba  h)ir  be§  eine§  finb,  äufaraen  fomen,  @D2tc§  äUort 
Raubten  unb  tjoren  unb  GSDtte  unfer  unb  nnber  gemeine  nnb  fonbere  not  fnr= 
tragen  unb  alfo  ein  ftard,  trcfftig  gebcte  gen  .Sjimel  fluiden,  l'tudj  mit  ein= 
anber  ©DSJeS  luoltt)at  mit  bandfagung  rt)nmen  unb  greifen,  3Beld)eö  luir 
loiffen,  ba»  e§  ber  rechte  ®ottc§bicnft  ift,  fo  jm  t)cr^(ic§  luolgefeüet,  unb  felbS  30 
babel)  ift,  Taä  luir  jin  !einc  fonbere  .fi'irc^cn  uoc^  lempcl  bürffen  balucn  mit 
groffer  !oft  obbcr  befd)loerung  nnb  an  feine  ftetc  nod;  jeit  anj  not  gcbunben 
fein,  Sonbern  ba§  er  un§  bie  frei^cit  gönnet,  ba§  luir  fol(^a  tbun  mögen,  luenn, 
luo  nnb  luie  offt  .luir  !6nnen,  unb  be§  unS  öereinigen,  bamit,  luie  luir  fonft 
im  ganljen   (5[)riftlid)en   leben   fdjutbig,  unfer  freil)eit  in  foldjcn  cnffcrlidjcn  35 
bingen,   in  ber  liebe  ju  bienft  nnfer§  net)eften  ju  brauchen,   alfo  and)  hierin 
[it<i.  tMj  eintred^tiglid)  unb  mit  nnberii  gleidjcit  balten. 


Uir.  30  [5.  Öftober].  ^95 

li]  2.  ba§  fie  fic^  (jabbein  iibcv  bem,    ciuod  dicit,  nuoil  jdjcnbc  .-iabibatmu 

unb  bred^e,  et  meinen,  fic  i)a6en  löol  tvoffen  ut  sup^ra  iu  capLite  18.  tjtit  ber 
pfarl)er  an  ca]).  1:;.   et  dicit:    fjafct  ir   nid^t  6  dies  k.   hodie  sal)|batuin  nnbäHMs.Hf. 
jd^ilt  \)n  impiimi.    Ipse:  bu  t)eii(fjler,  Si  fanft  od;fen  nnb  @|fel  oBlofen,  et 

5  ego  uou  Ab[ralme  tiliam  lofen.     Es  od^fe  unb  efel  unb  Wietbft,   ber  efel  mu§ 

bid^  ubetlefen  unb  od^»  jur  fd^ul tu  propter   sitim 

das  potuiu.    ;3i"t  ^oä  nid^t  fein    geantloottet,   et  quomodo   sit   servaudum 
Sjab[batuin?    Ipsi  piohibjent  iuvare  hominem  et  tanieii  iuvant  bestiam,  öd^§, 


1  'Jobbern]  ^albbevn      itac/t  quod  steht  ev  sp      über  jc^enbe  steht  2  sjj  2  über  breche 

steht  1  Sj>          nach  t|a6en  steht  eä  ap             3  nach  dies  steht  in  ber  tood^  «/)  C^ap.  13  r 

6 ]  der  unterste  Rand   abgeschnitten              7  nach  pofvmi  steht  boui  s/) 

8  nach  prohib|ent  steht  dominum  sp 

?i]  '^llm  anbern  fef)en  Irir,  »nie  6§9{iftn§  ber  ^üben  Blinbl^eit  ftraffet  nnb  bie, 

lu  ^^  fo  jn  meiftcrn  unb  tabeln  lüoEen,  ^ufdjQnben  modlet,  llnb  ufcerlueifet  fic 
au§  jrem  eigen  (*rempcl,  lüie  man  beä  6obbat^§  inn  ber  freit)eit  tuand;en 
möge  nad^  unfer  unb  be§  nefjeften  notburfft,  2)enn  l§ie  fa^^en  fte  an,  fid;  mit 
jm  3uf)abern  u6er  bem,  ba§  er  ben  SBafferfüd^tigen  gefunb  mad^et,  geben  jm 
jdjulb,  er  bred)e  ben  Sabbatt),  meinen,  fte  I)aben§  feer  Inol  getroffen,  ©leid) 

«5  tote  fte  auä)  juDor  im  i'iij.  6ap.  Suce,   S)q  6^riftu§  ein  arme»  SBeib,  ba§2»t.  n, uff. 
ad;|e^en  jar  gefrnminet  gegangen,  in  ber  ©djulen  am  Sabbatr)  gcfnnb  modlet, 
ge^et  auc^  an  ber  öberfte  ber  @d)ulen  ober  (hiie   luir  fagcn)  ber  '-pfai'Ijtrr 
unb  fprie^t  ju  bem  ()auffen:    (i§  finb  fed)§  Sage   inn    ber  SBodjen,    baran 
mon  erbeiten  fol,   baran  foltet   jr  fönten  unb  cud^  t)elffen  laffen,  itidjt  am 

2"  ©abbatt)  tage,  baran  man  feiren  fol  unb  nichts  beginnen,  SBil  mit  foldjer 
prebigt  6ö5Hiftitm  feer  gcf(^olten  tjaben,  bem  er  bod)  nidjt  tt)ar  felb  unter 
äugen  reben. 

6r  aber  gibt  jm  aud;  ein  redjte  antloort,  baä  er  luit  feinen  gefelleit 
barob  rot  loerben  unb  Ocrftummen  muffen :   :;>r  ^euc^ler,  ift  bod;  cluer  feiner, 

«  ber  ntd)t  feinen  Oct)fcn  ober  @fel  bon  ber  ß'ribpen  löfet  am  Sabbotl)  tag  uitb 
füret  jn  ^nr  trencfe,  »uenn  jn  biirftet,  Unb  id)  folte  biefe,  bie  bod;  3(bra[)am§ 
Aod;ter  ift,  öon  irein  banb  nid;t  Ibfen,  fo  ber  Scuffel  ganl^er  od;t3ct)eii  jar 
gebunben  ^at?  ©leidt)  alfo  fprid;t  er  ^ie  abermal:  '2Beld^er  ift  unter  euc§, 
be§  Dd^fe  ober  @fel  in  ein  iBrnnticn  feilet,   ber  jn  nid;t  fo  balb  l)erani5  jitjc 

3"  am  Sabbatl;  tagef 

Sßolt  gerne  auff  itnfer  grob  beiibfd;  p  jnen  fagen:  3r  feib  bod;  felb 
grobe  D(^fen  unb  6fel  nnb  grober  benn  bie,  fo  jr  aufflofet,  unb  bnrffet  itol, 
baij  eud)  ber  (Sfel  über  lefe  unb  ber  Cd;5  jur  ©d;ulen  füre,  Senn  er  fait  eud; 
fein  leren,   Wä  jr  jn  aufflofet,   toenn  jn  burftet,   unb  .ju  trinrfcn  gebt  am 

ar.  6abbatl)  ober  aug  bem  ^yrnnncn  l)ebet,  fo  er  barein  gefallen,  ha-i  er  uid;t 
üer=  [4<i.2ljberbe,  fonnet  jr  benn  iiid)t  berfteljcn  nod;  lernen,  luie  Hiel  nötiger 


590  *|ircbigtcii  bf§  Soljrc;-  1544. 

Kl!ue  iDUrbe  nid)t  bltvft  ftevben,  si  die  mm  bib|erent  et  modo  2  horas  left  in 
burft  leiben  jc.  ©eib  folc^  filmen,  «luod  asini  not  gvoffer  ^alt  quam  hominis 
Kecimduni  dei  imag|iiiein  creati.  ßcg§  in  bic  vccf^niing  in  dei  verbo.  Si  est 
sitiens  asiuu.-;,  et  folt  ein  folt^ev  1  cnfcl  jciii,  ut  hunid,  cui  debet  Heb  nnb 
frcnnbjfc^afft  per  dei  praecep|tum,  ben  fol  er  liegen  laffcn  in  not,  et  fol 
I)elffen  bestiam?  et  tarnen  feeeruut.  Ideo  finb  cfel,  oifjjen  tluger  ()naiii  ipsi. 
Jpsi  s^unt  doct|ores  alios  docentes  et  Ijolteu  S|abbatuiu  für  ein  foftlidj  bing, 
si  dant  potum  asino.  Ideo  jinbä  toUc  K.  Idco  filmet  niid^S  an,  <inod 
siif.  10, 31  ff. S|acerdos  et  levita  Luc.  10.  bie  ubevgiengcn  iinb  laffcn  liegen,   piaetereunt, 


I  vor  die  steht  sabbati  sp  1  nach  sitiens  sieht  biis  potas  eos  sp  0  nach  finb 

steht  bic  sp 

l'r]e§  tft,  ba^  man  bcm  iiienfdjen  fjelffe,  lüo  er  e§  bcbarff?  Sonbern  fcib  fo  grok  lo 
flo^c,  bog  jr  ucvBictet  einem  mcnfd^eu  ju  I)clfien  in  feiner  not,  fo  jr  bod)  fclb« 
cluerm  iMefje  iiidjt  UmHet  in  geringer  not  nnge'()oIffen  laffcn,  Senn  e§  tuiirbe 
eloer  £ä)5  ober  Sint  nid;t  fo  batb  burft  ftcrben,  ob  jr  fie  fdjon  am  Sabbatl) 
nidjt  trcncfet,  Unb  meinet  bod),  jr  mnffet  fic  umti  be§  ©abbat()§  iDiflen  nid)t 
laffcn  bnrft  leiben,  ^Idjtct  alfo  eines  tljnnien  ^iUeljcs  not  oicl  gvoffer  bciui  eine-ä  u 
^JJtenfc^en,  bcr  eUicr  nel)efter  ift,  nadj  töotteu  bilbe  gefdjaffen,  unb  eurf;  fo  t()eucr 
yuf.io,27üon  ©Ott  befo()len  ift  ju  lieben,  ha  er  fpric^t:  S)n  folt  bcinen  5?cl)cften  lieben 
luie  b'iä)  felbs. 

lieber,   lege  e«  anff  bic  äBoge  nnb  in  bic  ;}{cd;nung  nadj  ßiotteä  luort, 
Sn  nieincft,   es  locre  ein  groffc  nubarml)crl^igteit,  fo  bein  !i^iel)  bnrftet,  nnb  20 
folteft§  nid}t  5ur  trende  füren,  Unb  bift  ein  foldjer  Senffei,  ber  einen  menfd;en, 
bcm  bi\  nnd)  @otte5  (Öcbot  aüe  liebe  nnb  frennbfd)afft,  aud^  bein  eigen  leben 
fc^nlbig  bift,   Icft  in  feiner  not  ligen,  unb  loilt  nod)  rcdjt  baran  l)abcn  unb 
mid)  ftraffen,   ber  ic^  einem  franden  t)elffe,  @o  bu  boc^  gerne  molteft,  bo§ 
man  bir,  km  biro  not  loere,  am  Sabbat^  ()elffen  folte,  Hub  Unirbeft  f)ic  nidit  25 
gerne  Ijaben  nod;  für  gut  l)alteu,  fo  bid}  bein  ncl)efter  in  bcr  iu)t  ftcctcn  licffe 
nnb  öiel  Uoni  Sabbatl)  bifputiret,  loic  bu  j|t  iuiber  ben  uef)cften  tf)uft,   Unb 
loilt  baroB  für  einen  groffcn  l)eiligen  gefd)olten  fein  nnb  ben  ©abbat!)  fc^on 
gel)alten  l)abeu,  ä>crfte()eft  bod)  nidjt»,  ma>3  ber  eabbatl)  unb  mie  er  3nl)altcn 
fei),  ba§  audj  bein  Äue  unb  @fel  l)ie  fluger  ift  loeber  bu  Sc^rifftgelertcr,  bic  su 
birf)  leren,  InaS  bu  gegen  jucu  in  ber  not  (oiel  mel)r  gegen  beincm  nel)eften) 
tt)un  folt. 

3l6er  alfo  finb  fold^e  .^euc^ler,  fo  Dom  Suangelio  nid^t§  Unffen  nod; 
l)üren  iDoHen  unb  fidj  bimden  laffcn,  fie  feien  aEer  SäJclt  ^JJcifter  nnb  ßerer, 
nnb  finb  bod)  bie  blinbeften  unb  nnoerftenbigften,  Unb  fil)et  mic^  an,  bae  35 
biefe,  mit  bcncn  (iöSiiftno  bicfeu  [)aber  l)at,  eben  finb  gciocfcn  bcr  |*i.  2  ij| 
^^.^riefter  nnb  SeOit  (ober  jn  berfelbeu  gefeHcu),  baoou  (^briftnc^  l'nre  am  r. 
cuMo,  3ofj.  gefagt,  bic  für  bcm  ucrUiunbfeu,  bcr  ba  lialb  tob  an  bcr  ftraffen  lag,  iurnlicr 


*JJt.  :'.5  [5.  Oftobev].  597 

i;|  et  lionio  fol  l'o  tot,  tovt(f)t  fein,  ut  left  bcii  tob  bluten.  ^'S  luivb  gc>in|tid) 
Quff  ein  ©iaft[6at  aefc^c^en.  3?e'^ut  mid)  @ott,  bo§  td^  ben  nirfjt  angrciff. 
Ut  lioilif  faciunt.  Sccl  ein  gan?,  f]un,  cfel  Tjulff.  Tales  stulti,  nou  fingt, 
l)crt  pfeiffen,  uon  iau^en  ncc  legt  ein  apffel,   fo  lauge  Ijaltcui  ben  ©aBbaf^ 

s    et  iuterim  occiduut (So  geltet!,  qui  v  iilt  dei  filium 

uieiftevn,  mufy  toßer  fein  iiuam  asinus,  vacca,  nt  Umufingcv  nnb  rafenbcv, 
ut  praeferaut  bestiam   homiiii.     Sed  did|iceruiit  eitel  unluii"lul)Cii^ig  !ett ,   uu= 


2  vor  JBc^ut  sk'ht  dixevuut  sp  H  nach  Ut   steht  adlmc  j>^)  nach  t'acimit  steht 

Iiulei  sp  4  über  pfciffcn  steht  die  sab:  sp         über  jautjcn  steht  niiisica  sp         nach  apfjel 

steht  6taten  sp         ,i ]  der  unterste  Rand  abr/eschnitten         6  nach  mü]S 

steht  v^am  faljcn  et  sp       nach  vacca  steht  od§§  sp 

]giengeu,  lieffen  jn  ijalb  tob  ligeu  uub,   fo  oiel  an  jucu  \vax,   in  feiner  not 
Uerbcvtien. 

Tn-5  >oirb  gcUnglid)  auff  einen  ©aHiotf)  gcfd^eljen  fein,  ba  fie  liatjeu  ju 
jvem  ©otte-.'bienft  gef)en  Umllcn  uub  tjute  uvfad)  looUcn  liaden,  ben  lierUniubteu 
ligen  p  loffen  unb  gefogt:  (yt),  6el)ute  uii($  ©ott,  ha§  iä)  biefcn  uidjt  l)eut 
cingveiffe,  ^ä)  mn§  midj  itit  nid^t  unreine  mQd)eu  norfi  meinen  ÖSottcäbienft 
nerfeumcn  etc.  Sßic  bie  uBerige  gruubfuppc  jrer  f)uren!iuber  nodj  ^eutigS  tag-S 
oud)  tfjun,  Xk  an  jrem  Sabbotf)  nid)t  einen  ?lpffel  buvffcn  braten,  üiel 
UH'uigcr  einem  armen  5)ienfd)en  in  feiner  not  eine  Ijanb  veit^cten  (fonberlid) 
einem  6t)rifteul,  l)ulffeu  oiel  lieCier  bietoeil  alle  Cl)riften  jn  tob  fi^lalien,  ^Iber 
maö  jren  l]afs  unb  neib,  ba.^u  tt)ud}er,  frfnnben  unb  fdjabcn  ber  6l)riften  betrifft, 
ba  nemen  fie  fnen  gar  fein  geloiffen,  adjten  ineber  Sübbatfi  mij  ©OSteS 
©ebot,  £'a§.  Wo  es  auc^  umb  jren  Oorteil  jut^un  ift,  ba  lieffen  fie  umb  be§ 
iSabbatl)C'  luitlcn  (ben  fi.e  bod;  fo  ftrenge  furgeben  ju  Ijalten)  nid;t  ein  §uu 
ober  eine  Ö3an§  umblomen,  Uub  Summa:  fie  finb  eben  ber  fromen,  Ijeiligeu 
liiiber  (Inielool  fie  bes  geblntS  balbeu  nod)  felb-J  nid)t  ioiffen,  mol)er  fie  finb), 
lueld}e  md)  ber  '.^Irop^et  Jfaiü  am  Inii).  über  bem  jren  Sabbat l)  ftraffet,  ba§3o(.  ss.s 
fie  baran  nur  tl)eten,  Uia§  fie  gelüftet,  mit  ocrbotenem  ©otteSbienft  unb  bei-= 
adjtnng  ober  befdjuierung  bcö  uebeften,  Dnc  ba-5  bicfe  nod)  niel  erger  finb,  bie 
ba  loiber  (5l)riftuni  unb  feine  ß'fjriften  jmerbar  Hol  blutburftä  finb  nnb  bod; 
groffen  ernft  furgeben,  ©ott  ju  bieucn  mit  fciren  bc§  Sabbatl)«,  So  bod^  fie 
felby  fefjen,  ha§  nu  mal  mit  jrem  @otte»bicnft,  5Prieftert^umb,  Sempel  unb 
Sabbatl)  auS  unb  nid}ty  me[)r  ift. 

Satumb  gefd)i^et  biefen  .öeud)lern  red)t,  ba§  fie  muffen  für  6t)rifto 
fd;amrot  unb  offentlid)  jnfdjanben  Inerben,  ?llfo  («M.  Siijl  fol  es  geben  benen, 
fo  CvsöSfiftum,  ©otte»  Son,  mollen  meiftern  unb  tabbeln,  ba§  fie  an  jm  rl)om 
fal)en  unb  »t)ol)ufinniger  unb  toller  ertaub  luerben  benn  ein  €>dß  ober  (Sfel, 
lueil  fie  fold^e  unbernnufftige  Xl)ier  me^r  unb  l)o^er  ballen  loebcr  einen 
llleufd^en,  Unb  finb  alfo  rcd)t  unb  bar  über  bejalt  oon  (S'piKifto,  bas  fie  für 


598  'IStcbigtcii  bei  ^ai)xc^  1544. 

R]  frcimb|Iicf;feit  i'X  l^üc  conti'a  |irux;iiiinin  et  bestias  t)6'^cr  ()nltcil  i|uam.  (h) 
ba§  man  fic  nt(|t  mit  faulen  eiern  aufflüicrffc.  @v  behalt  fic  cjnr  iibcr  oi 
ilicit.  (inod  (Sfct  "^ofiei  ad)teil  quatn  lioininetn,  dei  iraag|inem.  qui  fo  tetoer 
Befolgen  fein.  Si  vidos  pati  inopiam  et  claudis  inauum  tVatri.  -^ilfftS 
nid^t,  ber  efel,  oä)§  iitus  für  ge^en,  quia  est  S|auctum  sab|bath.  Num  lioc  5 
praet'Ciitum  est?  Sic  dielt  praeceptuin:  'Sal)batuni  sauctifices",  fet?C  briÜeil  JC. 
((uid  est  sauctificare,  luei'^en?  i.  e.  aliquid  facere,  quod  deo  allein  jufteliet, 
ba§  ift  principiuni  omniiim,  ut  aiidiamus  verbum  dei,  ut  ])raedicator  prcbige, 

1  über  bestias  steht  »nueinunfftiflc  sjt  nacli   quam   steht  homiues  ad  iinagineiii  dei 

creatos  sp  rh         3  über  fiejott  steht  dominus  sp       nach  fie  steht  abn  sp  3  vor  dei  steJU 

ad  «/)         7iach  imag|inem  steht  creatum  sp         Diliges  proximum  sicut  teipsum  r  ö  vor 

nid^'  ''''^'''  iw  '^P      nach  est  steht  seruare  sp        H  nach  6ritten  steht  auff  bic  nafen  sp 

Pilivc  c()i-c  nnb  uieifterldjafft,  bie  fie  an  jni  gefndjt,  fid^  felbS  offi^ntlirf)  fi"-"  i'-'t'ci' 
man  ä"  f(^anben  fe|en  10 

Tarumfi  lerne  l)ie  uon  (».sjvifto,  Inas  ber  recfjte  üevftanb  fei)  uom  ©abBotf), 
unb  iDie  man  fol  bie  nnterfdjeib  l)attcn  jUnfc^en  bem  eufferlic^en  braud)  bt-i 
Sabbatfyj,  fo  bie  jeit,  ftunb  obber  ftete  betrifft,  unb  ben  notigen  tucrden  ber 
licfie,  bie  Sott  alte  jeit,  ftnnbe  unb  an  aßen  orten,  ioo  e§  bie  not  forbert, 
toil  gef)alten  l}aben,  bas  man  loiffe,  Inie  er  anberstoo  fngt,  bas  ber  Sabbatl)  is 
•Matt.  2,27f.gcorbnet  fei)  nm6  beo  llicnfctjcn  loilleii,  nnb  nic^t  ber  -JJIenfcl}  um6  bes  Satibatl)-? 
luiltcn,  Hub  alfo  ber  menft^  be§  (&ab6att)§  l)err  fei)  unb  fein  Brauche  iiad) 
feiner  ober  feine«  nel)eften  notburfft,  alfo,  ba§  er  bamit  biefe-5  nnb  anberc 
©otteS  ©ebot  unOerf)inbert  l)attcn  fönne,  Senn  bie  rechte  nieinung  bcs  brittcn 
®e6ot§  ift  etgentlid;  biefe,  ba§  man  fol  bc§  ©aBbati^S  ha^n  Btandjen,  bo§  man  w 
6)otte§  mort  l)orc  nnb  lerne,  loie  man  foÜ  alle  anber  ßcbot  beibe,  gegen 
6)ott  nnb  bem  ne^efteu,  ()aüen  unb  anbern  anä)  bü,3n  biene  nnb  ^elffe  burcf) 
bie  liebe. 

'.yon  biefcr  unterfdjeib  luiffen  bie  .'öeud}ler  nickte  unb  tonnen  nid)ts  baimn 
Uiiffen,  äßeil  fic  allein  baö  euffcrlid)  loercf,  ben  tag  3U  feiren,  in  bicfem  gebot  « 
anfcl)en  unb  für  nötig  galten,  Unb  borf),  irieiiu  eS  jneu  nut;  ober  not  ift,  felbS 
folcl;e5  ni^t  Ijalten,  loollen  jren  Dd}fen  ober  @fel  nid^t  ungctrentfct  laffen, 
'^Ibcr  jreä  nel)eftcu  not  achten  fie  gar  nidjtS,  Ta  loollen  fie  iai-  @ebot  fo 
ftrenge  (lalten,  ba-i  fie  feinem  bie  ()anb  reid;eteu,  loeun  fic  ju  feljen,  jrer  l)nlffc 
bcbnrffeu,  Hub  mn-5  t)ie  ber  Qäß  ober  6fel  Oorgetjen  bor  bem  nel^eften  unb  30 
ben  ©abbatt)  nid)t  gebrodjeu  l)eiffcn,  loa-J  fie  baran  tl)un,  '".Jlber  fo  fie  folten  jreni 
nel)eften  jn  [3*(.  Xüij]  feiner  not  bieneu  ober  l)elffen,  ober  Ivo  fie  foId)e5  oon 
auberu  fe{)en,  ba§  mu§  ben  Sabbatt)  entl)eiligt  nnb  auffgelofet  fein,  loie  fie 
3of).9,i6flnber'jloo  im  ß^uangelio  Don  Pt)rifto  fageu:  Sl^ic  tan  ber  on§  @ott  fein,  ber 
ben  Sabfaatt)  aufflofct  ^  35 

SGir  aber  loiffen  burd)  6)Dttc§  gnabcn,  loie  bi«  ©ebot  Dom  Sabbatt)  ju 
ocrfteljcn  ift,    Senn   e§   lautet   alfo:  '%n   folt  ben  ©abbatl^'  ober  '^■eiettag 


9lr.  35  [5.  Ottotct],  599 

R]  nt  vein  et  uou  unveill,  ut  oäß  Beffcr  quam  hominem.  1.  nt  verbum  dei 
rciiilid)  geprebigt  et  aiKl;iatur.  2'a5  ift  fprcngel,  barait  alle  gi'ciffcn  et  no.s 
et  alios  fegenen.  2.  ut  fcft  "^altcft  et  dicas,  cS  fei)  toar  unb  bvoii  {jalten  vel 
vivus  vel  mortuus.    3.  ut  ein  gemein  Ixicljiaucf}  unb  vcuc^luerg  I)iu  auff  tont 

■'  für  @ott.  3)q§  tft  im  nngeneme,  ut  simul  ores,  g|ratias  a|gas,  cum  cou- 
veuimus  ad  tnrbam,  ut  audianius  verbum  et  oremus.  S)a»  ift  rec^t  sauctificaie 
sabjbatum,  et  fit  fortior  oratio,  quando  couveniraus,  non  est  meum  verbuui. 
Ego  propter  vos  omnes  praedico,  unus  oportet  sit 


2  über  vein  steld  (itcbigc  sp  über  ut  bis  quam  sieht  p!)a[risaei  scribae  rjiii  esiiina- 

uerunt  sp  2  nach  gc()rcbi(5t  steht  luetbc  sp        vor  fprcngcl  steht  bcr  sp         vor  alle  steht 

mit  5/)  3  über  ut  fcft  steht  honore  al'ficias  sp  nach  unb  steht  ttolft  sp  über  btail  steht 
am  Wort  sp         4  über  3.  steht  2.  sp        S  nach  sit  steht  qui  loquatur  sp 

Pf '  f)ciligcn\    •'öic  f)6vc  ouff  bie  luort,   2ßn§  tjcift  .^öeiltgen  ober  Jöeifien   einen 

1»  tag,  ftunbe  obev  Inocfjen'?  gvcilirf)  nidjt,  lüic  c«  bie  3!nben  unb  uufer  tolle 
l)eiligen  treumen,  gaulj  niuifig  fitscn  unb  nid^ta  f^un,  ©onbein  junt  erften 
etiUQg  bavan  t()un,  bns  ha  ein  lieilig  tnevä  fei),  bn§  ift:  bog  ®otte  allein  ,yi= 
ftef)et,  5temlii$,  boS  mon  Hör  allen  bingen  ®Otte§  Inort  rein  unb  l)ciliglicf} 
prebige,  nic^t  lt)ie  biefc  Scf;rifftgelerten  nnb  5))l)arifeer,  bie  ©otte^  ©cBot  tier= 

li  fclfc^en  unb  Hertereu,  Söeil  fie  and)  ein  Od^fen  ober  9Siet)e  beffer  l^alten  loeber 
einen  -llienf^en,  !?ergleicf)en,  baS  bie  anberu  ©otteS  luort  Ijoreu  unb  lernen 
nnb  ba^n  tjelffcn,  ba«  e§  rein  geprebigt  nnb  erhalten  ttierbc,  XiiS  ift  rerf}t 
feirtag  galten  unb  bie  ftet  ober  ßirc^en  tnei^eu  ober  !§eiligen,  toie  tuir  (Sott 
lob)  biefes  §auei  einlüei'^cn,  ^sn,  bi§  prebigampt  ift  ber  ©prengel,  barnn  >oir 

30  alle  jn  gleitf;  follen  grciffen,  un§  unb  anbere  bamit  jn  fegenen  unb  3U  ^eiligen. 

3um  anbern,  ha^  ton  @otte§  toort,  fo  lüir  geboret,  in  unfer  Ijerlj  faffcn 

unb  uns  alfo  bamit  bcfprengen,  ba§  eS  in  nn§  hofft  unb  fruc^t  möge  bringen, 

nnb  nnr  unS  offentlid)  boju  betennen  unb  babci)  lebenbig  unb  tob  3U  bleiben 

gebenrten. 

2^  3uit  britten,   fo   loir  ©otteä  Uiort  geljoret   traben,  baS  toir  aud^  ein 

gemein  2ßet)rau(i}  ober  JKeuc^tücrcE  l)inanff  für  Öott  bringen,  nemlid;  ba§  iüir 
mit  einanbcr  jn  anruffen  unb  beten,  lücldjec?  inir  tniffen,  bn§  eS  jm  geloiSlid) 
angeueme  unb  gefcüig  ift  (jonberlid)  in  gemeiner  öerfamlung),  Hub  baS  tüir 
eiumntiglid)  and)  baneben  Wott  loben  unb  banctcn  mit  freubeu  für  alte  feine 

30  lüoltljat,  ,5eitlii^e  nnb  cluige,  unb  alte  lunnberlnerrf,  fo  er  bei)  |SI.  öl]  feiner 
Äirc^en  f^ut,  Unb  ift  alfo  aüe§,  h)a§  ba  gefd)id)t  in  fold^er  ©amluug  ber 
ganzen  ©emeiue  ober  ,ffird)en,  eitel  lieilig,  ffiöttlidi  gefdjefft  unb  iucrd  nnb  ein 
liciliger  5abbat(),  bamit  beibe,  ©Ott  red)t  unb  l)eiliglid)  gcbieuet  unb  allin 
menfc^en  ge'^olffcu  inirb. 

;/  tteumet  .1 


(;00  '4.lirbigtcii  bcs  ^ol)vcd  1544. 

K]()imies,  qiii  auci|iiint,  ctiam  loquuutur.  Sic  puer  baptisatus  iion  per  pfat^jCW, 
sed  etiam  pnten  at§  jcitgen.  Ec[clesia,  ipiac  tota  haptisat  vel  vcrLiim, 
Christus  voster  et  omnium  oomniiine  bonuni,  beten,  fiticjetl,  ^.ivebigcn,  teuffeit 
mit  ein  aiibev,  et  iioc  est  saiictificare  8|abLbatum. 

3.  opus,  ut  deiim  loBct,  biatidct  pro  onmib[us  immbciloerdf,  i>ri>  alle  5 
ftenbe  orctur  tota  cougT(>|gatione.  et  biiS  ba§  toben,  fingen  mit  fveubcn,  (|lu(h1 
deus  creavit,  dedit  filiimi,  ipii  lib|eravit  a  inorte.  Sie  sauctificanduni 
sab|batuni  in  1.  tabula.  Post  Ijcrnnbei"  ad  proxiiimiiii.  si  vides  ei  aliqnid 
deesse,  ut  ei  ei'äeigtgi  Inolttint,  f)ulffe.  Sic  Dens  laudatus,  dilectus  in  p|riiiia 
tab|ula    et  pro.\|imus.      S5a§    tjat    @)Ott   geboten    et    in    istis    2    conipreiiensus    10 

.3  vor  vester  steht  est  xji         iiher  cuiniuiiii  stellt  nustriim  sp  (!  nach  fvcubcn  steht 

a,c]ä)e%t  sp  7  nach  lil)|eravit  steht  110s  sp  'J  nach  ^utfff  ■''«'<'  'Mt'  ''P  M  nach 

proxiimiis  steht  in  2.  sp       über  coniprehensus  steht  flefoft  sp 

pr|  S!enn  ba§  \ä},  fo  Uiiv  in  ber  (Senieine  .yifnmen  fomen,  Jjvebige,  bn3  ift 

nidjt  mein  lnort  norf)  tf)uii,  Sonbcvn  gefdjii^t  nmb  emev  aller  mitlen  unb  Hon 
lüegen  ber  gan|eu  ^ire^en,  one,  ba§  einer  mu§  fein,  ber  ba  rebet  nnb  \)a§ 
lüort  fnret  ans  befel)t  nnb  Herluillignng  ber  anbcrn,  UicW)e  fiif)  bod)  bnniit, 
ba3  fie  bie  prebigt  Ijoren,  alle  ^n  bem  Sßort  betcnnen  nnb  alfo  anbere  and)  !■'• 
leren.  9(lfo  ba§  ein  ünblin  gctanfft  Inirb,  ba§  tlint  nic^t  allein  ber  -ßfar{)er, 
fonbern  aud)  bie  3?aten  al§  .mengen,  ja  bie  ganlje  Äird^e,  Tenn  bie  Sanffe 
gleid;  loic  ba§  Jßort  nnb  P.WHiftnc'  felbS  ift  ein  gemein  gnt  alter  6l)riften, 
?lIfo  and)  beten,  fingen  nnb  banden  fie  alle  miteinanber,  unb  ift  "^ie  nid)t§,  baS 
einer  fnr  fid)  felbs  aüeine  l)abe  ober  tl)ue,  Sonbern  ItaS  ein  jgltd^er  '^at,  haS  20 
ift  Qud^  be§  anbern. 

Sil)e,  alfo  loirb  ber  8abbatt)  red)t  geljeiligt  unb  ©otte  red^t  gebienct  ,^n 
nufer  feligtrit,  Unb  luirb  eben  bamit  aud)  bem  nel)eften  gebienet  bnrc^  bie  Serc 
nnb  CJebet,  nicld)e§  ift  ber  Ijobeftc  bienft  unb  nuiltt)at,  babnrd)  jm  emiglid) 
get)olffen  luirb.  Dariiad),  fo  bn  l)crnnter  f'omeft  in  bie  anber  lafel,  fo  in  as 
fonbcrbeit  unfern  nebefteu  belanget,  ba§  bu  jm  auc^  in  leiblicher  not  l)clffeft, 
unb  Ino  bu  fibeft,  ba§  er  beiner  ftnlffc  bebarff,  S)enn  foId)ev  l)at  C^jott  and) 
geboten,  nnb  fol  fein  föcbot  nid)t  aüeiu  anffer'  bem  ©abbatl),  fonbern  alle  .jeit 
nnb  ftunbe  ge[)olten  Serben,  S^od)  alfo,  ba§  benuod)  ha^  .ttivd)enan4)t  föotteS 
toortS  nnb  ®ebet§  nid)t  nad)gelaffen  merbe,  S)enu  e§  ftnb  and)  in  bem  ©ebot  3u 
'S)n  folt  bell  ^^iei'tag  Ijeiligen'  nid)l  Derboten  nod)  get)emmet  bie  Incrd  ber 
liebe  unb  anberer  gebot,  Sonbern  allein  bie,  babnrti^  baS  prebigampt  föottlid)? 
tüort§  unb  ba§  @ebet  Uer^inbert  Inirb. 

[SBl. 6ijj  3llfo  ift  in  bicfem  ®ebot  lumt  Sabbat^  begriffen  aud)  bas  ganlje 
@efe^,  baS  bie  anbern  @ebot  iud)t  barnmb  foUeu  abc  unb  tob  fein,  2U§,  >do  30 

IT  SotcuJ  iöotcn  A 

')  niiffcr  ist  Druckfehler:  es  ist  noM  zu  lesen  an. 


gir.  35  [5.  OttoOei'].  601 

R]  totam  legem,  ubi  iion  fol  'Öciffcn  tob,  tob.  Si  viileo  [nuxiiiiuiii  ut  T^evitu  et 
S|accr(lns  uiib  Ia§  in  ligcn,  non  eiiiii  iuvo  et  nou  )inl  bn§  !or'^embb,  boa 
f)eift  sab|batuin  gef)a[teit,  ijuia  est  deo  gebtetict  secundiiiii  praoceptimi  et 
prox|imo  ge'^olffen.     Sic  prcbigen  fie  oontrarimn,   ut  ueiiiiai   bene   fa|ciamus. 

5  Sic  Constant|iiio}i(ili  barff  fic jun    fc^loffeu   legen.     Sic  muffen 

feinen  armen  man  unb  fralo  für  fel)en,   Sic  lucvben  nnrcin  nnb  unlicilig 

babon.      Si    hiic    vcniient    et    aiRl|irent    haue    Post 

Befprengen,  loafdjfen.  Si  uou  legierem  iu  Euangelio,  non  cred|ereiii,  quod 
liO|uio   tarn   cecus,    ut   praeferat  boveiii    liomini.      Ita   d|icunt    eum    frangere 

10  sab|batum,  ciuod?  quod  deus  praecepit?  iion,  lueutiris,  sed  ((uod  bu  Clbic^tcft, 
Don  servat,  vadit  in  Synag|Ogam,  ti^ut  picbigt  unb  dettct  unb  lobt  6)ott, 
gemetnltd^  aEe  ©loBBaf^er   ge^jrebigt  iu  GaHlea.     PHuium  eius  opus  auff 


2  non  (1.)  (Uabe)       nach  for^cmbb  ale/tl  ncnieii  ut  im  bie  »unbcn  tuüjfd^cii  «crtinbcn  s/) 

•5 ]  drei  Wui-le  iinleslnr       über  jun  ji^Ioffcu  steht  OmBS  jd^loä  sp       Ipttc  ^f'üä'^" 

finb  auä)  in  2.»vdE  vrnb  feine  »■         6"  «6er  icticn  ^fehi  inen  s/<       roi-  @ic  -steht  vel  sp       über 

unr  ein  steht  vt  et  in  Esaiia  sp         7 ]  der  unterste  Rand  ab(/eschn!tteii, 

lesbar  nur  Tui'ci  s/j  8  nach  Hiajc^jen  stcld  fie  fitf)  sp  11  nach  servat  steht  lliesus 

sab[batum  sji        12  vor  gcnieinlii^  steht  ^at  sp 

?i]  iä)  fe^e  nu'inen  ne'^eften  in  not  unb  faf)v  feine§  leiti§  unb  lebenö,  bo-j  idj  nic^t 
für  jm  uBcr  gef)C  tuie  bcr  ^rieftcr  unb  Senit,  unb   jn  ligen  unb  lierbcrtcn 

15  laffen,  SBerbe  alfo  eben  in  beut,  ba^  icf)  furgcbc,  ben  Sabbatfi  tein  3ul)altcii, 
ein  5Jicivber  an  uteinem  iBrubcr,  Sonbern  baä  id)  jm  bicuc  unb  f)c(ffc,  tuic 
bev  Samaritcv  ben  OerUninbtcn  Oerbanb  unb  auff  fein  Zijkx  leget,  bia  cv  in 
in  bie  öcibeige  bxaä)t. 

9llfo  fe^en  loiv,  ba§  unfer  §69i'Ji  (S§riftu§  felb  getl}au  unb  mit  feinem 

•■!u  Stempel  un§  ju  t^un  geleret  I)at,  Senn  mie  bic  "piftoria  be-S  ©nangelij  jcigct, 
ift  ha§  feine  lueifc  gctoefcn,  ba§  er  gemeiniglid)  am  Sabbat!)  in  bcr  Sdjnlen 
(tuetdjc  bct)  jucn  geloefcn  toic  unfere  5pfarfird;en)  gegangen  unb  ba  fclb  eine 
prebig  get^an  bem  t)auffen,  bcr  ba  gebettet  unb  ^^^falmen  gefnngen,  Unb  bafclbs, 
loenn  bie  prebig  aui  geloefeu  ober  tjernad),   loo  er  lum  jemanb  gelaben,  über 

"  tifc^c  bic  frandcu,  bic  Oürt)anbeu  geioefen  ober  ,]n  jm  gcbrad)t,  gefuub  gcmadjt, 
2)a§  finb  feine  gute  Sßercf  unb  ?IImofeu  geioefen,  ba§  er  umb  fidj  loirfft  mit 
bcr  fd)6nen  ^^artcfcn,  bcr  l)cilfamcn  Scre,  unb  gaben  bcr  gcfnnbbeit  unb  bajn 
üergcbnug  bcr  Siinbcn  unb  Wotte§  gnabe  gibt  alten,  bic  e§  bei)  jm  fndjen, 
tuic  er  nod)  bcutigö  tagS  ttjut  in  feiner  il'irdjen  burd)  baffolb  5t>rcbigampt,  fo 

:iu  er  fclb  gefüret. 

S^agegen  ift  an  biefcn  ■'öcudilcrn,  bic  ba  (^briftum  tabbetn  unb  ftraffeu, 
al3  ber  ben  Sabbatf)  uidjt  l)altc,  nid)ty  ,jufc()eu  bcnu  nur  baä  Uiibbovfpiel 
biefeS  nnb  bcr  anbern  öebot,  beibc,  mit  jrcr  l'crc  unb  (eben,  Xicnu  fic  leren 

/■'  id)  id)  .1 


002  *4.U-cbig(eii  bc*  3nf)tcl  1544. 

Kleinen  ©ab]6at[),  (niod  ift  gongen  iun  pfar,  auffgctvcten  unb  gcpvebigt,  nhi 
lioc,  Icft  ftif)  laben  ut  hie,  si  uou  t'ecit  miraculum  iu  (lomil)[U.s,  taiucii  tt'iiiplo 
\T'l  gnffen,  ncm  dedit  gut,  gelt,  riedit  sanitateni:  sis  rein,  toivfft  Utub  fid) 
mit  bcn  fifjunen  poitefen  gcfunbfjeit  leib§  et  dare  reLmissionem  peceatoiiun. 
Xmn  uou  servare  sab|batum,  ut  deum  recte  ag|UoscaQius,  ered|auuis,  timeaut,  s 
item  ut  giratias  a|gaut,  orent,  scd  quid  aliud  institutum  sab[batuiu,  uisi  ut 
couveuiamuf;,  aud|iaiuus  vcrbum  et  leben  unb  Beten,  ut  nobi^^eum  sit,  si  non 
ad  lioc  ordiuatuni?  Nou,  sed  man  fol  fcf)lQ(l)tcn.  Nuni  hoe  uou  geefbcitet '^ 
frage  lauium.  ^sft§  uicfit  jemeiiic^  bing,  ut  diabiolus  sie  exeaecet,  ut  uou 
aguoscatui-,   sed  l^alten  für  eultu  et  alios  dauiueut?     Ut  hie  gef)et.     Et  ego   lo 

possem  ejempel  fe|en  ex  papatu,  quoiuodo  fui  15  auuis 

queniadmodum  ipsi  fac|iuut  exterue  ijlasph|emaHtes,   fdjlnfjeii  tob   mau  unb 


1  vor  auffgctrctcn  steht  ift  s/)  vor  flcprcbigt  steht  fjat  sp  2  cur  templo  sieht  iu  .?;> 
3  über  gaffen  steht  auff  bcf  sp  nach  gcrt  steht  sed  sji  i'or  sis  steht  (l[iceiis  sp  rk  über 
Tcin  steht  fe^enb  sp  .5    non   crij  zu    lioc    non  esset  sp  cor  ilenni  steht  honiines  sp 

7  nach  Icficn  steht  bama^Ö  sp  nach  sit  steht  et  niane.it  sp  S  nach  fol  steht  btoit  sp 

!l  nach  ut  steht  tantuni  sp  10  nach  agnoscitnr  ateld  pro  peccato  sj)         nach  alios  steht 

benel'acientes  secnndnni  praeceptura  dei  sp  11  nach  auiiis  steht  impiissimus  idolatra  sp 

]  der  unterste  Hand  abgeschnitten  li  iMch  queniadmodnin 

sieht  adliuo  liodie  «/< 

Pi]  erfttitf)  nt{^t  rec^t,  lier!ercn  ®otte§  P5ebot,  leren  tnebcr  beten  uodj  ßottc 
banden,  ja  fic  leren  bic  redete  luerrf  ber  ^«!icbe  nac^laffeu  gegen  bem  net)efteu, 
jm  beibe,  getftlid)  jitni  W\ä)  Cootte§  unb  Icibliifj  in  feiner  not,  ju  fielffen,  ®o  i^ 
fie  bo(^  felb  am  Sabbat^  foldje  lüerd  t()un  (unb  baran  red)t  luollen  gct()an 
()a=  [Si.  Küjl  ben),  ba  fic  jr  eigen  uotburfft  auSridjteu  unb  jrem  SSaud)  bicneii, 
als,  S)a§  fie  ircu  öd^fen  unb  (Sfel,  fo  jnen  bürftet  über  etlno  iu  eine  ©rubeii 
gefattcn,  uidjt  laffen  not  leiben,  otcn  ba§  fie  am  Sabbatf)  tage  (toic  Pljrtftuö 
anberglno  fagt)  Dc^fcn,  Weiber  unb  ©d}afe  fd)lad)ten  unb  3urid}tcn  3um  Ojiffer  -m 
unb  baö  iuilcf  leren,  baS  fie  nur  öicl  foldjer  Dpffer  jnen  anbringen,  3ft  >>«§ 
nidit  auc^  mit  ber  I)anb  geerbeitet,  fo  frage  einen  5I"fd)l)atDer  barumb. 

Hub  tl)uen  foldjeS  nid)t  umb  ©otte?  iuilleu,  Inie  fie  für  geben,  fonbcru 
nmb  jl)re§  35aud}ä  unb  genieffeö  loillen,  loic  fie  bainit  felb§  be3eugten,  ba§  fie 
auff  bie  groffen  f^eft  im  Sem^iel  ©d^af,  0(^fen  unb  Rauben  bcftellcten  ^u  ar. 
l'crleiiffen,  ha^j  mnii  jnen  nur  be§  opffer§  öiel  ^itbrcdjtc,  ©onft  Ijettcn  fic  and) 
s.'iit.  13, M lool  fönnen  ,5U  bcn  l'entcn  jagen,  luie  ber  Dbcrfte  ber  ©d^uleu  fagt:  Ö'ö  finb 
fed)§  toge  in  ber  Uuidjcn,  bnran  bringt  unb  bereitet  eloer  Dpffer  unb  nid)t 
am  ©abbatl)  tage. 

9llfo  l)aben  tnir  bisfjer  unter  bem  Sapftumb  aud)  get()aii,  be-j  id)  mici§  -.w 
felb  tüol  !an  ju  einem  ß^rempcl  fe|en,  Ser  id)  mc^r  beim  funffjeljen  jor  in 
lauter  9(bg6tterel)  unb  föottee  lefterung  gelebt,   im  Unglauben   an  Sott  unb 
falfd)cm  HertraUieii  auff  bie  tobten  .Zeitigen,  fo  id;  anruffctc,  jtem  auff  meine 


'Jit.  35  [5.  CftobcvJ.  603 

R]  fl|QtDCn,  et  tanioii  esse  obsecjiiium  et  nos  (lamnaiit.  Suiil  eeei  cccoruni, 
ii(f)tcn  deiim  et  suos  et  putaut  sc  sap|icntcs,  getjorn  in  bie  cfel,  odjfcii  jif)ucl, 
^a  iiou  digni,  \)a?^  fic  f^tncitt  ge^en.  Sic  satictificandum  Sjabbatum  iit  Christus. 
Contra  ludei  tot,    toridjt,   barff  nicfjt  tnciil  aiiff  ein  fenff,  mm  cantare,  uon 

5  saltarc,  omuia  esseut  liorribilia,  hi  veri  sancti,  qui  sie  fcrias  agunt  in 
Sab[i)ato,  ut  deuni  frfjcnbcn,  leftern  et  suos  occidunt,  bic  lucil  fjnten,  ut  nnn 
apffel.  Sic  Papa  et  Turjci.  Ideo  gratias  den,  quod  scinni-^,  qnod  verum 
verbuni,  oratio,  g[ratias  aLgere,  et  ut  conservetnur.    1.  pars  Euangelii.    6f)Vtftu3 


/  nacli  tarnen  steht  putaut  ^7;  nach  oljsecjiiiuiii  steht  dei  sj)         nach  coi.'urum  steht 

(luces  «p         4  nach  ludei  steht  finb  sj>       über  fcnff  steht  gieffcn  sp        6  über  liorribilia  steht 
])eccafa  sp  7  nach  ieo  steht  agamus  sp  S  ut]  vt  vt       nach  coiiservomur  steht  iii 

veritate  fidei  sp 

i'f] '•Htcffen  unb  Glofter  leben,  Anette  baro6  (lutc  fie  i|t  tt)nn  iit  jicr  lu'iftorfiing) 

1"  aud)  '^elffen  frome,  unfc^iilbigc  ß^riftcn  Hefbammen,  Verfolgen  unb  tobfd^loljen, 
fu  fütdjc  ^ttigotterel)  nidjt  t)ctten  tuollcn  loben,  nnb  bnmtt  gcmeinct  Wotte  einen 
giolfen  bienft  jntbun,  bielueil  jmerbar  mein  teglicfje  ©otteSbienft  nnb  feiren  in 
ber  ^tcf)en  mit  groffer  tinbad^t  gehalten. 

9lber  nu  ijat  mid)  @ott  gnebiglid)  bal'on  eviofet   nnb  gegeben,  ba-i  id) 

1'  fct)e,  ba§  folc^e-j  eitel  Devfnrung  unb  ©ottlog  luefen  unb  bn§  gnnlje  3?cipftumb 
nid}t»  nnber'j  noi^  befjer  ift  rtebev  eitel  foldje  grobe  ßevev  unb  @d;ülev,  bic 
ba  in  bie  Oc^fen  nnb  @fel  f(^nlc  geboren,  ja  noe^  nidjt  »nerb  finb,  ba§  fie  jnen 
üergleie^t  toerben,  [9?1.  (f4|  benn  fie  nod)  nidjt  fo  gut  finb  ali  bie  ^ni^en,  bie 
ob  jrem  ©abbotf)  bieten,   ber  hoä)  Oon  ®ott  geboten  Umr,   ?(ber  biefe  b^bcn 

2"  nid}t§  für  ficb  benn  jr  eigen  erti^ten  ^tenfd)cn  tanb  nnb  fclb  erlüeletc  Inerrf 
unb  leben,  bie  fie  loeit  über  ®otte§  gebot  bi-'bcn. 

2)enn  jn  bem,  ba^i  fie  mit  jrer  ?Ibg6tterei)  unb  ©ottlofer  lere  &oü 
tcglii^  fc^enben  unb  leftern,  fo  ad^ten  fie  auä)  !ein§  tvadä  ber  Siebe  gegen 
jrcnt  ncf)eften,  ja  lieffen  ebe  jbermon  in  feiner  not  fterbeii  unb  Uerbcrben,  cbc 

«  fie  jm  bie  [)anb  reic^eten,  Unb  finb  l)ie  fo  Dieijfig,  bai^  fie  nidjt  bnrfften  eines 
barbreit'j  loibber  jre  menfdjen  nnfffe|c,  ^Kegel  unb  Orben  tbnn,  gleicb  ioic  bie 
gilben  nni  Sobbatf)  nid)t  biirfften  ein  menig  nbcr  einen  Senff  gieffen, 
5Jteineten,  fie  tbeten  unrecht,  Inenn  fie  folten  bie  Inertf  jreS  eigen  ertid)ten 
@)otte§bienft  nnfteben  laffen  ober  Derjenmen  umb  be§  nebeften  IniHen,  Giemen 

3"  jn  tein  geluiffen,  baB  fie  bietoeil  bem  nebeften  nidjt  allein  nngebolffen  laffcii, 
fonbern  anc^  jn  mit  falfdjev  t'ere  Herfurcn  unb  jn  ba^ii  umb  gelt  nnb  gut 
betrigen,  bamit  fie  jren  band)  fnCen  unb  alleö  guug  fjabcn  nnb  an  bem  jclben 
jnen  nic^t§  abgeben  loffen,  geben  für,  fie  muffen  folrfje  al§  Äirdjenn  gntcr 
üerteibigen  unb  feinen  obbruc^  baran  gefd^etjen  laffen,  (?§  gebe  bielueil  ©ottc 

3''  ober  bem  neljeften,  luie  e-5  looUe. 


(504  'l-rcbigtcii  bei  3n()vc-3  1544. 

Klift  lüol  ju  f rieben,  nim  bcii  tng,  I)aiifo,  perjon,  (|iiue  idonen,  ikmi  es  tiejlouiigcii, 
sed  (juaiido  coiivenimus  et  verbum  ;iudinius,  uoii  soluin  tjaxvi  llicif)cn,  simI 
DOS  ipsos,  quia  Dens  sauctus  et  dat  verbum  et  sanctif|icat  omiiia.  5o  lüoCctl 
loiv  bi§  l)au§  gelnet^et  ijobm. 

2.  pars.  1.  de  fide,  Don  bem  SabiBatl)  gerebt,  (luoinodo  sanctiHcandiim, 
aiidieuduiu  verbum,  ut  deiini  aiidiamus,  et  nos  vicissim  audiat,  (juando 
oramus  et  gjratias  ajgimus,   praesertim  in  coetu,   ut  ogo  lib|enter  iu  cetu  et 

s^eutio  fortiorem  orationem,  tameu  etiaiu  iu  penat|ibus,  ubi  Ijelt  ein 

Hie  tantum   convenimus.      Post  benediceuduiii    ut    dices. 


7  nach  ego  steht  suiii  sp        S  nach  peuat[ibus  sieht  oraiiduiu  est  sp         Sj'J 

]    der   unterste  Hand  abgeschnitten  'J  nach   convenimus   steht   nun  talis 

occasio  sj)       dicas  unsicher 

?'■]  SoWje   ticrfevtc,  tofle  .vjeiligen ,   ja  tovid)tcr  beim  Cdjfcn  iinb  (?iel  finb  lo 

and}  be»  ^IJ}a'^omctf)§  rinitff,  Surfen  unb,  ixiic  fie  ()eiiien,  allcfnnipt,  ']o  (^.s^riftuiu 
nid)t  I)iiren  nnb  nnncincn,  Jaiumt)  \üh  Bittid)  ©ott  loben  unb  bandfcn  fotlcn, 
biv;  \mx  fein  2ßovt  rein  unb  lauter  fi&reu  unb  Tiafien,  Unffen,  loie  luir  nn? 
teibc,  gegen  (Mott  unb  beut  nefieften,  t)alten  foUcu,  redete  Öotte§bicn[t  üben 
unb  nnfer  ganlu'C'  tcBen  in  aftcn  bingcn  rcdjt  füren  mögen.  Hub  foUeu  ane^  '-"• 
mit  ernft  ®ott  baruniti  anruffen  unb  Intten,  baS  er  un-;  babei)  cr()altcu  morte, 
bnä  loir  bei)  feiuem  uuirt  in  rcd^tem  glauben  unb  loartjafftiger  t)eiligung  be§ 
@nbbQtt)§  bleiben. 

S)a§  fei)  gnug  imm  erften  ftuc!  biefe-j  Gunngelii,  Uom  Snbbatr),  bai  un-5 
le=  [St.  gijret,  tute  er  jn  Iieiligen  ift,  bas  loir  nidjt  an  bie  ^jeit,  ftebte,  l)au§  20 
obber  5peijonen  gebunben,  fonbern  biefelben  ba3u  nemen  unb  gcbraurf)en  nad) 
uufcr  gelegenf)cit  unb  notburfft,  ba§  Irir  niiteinanber  ©ottcc^  Sßort  boren,  mit= 
einnnber  Seien  unb  baurfen,  UieldjeS  am  beftcn  inn  ber  Samlnng  gcfdjitjet,  ba 
man  allein  umb  be§  Uiilleu  ,',ufanien  fompt,  unb  l)erii  unb  gcbandcn  uienigcr 
,',urftrcn.ict  fiub  iueber  fünft,  ba  ein  icber  für  fid)  felb  obber  mit  anbcrn  ^uttjuen  .-i 
bat,  "ünfo  unb  bar,5u  fol  aud;  jttt  bicfe§  .öaus  geloeibet  fein,  lüdjt  umb  fein, 
fonbern  um6  unfern  Untlen,  ba§  Unr  felb  bnrd)  Wottev  loort  gef)ciligt  lucrbcn 
unb  bleiben,  3llfo  baä  h)ir  baffetbc,  fo  uno  ©ott  gnebiglid)  gegeben,  aud)  tjelffcn 
erbalten  unb  ousbreiten. 

S^olget  ba§  anber  Stutf.  30 

J^\'l©  anber  Stutf  biefe§  euangelii  ift  eine  ^rebigt,  bie  6§3I,^ii52US  fagt 
'^^  »oibber  bie,  fo  ba  erlneleten  oben  an  jufi^en  etc.  3QßcId)es,  luielool  e§ 
fd;einet  nid}t  ein  fonberlic^e  Sere  fein,  fo  ift  fie  bod)  aud)  not  gelueft,  ber 
;;juben  I)eud^elel)  unb  folfc^en  öerftaub  juftraffen,  fo  ba  mciueten,  e§  Joere  nur 
borumb  ;',utbuen  mit  jrer  .'oeiligfeit  unb  ftotteä  'Dienfte,  ba§  fie  m6d}ten  bod)  35 
faren  unb  für  nnbere  angcfet)en  unb  geef)ret  loerbcn,   Unb  gteid;   toie  fie  ba§ 


•kt.  35  [5.  Oftotet].  r,05 

R]  2.  Multi  elegerunt  oben  aii^iifi|en.    2)amit  I)at  ilumiiius  niel  jut^uii  Mut.  23.  wntt^.ne 
Öutet  eucf;  3C.    3[ßpllcn  flcvn  oben  nnfiljcii  uiib  laffen  firfj  gerne  gruffcn,  ^nt 
Diel  mit  baju  t[)un.     2)n§  Hold  Univ   ba  Ijiii   geiidjt   iiiib   lafen  scrip|turas 
oculis  ceeis,  rjimsi  ^JiOLfey  gcpoteii,   ioltcii   feinem  armen  man  fjclffen,  sed 

:<  tantum  am  fa6;Batl),  oben  anfi|en  unb  {jerrn  anff  erben  luerben.  Et  hodic 
tulliiie  cog|itant,  (|U(i(l  (Idiiiini  snpia  Gentes,  iios  ir  !ncif)t,  per  oiiiiiia,  iit 
Tiirca  faciet,  ber  gcljet  mit  ebelteuten,  muffen  !n()irten,  baifuS,  ba  meint  er, 
tfjue  ein  gotteSbienft,  ijuod  sie  cxtollit  Turcas.  Sic  eben  Indei.  3fl'  tliurt 
gerieft   geloeft   et    praedicanmt,    ut    iiiimisericordes,    superbi.      81    lioc    docct 

10   Moses,  Dou  legaiii.     Siciit  faciiint  aliud  sab|batum,  sie  alium  Moseu.    Oben 

]I2  Malth  XXIII   )■  -J  über  i)at  sieht  tS^viftu?  sp  4  nach  9JiOifc§  slehl  ^fttc  «/- 

nach  gepoten  steht  Sic  at§  47)  nach  folteii  .steht  fie  sji  6  nach  uos  steht  fottcii  sp 

nach  tne(|t  steht  fein  sp  7  nach  mufjen  steht  fein  sp  nach  fiarfiiS  steht  nc^eii  sp 

8  vor  t^ut  steht  er  sp        7iach  Sic  steht  t^UlI  sp        vor  3r  steht  aU  sp       nach  t^Ull  steht  ift 

ba^in  sp         9  nach  et  steht  sie  sp        10  nach  Sicut  steht  ergo  sp       OBen  cm  fifeen  r 

lii]@ebot  Dom  ©abbat^  berfereten,  mctcfjen  fie  allein  ba3U  feireten,  bn§  mau  fie 
für  ^eilig  tjielte,  unb  bamit  nid)t  ©ottc  und)  feinem  ©ebot,  fonberu  juen  felb 
bieueten,  'Jtlfo  ttjueu  fie  and)  inn  jrem  enfferlidien  ftanb  nnb  luefen  für  ber 
aiu'lt,   ®a§  ridjten  fie  ni^t  bat)in,   ba-3  fie  bamit  ©otte  obber   bcm   ncfjeften 

li  bieueu,  ©onberu  nur  fid^  felb  ju  ertjeben,  Safcn  bie  Sc^rifft  unb  TOofen  mit 
blinben  angen,  aU  loere  e§  nid)t  geboten,  ba§  fie  fid)  ber  armen  unb  geringen 
fültcn  anuemen,  jncn  \\\  biencn  unb  f)elffeu,  Sonbern  [*i.  (Vii|  attcin,  baS  fie 
nm  ©abbatf)  oben  an  fitjcn  unb  §errn  auff  erben  toerben  folten,  äöie  fie  and) 
nod)  »netjuen,  jr  @efcl^  bringe  c§  mit,  ba§  fie  fotlen  bie  §errn  über  bie  .speibcn 

20  unb  mir  jre  fined)te  fein,  ©teic^  mie  ber  Xnrd  aud)  gicnbt  unb  fjelt,  t^v 
muffe  ber  SBelt  berr  fein  unb  mit  feinen  '•JJfaljometiften  unb  5Jtameludcn  inn 
golb  nnb  feiben  gelleibet  bat}er  prangen  al§  eitel  .Soerrn  unb  ©belleute,  äBir 
aber  muffen  al«  jr  geringfte  Äuef)irten  bnrfuS  gel)en  nnb  jnen  unter  ben  fnffen 
ligen,  5Jteineu,  fie  tbuen  ©otte  einen  groffeu  bienft  baran,  nub  Uieun  fie  eS 

■a  baju  brad)t  f)abcn,  ba§  fei)  ein  3eid;eu,  ba§  ®ott  jr  freunb  fei)  unb  mit  jnen 
l)alte,  ®leic^  luie  nnfer  SBiberC^tjrift ,  ber  SBapft,  aiid)  barnad)  gelrad;t  unb 
folc^eS  gelert  liat.  ?lIfo  ift  and)  biefer  .Speudjlcr  prcbigen  nnb  tl)nen  alleä 
bat)in  geridjt  geloeft,  ba§  fie  nur  Hon  icberman  gro§  unb  l)errlid)  gel)alten 
Unlrben  unb  frei)  gegen  bem  nef)cften  unbarmberlug  unb  boffertig  fein  modjten, 

30  nnb  luolten  red)t  barau  getfjon  l)aben,  lUadjeten  alfo  einen  anberii  'JJJofeu 
unb  @efe|,  ©leid)  Inic  fie  ben  ©abbatl)  anber§  madjeten,  Incber  @ott  jncn 
geboten  !^attc. 

Sarumb  []at  ber  \-)6;Kr  aud;  biefe«  ©tiidä  ()alben  üiel  mit  jnen  juttinen 
ge[)abt,  loie  er  aut^  lUott^ej  jrfiij.  Uiet)  über  fie  fdjreiet  unb  feinen  o"i'flei'na)i„itii.i3,6j. 

3.'.  fügt,  fie  follen  fiel)  l)iitten  für  ben  '|U)arifcern  nnb  ®d)rifftgelerten,  bie  ba  gerne 
oben  nn  fijjen  inn  ben  @d)ulen  nnb  laffen  fid)  gerne  grnffen  etc. 


(iOO  5pvcbigten  hei  3al)ve5  VAA. 

K.]anfi|eu  fol  iiirfjt  rcdjt  fein,  et  tamcn  ved)t  fein,  ul,  i(ui  ti'  et  illuiu  invita\it  k. 
tu  tlicis  null  obeiiatifc|!Cit  et  taiiK'ii  dicäs  deberi.  S^n  ftel)ctii  aitfj  bem  Inort 
'üilüelen'  k.  nt  .sii|)r:i:  'fie  I)ielteii  aitff  in',  fe^  mu§  oben  iiiib  unten  nngefeffen 
fein,  iit  dixi:  Non  cuilibLet  loous,  teiiipus  eingeben,  tcmpel,  iQUel,  altav.    SCnr 

!|nnnen  nid^t  alle  furften,  gvoüen  fein,  ^vebigev,  ©bclleut,  bnrger 5 

.  .♦. 6§  mu§  mand^eviei)  ftenb,  et  (iluis(]|nc  satis  in 

feinein  ftanb.    In  nuindo  [jat  man§  nidjt  gerne,  bai  ein  gvaff  ftd)  eini  furften 
iinb  cbeltnan,    sie  inter   cives  et   matronas.     Sed   ha   ligt§  an,    ut   recte  et 

1  nach  tarnen  steht  jot  sjj       über  ut,  qui  te  sieht  seciuitur  in  textu  s})         '2  nach  noii 
steht  gelte  sp         3  nngeieffcn]  ongegeffen         4  über  Non  cuililiLet  steht  9Jion  ton  nic^t  vt  sp 

öjG ]  der  unterste  Band  abyeschnitten         0  nach  satis 

steht  Labet  unod  faciat  sp  T  über  eiiti  furften  stehe  fid§  gtcid^  fjalten  loil  «/'  ö'  nach 

cbetinoit  steht  eint  ©tauen  sp      nach  cives  ste/it  distinctio  sp 

i'r]  TTll,  irie  reimen  fid)  benn  bie  jlticl)  äufonien?    Oben  onft|en  fol  nit^t  rec^t 

fein  nnb  fol  bod;  axiä)  rctfjt  fein,  Senn  Cu  i[t  ja  nidjt  nerboten,   nnb  lo 
siiit.  14, 8i.6.§riftuy  felb§,   loic  im  üert  folget,  alfo  fprid^t:   'So  bn  gelaben   Inirft,   fo 
fe^e  bic^  nntcn  an,  auff  ha^   ber,    fo  bic^  gelaben   f)at,    [jeiffe  bidj   l)inanff 
filicn'  etc.     Sßie  fagt  er  benn,  -ötan  fol  fid)  nid^t  oben  an  fe|en.  nnb  fpriif)t 
bod;  and),  ba§  ber,  fo  nnten  au  fi|ct,  fol  oben  au  gefetzt  luerbeu?    iHutluort: 
.§ic  fte^et§  auff  bem  lüort  '©rtoelen',  fo  ber  Scjt  fagt:  'S)a  er  fatje,  \me  fie  i.-. 
crloelcten  oben   an  \-i^i  rvüj!  ,]n  filam ',   ©leid)  Uue  fie  broben  öom  Sabbati) 
£'iit.  14, linu  bem  gcftrafft  loerben,  ba  gefagt  loirb:   'Sie  l)ielteu  auff  jn',  fe  niu-? 
lieibc,  oben  an  nnb  unten,  gefeffen  fein,   Denn  (Irie  xä)  broben  gefagt  'ifaic) 
'JJJan  tan  nidjt  einem  jcbeu  ein   fonberu  ort  nnb   ftet,    ,^eit,   Scmpel    obber 
(£apeU  inn  ber  gemeine  nuidjen  nnb  reumeu,  '".JHfo  and)  tonnen  »nir  nidjt  alle  20 
J^urften,  (Sraöen,  '|H-ebiger,  (iMIeut,  Jyürger,  5JJenuer,  Js-ralncu,  §erren,  .^ued)te 
fein,  Sonberu  e»  mfiffeii  mandjcrlel)  Stenbc  nntcruanber  gef)en  nnb  ein  iglid)cr 
gnug  3utl)nen  t)at  inn  feinem  Staub,   ''^Ufo  foUen  nnb  tonnen  >oir  nidjt  alle 
gleid)  oben  ober  unten  filmen,   Hub  muj  bie  iiuterfdjeib  fein,  uou  t'oott  alfo 
georbnet,  ha§  ber  inn  t)ol)ertn  Staub  ift,   and)  r)o!^er  fi|e,  benn  bie  aubern,  a.-, 
Unb  fol  ja  nid)t  fein,  ba§  fid)  ein  WraHe  über  ben  (dürften,   ber  ^ned)t  über 
ben  .sperren  fc|c,  'ällfo  mui5  and)  eine  iuiterfd)eib  fein  unter  aubern  Stenben, 
SBurger,  Söaurn  etc. 

''^Iber  ba  ligt§  an,  ba-?  bu  rec^t  biefe  meinung  unb  SBort  Gf)rifti  üer= 
fte^cft  unb  loiffeft,  ba»  bu  l)ol)erä  Staub»  ober  foiift  für  aubern  etloac'  bift,  30 
bü§  ^at  bir  ®ott  gegeben,  aber  nic^t  baju,  ba§  bu  auff  fold)e  gäbe  bid)  brftftcft 
unb  empor  fareft  über  jeberman,  all  fel)eftu  barumb  für  Sott  bcffer  benn 
nnbcre,  Sonberu  l)it  bir  befol)lcn,  ba«  bu  bamit  unter  bid)  fareft  nnb  beiueui 
uel)eften  bieneft. 

91I§,  ha§   id)  ein  ''IH-ebiger  bin,  ba^u  I)at  mir  ®ott  bie  gnab  gegeben,  y, 
aber  baueben   befol)leu,    ba»  id)  mit  fold)er  gäbe  nid)t   mid)   ubevl)ebeii  fol. 


9lt.  35  [5.  Ottobcv].  607 

K]  cliiistiaiie  iiite]|lig;iiiius  seusum  Christi,  qiiod  ego  praedicator ,  ba§  l)nl  luiv 
©lott  gnab  bajlu  gcten.  Sed  befol'^en,  nt  illo  dono  non  superbiam,  8ed  unter 
mic^  far)ic  et  serviam  pr(>X|iiiio  et  serviam  Uli.  Sic  i)|rincip[os,  ebel|lcut  unb 
gelevteii  Ratten,  docti  unb  cbdmau,  fuubtgen  am  meiftcn  baian,  sie  ctiam 

5  civis  et  Baut  ftol^.  2s^  fol  fo  benden:  Habes  donum  dei  et  doctor.  Si 
snperbus:  tum  paganus  auff  borff,  ipii  noD  tibi  par,  sed  gvoffer,  et  sie  ipse 
gen  ()iinel,  ego  ju  '^eü.  Si  pirineeps,  ebelman,  b|auer,  Bürger  Uni  ftoll.aern, 
cog|ita:  Dens  ii(in  creavit  soliini  p|rincipes,  ebel|leut,   menner,   «luid  öodjeft? 


I  über   ego  steht  ein  s}>  nack  praedicator  steht  Bin  sp  2  uon  sp  über  dono 

nach  sed  steht  bj  ic^  sp         ■'.'  nach  illi  steht  iu  salutem   Hom   15  sy  4  über  fetten  steht 

muffen  fein  s^)         vor  fuubtgen  steht  seil  sp         über  botan  steht  qiiod  superbiuut  sp        Iiihet 

sipiritus  sanctus  honore  adfici  magistratus  r         ö  vor  doctur  steht  es  sp         6  über  paganus 

steht  pastor  sp         nach  gtoffet  steht  fein  coram  deo  quam  tu  sj)  7  nach  fjett  steht  ju  sp 

nach  Si  steht  es  sp       nach  Burger  steht  et  sp 

iivlionbern  Ijerunter  foren  unb  jeberman  bleuen  ju  feinem  tjetl,  tnic  ^^aul.  iHom.  );ü.3ti)m.  is,  af. 

'0  fagt:  '©in  jgU($er  unter  unä  ftcUc  \\ä)  alfo,  ha^  er  (nii^t  jm  felOy,  foubern) 
feinem  uet)i|ten  gefalle  jur  Bcfferung,  @Ieic^  trie  6'^rtftuy  utd)t  ein  jm  felB'S 
gefallen  trotte'  etc.  'Jnfo  ^at  er  aubere  3U  fy'iiften,  .'perru,  ©belleutcn,  ^Wegenten, 
©eierten  gemacht  uub  boju  gegeben  .Cierrfc^afft,  gemalt,  eljre,  l^o^eu  tierftaub  etc. 
Unb  loil,   ba§  mau  fte  fol  inn  e^ren  f)aUen  unb  oben  au  fe|en,  9l6er  aljo, 

li  hü^  fie  fic^  nid)t  barumb  felbä  über  alle  ergeben,  U'ie  fie  benn  am  meiften 
mit  [St.  gf4]  ftolt;  unb  '^offart  fnnbigeu,  fouberlit^  ju  btefer  jeit,  ba  e§  alle§ 
Übermacht  ift  mit  trot;  unb  pocfjen  unter  bcn  fnrnemfteu,  bnrnacf)  auifj  mit 
grobem  S^aurftol^  unter  anbcrn. 

Sarumb  tjaftu  bie  gäbe  öon  @ott,   ba§  bu  getüültiger,  l)of)er,  gelerter, 

20  (fbier  bift  benn  aubere,  fo  bencfe,  ba§  er  bir  befof)len,  auberu  bannt  jubienen. 
äßo  uit^t,  fo  miffe  anc^,  ba§  luol  ein  armer  §irten!nabe,  ber  gegen  bir  gar 
nic^tä  ift  an  gaben  unb  anfel)en  für  ber  älVlt,  für  (Sott  unb  (fngelu  niel 
gröffer  ift  unb  empor  gen  öimcl  gel)obeu  tüirb,  S)u  aber  mit  bciuer  fdjonen, 
l)ol)eu  e^re  unb  ft^mucf  jur  AoeHen  ticrfloffen  luirft,  Senn  (^5ott  l)at  ntdjt  allein 

»5  5'uftE"'  SraDen,  ßbelleut,  .sJuf^Wclcrten  gefcf;affen  no(^  jn  feinem  Dfeiifj  gelaben, 
Unb  ift  im  einer  eben  fo  gut  al§  ber  anber,  tner  ein  ©Triften  ift,  Voie  iinfer 
Ollanbe  fagt:  3if)  gleube  an  6)ott  Scfjepffer  .öimcl§  uub  ber  (?rben,  'Savnmb 
bencfe  nid)t,  bu  muffeft  aüein  o&cn  a\\  filjeu  obber  bürffeft  niemanb  ioeiif;en  etc. 
S)enn  ber  (^ott,  ber  bic^  gemacf;t  t)at  ju  einem  |)errn,  üiegenteu,  2)octor  obber 

30  Serer,  ber  ift  eben  fo  h)ol  be>j  armen  33etler3  (55ott  für  betner  t^ür,  unb  fef)eu 
feine  äugen  eben  fo  fteiff  auff  jn  alä  auff  ben  gröftcn  .Sjerrn  obber  g-nrften 
niiff  erben. 

Unb  Summa :  bu  fi^eft  oben  obber  mitten  obber  aiid;  unten  an ,   fo 
mad)et§  ber  (Glaube  allev  gleirfj,  ber  ba  fprirfjt:  'SBir  gleuüen  alle  an  ciium 


Coy  'Ihi'biiitcu  bc^  3n()vcä  1544. 

R]An(li:    i[t   cilll'V  l'bcil,    tpii   rst    (lcH-lLn>,    iit   iiiirri   .'^ynil)|(>l():    ('iratdi'  ccli.      Is 

(leus,  qiii  te  fcci(  ad  Inivi^ievmetfti'v,  Doctov,  i^  ift  be§  arm  ntang  ©ott,  (|ui 
«■st  burgei",  unb  fein  nm^cn  iicf)eii  fo  ftciff  auff  '6|UVf\ev,  (iiaiivu  aly  ii|rin(iiiem, 
ebeltliau,    qnia    oius    oidiiuitio.     Sic  ergo  discenduni:    Si  gefetU    lüOl'bctl  oteil, 

Witten,    nntcn,    taiucn    (ides:   credinius non    s 

snperbiret  alius  contra  alium.  Ideo  dcmitteiidum  in  cor  et  diicendnm:  Dens, 
r]ui  mc  fecit  j)|rincipera  et  eaiii  niulic|reni  fecit  matrem,  et  uiiiil  plus  an  bcnt 
®ott,  quniii  minus  rusticns.  Imo  si  in  beinern  fuiftenftonb  K-  ftol^,  tum 
deus  einen  fncrfjt,  qui  in  bemut  ^er9el)et  et  ornat  illum,  fol  in  anfeljen  nter 

tflufent   feifev,    "ilül   curat   coronain   regiam,   quia  eque   ereavit   deus.     Ergo    lu 


1  nach  eben  steht  fo  gut  atä  btx  anbcr  s;<        nach  pueri  steht  in  sp        nach  cell  steht 
et  terrae  sp         i'  ii/ier  iiinnS  steht  ictlev?  sp        ö  nach  unten  steht  on  sp       nach  fides  steht 

(licit  sjt       ]  der  unterste  Hand  nbyeschniiten         7  nach  plus 

steht  tjabc   ic^  s/'  *'   ""CÄ  si  s<e/t<  Bift  sp  über  furftenftniib  -^leht  Butgermeifter  sp 

9  über  ileus  steht  lünipt  sp       nach  illum  s(e/i<  iide  pulclierlrima  sp  10  über  crcuvit  steht 

paupereni  s]> 

iiilföott,  ©ifjcpffev  .^imel§  unb  ber  Stben''  etc.  S^arnmü  l)at  feincv  nx\aä) 
luibber  ben  nnbcvn  ftollj  ju  fein,  ©onbern  lucr  ber  l)ot)cft  ift,  fol  bicfc  l'crc 
(y.^rifti  jn  t)cr|en  nenicn,  bn»  er  fic^  nic[)t  felbu  crf)6t)c  über  anber,  nnff  ba§ 
er  nicf)t  mit  fdjanben  Ijernnter  gefegt  locrbe,  Sonbern  benrte,  ber  ®ott,  ber 
mid}  i)c\i  jnm  gnrften  gemadjt,  Ser  l)at  ond)  meine  nntertljanen  gcmadjt,  iad  is 
id)  nid^t§  me()r  "pct)  MfcrS  tin  jm  l^atc  lueber  ber  geringfte  2?aliicr  nnff  bcm 
Sanbe,  Z^a,  fo  bn  iun  beinern  .^^ervnftanbc  luilt  ftollj  nnb  Ijoffertig  fein  mit 
iH'vnifjtnng  ber  nnbcrn,  @o  nimpt  föott  ctluo  einen  39alDer§  fnedjt,  ber 
|U>1.  (5ii|  inn  bemut  bal)er  get)et,  nnb  fol  jn  Inol  anfet]en  nnb  crr)el'cn  iit'cr  afle 
Aloifcr  nnb  Äönige,  2ßic  er  mit  ^sofept),  Taüib  nnb  Saniel  getljnn  l)at  etc.  21. 

3a,  fprid}ftu,  <Bo  muft  ic§  nid)t  ein  ^önig,  gfirft,  .{icrr,  !roctor  obbcr 
etUmC'  über  nnberc  fein  noc^  oben  filien  ?  Slein,  and)  nid;t  alfo,  äonbevn  fei) 
nnb  bleibe,  \vnVi  bn  bift,  unb  t()nc,  loa-?  bir  befol)leu  ift  iiub  bein  Staub  mit 
bringet,  9Iber  bn  fil)e  m,  ba§  bu  für  biefem  .f)errn,  ber  bid)  unb  anbere  gelnbeu 
()Qt,  nidjt  ftotlj  feieft  nod;  bid}  felbs  erl)ebcft,  5/eun  ber  (eibet-5  nidjt,  bnä  fid)  -j;. 
jemnnbä  felbS  erT)6f)e,  ■  ©onbern  loeldjen  er  (^mpor  feliet  unb  er()iil)et,  ber  ift 
mit  gutem  geluiffen  nnb  cbrcn  erljofjct. 

Unb  ob  gleid)  einer  nn  t)oberm  Ort  nnb  Staub  gefctit  ift,    fo  finb  fie 
bod)  fnr  jm  alle  gleid)  fein  liebe  Gieftc,  fo  fid;  feine?  äBortS  nnb  befel)lö  f)nlten, 
3)ay  ()ie  ein  jglidje  S)ienftmagb  ben  rl)um  t)at,  ben  bie  t)errlid)fte  iieiferin  obber  au 
Königin,  2)enu  fie  !an  fagen:   Osä)  gleube  eben  an  bcufelbigen  G)ott  unb  bin 
inn  feinem  ^lamen  getanfft,   ruffe  meinen  .t)G3{9i*5}   (?.'ö^)i,\Slnm    (\n,    'i^'m 

■-'0  etc.]  !tc.  .1        -JX  ©tanb  aefcljtl  ©tn  bnaejefet  A 
')  Anfuny  ilcs  bekannten  Liedes, 


9lt.  'i-i  [5.  Öflobei:].  f,09 

U|  non  b|<jmiiii  usse  pirincipeni,  doctincin?  iion,  sis  et  niuueas,  sod  jolt  iiic^t 
ftol|  fein.  ^JJfagb  <iiiaelibet  habet  bcti  r£)um,  quem  p|riuceps,  quia  dicit: 
Credo  in  demii,  orat.  Si  non  ©belfiatü,  <|iiid  tutn?  25enno(?^  fo  Hiel  Ijab  ic^ 
al§  fie.    Et  si  luimiiis  et  eontenta  eonditione,  ipse  deus  nie  resp|icit  et  Itjii'b 

5  leijeriii  laffen  fi|en.  Idee  nemo  ift  orme  inter  Christianos.  Si  non  habes 
tantuni  ut  biivgevilicifter,  An  non  habes  deuni  creatorem  celi  et  terrae, 
Christum,  orationem?  Imo  Eeifer  ^ot  ntd^t  nÜ)iX,  bteifie  in  tiio  statu,  fi^ft 
oben  vel  unten  an,  et  maneto  in  tua  vocatione,  sed  t)ute  bic^  für  bem  u6er= 
ftetgen:  tueil  iä)  ein  furft  bin,  nihil  alii.    Sed  die:  deus,  t)imel|iid}  lioter, 

10  bc^ut  mtc^  für  ber  t)offart.    Dens  creavit  etiam  minimos,  qiii  befjei'  tan  fein. 


/  über  non  stellt  est  sp  2  über  pirincejis  steht  Joiligin  faijovilt  sp  3  über  orat 

steht  Ijaptisata  sp  5  vor  fcifctilt  steht  bie  sj)  öjG  Niliil  li.ilieiites  oniiiiu  iiossideiiles  r 

T  über  CÜiristum,  oratiouem  steht  vt  Epistula  hodiei'ua  Eph  A  sp  9  nach  alii  stellt  sunt  sp 
10  Uli  (lat  pecuniani,  hoiioreiii,  rustico  incokiiiie  corpus,  magen  r 

Sr]  id)  nicfjt  ein  @ble  t5>^atu  obbcr  reidje  Sßürgevin,  InoS  fd^nbet  nur  bno?  Ijabe  idj 
bodj  für  ®ott  ihm  fo  öiel  al§  fie,  Unb  fo  ic^  sffi'^'fl  uiii^  bemfitig  bin,  liiffe 
mir  an  meinem  geringen  Stanb  genügen,  fo  h)ei§  iä),  bau  midj  t^ott  anfil)et 
unb  !an  löol  bie  groffe  ,Q'el)ferin  laffen  fi^en. 

15  S)arumb  {)at    unter  ben  Cbriften  nientanb  auflagen,   ba§  er  arm  obber 

gu  geringe^  Stanbe§  fet),  Sieber,  ^aftu  nid)t  foOiel  al§  ein  ^onig  obber  l'anb^ 
t)err,  gülbiu  firoue,  gelonit,  gut,  etjre,  So  f)aftu  bod)  benfclbcn  ®ott,  Sdjcpffer 
.C-)imeIy  unb  ber  (Srben,  benfelbeu  6ö')i3ftui"'  3;auffc  unb  fein  gau^e»  §imet= 
reid),  3Bie  6.  S^auluy  öon  ben  ß^riften  fagt,  ba§  fie  'nid)t§  inne  ^aben  unbä.  sfoi.  c.  lo 

M  bodj  üKeS  {)aben',  Senn  'afle§  iftS  einer',  fpridjt  er,  j.  ßorin.  iij.  '^r  aber  feibinm. :1,2s j. 
e.^3{ifti,  e^^HSftug  aber  @ottc§'.    Sarumb  biftu  unter  biefem  A>rru  ili'eid} 
unb  feiig  gnug,  haB  auä)  [spi.  ®  ij]  !ein  ^el)fer  mcl^r  lan  ^aben  lüeber  bu, 
?(f(cin  bleib  tun  beinern  Staube  uub  fei)  jufriben,   bu  fi|eft  oben  ober  unten 
au,   Unb  t)ute  bid)  für  bem  uberfteigen,   ba§  bu  nii^t  bendeft:   ÜÜcil  idj  ein 

20  Surft,  Gbel,  (Meiert,  ©elnaltig  bin,  fo  mu§  man  mid^  oEein  anfe()cu  unb  l)üd) 
l)eben,  Sonbern  alfo  fageft:  3?el)ntc  mic^,  .Sjimlifc^er  Später,  für  ber  •'öoffart, 
!?enn  \ä)  IneiS,  ba§  ber  geringfte  Vlrfcrfuedjt  tau  für  bir  bcffer  fein  bcnn 
idj  etc. 

©il)e,    olfo    madjet  ®ott    einerlei)  locfen  unb  gleid;eit  inu  ber  gvoffen 

?.o  nngtcid)cit  ber  mandjerlel)  ©tenbc  uub  ''perfoncu,  fo  er  felb  georbnct,  loie  fie 
bcnn  inu  biefem  leben  fein  muffen,  bod)  alfo,  bau  ein  jglidjcr  fein  l'lmpt  furo 
uub  beffelbeu  befotjlen  Inerd  übe  unb  tf|ue,  luie  e§  fold^er  ftanb  crfoibert,  inu 
ber  Xcmnt,  fo  alle  Steubc  unb  *|Vrfonen  für  (^ott  gleid)  machet,  al§  bie  er 
alle  jii  glctd}  gefdjaffcn,  unb  jm  einer  fo  gut  ift  als  ber  nuber,  ^au  fid)  nie= 

31  manb  barnmb  fnr  C%tt  brnften  unb  luibbcv  ben  mljfteu  erfur  tljnen  fol,  bau 
er  inu  l)o^ei;m  Staub  ift,  Sonberu  luiffeii.  Um  er  im  t)ol)en  Staub  nid)l  iiiu 
SiitlietS  ?Oetfe.     Xl,l\  U'J 


610  iJSrcbigten  bcS  So'^teä  1544. 

R)  Si  deiis  Fafit  ein  luejeii  in  ber  öl^^oBch  ungleid^eit.   Oportet  mujfeii  o6en  unb 
unten  ftenbe  fein  in  bicfeni  leBen.    Sed  erga  deum  jol|t  bein  onipt  broud^en 

Dens  omnes  creavit,   et  tu  in  nltn  statu  gielli= 

lid)er  funbigen,  ut  f)0^er  Derbampt.  Nee  laut,  ut  aucilla  dieal  ad  matrouam: 
i(^  6in  \o  gut  qI§  bu,  tum  impia.  Non,  Mag[istratus  et  doraiuus,  doiniuus  ■'. 
nietuenduK,  uou  linU  pncf)en  enntra  eo^^,  ic§  luil  bemntig  fein.  Sic  .  .  .  fo  e?< 
mit  ....  unb  IjoffLait,  ba  bev  SLeufel  l:)inber[n  an  luirffLt.  Sie  ia[ciunt 
Christiani,  blafen  fid)  nic^t  auff,  uou  ftol^.  Dens  dedit  officium,  ut  servias. 
Quid  opus  prineipes,  iiobÜLCs,  si  uou  ba  i)astores,  Couci<)u[atores,  si  ipsi 
scire  docere.    Oportet  siut,  qui  agrum  coluut.    SI  quisq[ue  Inerff  oculos  gen    i» 


/  liier  miljfeil  nleht  ali^uos  sp  o ]  der  unterste  Rand 

liesclmitten,  nur  leslmr  ftanb  sp  4  nach  Uetbampt  ^tdä  luctbeft  sp        über  matroiiaiii  ätelit 

(Ixminuiii  sp         (>  .  .  .]  ein  Wort  nnleshar  7  .  .  .]  ein  Wort  unleshar         i)  niibil^es]  iiobili 

?r]bev  bcmnt  bleibet,  bnS  er  üicl  gvelolicfjer  fimbigt  unb  nie!  tieffer  fcrbanipt 
töiib  bcnn  anbcic. 

äBibbevutnb  ob  löol  bie  petfonen  beibe,  inn  gioffen  unb  geringen  ©tenben, 
für  (^)ütt  gteid)  unb  alle»  einerlei)  f)aben,  luie  bie  t)eutigc  ©piftcl  (?^pl)e.  iiij.  fagt: 
ei)ii.4,4f. 'giii  ^'cib  nnb  ein  Öeift,  (Sin  §err,  ®n  Urlaube,  föne  Jan  ff  etc.  i2d  lautet» 
boä)  unb  gilt  and}  ni{!^t§,  ba»  ber  '.Jlderfnec^t  ^inber  bem  ^4-'fiw9  "^^i"  fi»c 
S)ienftntagb  im  f)aufc  luolt  f)erfaren  nnb  fagcn  3u  .sjerrn  obber  grüliien:  3d) 
bin  für  ©ott  fo  (Abel  unb  fo  gut  aiä  bu,  barumb  barff  id;  bir  nic^t  unter= 
t()an  fein  nod)  ge^orct)eu  etc.  2Bie  e»  it(t  leiber  oud)  gar  gcniein  unb  uber= 
Ijaub  genomen,  ba»  aud)  bie  untern  Stenbc  bie  oüern  looüen  ubcrpodjcn  als 
bie  ^uiirf^ei-*^''  '^'■'•-'  '•JlbelJ  jre  .s'ierrn  unb  ^"i^ftc"'  ja  m'd)  Änedjte  unh  'JJtegbc 
jre  §aui3()errn  nnb  3'tQh.ien  mit  allein  miitlinUen,  lonbeiiid),  luo  fie  feljen, 
bae  mau  jr  bebarff. 

"Sag  ftct)et  and)  feinem  (5^riften  ju,  [*(.  &  üj]  bcnn  e»  ift  and)  eben 
lüibber  biefe  JKegel  unb  Sere  (iljrifti,  2)enn  lüeil  e§  bem  ^ül)crm  Staube  oer= 
boten,  ba'^  niemanb  Joiber  bie  geringen  ftol^  unb  trolj  üben  fol,  oicl  mel)r 
luil  e^  (Sott  inn  geringen  unb  unter  perfonen  Derboten  l)aben. 

Siefe  bemut  geljoret  ju  einem  (^"tjriften  al»  ber  furnemften  nnb  uotigftcn 
tugent  eine,  'JBeldje  aud)  ift  ba§  furnemft  banb  ber  Sf)riftlic^en  liebe  unb  ciuig= 
opii. 4,iteit  (U'ie  atiermal  @.  ^^au(n»  in  be»  l)cntigen  Sontag»  (5piftel  fogt),  baö  er 
firi)  nidjt  auffblafe  unb  ubcrtjebe  inn  feinem  '2lmpt  ober  ©taube  über  unb 
luiber  bie  anbern,  ob  er  gleich  niel)r  ift  benn  anbere,  ©onbern  loiffe,  ba§  er 
bariu  feinem  .sjerrn  bieuen  fol  gteid}  anbern ,  loelc^er  einem  jben  fein  ?lmpt 
nnb  äßcrd  gegeben  unb  jn  felb»  al»  einen  lieben  (S5aft  iuii  feinem  'Keidj  f)erfiir 
^ieljen  unb  au  feinen  Üifd;  fetten  loil,  fo  er  in  bemfelben  treulidj  bienet. 


J5  etc.l  Jtc.  A 


■ilx.So  [5.  Ctlubt'ii.  fjll 

H]  l)tllicl  et  d[icit:  deus  crenvit  ali  fteilb,  et  nt'UKi  31t  iiiber,  ijiuiin  (jui  snperbus, 
qiii  poram  deo  Befjer,  ()ev  unter  iDirff.  Sum  (Hiidcm  magnus,  Sed  si  in 
iiidioium  uilb  anttuorten  ihm  honi.s,  <iuae  accepi,  fol  ttio(  ergei"  ijuam  iuef)trt. 
Mfiuiui:  dives,  doctLor  Iuris  et  Tiieo[logus,  ha  haä  [tuilbliil  faill,  habebautur 

■■>  liices  nuiudi,  ba  entfiel  parret  doct[ori:  qui  nur  ein  fetoljtrt  gelueft.    S)en  bie 
fnrften  ju  vet[)en,   angebet,   et  fol  dicere  in  finem:   utinam  bubulci.     Si  hoc 
fecisscs  bei)  beim  leben,  deus  dixisset:  bu  bift  unten,  veni  ^erouff,  quia  ift 
I)offai;t    funb.      Ideo   dicit:    'qui    se   exaltat'.      Idco    dedit    varietatem    cuniü"'.  u,  11 
statib[us.    f^urft  mu§  nt^er  I^aben,  unb  ebelmon  plus  quam  baut,  et  doctor 

10 Sed  eogita  haue  huniilitatem  ([ua  dix[^eruDt:  utinam 

bubulei.     Fae  tentationem.     Dabo  tibi  ODroiiam,  faeiani  te  doctorem.     @bct= 
[nuiun,  niac^cft  bic^  ^ocl;,   crljebft,  ba§  beS  S^LCufelS.     Deus  vult  videie,   au 

/  über  uemo  stellt  ftonb         10 ]  der  unterste  Hand  leschnitteii 

i>i]  lenn  er  ntu-5  titel  unb  montfierlet)  (ämpter  unb  Stenbe  baben,  bnrunib 

gibt  er  audj  luanifjcrlel)  unterfdjtebenc  ©aben  unb  nuid;et5  aljo,  baä  jmniev 

IS  einer  be§  anbcrn  bebarff,  leiner  be§  anbcrn  geraten  law,  SBa»  tneren  gurften, 
'Jlbcl,  ^h'egenten,  luenn  nii^t  and;  ba  loeren  anbcre,  alu  ^^f^rrer,  ^^rcbiger,  Screr? 
.^'item  bie  ben  ''ilcler  balüen,  ■S^'^nbrterdEeleute  etc.  Tenn  fte  lüürbeuv  unb  üer= 
mögen»  nic^t  alle-?,  allein  unb  felb»  leren  no(^  tl)uen. 

©arumb  fol   ^ie  Icincr  allein  uff  fic^  felba  fe^en,  fonbevu  rterffe  ein 

20  jebcr  bie  äugen  gen  .Viimcl  unb  fprecl)e:  OJott  l)at  alle  ätenb  gefdjaffeu,  unb 
ift  für  jm  feiner  ber  gcringeft,  luebcr,  ber  ba  ^offertig  unb  ftol^  ift,  unb  leincr 
beffer,  benn  ber  fi^  jum  tieffften  herunter  tBtrfft,  .§ol)e§  StanbS  unb  inn 
gvoffeni  ^Imjjt  magftu  tüol  fein,  'Jlber  trenn  bu  für  bie  ©oben,  fo  bu  empfangen 
Ijaft,   füll  rec^nung  unb  antlüort  tl)uen,   So  foltu  luol  ubeler  beftel)en  loebcr 

25  ein  armer  .§irtenfnabe. 

9Bie  id)  fclb&  ctlidje  groffe  Toctore-3  gefanbt  fjabe,  bie  man  für  Sid)ter 
ber  Söelt  l)telt,  unb  inn  groffent  anjetjeu  bei)  .V)errn  unb  Jiu'lten  luoren,  loeldje, 
ba  Wi  ftünblin  !am,  ba  fie  fterben  folten,  anfiengen  ju  [«[.  @4|  fegen :  l'ld) 
.s3(v'li'H  6ott,  »Der   nu  ein  Seudjirt  gelneien  luere'  etc.    ^sa,  bcttcftu  iold)Cv 

:io  juüor  bei)  beinern  leben,  ha  bu  in  groffen  cl)ren  unb  linrbcn  Inareft,  uon  Ijert^en 
gefagt  unb  bid)  alfo  t)eruntcr  gelüorffen,  So  bette  ®ott  auc^  \\.\  bir  gefagt: 
iJreunb,  bu  filjeft  unten  an,  tont  berauff  etc. 

Tenn  barumb  orbnct  unb  gibt  er  mond)crlcl)  ISntpter,  Unb  {^.s^iMJsftnS, 
(SJottes  Son,  fo  jur  red)tcn  beS  Siater«  fitiet,  mand)erlei)  (^aben,  auff  baö  er 

■ii  uns  Derfuc^e,  ob  luir  il)n  barin  furd)ten  unb  jm  bienen  luollcu  unb  nn-^  befte 
mel)r  bcnnitev  laffcn,  Tcnn  bicfe  Tcmut  (luie  gefagt)  \v\[  er  imn  uu-?  \)aim\, 

l'.i  jol|  jo  .1         -'■>  avincr-  armen  A        i'.v  ftuiib        m  A 

')  Dasselbe  iMleii  S.  tiöt,  Ui.  :!J  und  in  der  I'mlvjl  um  :il.  Mni   l.'il'i. 


612  ■:t?tcbigteit  be§  3at)rcl  1544. 

R]tn  emptern  et  ilatis  bonis  ergeben  luoUen  .'C.  Sed  non  facimus.  Si  aspice- 
reinus  supra:  Dei  tilins  sedet  ad  dex[teram,  dat  dona  honiiuibLUS,  quib[us 
berfucf)!  fid),  ab  fie  ®ott  bamit  tooHen  fur(|ten,  ut  ec)g[iteiit:  bett  tnid)  nibev 
unb  geringer  ftaiib  madjt  3t.  isiam  Inimilitatem  loil  er  i)abm,  uiib  gepurt  im 
and).  Si  non  discimuy  in  hac  v[ite,  tum  certe  f(i)Jrier  erunber  gefturjt.  & 
l'liMii  libri  e.\empli)nnn.  Est  from,  ©[Ptt  iütl  gniig  geben,  tantnni,  ut  cogLitcni, 
ut  nict)t  beffer  i)ab  quam  minimus  homo,  non  aliud  tu  luagLUus.  .Sic  Christus 
([uaiu  altus  et  tarnen  nobis  gletd^.  SQßeib  mu§  toetb  fein,  non  man.  3ft  and) 
ninfcrc'  IjLcrr  @[Ott§  ftanb,  dedit  corpus,  ut  finber  jeuge,  Icart  et  curet  donuun. 
3)eu  ftanb  ^ab  id}  nil^t.  Num  ideo  superbiendunr?  Ego  uou  mulior,  ergo  lo 
sui)erbiani  K.  sed  deus  laudandu.s,  quod  mulierein  in  Iuuk-  .?tatum  gefegt  3C. 
fani  3fiinÄfi"n  ^eifft  einer  ben  anbern  fd^reiber,  quid  boni  soquitur?  pfnff. 
Xnin  nou  creaturn  dei?  quis  fecit  nie  et  aliuni  ])raedicatorein?  !l)er  brobcn. 
6§  fei;,  luQ§  luülle,  est  dei  creat[ura,  fol  nid)t  (jenen,  Derad)ten.    Qui  Deradjt 

Drl  unb  gebfiret  jm  and),  Sfjucn  luirS  nid^t  inn  biefem  leben,  fo  lücrbcn  tnir  bod)  n 
enblidj  int  tob  aljn  fd;liiei  einiber  geftnr^t  loerben,  ßr  lüil  alte  Stenb  unb 
i^erfonen  .^ngleid)  i)aben  iinb  fie  aUe  Uerforgen  al§  feine  ®efte,  fie  fc^en  unb 
eljren,  has  jr  feiner  ftagen  bnrffe,  ?lltein,  bay  fid)  jebcrtnan  an  bem  feinen 
genügen  loffc  unb  nidjt  fclbä  über  anberc  crf)ebe,  ob  er  glcic^  Diel  l)Ol)er  unb 
giöffer  für  ber  üBelt  ift  benn  anbere.  20 

(isj^liiftus,  @otte&  Son,  ift  fa  aud^  l)od^  unb  ©bei  gclneft  unb  I)at  fid) 
büd)  unä  armen  menfdjen  gleid;  gemad)t,  ja  fid)  nuter  alte  gcbemntigt,  (iin 
äBeib  nui§  ein  il^eib  fein  unb  tan  fein  dilan  fein  unb  ift  and;  ©otteä  gefdjopff, 
unb  ein  @ottIid)er  ftanb,  ba  fie  fol  tiiibcr  tragen,  Uuirten  unb  auffjieljen,  ©0 
bin  id)  ein  5Jian,  ju  anbern  5lmpt  unb  äßerdC  gefc^affcu,  ©ol  id)  aber  barunib  25 
ftol|  fein  unb  fageu:  ,\d}  bin  fein  'ißeib,  barumb  bin  id)  für  ÜJott  beffer^ 
Hub  nidjt  uiel  uiet)r  ®ott  loben,  bao  er  beibe,  ba§  3ßeib  unb  mid§  aud),  burd)§ 
äBeib  gcfd)affen  unb  mid)  in  biefeu  meinen  ©taub  gefclit. 

Sßeld)  ein   und)riftlid)  bing  ift  eä,   bao  barumb  einer  ben  anbcvu  üer= 
ari)ten  löil,  ba  er  fit)et  jn  inn  einem  anbern  ©tanb  obber  ettoaS  anberS  tt)uen,  30 
benn  er  ift  unb  ttjuet?    Sßie  j|t  unter  ben  3uncff)crru  offt  einer  ben  anbern 
nmb  (ieberlic^er  urfad)eu  luiUeu  übergibt,  .öeift  einer  ben  anbern  einen  fd)reiber, 
unb   barob    ein    anber    bürffeu  ermorbeu,   ä>iel   mef)r   tljuen   fie   e§   anbern 
armen  ^^farrern,  ^^.^rebigern  obbcv  geringen  £'eu=[*t''Pi]teu,  Sßolan,  filje  bid) 
für  unb  ()ute  bid)  für  biefem  ©prud):   'äl>er  fidt)   felb  erf)ül)et,  ber  Uurb  « 
eruibrigt  luerben.'     Scun  föott  W'd  unb   tan   fold)en  ftollj  unb  ubermut 
uid)t  leiben,  S)enn  lua§  l)aftu,  barauff  bu  fo  ftolti  bift,  äBa§  l)aftu  Oon  bir 
felbö?    Unb  ift  ein  anber  nid)l  eben  fo  UjoI  ®otte§  Kreatur  al§  bu,  er  fei), 
luer  er  Inolle,  Sie  luil  er  uid)t  i)erad)tet  l)aben,  Senn  lucr  feine  (neatur  lier= 
"„•'';"■  ad)tet,  ber  Derl)6net   aud)  feineu  ©d)epffcr,   fpric^t  ©alomo,   Unb  un-r  einen  w 
©taub  fdjnu'ljet,  bev  fd)iiu'l)et  in,  ben  .S^ili'h'vn  felb«. 


«i:.  35  [5.  Oftober].  613 

li'l  fein  acnliiv,  [djinii'  in,  ii(  S;iI[omi),  Ijonct  croatoi-ein  eins,   ©djcpffev  r)Limmi'I§  ®'"-,}^Y"' 
llllb   bcr    Clbcil   iccit  onmcs   istatus,    si  iinum,    idjmcfjC    iiisiiiii  civatorem.     Si 
principis  inandatiini.     Si  matfc^al.     Si  (|uis  cum  oecidlt,  ob  Cl'y  Ictbon  lütt? 
(vbclmail,  i|uid  faccrcs,  .«i  qui.s  famiiiain  loderet?     8o   fcft  bll   f)clt  llbor  bcill 

^  l)imb,  pfcvb,  jo  fcft  (Sott  iifiev  feiner  (5^reatiir.  Ideo  die:  finUieu  ftnub  ift 
fdjloedjei  (luaiii  [jenen  et  tarnen  dei  instriimentiim.     Si  (5belman,  i'V  fi'l  bcni 

Dl]  Siuniint)  foltcftu  bod),  \w  bn  fnnft  nid)t?  (infetjen  nodj  fdjiluen  Uuiliefl, 

t^ottcS  bavnn  fdjoni'ii,  ©o  bn  n&ci  bcn  lu-vndjtcft,  fo  Iniijc,  bn-?  er  bidj  Inibbi'v 
licvnd)tcn  nnb  ticrfd)mcl)t  modjcn  tan,   nnb  miib  bid)  I)entntev  ftnr^cn,  Uicnn 

iD  bn  nod)  fo  fjod)  fcffeft,  S?enn  bn  l)a)'t  Ijiemit  nid)t  einen  ^rtcnfdjen,  foiibevn 
bie  llinieftct  im  .Vitnicl  nnff  bid)  gclnben. 

Ä»ü  ein  Uicitlidjci-  gnrft  einem  ju  .^ofe  ein  'Jlmpt  bcfof)len  l)ette  nnb 
ein  anbei'  jn  bavnmb  tjotjnen,  id)nief)cn  obbev  evmovbcii  Umlt,  bn  fnlteftn  luol 
fe()cn,  ob  e3  bev  g'ii^ft  ^p"  i'»  l^'ibeii  linirbc.     äi>0C'  liuVlteftu  (^-belnian  t[)nen, 

li  lucnn  bir  ein  nnber  innHuiflifilidj  jcmanb  Inni  beineni  gefinb  einen  l)ü()n  bcUiiefc 
ober  beleibigte?  So  t)Qvt  bn  fielteft  wbcx  beinern  .^"^unb,  ^*fevb  ober  veifijien 
.^fnedjt,  fo  fe[t  fjelt  nndi  ®ott  ntiev  feiner  6reatnr. 

5)nrum6  ob  gleid]  eineä  nnbern  Staub  geringer  ift  beim  beiner,  Soltn 
bennorf)  Unffen,  ba§  er  and)  Hon  ©ott  gefc^affen  nnb  georbnet  ift,  SGibernnib 

■^')  foltu  loiffen,  bii§  bn  auri)  bajn  in  beinen  Stanb  gefc|t  Litft,  ba§  bn  bid)  I)er- 
niitev  fott  [äffen  unb  aubern  bicnen,  'M'i  ein  ©belntan  feinem  giu'ftcn  jn  .s.iofe 
ober  ]\i  JVelb,  ^ntäjt  unb  ^Jiagb  jren  .'pan§t)errn  nnb  {^raloen,  Unb  folt  foldjeä 
tl)uen  nmb  f^btteS  luillcn,  'S)a'3  T)icffe  fid;  bcnn  redjt  fjernnter  gelaffen  ober 
ernibriget,   loie  es  6t)riftn§  nennet.  So  Imube  bic§  @ott  bagegen  ioibbemmb 

■i:<  er()ö[)en  nnb  empor  Ijebcn  fnr  aKer  äMt  mit  allen  eljren. 

li^i.-fiiij  ®a§  fei)  jl^t  gnng  gefagt  Hon  bcm  Snnngetio  ^n  einlücljtjnng 
biefeS  .^"»anfes,  llnb  nu  jr  e§,  lieben  'Ji'ennbe,  Ijobt  [jclffen  befprcngen  mit  bcm 
red)tcn  Ul^ci)t))oaffer  ®ottcc>  2Bovt§,  So  grciffet  nn  and)  mit  mir  an  bai:  iliend)= 
fa§,  boy  ift:  jnm  Riebet,  llnb  laft  nno  @ott  anrnffen  unb  beten,  (Srftlid)  für 

:io  feine  Zeitige  fl'ird)e,  ba§  er  fein  tjciligeo  äöort  bei)  nuy  erholte  nnb  a[lent= 
[)a[ben  ausbreiten  Inoflc,  ?[nd)  biefeS  foaifi  rein  erljolte,  tote  e§  j|t  0)ott  lob 
cingetiH'i)()et,  in  bcr  ■'pcilignng  bnrd)  ©ottcS  3Bort,  bQ§  e§  nid)t  bnrd)  ben  S^euffel 
eutlieüigt  ober  uernnreinet  luerbe  mit  feiner  fingen  nnb  fnlfd)en  lere. 

Tarnad)  and)  fnr  alle  'Kegiment  nnb  gemeinen  fribe  in  S'enbfd)en  fianben, 

■ih  ba§  ö)ott  anc^  bcnfclben  gnebiglid)  erl)alten  unb  fterden  loolte,   bc§  Senffel§ 

unb  feiiieö  §ofgefinb§,  SabftS,   SBifd)offe  nnb  ^apiften  bofen   tncfen  luercn, 

Jßie  e§  benn  eine§  ftarcEen  ©ebetö  not  ift,   benn  es  ift  ein  groffe  ptage  fo[d) 

nneinigfeit  unb  cr^bofe  tiiöc  be§  S^enfcld  unb  feineS  "^auffenS  fe^en  unb  leiben. 

3n  Ictjt   ani)  fiir  unter  liebe  Oberfeit,   ben  fianbö  dürften  nnb  gnnlje 

4u  .sjerrfd)afft  unb  alte  Stenbc,  tjolje  unb  niber,  ^liegircnbc  obber  llnterttjanen,  ha-i 


(il4  *4}rcbigtcH  bcä  3al)tc?  1544. 

U]  fiirften  ja  felb  vel  fjoff,  S)n-3  fol  er  tliim  iinb  lutii  ®[^ütt  [>ciolf)cii.  Si  facis, 
U'irft  bicf)  cniiitcr  vel  ccciutia.  T't  liic  Jaä  fcl)  gnug  jiir  (fiiiiiicifjuiig  be-3 
Ijaufcs.  .s^nbt  i()r  f)clitcu  jpi'engen,  gveifft  aiid}  in?  leiid^faä  \el  lu-einus  pro 
Cesare^  est  max[ima  necesLsitas  et  i)la<ia  inax[iiua,  (juod  rliscordes,  ift  ftardcii 
gcBetS  not,  unb  bem  3?La)jft,  35ifd)OLfeii,  Icibigcm  Teufel  lnl)ercii.    Ttem  pro 


4  nach  ift  slclit  einc§  s/t  4J615,  i  vt  deiis  conseruel  veibiim  purum  t't  bic  (ivdjcil 

tciii  ctfialt  in  bev  fieitigimg  ne  ^^icufet  ooiitnmiiiet  et  jiollual  )•  (rermv.Ükh  von  CrHcir/ers  Hand) 

Piific  alle  föottcS  äBovt  pf)rcn,  ÖJotte  bafiir  bancfcii,  irem  ^liupt  Uml  fiu[te()eii, 
"JrcUi  iiiib  ge'[)ovf(im  fein,  gegen  bem  !ief)Cl"tcu  Pf)riitlicf)e  lieBc  ev',cigcn,  Xeiiii 
foldjey  luil  Ü)ütt  luni  nii&  nUcn  fjat'en,  unb  baö  ift  ba-;  iai)te  •licudjlucrcE  bcr 
K^iiften,  ras  man  fnv  alle  biefc  not  ernftlirf;  Bitte,  ?[5Ke51. 

^^ 

[ssr.  .f)itj]  Der  LXXXTIIT.  5ßfalm. 

^sft  ein  Svoftpfnlm,  bcr  ).n-cifet  GiottcS  Sßovt  T}cvvticf)  nficr  alte  bing  lliib 
reibet  iin-J,  ba§  luir  gern  alle-;-  giito,  el)vc,  gelimlt,  frcnbc  nnb  luft  mangeln 
foHen,  bamit  inir  ®otte§  aBovt  tiet)alten,  Unb  folten  \vix  gteid}  ber  %ij\a  Tjntcn, 
bau  ift:  bie  geringften  fein  im  Icmpel,  9iütf)  merc  c-i  tcffer  bcnn  inn  aüer 
Öottlofen  5tf)lDffevn  fi|en,  Unb  ein  tag  t)ie  beffci;  benn  taiifent  fvoliifje  tage 
inn  ber  ä^elt. 

S^enn  (Sottes  i!}oi-t  (fpricfjt  er)  gibt  Sieg,  Segen,  Knabe,  @f)re  unb  alleS 
(jnt§.  O  Selig,  bie  eg  gtenfcen  unb  alfo  fid)  f)altcn.  i^a,  2Öo  finb  fie?  2,'Beun 
man  Icftern  unb  neradjten  folt,  S^a  fiinbc  man  bic  gan^e  S*oclt  öol  unb  bereit  ]\\. 

ip;se  lietJIid)  finb  bctne  äßonuuge,  mU^  3e6aott). 

'^       ^IJieine  Seele  Derlanget  unb  fet)net  fid)  nad)  ben  SBorljiifen  beS 

.Ö(i9i3{Ti,  l'iein  Seib  unb  Seele  frclueii  fid)  inn  bem  lebenbigen  Wutt. 

S)enn  bev  iuigel  t)at  ein  <§au§  funbcn,  Unb  bie  Sd)malbe  jr 
^ifeft,  ba  fie  ä^ungeu  Ijeden,  ^)iemlid)  beiiie  ?lltar,  Igikmi  ^ebautl), 
Mein  i?6nig  unb  mein  (Sott. 

3BoI  bencn,  bie  in  beinem  .spaufe  Uioncn,  Xie  loben  bid)  jmcr= 
bar,  Sela. 

aSol  ben  ''ilienfd)en,  bie  bid)  für  jre  Sterrte  fjalten  Unb  Hon 
()er|cn  bir  nad)  manbelu. 

Sic  buri^  ba§  Samcrtal  gcljcn  Unb  mad)en  bafclbs  SBrniiueu, 
Unb  bie  Serer  tuerben  mit  lud  Segen  gefd)mi'idt. 

Sie  erl)alten  einen  Sieg  nad)  bem  anberu,  Sa»  man  fcl)en 
nuiy,  ber  [S(.  $4|  teerte  @ott  fci)  ju  3ioi'- 

.soS^lh- (^ott  Refill otfi,  f)6re  mein  Giebel,  "iPernim?,  @ott  3arob, 
Sela. 


'Ult.M  1-^.  CftDbevl.  Gl. 'S 

U\  principe  et  t;ui.s,  ut  siiaiii  regioiifiii  litTh)I)avc,  ul  liactciius  (mi,  iioii  sine  K. 
Jlein  pro  civitate  ut  curia,  ut  cog^iiu-cant  Dci  verbuui  et  i:|ratiab  a.naul  et 
iuvcnt  proxinio.s.     Pro  iiiis  üiiiiiib[n!^  iiecessLitatibu:-.    Sqö  ift  redjt  ieud)fa§. 

Dr]  (viott    uiiicv  Srfjilt,    fd)ali)e    bod),    ©i'^c    au    biv;  ilicid)    beiiicö 

i  öcfcirbctcu. 

5}ciiii  ein  iac\  iiiii  bciiicii  '-i'or()ofcn  ift  licffcv  beiiii  foiift 
taitfent,  ^iä)  luil  lieber  bcr  STf^uv  r)uttctt  in  meiiieS  ©ottcä  .S^nufe, 
beim  loitgc  Uuineii  inu  ber  Wntthijcu  l)uttcii. 

S)cnn  töott  bci-.'pßvr  ift  ©on  uiib  ©djilt,  Tier  .s^i (Sil  ivbtßuabe 
1»  iiiib  cl)rc,  cv  lüivb  fein  ©iitä  mangeln  laffen  ben  f^vontcn. 

f^^<Sfi^  3cbaütr),  -Bot  beut  Wenfdjen,  bcr  fid)  aiiff  bi(^  uerlefft; 


3H.  r>,  Oflübcv  15'I4. 

'^Mciiigt  am  17.  SüiiHtnn  und)   irtititutt«,  uiirfjinittngi*, 
in  Torflnu  gclinltcii. 

li]  A  prandio   ex  Epistola. 

'Adliortor   vos   vinetus    in   domiuo.'      'Uniouiq[iie    inter    uosi^ci! M-m 
data  cf^t."     'Ideo  dicit:  Asccndit  in  altuui.'     'Quod  ascendit,  ijuid, 

ir,  <{iiaiii  (lund  descciulit.'  '<iui  dcscendit,  idein',  ".supra',  'ut  omnia 
i  nipleat.^ 

TTacc  Ep|isi(ila  gcljct  luenig  Icut  au  auff  erben  unb  gcljet  cigcntlidj  ju, 
i|ni  geU)i)lid)  C^^riftcu  finb,  non  mit  nnmen  unb  jol,  sed  tijat  unb  Inar'^cit. 
Qui  taics  non  sunt,  burffen  fi(^  bc§  uid)t  auiietneu.     Sic  dicit.     Ilic  Roniae 

•..,1  caiitivus  suin  et  tanien  pro  vobis  soiicitu^  unb  bit,  öermane,  UioHct  leben, 
luaubelu  unb  Ijaltcn,  baS  e§  clürm  beruff  ctjulidj  unb  tool  anftef)et,  tnie  fidjö 
gcpurt.  Quae  sit  vocatio  nostra,  foÜen  Inir  ja  töiffen,  ncrape  ))er  verbum 
vücati  in  Ecclcs[iani  SLanctam,  ut  sinius  Christiani  et  filii  etornac  viftie,  non 
vocati,  ut  hie  torris  eternnni  simus  unb  feiig  »uerbeu.     Sen  beruff  mag  ber 

25  feifer  f^un,  et  cpii  ucrmag.  Et  T|nica  f)ilfft  and)  baju  burdj  bieberet),  ben 
bjaud)  las  Inir  ber  lüclt  Vos  vocati  ad  fonb[erlid;cn  ftanb,  ba  bie  )t)[clt 
llidjt  lueiS  ncc  fragt,  nt  cogLitet  post  h[anc  vitani  in  aliani,  ut  fclig  cum 
(Jhristo  eternuni  ;c.  frolid).  Ea  vocatio  vcstra,  ad  (juam  vii(!ati  per  E|nan- 
gelium  et  hap[tisninni.      Iiico   geb|Cn!t,    ut   sie  vivatis    ut    vocati  i.e.  mad)t§ 

30  fo,  ba§  C'3  mä)  lool  anftet)e,  ne  (l|icatur:  Ts  baptlsatus  et  gloriatur  .sc  de 
('hristiana  tide,  Euaugolio  et  de  verbo  et  est  tiol  faiu,  geitjtüauft,  ei)iii\uä)CX, 
morber.    2)a§  reimt  fid)  ui(^t  jn   beut  beruff.    3)er  gel^ort  nidjt  gen  tjimel, 

13  Kpbe  4  r 


ß2(3  ^icbiiilcit  bcä  3at)vi:»  1544. 

R]sed  fcficiibct  iciiicii  kniff  uiib  IcBct  bei' Saiiff,  liuino  ddiniiiu  311  aUcx  fiijiiind) 
iinb  fc^anb. 

Da  I)utet  eiic^  fui,  nv  vestram  vocationem  ju  ergevniS  mndjeu.  Ubi 
sunt  isti,  (jui  mit  evnft  Qniiemeu?  Ideo  dixi  de  Christianis,  (|ui  veir  sunt, 
non  mit  vcrbis  ftljeii.  6in  t)ciriiif)cr  Bevuff  iftS.  Sed  ft^laTjcu  uns  lüimb,  s 
P]t  ciigLitaniur;:  lueil  bicfev  Une^vet,  ergo  et  nos.  Sic  dieiimir  lilii  i-ogni  et 
-uimis  filii  beS  l^ellifc^eu  f[euer§  unb  l^eü.  Dens  adliue  tam  niisericors,  qnod 
verljum  non  tollit,  ut  tarnen  sciamiis,  ([uid  desit.  Si  autem  ablatinn,  mm  fit 
Csoi).  r^,  35  f.  iit  hodie  de  Plia[risaeü,  qui  niagis  facit  tut.     Ideo  dieit:  Ambulate  in  Inec. 

Item  'credite  in  lucem'  cj.  d.    Secnientur  teueb[rae,  ut  veuit,  tum  neseitis,  (juo   lu 
eatis.     S-ag  iiabtn  ludei   1500  et  pap[istae   1000  unb  9{ottcngctftcr.     I^ix 
lueet  "^eE  gnug,  sed   nemo  lüil  barnac^  Umnbcln.    £a§  ift  unfcvc  vocatio 
pi'cifct,   t|uae  Ijen'Iid^  ift,  soilieet   ,^um  f)imlifc^en  Icbeit.    Quomodo  fol  fein 

üv-i)  4,2  nostra  vocatio?  Sic:  '9J{it  nUevlel)  bemut'  3C.  Hodie  etiam  dixi,  (]uod 
Cliristiano  ju  gel)ort,  qnod  fol  unten  an  fi|en,  se  pro  niiniiuo  Ijalten.  3)a§  »^ 
Ijcifft  ()ic  'aücvlel)  bcntnt'.  Neminem  contemnere  debeo,  non  ftoI|trn,  quia 
deus  tan  ein  geringen  1)oä)  l^eBen  et  econtra.  Hoc  facit  et  quotidie,  q[uan- 
quam  mundus  non  videt  ncc  curat,  ipiod  Ijcrunter  ftortiet  superbos  jc.  Sed 
nihil  curanuis,  Uiagen§  getroft  haijin.  äÖer  bran  geloinnet,  experieutur.  Ipse 
dieit:  fjerunter,  Hier  i]oä}  iuil  fein,  econtra.  Oportetistahumilitases.se  apud  -'o 
Christianos:   ego   baptizatus,    sed   non    tam    from,    ftarcE    (S^rift,    ut   deb[eo. 

Stel)et  iüol  brauff,  (piod  ancilla  fortiorem  f[idem  hab^et  ((uam  ux[or 

Et   me    sepe    consolata    persona    (piam    Joannes.      Cum    ergo 

humiles  inspicit,  foüen  \vix  I)eruntcr.   5io(^  mu§  gefcffen  unb  regiert  fein  unb 
üotcr,  muter.    Sed  tüie  mancher  fon,  tod^ter  ift  über  üater,  muter  gefticgen  -ji 
coram  dco,  et  tamen  parentes  über  iilios.    6r  fttjt  f)Ocf),   nihil   habet  ju  fel)en 

über   fitf),   tarnen  unter  fi(^,    quia    est  altis[simus    nee quia  nemo 

fi|t  im  glei(5.     Ideo  deus  suum  videt,  quidq[uid  gering  unb  bemutig  (jalt, 
haS'  ift  lieb  Iinb,  qui  superne,  non  inspicit,  «juia  er  \ml  über  in  foren,  non 

s.'uf.  1,  tstimet.  S[ancta  Maria  virgo  sie  canit:  'Respexit'.  3Bar  ein  gering,  arnieä  30 
afcfjenb[robet ,  toais,  qune  nihil  feeit,  quam  "^auS  ge!crt.  Ta  faffcn  bev 
Äaip{)La§,  §annas  toc^ter,  qui  mag^ni  domini,  groffe  furften,  g^ru^  gelt,  gut, 
ipiia  reic^,  fpar  unb  ratfam  Ooltf,  In  templo  Icro|solymitano  tantum  uuo  anno 
funff  tonnen  golbs,  et  magna  obedientia.  Sie  gnlbenen,  fif)onen  negligit  et 
nisi  ein  affdjenbrobel  k.  äBer  non  ®ott  ücrac^t  ft)il,  Hat  ftol^  ac.  (SS  beni  -a, 
Ijoffertig  fein  ein  faioer  toirb,  qui  vult  superbi|re.  invcnit  alios,  qui  impedinnl. 
Ideo  ttiirb§  in  fatuer.  Praedicatur  alias,  sed  non  auditur.  S)o§  ift  6l)rift= 
l|ic()er  hianbel  i.  c.  bemutig.  Conqilectitnr:  ©eib  bleiffig,  ba§,  h)ie  bic  bemut 
unb  gcbult  gar  fein.    In  mundo  !an  man  fein,  sed  oportet  unterfc^eib  bcr 


22123 ]  der  unterste  Hand  abgeschnitten         27 ]  ein 

Wort  unleshar         3ö  vor  6§  ste/U  luielool  «^ 


3tt.  36  [5.  Dftubci].  617 


HC 


lilrmptcr,  ><'tl  naä)  bcv  2auff  et  verbum  jitvedieii,   ilii   ciiievld).     lli 

uteiffig,  ut  ooucordcs.  1.  memb[niiii  ein  grobev  tert  gelcicu.  Warn  mus 
lücf}t  fratt).  Ibi  (lissimilitudo.  Scd  hie  praceipue  inter  pracdieatorcs 
fol§    angel)eil,    ut    paroelii    in     uiio    spiritu    docerent,    ba§    fol    fein    apnd 

5  Christiauos.  Et  si  ein  untoiEc  3utvQg,  nt  ju  famcn  tlju'^n  unb  bic  ciuigh'it 
bc§  geift  nic^t  jutrenncn.  2^a§  ge^et  eud)  nidjt  an.  Taniüii  seire  delieti^,  ut 
Scli\\ei'[iiieri  admoneantur,  qnod  sint  eiusdem  doinini  irorvi.  Ideo  scrvare 
deb[emus  itc  rottcrel)  unb  leren  unb  leben  in  nnitate  jc.  i|iiando  isti  uneiui- 
lucrben,  finb  2icufel  iiber  alle  Sicnfel.    ,!>\ft  niifjt  fein,  sed  bei'  i[inifcl,  i|uaii(lo 

lu  reges  in  cinaiiber  faücn,  luirb  blutDergiefjen.  Sed  Ihm-  bcr  I)enbttcuiel  ex  t)dl, 
(|iiando  Ecclesia  gertvennet,  qimndo  bie  prebigev  fid)  bruftcn,  nnb  Ijcnget  fid)  bcv 
an  bcn,  aliiis  nn  bcn  nnbev,  et  ipsi  iiabent  hift  bie  Icutc  ^utvenncn,  S)a3  ift 
bev  crgfte  S^i.eufel,  i^cd  \o  foI§  jngefien:  Nos  M[itteubeigcnses  cum  vcstris 
parochis  einerlei)  leren,  nt  non  liab[eaiuiis  aliam  doctLriuam,  ut  hie  baptizatur 

15  nnb  lebt  unb  leret,  ^ic  )ibiq[ue,  ba§  f)ie§  ein  geift.  Si  i.sta  unitas  esset  jc. 
tauicn  haee  gratia,  ubi  unitas  doct[nnae  fit,  multus  fruc^t  uub  guter,  (^r'atio 
et  giratiarum  a[etio  fortis  et  mnlta,  quia  deus  ibi.  Ubi  diseordia.  Ista  unitas 
tan  man  nidjt  '^aben  in  toeltlicfjcm  tl^un.  Si  Christiauus  essem  et  ci^seni 
e\uu   eo  uneinig  im  geift,    dicere  ad    uxorera:  quid   fol    mit   bir   f^abbercn? 

2u  cgo  suni  in  eodeiu  bapLtisino  baptizatus,  ut  sequitur:  'unus  ba])[tisnuis\    5Ulff '-^>'''-*' 
bah  tDort  fol  iä}  fef)en:   'Sin'.     Si  sumus  In  {)ol)cii   ftnrfen  ein«,  (juae  est 
reg[uuni    eeloruni,    quis    diab[olus    uxi^ores    discrudes    [)roptcr   obnhun?      Si 
deus,  Christus,  bLaptismus,  fides,  vocatio,  fol  ha§  einige  gilt  iiitfjt  iibcrtücgeii 
bah  gcringft,  pertinemus  in  ein  feligfteit,  touff,  feligfeit.    Non  cogitamus  an 

"  unfeir  bcrnff,  '^errltic^leit  boni,  in  (|uo  gleid),  .-^ed  tantum  in  quo  diseordcs,  fol§ 
nud)  eintred)t|ig.  SI  Christian!  essent  nobiles  k.  lieber  fd^lragcv,  über  ba§, 
quod  blutfreunb  unb  brubet,  sumus  etiam  in  uuo  b[aptisnio,  et  unus  deus, 
et  eodeni  sangLuinc  rodempti  et  voeati  in  reg|Uiuii  celo[runi,  lüolten  liur  lUlS 
umb  ein  lue,  borff?    (5ä  gef)e  f)in  ba'^,  quam  ut  istn  unitas  fol  untcrgcljcu. 

30  Sed  non  fit,  nidjt  ein  l)Lc(Icr,  tüort  narfigelaffcii,  ftracl  auff  fdjorffft  ic.  lam 
ligen  !eifer,  ftonig  ju  felb,  tiiel  gelt  unb  leutc  !oft.  örandus  deus,  bah  gut 
niad^c.  Si  vellent  sie  eogi^itare:  Siebcv  let)fc[V,  f i  onig,  fuven  ben  fcf)oncn  nanien 
bcrnff:  3ii;<'hrist[ianus, öonfiürftcn,  feifer,  fd^n^l)er(5f)|riftlid)er!iirdjc.  Christus 
et  deus  fol  fdjnnbbecfel.    Nou  bonum,   ut  d|icant:  tüir  finb  unein§  propter 

35  Civitatem,  lanb,  ta§  bcn  Jorn  nid^t  fo  bo§.  In  codcm  b[a|)tisino,  bcruff,  sub 
uui)   sang[nine,    jiertinenuis    ad    candeni    salutem.      Eadeni    salvatii>.     SBoüCn 

h)ir  ba§  jutrcnnen  iinib  ein§  lanb§'?    Episcopi,  Card|inalcs  follen  ba  Ijiu 

erbeiten:   cogLitate  an    vestram  vocationeni,  Caftö   jli  Ijenbcln   tomcn,   bleibt 

g,k\ä)  im  geift,  ob  ungleid^  in  maiestate.    Sed  ba  »oirb  nidjt  brauö.    Scd  sie 

40   i>api^a,  Car|dinales:  ()alt  bu,  Icifer,  tLOIlig,  feft,  utcunq[ue.    Nuin  veri  Episcopi, 


21  tDOttl  rcolt         2!j  fides]  fideni 


(',18  *;kcbiglcn  bc?  3nt)tc-J  1544. 

Ict  si  v(>ri  Episeopi  et  Christiaiii,  gölten  fo  tl^uii,  ut  liic  >crii)iiiin.  Mco 
p;uici:^s[iini  neiiieti  ficf)  Dei  verbi  all.  91u  tl)ut  'ipalift  iiiib  (Snrbjinak,  ha-i 
fte  otiani  tvoltcn  ein§  )cin,  fo  tragen  f)unb  I)or  ein.  Si  hi  dno  poteutatu.s 
cin§  lüeren,  fol  üiel  gut§  gefdjcljen.  Hed  .sie  cog[itat  pap[a:  si  isti  2  con- 
cordei?,  Imirben  auä)  nlios  pnneii)es  ein§  Incvben,  idco  iam  ci'c  \ax  gctoef)ret,  ^ 
qiiia  ricd^en  bcn  braten,  f)a6en  fein  fd^nu)jpen,  qnia  muften  k.  «lui  deb[ereut 
coiisiilere  ad  iiuitatera  et  Dei  verbiun  docere,  leren  diabLoii  verbnm,  ideo  est 
cubcc^rift.  Omnes  vocaiuiir  et  priucipe.s,  uobiles,  cives,  et  taiiieii  Wertrennen 
g|ciftli(f)e  cintgleit,  ja  gebenifen  ntd^t  bran,  quod  fo  naf)e  jufanien.  2)u  bift 
mit  mir  in  vnlueribu.-;  Cbri.sti  geftedft,  pretio.sus  .sangniis  Christi,  qiii  nie  i» 
lavit  et  te  et  bapj^tizavit.  (|ui  e.\  mi)rte  gefurt  et  te,  gefpren  U|n)erm  f)[err 
©i^ott  ncl}er  jn  t|uain  pLatri  et  matri.  <|uia.  Ideo  mugen  brnbev  vlinnien  in 
('liri:^t<),  geb[enfe  an  bte  g[roife,  treffUd)  cinigfieit,  (niam  liabe.s.  Xum  Christi- 
|ami.s  non  fol  eoo|itare:  Si  ein§  llhn  bent  l)imelifd^en  gut,  si  est  coniimme 
oiiiiiibu.s  et  bLa))ti.snuis,  r[egtnim  cel[orum,  nuiii  |)i'opter  ben  bretf  ein»  tuorts  is 
liiul[len  tüir  nneinig  tncrben?  Nemo  credit,  ut  hodie  dix|i.  (juod  ho[inine.-^ 
fo  toi  unb  unfinnig  "t  ludei.  ProxLimus  est  baptizatus  et  ex  vul^ueribu.s 
tomcu  Christi  et  hab[et  erbe,  quae  unicuiiiue  futura,  cur  fol  im  feinb  fein, 
ut  istani  unitateni  3c.  Xum  ad  te,  ic^  loer  lücrb,  ha^  man  nücf)  mit  fetttcn  k. 
Et  verum.  Tdeo  nuuulus  est  tol,  toridjt,  f)at  nic^t  !eten,  ftrict  gnng  ba  :c.  -'« 
rafcnb  lente.  Etiam  in  geiftlid)em  ftanb,  ba  e§  am  meiftcn  fein  fol.  Qui 
Chri.st|iaui  voluut  esse,  bie  licmcn  fte  e§,  qui  v[olunt  Christ^iaui  et  nuhuit 
auib[ulare,  ut  @ott  ^u  cfjreu  nnb  ben  proxLimum  ju  beffern.  Coutrarium 
iuax[imum  coutra  Turcam  et  Luthe[ranos.  Si  verc  docuimus,  ijuod  isti,  (pii 
sunt  ....  ioere  inen  beffer  quam  bis  in  reg|ione,  iam  in  elenb  discunt  iu-  25 
voeare.  SBcnii  beni  efel  lüol  ift,  get)et  auff§  ei-5.  Non  videmus,  quod  fo 
fc^enblidf)  leben  contra  voca[tiouem.  Uude,  quod  fyerb[inanb  fo  tiiel  leute, 
gcfil)n|  tierlorcn  k.  Non  v^nlt  audire  verbum.  Et  !etfer  loil  fein  gintf  rtiber 
farcn:  non  est  concordia,  ut  adversus  T[urcam.  Si  non  essent  Cliri-^tiani,  et 
i|ui  sub  eis  militaut  contra  Turca.s,  non  hab|erent  nomea  Christ[ianuin,  plus  3u 
iiaberent  dlucf.  T[urca  fi^legt  un§  mit  Ieicf)tcr  f)anb  fif;ier  fcfilaffcnb  et  iam, 
<|uia  füren  ben  namen  et  volLumus  Christi iani,  dei  ünber  fein  et  vivimu.s  ut 
lieufelu  ünber.  Si  hab[eres  ein  borff  bofcr  banrin,  et  tl)et  aUeö  hiiber 
bid),  fo  Inirftn  gern  fet)en,  ut  quis  fir  fie  nmc^t,  quia  sub  fd)u|  unb  tl)ut, 
h)a3  ben  ebclman  üerbreufft  in§  '^erti,  bcr  fie  ^eug.  Sic:  mir  HmUen  feine  .a 
ünber  fein,  quos  cmeruit  sang|uine  suo.  Idco  cog[ita:  löo  ncme  id)  ein 
iiad)bar,  qui  gloingt?  Videte,  ba§  un§  iüd)t  fo  ge'^c.  lurd  ift  Icufel  über 
(h-ecos,  Reifer  unb  franjo?,  uunquam  liabLucrunt  glucE  contra  'J\nrcam,  ift 
alles  Kerloren,  nichts  ml)er  ben  fd;aben  getfjan,  <iuia  non  est  t)err.  Nihil 
quam  ut  invocenius  deum,  ut  det  i'eg[ibus,  p^rincipibus  concordiani.  ut  4u 
veuianl  in  cognitionem  spLirituaiis  unitatis.    Ego  ßl^ttft,  furft  JU  S3[atern,  nos 

26  .  .  .  .]  J)f8  (y  darüber  in  Turcia 


9lr.  36  [5.  Dftobct;  619 

K]  >iiiiHi^  liettcril  in  S[piritu  sjaucto,  in  bei  Sauff,  tum  liclhiljiiuus,  seil  luilb 
lücOt  braue.  Interim  taiucu  oratio  !^elt,  ber  Snirc!  l)ctt  uii-S  lenfift  gefreffcii. 
.Si  aii>;oli  non  hielten  auff,  toteren  lang  iiiitev  bcm  2[ürfen,  c[)c  fLüifcv,  fionige, 
fitrfteu  anfjebcu  k.  unb  gibt  @ott  gnab,  baö  er  ni($t  treibt,  breiigt,  fctjeit  im 

5  lanb  auff,  quis  loderet?  aügel[i,  oratio,  iuvocatio,  bic  lol^er,  bte  fid^  bred)eu 
contra  Turcain,  contra  seipsos.  Impii  mad^en  bie  fier[rlic^e  Beruffuug,  <|UoiI 
f)intel  et  terram  nostrani  tierad^tetl  proptcr  levem  rem.  ba  f)ilfft  SSapft,  leuffcl 
jU,  ba  mogeu  Inir  Hagen  et  tarnen  gratias  agere,  quod  habLCmus  verbum, 
i|Uod  osteudit  viam.     Est  vebLcmeiis  et  amplificativa:   £)  f)aU   tllit    tilci'3  an 

1"  ber  einig!eit  be»  geift[e§,  si  altera  non.  5Jtan,  si  d[ieeret  mulier:  quod  tu 
es,  ego  etiani,  quod  tu  babes,  ift  mein,  ista  taug  ni(^t  unitas,  ibi  mu§  unter= 
fd^eiben  fein.  Sed  bic  ^orftu«:  !eifer,  quod  tu  bift  et  babes,  bin  irf)  unb  fiait. 
Et  tu  uibil  Ijerltereft,  sed  lucrum,  uiax[inuim  forteil.  Si  boc,  tregt  ftc§  ettöaä 
äU,  bif§  )iä)  in  bie  äugen:  est  meus  dens,  nob)  exeutere,  digitum  rescinderc. 

15   Sic  dicit  PaulLus  Rom.  12.     Inspicite  corpus,    quomodo  gliebmau  ^u  famen '■>'"'"• '^^  < 
f^un.    Si  feit  bcm  fu§,  ibi  statim  oculus,  finger:  tt)a§  feEct  bem  fu§?  et 
omiiia  solHcita  pro  uno.     Uude  boc?     Est  eoncordia  inter  membra,   semper 
curat  aliud  pro  alio.     OcuUis  videt,  lt)a§  bem  fu§  feilet,  si  cadit,  sunt  manus 
ha.    Ttem  inbonestiora  membra  e'^ret  man  am  nel)ften,  augien  unb  angefid^t 

-"  fdjmuÄt  man  nic^t.  Sed  ba^  man  auff  fi|t,  fd^murft  man  mit  fammat 
praeeipue  jc.  et  bauc^,  ijui  t)oI,  öol,  ftd§§,  toie  Ijerlicf)  fic^  left  tragen.  Ibi  duo 
crura  et  mauus.  Sic  bie  geriugften,  quae  ftincE[en  unb  unffetig,  finb  bic 
bcftcn.  Sic  inspice  corpus  ttuim,  quomodo  te  docebit  unitatem.  Sic  in 
Christo   unum   corpus,    in   Cbristo   unum    cap[iit  Ecclesiac    habetis,    babetis 

2.1  .S[piritnni  sanctuin,  vestrum  corpus  et  omnia  exem})la:  in  doniino  colendam 
unitatem.  Ideo  ^cfftig  gnug  gcrebt,  ut  secundum  cbaritatem  K.  et  einer  bcn 
anbern  tjcrtragen,  si  gelieb  grinbig  jc.  propter  tuum  ulcus  mag  bid^  nid^t  ab= 
l)Ch3en.  Sic  si  es  Btcd^Iid^,  nolo  te  tregluerffcn,  quia  communia  bona  k. 
Ideo  dicit:    cogita[te,    unde  cstis  vocati,  'ein  leib,    eilt  gcift,    sicut  in  unam 

30  spem  vocationis'.  ®ic  l)cfftigc  Uiort  !an  feiner  fo  reben  nisi  s|piritus  s[anctus. 
3fr  feib  ja  beruffen  in  alind  gut,  quam  ut  judEet.  Qugndo  bic  liabes,  quod 
durabile,  bodic  babes,  cras  non.  Inspice  veras  opes,  idem  baptisma,  fidem, 
deum,  fidem,  patrem,  semper  'ein',  'ein',  et  tamen  nou  auditur  iiacc  unitas 
in  fo  bielen  ftudEen.     Quem   hoc  non  movet,  ille  non  audil.     Is  deus,   quem 

3i  tu  dicis  deum,  est  eins,  (|uod  credis,  speras,  iiabes  deum,  et  ec;(>.  ®er  ift 
über  eud),  tuie  fan  er  reben  istud  vera  re  .  .  .  .  @r  ift  über  eud)  allen, 
non  tameu  fjuper  omnes  creat[iu'as,  etiam  ang[eloK  et  diabjolos,  non  de  bac, 
sed  bon  ber  bcruff,  '^erfd^afft  i.  e.  estis  in  uno  bap[tism(),  domino,  et  nemo 
inter   vos,   qni   non    bab^eat   cundcni   deum.     (?r    nennft    non    niundum,   sed 

4')  Chi-istianos  i.  c.  "galtet  cud^  jufamen,  bemutig,  quia  nemo  unter  vos,  babetis 

21  (ic^§)  wie  3H  .  .  .  .)  eiti  Wort  unlesbar 


020  ^'vcbifltcit  bei  ^af)xeS  1544. 

lt|  ciiiidcm  (loiiiii.  omiR's  dicerc  paritcr:  ip.se  cknis  mens,  i]).se  Ili('s\i>  inpiis. 
'Xuxä)  ciicf)  nllc',  t)ic  biird}  biefc  !iid)C  gctjct  b^itrc^  iiiib  biiid(),  t.ivcbic\t  uiib 
t^ut,  .sicut  siipia  110.S  xeg^ixt,  iüi  crbeit,  boa  biiid^  uub  b[iiid)  ficlit.  Kl  'in 
iiobis',  scilicet  liabit[at,  dat  S[piritiiin  sauclum,  dat  bona  gniig.  äljcn  bic 
cilltflMt  ilid;t  I)elffeil  loil,  (jnod  deus  fo  nQl)e  'super',  'per',  'in',  i't  nulia  5 
'"■rasio  311  ,^Untroc^t,  scd  eitel  feurige  urfatf).  Ideo  nunqnam  gebLeuft  einer 
jluitradjt.  .'pci)  bid),  Satan,  Inil  mit  meinem  6[rubcr  nidjt  jurnen,  sed  est 
frater,  ge'^ort  mid}  an  bev  tanff  Ijalt,  f)offnnng,  dei,  Christi,  sahitis.  S)a§ 
T)ctft  Ciiristianos  bemianet  5U  Gf)vift[Iid)em  loanbel,  unb  jievt  Cin[istianani 
vitam,  Ol  imtrbe  ein  pnrabiS  anrid)ten  intcr  veros  pios,  (jni  bereit  in  parad^i.so,  lu 
il)i  onniia  fanfftnuittg  f)er|en,  non  disconlia  in  d(K-t[iina  ])er  praedicatores 
et  vitam.  Ubi  verbtnn  fnictiferum,  ibi  condonatio,  non  geilen  n'.  sed  nl)i? 
non  in  mundo.  Ncc  iuter  no.s  plnics.  G[ratias  a[ganius,  quod  tanicn  liabenuis 
verbum,  bn§  fo  fol  fein,  et  nobis  furgcbilbct  per  s[piritum  8[anetum,  tuic 
naf)e  tuir  .^nfamcn  gel)orn,  nihil  cum  consauguinitate,  quac  tanien  fol  Ijelffen,  15 
sed  tcufel  ha  [)Cljt  birnbcv  eonlra  fratreni  et  habet  fein  reg[num.  Sed  vos 
l)ii  aiub[nlatc,  ut  onietur  vocatio,  et  h)ol  anftel)ct,  ha  fie  prcbiger  fein  einS 
I)nUen  et  popLuhis  from,  non  fc^inbcn,  fdjaben.  So  fol§  fein.  ®al  f)a6en 
tüir  urfcid),  (]Uod  vivimus  patris  fiiii,  ubi  etenii  iuMcdcs  et  (ilii.  Vide.s,  i|uaui 
Ap|o.stoiu.s  solicitus  contra  nneinigfeit  onridjten,  contra  praedicatores  et  ^'«i 
doctLorcs,  lüen  bic  anfieben,  rtivb  nidjtä  gut§  branö,  I)cugt  fidj  bcr  bofel. 
Dens  dcl,  tpii   |)raedicat.  etiani  s^piritum  s[anctinn,  ul  tl)lin  lUlb  bnrnnd}  lebcil. 


37.  12.  Ottrt'cr  1544. 

^I^rctiii^t  (Uli  18.  SDiintni^  itndi  'S'viuitntic'. 

m  Dominica  XVIII. 

I.Sov.  l,.ltt. 

1.  Cor.  I.  Ad  hunc  moduni  incipit  Ei)[istohi  ad  C()r[intiii(i>,  ut  legi, 
et  dicit  sie:  @ic  finb  (i()riften,  el  talcs,  (|Mi  gar  fein  mangcl  hatifu  an  einerlei) 
©oben,  sed  sie  jugeridjt  per  ministerinm  suuin,  ul  nihil  ani|)lins  iiab|eant 
expieetare,  «piani  ut  di>niinus  veniat  suo  e.\trenio  die  et  icvelet  se,  S)a§ 
mnffcn  treffli(|  C5t)riftcn  fein,  et  tauieu  post  reprehendit  in  nniltis  ftiiden, 
jMopter  (piae  coaclus  scrilicre  iiane  Epi[stolani,  S)a§  nillnftig  jligicng,  trcniiclcn 
fidj  prcbigcr  et  alii  ,k. 

29   über  fjuae   stellt    peccala  sp  mich    Ulllllflifl   fteht  flinifl  K/t  30  vor  VvcbiflCl' 

steht  bie  S2> 

S]  12.  Octobris.      ].   t^)r:    1. 

9üfo  f)ebt  ©.  '|^onlu§  bie  (^'biftcl  an  ;,iin  6ür[int^crn  nnb  ipridjt  nlfu: 
fie  finb  6()rifteii,  nnb  fo(d)c,  bic  gar  tein  mangcl  liabcn  an  feiner  gäbe,  fonbevn 
alfü  gcfd)idt   nnb  3ngcrid)t  bnrd;  fein  prebigampt,   ba?  fie  nidjts  mcr  f)abcn 


9lt.  37  [12.  Öftober].  021 

R]  'Gratias    ago',    iuqiiit,   'deo   iiieo'.     Ego  gratus   siiiii   iioii    tautum,  i.  ffov.  1,4 

quod  deus  me  vocavit  et  salvavit  ex  p|eccato  et  morte,  sed  (luod  et  vos 
venistis  ad  candem  gratiam  et  salvati  per  eandem,  iiiliil  minus  liabetis  <iiiatu 
ego,  Disi  quod  Apostohus,  a  (juo  didicistis.  Ipse  me  fonbetlidjieii  bieuft  et 
s  ampt  vocavit,  sed  per  lioc  vobis  in  iitilitateiii,  ut  salvaremiiii.  Ego  uon 
Irustra  praedica\i,  non  iiiefficax  miiiisteriuni  ineum,  sed  veuistis  ad  eam 
giatiaiii,  (juam  ego  K.  et  be»  6in  id)  t)|Oii  [)er|eii  fro  et  ore.  Et  tameu  iiidicat, 
(|uod  ipsi  füllen  öiel  m^er  bandEöar  fein  pro  gratia  eis:  si  enim  ego,  nuilto- 
iiiagis  vös.    Ego  liabeo  gratiam  meain  pro  me,  et  tauien  et  pro  vestra,  quod 

10  deus  respexit  oculis  misericordiae.  Ideo  x'idete,  ut  et  vos  grati  sitis,  quod 
dedit  deus.  S)a§  ift  bev  oit,  de  (|Uo  praedicaudum,  de  bandbavfeit  iinb 
uilbnndEbarfeit.  Xiliii  deo  pt)ssumus  facere  vel  öergelten  uisi  gratias  ei  agere, 
laudare.  Sed  quid  possum  facere  pro  gratia  accepta'?  est  gratitudo,  ut  gratias 
ag|amus  pro  dono   et  ita   agnoscamus  jc.     Videmus  leibei",   toie   ba§  opjfev 

li  giratiarum  actiouis  ein  fel^am  bilig  ift,  ^^n  Sil'  fetnerltd^  eonteumitur.  Houiiiies 
audiuiit,  Iaffeii'3  gc^en  iiiib  iiemeii  fid^§  nic^t  an  unb  ftnb  auffS  Qllcvfc|enblic^ft 
uiibüncE[6ar.    *iuiii  scquatur,  videbimus  suo.    Ceite  auff  ein  fvoli(^|en  gruc' 

1  Gratias  ago  deo  nieu.  r  3  über  eaudem  (2.)  steht  gratiam  sj)  4  nach  qiuni 

steht  Silin  sp       über  Ipse  steht  Deus  sp       nach  me  steht  jum  sp  7  nacli  ego  steht  pessi- 

imis  accepi  sp         1.  Tim.  1.  r         über  ure  steht  confiteor  sp  8  über  eis  steht  donata  sp 

über  ego  steht  gratias  ago  sp         y  iiucIl  vestra  steht  gratia  nou  possum  uon  letus  gratias 

agere  sp         13  nach  est  sie/tl  tantum  sp         17  nach  suo  steht  tempore  s^j 

s|  ]n  turnten  benn  bie  offenbavung  6f)rifti,  S)a§  muffen  tiefflirf;e  C()viften  fein, 
nunb  fc^ilt  fie  hoä)  ()cinad),  3)a§  >inift  unb  löüb  gnug  in  ber  ftufjen  3iiftnnbc, 

■21)  Soldj»  luoüen  \mx  inn  ber  orbnnng  f)oren. 

'^ä)  band  nll3eit.'  t.stoiM,4 

3J(^  bin  bnncEbar,  nic^t  aücin  bafur,  ba§  mic^  gott  bevnffen  unb  felig 
gemacht,  fonbetn  hai  i()v  an^  feib  (jcr^utomen  unb  bnrcT)  bie  gnab  felig  Uiovben, 
babutd;  ^^c^,   on  allein,   baä  tl)i§  Don  mir,  ^d)  nidjt  oon  endj  gelerid  l)abc, 

i's  (^üä)  t)Qb  Zsi)  bamit  gebienet,  9Iu  gott  fei)  gelobet,  mein  ampt  ift  nit  unfrnc^t= 
bar  geluefen,  ®enn  iljr  feib  aur  gnaben  lomen,  ba  3idj  f)in  tonten  bin,  "SeS 
banrf  ^\d)  gott  Don  t)er^cn.  ^Jlit  ber  bandfagnng  gibt  er  jnUerfteljen  unb  ein 
gro^e  üermannng  Ooron  fe^t,  Saä  audj  fie  Diel  mer  bandbar  fein  foEcn,  2)ie= 
lüel)l  er  für  fie  bandet,  foEen  fie  Diel  met)r  für  it)re  >Doltl)at  banden.    5)rnmb 

30  fet)t  ju,  fprid)t  er,  feib  bandbar,  ÜDi»  ift  nu  ber  Locus  de  gratitudiuc,  »oir 
!onnen  gott  nichts  mer  ioibergeben  mä)  bejalen  nod)  Dergelten,  fonbern  aüt'i, 
baä  »Dir  tl)un  tonnen  für  bie  gnabe,  ift  nur  eine  bandfagnng,  3)aS  mir  gott 
ertcnnen  unnb  lieb  tjabcn  unb  banden  für  bie  gaben.  5Ui  fe^en  tuir  Iciber 
inn  ber  ipelt,  mic  baä  Opfer  ber  bandfagnng  jemmerlirf)  üeradjt  loirb,  bie  Icnt 

M  t)oreny,  lafsen-?  gel)en,  ncmene  nit  an,  finbt  fdjcnbtlid;  unbandbar,  \vai  barauff 
folgen  tuirb,  hierben  tnir  and)  feben,  Tenn  ba<<  ift  ber  l^enffel  inib  tob4,  Ino 


(;22  $tc'bigtcii  be«  Snljre*  LVII. 

'"  DL'rtiiiot.  i>-|r;iti;u'iiiii  aictii).  Si  iion,  aiit'crct  (.'crlc  \ci-l)uiii,  iit  12.  lnli.  "Adliuc 
luodicutn  teinpiis  apiul  vos.  Aii)b|iili\tc'  in  liice,  dum  luceni  liabetis,  qiii  enim 
in  teiieb|i-is'.  Hoc  uobis  oninil)[ns  dit'tuin  :  §alt  eitcf)  jum  liedjt,  donec  hnbotis, 
non  diu  durnbit,  iit  t'actiuii.  Duravit  ctlOO  40,  po.st  lag§  in  bei'  af(f)CU,  ut 
iicc  lajds,  et  adliuc  in  tonel)ris  per  Malio[tuet,  sectas,  per  papam.  Nescinnt,  s 
(|iio  vadiint,  (jiiia  non  habeiit  certani  doct|nnam  donuni,  ut  hie  dicit.  Ideo 
(iuis(j[ue  sit  iiratus.  Alibi  pü  omnes  giratias  aguut  pro  uobis,  (juod  liabemus 
iianc  giratiaai  datani  a  deci,  ut  nihil  dcsit.  I>ei,  Angeli  et  omnes  sancti  pro 
dono  nostro  <i|ratias  a|gunt.  Et  ocontra  nos  non.  Gerte  deus  auferet  Bib[lia 
cl  dubit  fc^ltievmciel).  Ideo  gratias  ag|at,  ipii  potest.  SBilb  lüdjt  lülig  iDCfbeil,  lo 
«|iiia  bereit  aiiff  bev  bal)ii,  ba»  man  öiel  fiubcn  föpicurer.  Nescio,  (piid  fut|u- 
rnni  post  obituni  priiicipis.  S)ie  ^w'iQllcvi'n  ]lü  f)ofc  fjabeii  im  fiuii  nUc 
fdjiikii  iinb  pfaul)eii  ;c.  fiiib  unö  fpin  feinb,  omuibns  fdjulen  uiib  pfiul)eii. 
Si  ii|ufer  l)err  jol  baS  l)eubt  legen,  fo  liiei§  mit  ben  fd^nlen  nnb  pfa|nt)en 
9efd)e^en.  Uieo  orate  et  sitis  grati  deo,  ue  deus  irascatur  et  auf  erat  verbuni.  is 
Kt  nidjt  ubcvbviiffig  lucis,  si  ita  aufert,  irer  bcn  anbern  benn  tvo|t  f)nt  ?c. 
Jdeo   (jeifft:   cgo  grutias  et  vos.     Sed  töo»   man  gering   tjelt  nnb   ift   uirfjt 

/  nach  11011  steht  nlia  poeim  seciuelur  sp  i'h         loh.  12.  r  3  nach  teiielj|rls  xtchl 

agit   iiescit  quo  vadit  sj)         loli.  12  r  4  iiacli  iiutuni  stellt  tempore  Christi   Apostolonim 

Lege  veteris  tKst:i[iiieiiti  historias  47;  .j  nach  lapis  nleht  bnuon  Jtjjc^ctc  i]>         Hier  sectas 

stellt  2  sp  über  papaiii  sieht   1   sj>  nach,  papam  steht  Tyraimos  s})  darüber  li  sj> 

,S  aaih  ilesit  steht   iiübis  doiiorum  s]i  11    über   qiiia  (eieit  steht  benn  cä  ift  sp  über 

fiubcn  steht  2   sp  nach   finben  steht  mitb  sp  über  ©piciivev  steht   1    sp  Vi  über 

irf)lltfn  (I.)  stellt  i|iii   |iraosunt  sp  It!  nach   \''.t   steht  tofjt  Bnä  sp  nach   lucis  steht 

lui'vbeu  sp  luieh  aiUert  Sicht  videliimus  s/t  IT  nach  nili^t  steht  (jvoS  anjujcljfn  ncl)l 

nton  sp 

>i]\xs'ix  nit  nnff  ein  frcunbtlir^cn  grn§  banden,  3o^- 12. 'loanbelt  im  Iicd;t,  tuet)! 
\i)xi   l)aU\  (So  tan  bar3ii  toinen,   ba-J  luibcr  loeggenommcn  luerbc,   (5--i  U'ivb 
uidjt  lang  Uu'rcn,   f).irid)t  (5l)ril"tnci,   tuie  a:-  nudj  gefdjarf),  faniu   li>  jar  ftnnb  20 
ba§  ätegiment,  ^sUm   £ried)en(nnbt  ift  in§  finftcrni»  lonicn  bnrd)  lliadjomct, 
(lifo  tan  c§   nnö  and)  geljcii,   lln-J   mangelt   nidjtö  an  gotteS  gatien,   anbere 
blinden  für  nnS,    nnb  lüiv  ioHen  ielbc-  nit  baiufbar  fein,   \va-i  folt  borano 
folgen?    (^)ott  Unrb  fein  tuort  nunb  bnd;er  la|en  lueg  nemen,  prebigftnl  lafjen 
.',nfd)Iieffen   nnb  finftcrniS  lafjen   fomcn.     ''^Ibd   nnb  banr  l)alten  fid)  fo  fein,  -ji 
bas  fie  cittel  (ipienrcr  luerben,  liui'?  gcfdjetjn  modjt,   meiin  nnfcr  g[näbiger 
1)1  err    abgieng/     S)ie    gebanden    finb  ba,    ba§  fie  Inolten   gern  fd)ulen   nnb 
bfart)en  jugcfjen.    tö§  fontt)  luol  bnr3n  fomeii,  Senn  bic  jnngcn  Ijerrn  l)illeid)t 
inn  -0  '.^\ami  'junt  ^Wegiment  nidjt  tnd)tig,   Xirnmb  iftS  balb  ge)d)et)en,   luet)! 
bie  feinbe  fdjon  lebenbig  finb,  bic  gerne  pfnrl)en  nnb  S(^uleii  Derliniften  Undtcn,  m 
Trumb  beifts:  '^d)  bände',  bände  bn  and),  3a  banden  !an  nmn  nit,   lueii 
man  bic  galicn  gering  ari)tct,  loen  mir  einer  fd)on  ino  f(;  gebe,  nnb  ,\d)  l)icltv 


9lr.  37  [1-2.  Cftobev].  623 

R]  unluerb,  iwn  giiati;ie  aiguntur.  8i  qiiis  mihi  daict  lUU  f;;,  uilb  ^ielt»  für 
jalbt,  iioii  g|iatii)8  aigerem.  8i  ergo  gratus  debeo  es8o,  fo  inu§  id)^  telüV 
f)ocf)  galten,  ©o  gering  lialt,  ift§  ein  jdilefferiger  bnncf,  i|uid  mihi,  si  uun- 
(liiam  aiidiam  pasturcm".'     Nos  (Uxiiiius  et  h(jrtamur:  Amb|iilate  in   hit-e,    (s-g 

5  luirb  nid^t  lang  ^in  ge^en,  et  amittctis.  Interim  tarnen  libjenter  servimiis,  si 
iKiii  vis  curare,  hm  bein  jel  luol  entbcren,  si  nou  vis  curare,  Ia§  fef)en,  Itter 
ben  anberu  ukrtro^t.  Sed  dico:  l)Qlt,  telor  luerbe  \erbum,  SacraLmentum  et 
dominum  Ihesum,  qui  dodit,  et  haboto  pro  maxjiiua  ginob,  quod  habetis  et 
auditis.     Ego  gratias  ago,  item  et  vos.    @§  Joere  Oiel  JU  jagen  de  ingratitu- 

lu   dinc  K.    Hoc  est  donum,  quod  ditati  i.  e.  data  vobis  g|ratia  in  Ihesu  Christo, 
et  per  huuc  ditati  estis  in  allen  ftucfen  an  oEer  lere  unb  er!entni§,  in  omni 
verbo  et  scientia.    3ieid§  sumus  non  secuudum  muiidum.    Haue  dominatiouem 
dedit  1.  cap.  supra  terram,  voljucres  eeli.     2)a»  finb  toelt  guter,  (juae  dcditi.wuii 
veutri,  (ätben,  Inafier,  lufft,  et  q  uidquid  barin  lDed;ft,  de  hoc  dono  hie  non 

IS  loquimur,  sed  de  opibLUs,  quae  sunt  in  Christo,  qui  non  Rex  in  torris,  qui 
det  jeitlid^e  guter,  sed  faeit  vos  toetfc  K.  In  donis.  Si  pastor  praedicaret 
mihi,  ubi  numerarem  Diel  tater,  bier,  U'ein.  Ad  hoc  non  missiis  Christus. 
Si  non  dives  auro,  loerbe  ^ie  reic^  i.  e.  ^alt  bic^  an  bie  gnab  gotte-i,  quae 


2  über  ättlbt  steht  ja(  Pfennig  sjt         3  nach  ©o  steht  id§§  sj)         4  diximus]  duxiinus 
nach  hortamur  steht  dicentes  s/)  7  nach  dico  steht  et  fideliter  admuneo  sp  S  nach 

Iliesum  steht  Christum  sp  10  nach  ditati  steht  estis  sp       Quod  ditati  estis  r  V2  über 

dominatiouem  steht  dcjminiuin  sp         13  über  1.  steht  Gene  sp       nach  finb  steht  ber  sp       aber 
quae  sieht  deus  sp       Gen.  \.  r  15  über  opib^ns  steht  douis  sp         nach  non  steht  est  s]) 

li;  über  vos  Weife  sieht  in  spiritualib[us  douis  sp  17  über  numerarem  steht  ei  darein  sp 

nach  non  steht  est  sp 

S]  für  Notpfennig,  luurbe  3ic^  ntc§t  biet  banden,  S)enn  lüenn  '^sdß  gering  adjt, 

20  fo  band  Sd)  nic^t,  fe^t,  n^iel  i|t  gef)t,  loanbet  akr  im  liedjt,  tüel)t  bu  e§  l)aft, 
e§  »Dtrb  nic^t  lang  )rcren,  trir  fragen  auc^  nid}t  öiel  barnad;,  Uiir  prcbigen 
lüol  unnb  fagen§,  aber  f)ilfftä  nic^t,  ^d)  lau  beiner  ja  fo  balb  cnipereit  al-J 
bu  meiner,  la§  fet)en,  lüer  ben  onbcrn  |)oc§en  teil,  ?l6er  fil^e,  la§  bir  ben  fdjalj 
eine  groffe  ga6e  fein,  has  bu  bie  3cit  erlebet,  ba  bu  bie  grog  gnab  cnipfnugen 

25  t)aft,  unnb  fei)  bandbar,  2>ie  gäbe  befd^rel^bet  5|.saulu§:   (Jud)  ift  gegeben  bici.  .«oi 
gnob  gotteS  in  ß^rifto  Si^efu,  S)urd)  bie  felbe  gnab  feib  i^r  reid;  Sorben  in 
ntten  ftudeu,  teort  unb  öerfteutuiS,  iReic^,  nit  nadj  ber  toelt,  S}a§  f)at  er  uuS 
itiu  ber  @d)epfuug  geben,  liicltlid;e  guter  t)at  er  beut  band;  geben,  »nenn  crö 
nit  geben,  t)etten  rtirä  nid)t,  baüon  reben  tüir  ^ie  nit,  fonbern  uom  'Ji'eidjtumb 

M  in  j^euem  leben,  in  (S^rifto.  Sie  luelt  t)orcte  trol  gern,  loie  man  reid^  loerbeu 
foU,  '3(ber  barumb  ift  (Sl)riftu5  nit  tonu'u,  5panlnä  fpridjt:  5Jimb  ben  retd)= 
tumb  an,  t)a[ltt  bid;  an  bie  gnab  gotte-3,  in  Ct)rifto  geben,  ba'5  bu  gott» 
»Dort  unb  ertentnis  reidjlid)  ()aft,  beun  es  ift  iiidjt  ftudifd;  gebenn  ober  par= 
tedifd)  auigetei)lt,  fonbern  reidjlidj  nbcr  jrfjntt,  bn?  ein  (5t)viften  fngt:  bab  ^d; 


524  l'rcbifltcii  bcä  ^aijrti  ihii. 

K]data  in  Clirij^tn,  iiiiod  luibi-s  vcrhuiii  et  coginitioiiom  dci  rcidjlid;,    '[iiin   lum 
est  ftucEifc^  geben,  scd  reid)lic^  uberinacfit  bev  reic^tumb  in  ß^rtfto.    Ideo 

dicat  Christ iauiis:  Si  nun  liaheo  Ivegnuni  tenvnnni,  hahcn  niolins  Inngissime, 
ba  ber  iBüpft  gar  nii)U  Don  toeis.  @r  i)abi  jo  oiel  tonnen  golb§  eiujntomen. 
Ego  dive.s,  quomodo?  bQ§  föDlt  {)Qbe  id§,  per  quod  audio  deum  Creato[rera  5 
lü(jni,  teufft  inid)  et  f'acit  dei  tiiiiini,  dat  Sac  ra[mentnni,  fortificat  fideui  et 
docet  te  oinnia,  (juae  scire  debes,  nad)  bem  glanben  juni  etöigen  leben,  qund 
credis  in  deum  patrera  Et  in  Ibesnni  Christum,  «piod  sit  mens  dominus, 
natus,  mortuus  pro  pieccatLs,  et  mortem  meam,  f'udit  .<angiuineni  suum,  i[t 
Ijinauff  gefaren  k.  et  ego  debeo  sequi,  unb  fol  gertiflic^  fein,  bec  tob  jol  mir  '« 
iiit^ts  tf)un,  bcr  tob  nidjt  jt^oben,  "^eifft  ba§  nic^t  reic^tinn?  (|uid  non  daret 
'J'urca,  papa,  hci-j  securus  a  iiiorte,  ja  si  je^en  mal  fo  üiel  ein  jutomen?  Bi 
o.s  gratus,  diceres:  Ego  sum  raiser  mendicus,  servus,  ancilla,  merceuarius,  et 
tarnen  nou  fame  pereo.  Sed  in  hac  inopia  non  velira  accipere  pro  meis  di\'itiis 
bc§  Jurcfen  gut,  si  centies  jc.  quia  credo  in  p|atrem,  ffilium,  s[piritum  s|anctum,  !•'■ 
liaptizatus  et  seio  }>|eceata  mea  ablata  per  dei  filium,  ijui  sang  uinem,  et  data 
milii  v|ita  etei'ua.  Quid  em'o  be§  !|eifei"'3,  iurdifd)en  gut?  Deus  imposuit 
niiiii  ein  {|eiferlic^e  hon,  erga  quam  ein  ©etutrctf  6^von.    Ego  coronam  vitae 

3  über  melius  steht  2  sp         über  longissime  steht   1.  sp  .5  nach  Creato[rem  steht 

codi  et  terrae  sp  7  über  te  steht  me  sp  9  über  natus,  mortuus  steht  couceptus  ex 

si)iritu  Siancto  jc  sp  nach  i)|eecatis  steht  meis  sp  nach  meam   steht  abstulit  per  lioc 

Hiiod  sp         über  fudit  sang|uiiieui  steht  vitaiu  douauit  »7^  10  über  gefallen  steht  sedet  ad 

dextleraiii  patris  s]>  11  nncli  tob  steJd  fot  mit  sp        nach  bo§  steht  er  sp       316er  tjat  ein 

forteil  (juDd  non  credit  vitam  i)ost  lianc  r  12  nach  jutomen  sieht  §ette  jc  sp  14  nach 

inopia  steht  ita  aft'ectiis  quud  sp  über  divitiis  steht  spiritualib^us  sp  lö  nach  centies 

steht  ditiiir  s/J         Kl  nach  liaptizatus  steht  sum  sj)       nach  sang|ninem  steht  suum  ertudit  IC  sp 
17  nach  Suvififcljen  steht  ttjronnen^  sp  17J18  phil.  3.  r         IH  über  erga  quam  steht  negen 

inelc^er  sp 

.S]nid}t  fal)ierö  gut,   ^ah  3i^  bod;  Diel  gvoBere  guter,    !^sd)  fei)  reid)  ober  nrm, 
bin  3rf)  bo(^  rcid)  im  loort,   S^nS  Irort  Ijaben  luir,   baS  gott  mit  luiS  rcbet,  20 
(eret,  teuffet,  ju  ünber  gottes  madjt,  fterrtt  unb  abfotinrt,  leret,  >ua§  Zs^)  Iniffcn 
l'ol  und;  bcm  glauben,  'bau  i|"t:  ,^,um  clotgen  leben,  S?a§  !^sd)  getuis  ielig  iol  fein, 
lobt,  funb  fan  mir  nidjt  jdjaben,  2Ba§  geb  fai))er,  Stapft  brumb,  ba§  er  inod;t 
gelöis  iT^ijjen,  ba§  er  feiig  toer?    äßa§  I)aftu  bcnn  nu  loeniger  benn  alle  potcn= 
taten  in  bcr  Un-It?  für  ben  fd)fl^  loolt  3!^)  »'cf^t  iiemcn  be^  Wurden  lolifcrä  ss 
fd;alj,  2:eiin  ;ld)  gleub  an  gott,  Oater,  fon,  l)el)lig  geift,  bin  gctoufft,  ift  mir 
fd)on  geben  ha^  ehjig  leben,  lüo»  bebarff  3i^  beö  lurdifdjen  !al)fer'5  gut?  Ijab 
2\i)  locnig,  barff  %ä}  loenig  tierforgen.    ^ii^a«  ift  Jalifer-S  hon  gegen  ber,  bid) 
'M)  t)ab?  brumb  brudet  bid)  bein  ormut,  fo  fil)e  ben  fd)tih  an  in  (ibrifto  unb 
gleubs  fcft,  bo  bin  ^sd}  gelni?  unb  tierfi(|ert  burt^  gottc-J  luort  unb  Sacrament,  so 
ba§  mir  geben  ift  nit  reid)tnmb  ber  melt,  fonbern  eluigc  fid)erl)eit  für  fuubc, 
tobt,  Jenfffl,  l)eU.    Ä^emi  bu  nu  bie  goben  erfenteft,  lourboftu  fagen:   .sjob 


Tix.  -M  [12.  Cttobcv].  ß2r) 

R]  eternae,  salutis.  Si  nihil  vcl  [)anini  iiabcs,  InH[)ic(>  tliesaiinim,  (jiicm  deiis 
dat  per  filiura,  ^alt  feft  bran  et  die :  bog  tft  gelütS,  finb  berfid^eit  suis  sigUlis 
et  Jl'ieöe,  per  verbnm  ot  Sacra[meutum ,  ([uod  milii  non  datiie  opes,  (|uas 
adrairatiir  mundiis,   sed  eteruao  salutis,   vitae,   für  bein  tob,  S^eufel  et  l^eüe. 

5  8i  hiiiic  thes|aurum  ag|nosceres,  tüutbeftu  tüol  JU  frteben  et  d|icere:  Si  non 
liabes  golb,  f^aler,  fc^Ioffer,  potestatem,  haben  verbinii,  baji|tisraum,  dei 
filiura  3c.  loa»  mangelt  bir?  qnod  'bauä)  nic§t  bol.  S)er  hauäj  tuirb  eBen  fo 
faat  aU  be§  letjcr,  unb  [teilet  Inol  brauff,  ba§  bir  ein  truncf  Bier  befjer  fd^meät 
unb  Befompt  i|iiain  !|etfer  jein  !6ftli(^  ntalüaficr.    Hoc  dicit  Pjaulus:  Estis 

10  divites.  Qiiomodo?  per  Christum,  qui  ipse  vester  totus,  hie  in  fide  unb  bort 
cloig  im  fc^atoeu,  quam  incomparabilis  ret(i)tum,  ben  gegen  atter  feifer  xtiä)= 
tumB,  prae  meo  bap|tismo  h)oIt  nicf)t  etn§  reidjen  alle  reii^tumb.  Certe 
magui  domini  principes,  uobiles  impii  non  habent  nee  curant,  imo  perse- 
quuntur.     Sßa»  ijobm^   benn,   tocnS   gtetd)    1000000,   hunc   thesauram   non 

15  habent?  Ideo  muffen  etotg  Bornen  in  aBgirunb  ber  IjeÜcn.  UBer  bie  fd^re^ 
et  die:  31^,  tüie  ein  crBermlic^  btng  ift§  umB  einen  reichen  fürften,  qui  hunc 
thesaurum  non  habet  et  tameu  est  omnium  ditissimus?  est  omniuin  paupier- 
rimus,  quos  sol  Befc^einet.  Estis  reiti^  gemad^t,  non  in  golb  unb  filBer,  sed  quod 
habetis  aüerlel)  ttiort  vel  lere,   ^t  Unft  reid^lid^,  Uiie  man  tauff,  (Sacra|ment 

20  üerfteljen  fol  unb  Ireu^  et  quam  efficax  absolutio,  quando  te  Sacerdos  absoivit 


4  nach  mundus  steht  quid  tu  sp       nach  vitae  steht  habeo  ceKtitudinem  sp  5  nach 

frieben  steht  jein  «p  6  über  potestatem  steht  in  populos  sp  7  über  bir  steht  mir  sji 

nach  Dol  steht  delicatis  cibis  sp        nach  ®er  steht  »ergenglid^  sp  9  ntatoafier]  nialfiev 

10  Hie  in  fide  bort  im  fc^aloen  sp  11  nach  quam  steht  est  iste  sp        über  bcit  steht  2  sp 

über  gegen  steht   1  sp  Ulli  nach  xeid^tumB  steht  ift  nic^t?  3U  rechen  sp  12  nach 

xtiäjtn  steht  groffen  reichen  furften  gemalt  tinb  np  14  vor  hunc  steht  et  sp  lö  nach 

muffen  steht  fic  sp  IT  ttag  r  17  nach  ditissimus  steht  corani  mundo,    coram  deo 

vero  sp         lSll9  Ditati  estis  in  omni  sermone  r 

S]  3ic§  "i^t  gelt  giiug,  IjaB  ^ä)  bod)  Sljriftum,  ba§  ©uangeltum,  ha-i  chnge 
IcBen,  ©0  totrb  ou^  bein  Baudj  ja  fo  bol  al-3  !ül)fer»  Bond),  fdjmcdt  bir  autf; 
offt  öicl  Beffer  ein  trund  Bir  benn  jenem  malöafier,  3l6er  inn  bcm  f(f;a|i  finb 
luir  Sieid),  Senn  toir  t^ljriftum  t)aBenn  nidjt  allein  am  !rculj,  fonbcrn  aud)  l)ic 

2s  im  glauben  unb  bort  im  elrigen  leBen.  Solc^§  '^at  ber  Sapft  nit,  laljfer 
DiHeid)t  aud)  nidjt,  fonig  IjntS  uit,  S)enu  er  öerfolgetS,  5lbcl  t)ats  aud)  nid)t, 
oB  fie  fd^on  reidj  finb,  brum6  finb»  Bettler  unb  muffen  cluig  inn  ber  t)cU 
Brennen,  unnb  oB  fie  fc^on  l)ie  lOOOOO  ft  ^aBen,  InifeenS  bod)  nid}t,  oB  fie  e§ 
eins  tage  Be'^altten.    äßenn  Inir  folc^§  cr!cntcn,  Unirben  Inir  gott  banden  unb 

so  fagen:  2ld;  Voie  reidi  Bin  ^sä),  loie  finb  jene»  Bettler,  äßort  nennet  l)ie  5Paulu§ 
lere,  ha§  un§  offenBaret,  loie  loir  gleuBen  follen,  ioi^eu,  loa?  lauff,  @acra= 
mcnt,  aBfolution  fei),  luoS  frafft  fie  BaBen,  2)a§  l)eift  ja  reid)tnmb,  luenu  bu§ 
nur  gtcuBen  loilt,  unb  Beift  icid)(id),   uBcrfdilucndlid)  nberfdiutt,  ja  ba-J  luir 

üuttictü  SBevte.    Xl.lX  In 


026  *4-'«bigtcn  be§  3oI)tc§  1544. 

K]  i.  e.  qiiomodo  prae(i|ican<luni  Euangelium  et  credendum.  S)a§  ^eifft  ja  ein 
fdja^  mib  bajlu  reicf;Ii(f},  uberfc^Uienglidj  iiBerfc^uttet  unb  olfo,  bn§  toh  efel, 
ubei'bvitfiig  ut  ludaei  in  dusurto  jc. 

i.sor.i.f,  '^jn  allerlei)'  i.e.  auff  aEevlel)  loeife  leren  tLotum  verbum.  trag  bn 

luiffcn  folt,  credere  in  deiim  p|atrem,  f|iliuni,  spiiitum  s|anetum,  (jiiid  tides  K.  s 
dicis :  Ego  inisorrinius  coram  imindo.  Sed  I6in  fo  reicf),  boS  nic^t  Uninber 
lucrc,  ba§  \d)  für  giroffer  l^offart,  quia  magnu.s  dominus  jK'r  llicsum  C'lni.stiun. 
Muudus,  diaboliis  uou  pote.st  anferre  corouani  i.  e.  vitam  eternani,  saluteni. 
S)q§  l)Ctfft  rei(f}er  5Jian  Ciu-istianus.  Si  \i.s,  es  über  aüc  fonig,  letfcr  reic^, 
sie  fpritfj:  Credo,  l'bi  infirmus,  die:  Adiiiva.  9}Jau  tan-i  nid}t  gnugfam  mit  i« 
groffcn  hjorten  reben.  6§  ift  ein  uBerfc^utter  reid^tuml):  dominus  super  p|ec- 
catiuu,  mortem,  diab|oluiii,  inundum.  Diab.olus  niaguus,  dives  dominus,  (piia 
mundi  jc.  Si  vero  Christiauus,  trit  in  ntit  fliffen,  (jui  dominus  tameu  mundi. 
Num  uon  dominium  hoc?  potestas?  Et  tarnen  habemus.  Dens  nou  mentitur. 
Nos  excusati,  ir  IjabtS  reil^lid)  et  quotidie  anditis.  ir. 

i.stov. I,.',  '(grlentni§/  SBort  vcl  lere  ift,  ha  tvh  beö  glauben  burdf)  leren,  (|uae 

dielt  talia,  quae   ratio  non  compreiiendit,    quod  Christus  mortuus,  et  onmes 
art|iculo.s  fidei,    saer|amenta,   absohitio,   baptismu-s.     EuaDge[lium  f)ct  bn§  in 


2  nach  e!el  steht  bran  ^alicn  sj>  3  nach  uficrbrujfia  steht  locibeu  sj)  4  tLotum 

er//  zu  t|otam  sciiptuiain  sß        nach  verbum  steht  dei  S2>        In  omni  sermoue  r  5  über 

iides  steht  Kplie.  \.  sp         7  über  ^offart  stellt  fteubeit  sp       nach  l^offart  steht  ftufte  sp       über 
iiuigiius  steht  (litissimus  sp  S  über  coroiiaui  steht  iustioiae  sp  10  über  fptic^  steht 

ciiim  ilico  sp       nach  Credü  steht  in  deum  pa[trem  omni^um  et  in  I^esum  (^[hristnm  sp       über 
iiifiiinus  steht  pauper  niurilnindns  sp  nach  Adiuva    steht  me  doniine  iuxta  pri)mis[sioueni 

tnam  sp  11  über  grofjen  steht  ^cvtlic^cit  sji  12  über  mortem  steht  in  vcrbo  ßde  sji 

■nach  Diab|olus  steht  est  sp         1-')  über  nnindi  (l.)  steht  princeps  deus  sp       nach  voro  steht 
est  sp  16  nach  glauben  steht  foc^en  sp  bittc^  ery  zu  boblirc^  sp         nach  qnae  steht 

loqiiitnr  et  sp       Agnitio  r  ITjlfi  Notabene  r 

S|au(f)  etfel  ItJerbcn  linc  bic  ^u^fi  uberm  l)iniclbrot.    S)u  Ineift,  loie  bu  gleuben, 
beten  unb  ^offen  folt,  brumb  tanftu  fo  fagen:  !^ä)  bin  ein  armer  man,  aber  20 
fo  reic^  bin  3^).   ^a§  3cf)  ""i^  für  groffer  l)Dffart  an  balrfen  rcirf)c.    Senn 
3d;  Uiei'3,  ha-j  tobt,  funbe,  Seuffel,  Uielt  mir  nidjt  fd}abcn  lonnen,  luenn  fie 
fc^on  leben.   S)a§  l)eift  ja  ein  reicher  man.   Srumb  loiltu  reic^  fein  über  biel 
reitf)tnmb,  fo  fprid):  :,^vc^  glenb,  uunb  luo  ber  glaub  all  jn  fdjluad}  ift,  ba§  bu 
nmb  fterrfung  bitteft.     ©old)  reidjtnmb  lobet  l)ic  *4>'TiIi'?'-    äBeltliifje  fnrftcn  25 
finb  aud)  rcid),   ja  ber  5leuffel  l)iel  reicher,  nod^  ein  ß^riften  tan  itjn  mit 
fufjcn  tretten,  l)eift  baä  nic^t  rcid),  ^err,  geloaltig^  gott  leugt  un§  nidjt,  baö 
lüiffen  »üir  nu  unb  finb  fc^ulbig  bandbar  ju  fein. 
i.Süi.  i.i  '6rfentni§.'   ^^aulu«  brand)t  bie  2  loort.    'äBort'  l)eift  er  ©uangelinm, 

baburd}  mir  ben  glauben  leren,    luic  ioir  glenben,   fterben  f ollen,  Sarnadj  3" 
'evti'iitniv'  gebet  l)eran-?  ini  onffcrlitl)  (eben,   S^ocs  Hunt  füret  baS  innerlicl) 


9h-.  35  (12.  Cftulii'v].  027 

li]  bte  inett  Bracht  per  uos,  uos  ab  Apo-stolis  et  ijati-ib[us.  'ßfletitiüä'  ge^et  er 
au§  in  exter|nani  vitam.  Est  sap|icntia,  qua  iudicat  de  Omnibus  opeiibus  et 
vita,  Non  cog[nitio,  quam  habent  luristae,  niedici,  sed  ha  iä)  richten  tan, 
quid  pieccatuni,  (]nid  etiaiu  tttf|um  vel  doc|trina  saiia.    Ut  quaiido  quaeritur, 

.=.  An  die  S|exta  earnem  edere,  item  oB  er  anberc  fleiber  tragen,  (Sijzlxä)  ioerben 

vel  uoD,  edere  suillam  apud  Iad|eos,  quando  geutes  ninctabant  fc^opfen  treu  i. «for- s, uf. 
go^en  et  vendebant,  luen§  jU  Oiel  Inar.    Ibi  Chri.stiani  quaerebant,  An  edere 
poscsent  carncs  idolis  sacrificatas ?     Christianus   ibi  doctus  dielt:   @§  ]et)  ben 
@|0|en    vel   Seuffel,    Caro    per    se    bona,    non   facit   peccatoreni   csfa,    non  i.Sim.  4, 4r. 

lu  sanctum,   non  e.sca,   qui  iiitirmus  iu  fide,   ber  !^ütc  fi(f|  für  bem  go^enflietfd^. 
Dens  ^Qt  gebult  mit  int.    Christianus  fortis  dicit:  Non  est  aliud  mittel,  per 
quod   salvor,    quam   tides   in   filium   dei,   qui   omnia   j)|eceata  abstulit.     Idet) 
omni  Christiauo  nulla  caro  imuiunda,  fo  ic§§  onberS  firauc^.    Ut  Tit.  'Muudis  Tit.  i,  ir. 
omnia  munda',  quia  Cliristianus  habet  haue  eognitionem,  quod  el^elid)  luerbeit, 

15  f($liiQr|,  rot  tragen,  Burger,  ebel  fein  adiaphora.  Si  non  vis  ebel,  fleifc§,  ede 
Brot.  ludaei  habent  multa  prohibita  in  lege.  Christianus:  ego  fc^a|  Ihesuni 
Christum,  in  hunc  baptizatus.  Ideni  est  mihi,  sive  edain  carnes,  pisccs. 
Haec  est  agoitio,  bie  bienct  baäii,  ba§  man  bie  leute  nid^t  öerlnirre  ut  ])ai)a, 


1  nach  nos  (1.)  steht  hoc  postremo  tempore  sj)  nach  patrib[us  steht  accepinuis  Sß 

Agnitio  r  2  nach  qua  steht  pius  sp  3  cog|nitio  erg  zu  loquitur  de  cog|nitione  sp 

4  nach  p|eccatum  steht  in  externis  rebus  sp  5  über  S|exta  steht  liceat  sp         6  pap:  An 

in  teniplo  atlesse  possim  saora  r  7  Naaniau  r         S  1  Timo.  4.  r         9  nach  Seuffet  steht 

(jeopffett  S2>         nach  non  (1.)  steht  commeiidat  nos  deo  sp         Matth  15  r  lOjll  Daiiidis 

exuniplum  )•  13  über  caro  steht  cibus  sp       über  anbctä  steht  in  fide  sji  VijH  Klcclis 

cooiierantur  omnia  in  bonum,  Mundis  omnia  mnnda  r  14J15  Adiaphora  r  Kl  nach 

multa  stellt  quae  erat  sjy        nach  ego  steht  habeo  sp         Non  est  seruus  Über  )•  JT  vor 

pisces  stellt  siue  sp         18  Agnitio  r 

S]  leBenn,  aBer  cvfcntniä  ift  ber  berftanbt,  nid^t,  ben  bie  ^uriften  IjaBcn,  fonbeni, 

20  bo  Zs^)  richten  !an,  InaS  ba  fei)  funb,  irtt)umB,  Betrug  ober  ni(f}t,  Une  foW)ö 

Kap.  8.  tlerltd)  Bef(f)rieBen  inirb,  qI§  de  Jdolothitis  unb  anberm  bing,  !J)arinn  i.«oi  s,  ijf. 
bie  fr^lnac^en  I^ertien  irr  Unirben,  oB  fie  nudj  ha^  ffeifc^  modf)ten  effeun,  \>ai 
ben  Pfaffen,  ben  f(eifd}ern  jn  üicl,  unb  auff  bem  morcEt  Oertonfften,  To  fogt 
ba§  6rfentni§,  ha^  ni(|t  effen  mic^  ju  feinem  Bci)ttgen  machen,  aud)  e^en 

2.',  nid)t  Hcrbammen  fan,  ^sd)  lueiS  fein  onberu  mittler  benn  t?(]riftum,  burd)  ben 
^\d;  feiig  luerbeii  fan,  briimb  ift  mir  (51)riftcn  fein  flcifdj  bcrBotten.    %\m: 
'Xen  reinen  ift  oßeä  rein.'    3)enn  ein  ©Triften  !§at  ben  öerftanbt,  S)a§  effen,  zw.  \,  is 
tvinrtcn,  ef)elid)  IcBen   if)n   nidjt  ticrbampt  nodj  geredet  mac^t,    (vjn  Ct)riftcii 
fragt  nid;t  nad)  fold;en  cufjerlid^en  bingen,  im  gefeit  DerBoten,  fonbern  er  l)at 

311  ein  Kfjriftnm,  ber  ift  fein  fd)a^  iinnb  erlofer,  an  ben  t)eltt  er  fid)  allein  unb 
left  anber  bing  frei)  gcl)en,  Sold;-3  fjcift  'crtciitni-3',  Uield)§  aud)  .yi  mifien  toibcv 
ben  3?apft,   ber  bie  toelt  and)  Hol  gefdjuu'ift  mit  fold)en  fatningen,   fo  reificn 


628  ^Ptcbtgteit  bc§  3ol)re§  1544. 

R]qiiae  praecepit  faften,  noii  effen  am  freitag  ftcifd^  et  totum  nninduin  uol 
gefiotcn.  Nos  nennen  liano  partom  soilicet  erfentm§  unb  reiffen  t)in  burd^  ut 
ntulftein  unb  geben  nii^t  fo  biel  auff  fein  huäjtt.  Nou  salvat  nie  'i)Jhmc^= 
ftnnb  jc.  Dne  Uia§  iüeltli(^  orbnnng  angeljet,  ut  magistratus  videat,  ne  dcsit 
earo,  ha^  bienet  ad,  jum  l^QUJ^alten,  narung,  nun  ad  conscientiam.  Hoc  est  s 
habere  cognitioneni,    quae  dicit:    Si  Christum  liabeo.   laffe  ntir  !ein  cufevlicf) 

biug  eonscieutiam  mac£)en,  tüil  au§  bem  üofter  geljen,  fteifd)  efjen  G.  die. 
Istae  externae  cereraoniae  rillten  attjeit  m()ev  I}abber  iin  quam  fides.  Ideo 
dieit:  ^abt  verbum  reid^lic^,  et  untevnd)t  reic^lic^,  ut  iudioare  possitis,  (|uid 
Pieecatum,  quid  non.  1.  iuteliigitis,  quid  credenduu:,  oranduiii.  2.  in  effcn,  lo 
tivincEcn,  pevfon  one  ^itax  be§  eouscientiae.  §at  man  i^t  ein  loejcn  angerid()t 
mit  bem  onfffjeben.  (^uidaui  I)alten§  für  ein  tobfunb,  si  omittatnr,  eeontra. 
Nuni  niiu  es  ( 'hristianus?  nou  Itabes  eognitiouem?  ®a§  ift  liberum.'  Jii 
Italia  fielt  ein  pricfter  ben  rüden  bem  anbern,  äolc^e  nerrtfc^  bing  fjebt  enfer= 
Viä)  bing  an.  Ita  sacerdus  traben  ein  Gafel  an  vel  nou.  @§  fol  frei;  fein  i^ 
unb  erfeutni§  dicat:  ^^c^  rt)il§  matten,  luie  iä)  \ml,  edere  G.  vel  nou.  Stul- 
titia  e.st  velle  red^t  unb  gefe^c  mad;en.    2)er  33apft  ift  ba  ein  5!Jteifter.    Sa 


1  nach  et  steht  fecit  sj)  3  nach   geboten  ateht  et  junbe  qui  edit  6  caniem  peccat 

mortaliter  sp         3  Äguitio  r  .5  yiach  ad  steht  communem  vtilitaleni  sp  6  nach  cogul- 

tioiiem  steht  rerum  exteniaium  .«p  nach  laffc  steht  id^  sp  7  über  conscientiam  steht 

conscienti.i  pii  sp       toppcn  oblegen  r         S  nach  Ideo  steht  Pau[lus  hie  sp         9  vor  ^abt  steht 
3r  sp       nach  et  sieht  jeib  sp  lujll  Qui  nou  credit  iam  iudicatu.s  est  r  12  über  ouff= 

§cBcn  steht  beä  ®acra[nient§  sp  14  bing  c  in  »efen  sp  Jß  über  erfentni?  steht  agnitio 

haec   ibi  sji       über  edcre  steht  carnes  sp  17  über  machen  steht  in  liitJ  rebus  s;) 

')  Vgl.  Köstlin-Kawerau,  Liitlter  Bd.  2,  57S. 

S]  lüir  aiiä)  ^crbiird^,  h)ie  burc^  ein  fpinntneb,  5}ad^  bem  gehii^en  la^en  h)ir  un§ 
nit  binben  nie  mit  orbcn  k.  ?lber  cu^erlidje  ovbnung  im  ilicginicnt,  in  bcr 
narung,  haä  ift  nu|Iic^,  get)t  aber  nit  haä  gclniffen,  fonbern  ben  lcl)b  an,  S}a§ 
:^eift  nu  ein  er!cntni§  babcn ,  ba§  fid^  ein  bcrts  au»  ben  eufeerlidfjcn  folungen 
l)crau§  fc^Ici^c:  ^sd)  i>cib  einen  tjcijlanbt,  an  ben  f)alt  ^id)  mii^  unb  loß  anber, 
5Rund),  orben,  ^Regeln  ;c.  faren.  ^ttqeit  bat  ha^j  U'efen  ba>5  Ijcrldeibt  gehabt 
in  ber  toelt,  ®rumb  fagt  I)ic  5paulu§:  il)r  t)erftel)t  aKe§,  Ina»  glauben  ift, 
3tem  lt)ie  ibr  cud)  fd)idcn  folt  im  cffcn,  trinden,  tleibung  unb  (Zeremonien, 
Uiie  i|t  ein  lüefcn  mit  bem  anfff)e6eu  be§  [jleiligen  2acrament§,  ettlidje  I)nltcn-3 
für  funbe  oufftjcben,  ettlidjc  für  eine  funbc  ligen  lafecn.  ÄBa-J  ligt  nn  ben 
{Zeremonien?  3"  9ioin  boWten  fie  5JJe^  einer  gegen  morgen,  ber  anber  gegen 
obenb,  mitternadjt,  ad^ten  nid)t,  ob  fie  fid;  gegen  leutten  leren  ober  nidjt, 
Soldje  fa|ung  foUen  nngcbunben  fein,  ^J!arrn)ucrd  ifto,  bas  man  faljung  loil 
ntod}en  unb  bic  leut  für  nured^t  fd;eltten,  luo  e§  nidjt  gefd)id}t.  2Ba§  gebt? 
mid)  on,  ob  ber  ^J^^riefter  ein  lafcl  an  bat  ober  nit,  ber  2?apft  fyü  i)ivi  ber^= 
leib  mit  bem  bing  gel)abt,  aU  haö  o<i)  "idjt  bnrfft  mein  ©d^cpler  aD,jil)cn  in 


-nx.  91  [12.  öttokvl.  62!» 

R]  irf)  ein  ^JJoiiifj  limv,  luai  idj  \o  gcciigftct  in  coii|scieutia,  ut  non  aiulelumi  ein 
fcbber  f)a6en  uisi  consulto  prloix'.  ^d)  ^ctte  efiei"  einen  tob  gefcfjlagen  (luam 
fein  fcf)e|Jtitcv  nidf)t  in  lecto  l^aben.'  Soli^  fpintoeg  IjaBenlriv  aufgefegt.  lam 
vL\   10.  pars,  quae  intelligit,  quid  inai-hTÜ   iios  liab|ueriiiius.     Idco  ctiaiii  ikhi 

h  inteliigiti.s:  'In  omni  ^sermone  et  cognitione'.  ^sd)  '^ette  ben  fd^epter  nnfgejogcil, 
tum  peccas|.seai,  si  nionientuui,  bcr  licufcl  fjette  mtcfl  tneg  gefurt.  Ideo  grati, 
vel  diabiolus  tan  tüol  ettnaS  nubevä  finben.  Qui  v|ult  dives  esse,  audiat 
vorbum  et  discat  in  Christum  credere,  et  quid  cognitio.  Nos  ItOÜen  bic 
Öciren  fein,  qui  ben  freitng  jnin  ©ontag  mad^t,  sed  tamen  ut  populus  jc. 

ui  SlVnn  ein  fnEe  feine,  ut  tuenn  bie  (yI6e  er  ein  riffe  et  omnes  ocnirrorent, 
loolten  toiv  ben  Sontag  an  einen  S'iagel  binbeu.  ©onft  ein  tag  line  bcr  anbcr, 
ftet,  Ileib,  oii  baB  man  umB  be»  nie^S  unb  (eute  luiUen,  ut  liab[eant  (|uie(eni 
et  accedant  Cd  die  ad  tenipluni,  ad  verbuni  et  (nvut. 

'2Bie   benn   bie.'     Ex  Cin-isto  habetis,  quod   ditati.     Cviner   fnnbgruB  i- ■*'"■>. ^ 

i.->  ift,  ba§  bic  prebigt  Bei)  euc^  ift  feft  Inorben,  Inaniict  nidjt,  scd  dieitis  ore, 
corde.  ba§  tides  vera ,  branff  toil  iä)  ftcrtien,  tuic  Inir  benn  für  äugen  feficn, 
(juod  houiiiies   moriuntur  in   liar  Hde  et  farcn  bal]in  al'j  liaptizati,  coiumuni- 

cati.    Sic  ge^et  fides  im  f($hjang,  unb  man  rilltet  fid^  barnac^  im  lefcen  unb 


3  Notabene  r  4lö  non  intelligitis  c  in  paucissimi  iiitelligunt,  quid  sit  sp  5  über 
^äj  steht  Wenn  sp  6  nach  momentum  steht  non    an  ^tiit  sp  7  nach  V|ult  steht  in 

celestibus    bonis  sp  S   nach   verbum    steht    dei  sp  über  quid   steht  complectatur  sji 

9  üher  qui  steht  1.  sp  über  ftettag  steht  4  sp  über  Sontag  steht  maS^tn  sp         über 

mo^t  steht  2.  sp  nach  mad^t  stcld  f)a6cn  sp  über  ut  populus  steht  citra  populi  scanda- 
luin  sp  10  ocourrerent  c  in  opoi'teret  oceurrere  sp  11  nach  ©onft  steht  ift  sp  12  über 
leutc  roiüen  steht  mu§  ben  Sontag  Ratten  sp  vt  in  veteri  lege  sabbatuiu  ;•  14  nach 

bic  steht  prebigt  uon  ß^tifto  sp         16  nach  bo§  steht  ift  sp 

')  Sclbst~eitgnis  aus  der  Mönchszeit. 

S)  bcr  iiarf)t,  otcm  !ciu  fcbbern  l)a6cn  in  meiner  StUm  oiie  tichuift  bc§  ^^.'riorS, 

20  Sicfc  Spiiiliic&  [joIicn  luir  gott  loB  aufgeferct,  Glnr  ineiiig  luifsen  briiml), 
^l^v  feib  fjinein  fomeu,  ba§  il)r  folc^eS  bredfä  nit  biet  fefjet  inn  bcr  ürdfjeii, 
?(ber  loir  loaren  übet  gefangen.  ^i]x  aber  feiet  bandbar,  benn  c§  !an  erger 
löcrbcn,  leer  nu  reii^  tuil  fein,  bcr  ()orc  ba-S  lüort  unb  lerne  haB  cr!entni§, 
ha^  töir  frei)  finb  in  cufeerltrf)cu  bingen,   !onnen  ben  ©ontag  juiu  frcitag 

■ji  mad)cn,  lin-nS  not  ift,  fonft  beS  luortS  fialbeii  Iroüen  ItirS  betjatttcn,  fonft 
()ciftÄ  alle  tage  frei),  ein  Heib,  eine  fpeif^,  lüic  bie  anbern,  on  umb§  biV§  »nb 
armer  leut  tüilten  mu§  man  einen  rul^etag,  item  prebigtag  ^altten,  ba§  arme 
teilt  an^  lernen  gotteS  U'ort,  tüie  fic  leben  unb  fterben  follen. 

'2ßie  benn  bie  prebigt  in  Gtjriftoin  eud)  ift  trefftig  lüorben.'i.sor.  i,g 

30  Sic  prebigt  ift  in  Irefftung  toinen,  f(I)Iottert  no($  inandet  nit,  fonbcrn 

cmer  glaube  ift  feft  bnrct)§  liebe  loort,  luic  benn  lüir  aud)  fef)cu,  S)a§  unfer 
leut  ^infterbcn  auff  bcu  glauben  im  friebe  unb  rugc,   Sruiub  feib  iT)r  rcid)c 


030  $icbiatcii  bc?  Salju'Ä  1544. 

K|ftei"6cil.  Noii  blUfit  :nii|>lius  iii(f)t5,  i)uia  Hol  rcidjtum,  seilicet  per  l)i:4)[tis- 
mmn,  yacni[iiiwitutii,  oratioiicin.  "^ft  iü(^t  jU  reben,  iiiiaiitus  thesaurus.  6§ 
feilet  am  reic^tum  nic^t,  gelt,  fcf)l6fiev.  Seil  sum  baptizatus,  accepi  Sac|ra- 
meutuin,  aiidivi  veibutii  et  eredo,  et  pfav^er  per  mauuni  suam  absolvit.  Sum 
eertus  de  vita  aeteijua,  saliite,  iiukl  deest?  Si  htü  siailla  et  literas  habes,  5 
»liiod  vere  Christus  pru  te,  fo  barffftu  nid^t  iur)er  quam  ista  Nouua:  Ego 
sum  Christiaua.'  Diab|olus  l.iei"ftc[)ct§  lüol.  Si  tu  Christiauus,  uou  hie  niaueo 
i.e.  siuu  baptizata  iu  saug  ii  ine  ilei  filii  et  liberata  per  luorteiu ,  resur[rec- 
tiouem,  sp|irituui  sjauetum,  (|uem  dedit,  ut  credat,  et  für  bir  ftd^ev.  S)a§ 
iutelligit  beue,  (.juid  sit  Clu'istianus,  modo  eog|Uoscat,  (|Uod  sis  vere.  Ibi  i« 
'Kottcngieiftev:  Nou  [)a6eu§  gar  Wittemb|ergenses ,  ([uia  creduiit,  in  Sacra- 
[uieuto  esse  eorpus  K.  Sed,  i|Uod  pauis  Jc.  S>a§  h)ei§  bie  falu  aud).  S)ie 
luoUcn  ein  mangel  iiuK^en,  ber  nic^t  ift.  Scio,  quod  accepi  \erum  eorp[us 
et  sangLuiuem  Cln-isti.  Ij)si  schwer[raeri:  ha  mangelte.  Non,  @§  ift  aü§  ba. 
Tantum  exp|eeta  revelationem  Christi.  S)a§  ift  ber  mangel,  si  est.  Vos  is 
vocati,  Christus  et  uos  fi|en  in  gefanipten  gntern:  (jiuidijuid  ipse,  uos,  pote- 
statem  super  p|eccatum,  mortem,  diab|ohun,  6iu  fi(f)er,  frei)  etiam  etornae 
vitae,  feilet  tantum  baran ,  quod  iioudum  est  revelatus.     Ego  habeo  tlouum 

3  vor  gelt  sieA«  ob  i^  gleid^  nid^t  sp        nach  jc^lofjcr  slei'U  fiobe  sp  4  per  mauuni 

suam  c  »4  manu  sua  j>y        nach  suam  steht  nie  sp  5  über  ista  steht  2  ap       über  literas 

sieht  1  sp  6  nach  te  stellt  mortuus  sp         Nouua  r  7  Cliristia[na  sum  r  8  nach 

mortem  steht  eius  sp  9  nach  ut  steht  renatus  sp         über  bit  steht  o  cliabole  s/i         nach 

fid^Et  stellt  sit  .ijj  10  über  Ijeue  steht  diabolus  sj)        nach  vere  steht  pius  sp  11  nach 

Sfotteiigieifter  steht  tonxlfi  mit  feint  ©cift  sp  12  nach  corpus  steht  Cliristi  sj>        nach  Sed 

steht  sciendum  est  sp  nach  pauis  steht   sit  panis  sp  über  Sic  steht  Sacramentarii  sp 

lö  nach  ipse  steht  liabet.  habemus  sp         IS  nach  revelatus  steht  thesaurus  sp 

')   Vgl.  Unsre  Aus/j.  JBd.  25,  325,  25/)'. 

silcut,  bal  i^r  !ein  mongel  i)aU,  iml,  nol  feib  t^r,  benn  e§  nBcrfdjnicndlid) 
rei(ijtum'6  ift  gott§  luort,  )iia§  fclct  ciirf)  ^nm  einigen  Icten?  mit  gdt  fanftiiö  -o 
lüt  fcnffcn,  foubcrn  bn  l)flft  gottS  luort,  glenbft,  liift  uon  fnubeu  gelofet,  t'cr= 
fitf)ert  be§  einigen  lekn§,   2)arffft  nn  nit  mcr  t()nn,  Senn  loie  jene  5{unne 
fagt,  ba  fie  angcforfjtcn  Inarbt:  Christiana  sum.    3a  ^M't"  ""  (?"E)riften,  fo 
Mciyb  vtcf)  t)ie  nit,    fprid}t  ber  Icuffel,  Senn  6t)riften  fein  l)cift  gctanfft  in 
bem  Hut  ^efn  (J^rifti,  ertofct,  ficf)cr  fein  bnrd^  ba§  Blut,  fterBen,  anfferftcl)en  ^s 
(Sf)riftt.    S)ruml)  Uerftclit  erä  inol,  ^Hotten  gcift  aber  mcljftevn  un§:  Gl)  bie  inm 
äBittenterg  luiffenS  nit  aües,  macf)eu  alfo  ein  mangel,  bo  lein  mangel  ift.  Gl) 
e»  ift  brot  unb  Incin  ba,  .3"  i>C'i  >i'ei§  fi»  filo  ^^ol,  oBer  loenn  ,^sä)  teil  Inot 
cfeen,  lan  3c^§  lool  baljeim  l)aben,  ^llfo  marfjen  fie  ein  mangel,  ba  fein  mangel 
ift,  bcnu  aßcin,  ba-S  loir  lüartten  anff  bie  ,3"rtii'ifft  Gljvifti,  Tenn  mir  mit  ao 
6t)rifto  fi^cn  in  gefnmpten  gutern,  fclct  nur,   ba§  er  nit  offenbart  ift,  35en 
f)errn  1)ah  ^d),   ">^  cnH)faf)c  i()n   int  liunt,  Sanff,  ©ncrnment,  Slbfolution. 
2)ie  ba  fdjlaffcn,  haln-u  fein  mangel,  benn  fie  anifj  eben  bcit  Gf)riftnm  haben, 


«r.  38  [25.  Scjcmliei-].  CH  | 

li]  in  b|apt[ism(),  Öacramento,  accipio  in  absol|uti()nc,  (antiim  cxpcclü,  iil  rcvc- 
lotiir.     Qiii  (lorniiuiit  in  cocniitcrio,  linu'teil  mit  Uli«,  et  mos  cum  ipsis. 

S|  bcu  luir,  nllciuc,  ba§  er  il)ticu  uub  uuv  noifj  iiit  offen'ÜQVct  ift,  auff  bie  offeu= 
lunuuji  U'avtcu  luiv. 


38.  25.  Ti'.iiMii&cr  \H'l. 

^rcbigt  nm  3l^cil)uarf)tytiig,  iiarfintittnfl?. 

Rl5  CONCIONES  E.  TATKIÖ  D.  MARTINI   LUTHER! 

ANNO  M.IXXLV. 

Vespcri   Nativitatis   Cliristi. 

Hoilio  .satis  audistis,  tote  ein  gvo»  feft,  unb  tüiv  fiitticf}  uu§  be§  fiietoeu 
füllen,  si  ( "lu-istiani,  quod  Dens  iiiittit  filiuin  suum  in  canieni.     Nemo  potest 

lu  t'loqui  uec  iilic  coraiu  in  coeio  cerneutes.  Quia  est  opu:^,  ut  hodio  aiidi.sli.s, 
bn§  fidj  bie  ßngel  freien,  fo  fic  c«  bocf}  uic^t  angeljet.  Sed  iin§  ju  gut 
gefdjicfjt.  Sunt  bcati  Spiritus,  non  concepti  ut  geuiti  in  ])cccatis.  Non  in- 
digent  ergo  Salvatore.  Et  tanien  laeti  canunt,  (juod  nobis  talis  Salvator 
iiatus  Oiristus.     S)a  fteljen   fic   nlte  umbl)ei",    totus    exercitus   coelestis,   Et 

15  tonnen  !nnm  fjarven,  tiiS  bev  Gngel  nuSgcprcbigt  f)nt:  'Ecce  anuunoio  vobi.s'.  uut.  •.-,  m 
)ÖQlb  mit  bcm  gantjen  fcfjal  unb  mnd§en  beu  ganzen  l)imel  liol  fvcube.   'Gloria  sjut.  a,  u 
in  excel[sis'.    Ista  verba  fonnen  tüir   ntc^t  auSrcbcn,  sed  bation  laEeu  x. 
Unb   löenn   un»   gleil^   hoc    ma.\[imnm  oj)u.s.    ut  Angelos,   tarnen   debercmus 
laetari.     Et  tantum  ista  gloria,  eijU,  ba§  ®üt  folt  unfer  fteifd),  Ulli,  fo  tt)er§ 

20  ubcifcfjUienglti^  gvo§,  ba§  tüir  liodie  fo  i)oä)  geljoBcn  fein,   (juod  Dens  nobis 

S|  Ipso    die   Natalis  Dominj   Ann]    iueuntis 

1545.     Lucae  2. 

li'in  gi'o§  luoit  ift  bai,  unb  BiEid)  foltten  luir  um  fretoen,  2)aä  gott 
fein  Sou  fenbe  in  unfer  fleifif;  unb  Hut,  uub  !ounen  bnS  nit  goulj  ani  rebcnn, 

25  oud)  tuenn  \mx  in  t)imcl  fomcn,  2)enn  cä  ift  ein  fold)  loerd,  bes  fid)  bie 
(^nget  frcluenn,  obS  fdjon  fie  uidjt  anget)ct,  S)enn  fie  finb  nidjt  in  funben 
geluefen,  borffcn  teineä  crlofcrä,  uod)  fiub  fie  Ijcrljlid)  guter  bing,  S)aä  nn§ 
armen,  ncrbampten  yjtcnfdjeu  ein  fold^cr  l)cl)Ianb  gcborn  ift,  2)q  fonipt  baä 
ganl^e  Ijimlifdje  ()eer,  tonnen  !aum  f)arreu,  bis  ber  6ngel  nufgeprebigt  t)nb 

•w  Hon  ber  freubc,  faEen  ju  mit  bem  ganljen  fdjaü  6ugel,  mad;cn  ben  tjimel  öol 
gefdjrel]  unb  freube:  'Gloria  in'  k.  foldje  )oort  finb  uuanffprec^Iid;,  muffen i'nt.LMi 
baröon  lüUeu,  fo  Oiel  h)ir  founeu,  unub  lueuu  unö  fd;ou  bi§  nit  angieng  jnr 
feelen  feligteit,  bar^u  eS  boc^  gefd)e^en,  unb  loer  uu  baS  bie  tjerrligfeit  bo  fein, 
©nS  gotte«  ©ou  nnfcr  fteifd)  unub  bint  loerbe,  (Hnug  »uere  bie  tjerrligfeit,  ba§ 

35  lüir  uu-j  be»  rljumcu  funtcn:  luotan,  ob  ^d)  fdjon  brec!  bin,  bin  ^d;  bod;  bei? 


(j32  5P«bigten  be^  3al)rel  1541. 

Ii]siiniliy,  assiimeni^  carnem  et  sang[uiueiu,  itier  "^crvlidEeit  giuig.  Ob  id)  gicicf) 
armer  5Renfdf),  tarnen  eins  ii;iturae  finb,  ctiius  Dens  k.  SBeiiii  einer  fiirftlic^v 
ftaiib,  @bel,  ©raff,  pocf)t  imb  trotit  er:  Gl),  ift  mein  ffiater,  33rnber,  Sc^limger, 
lüil  unöertoorffcn,  ungefdjmecfjt,  nngejdjenbet  fein.  Sßenn  lutr  ben  tro|  "Eunben 
nnd)  rtjiimen.  l'tciiii(|u<'  tlospectus,  tamen  bin  irf;  ni(^t  gefegt,  (luod  Deii.s  5 
liiimanani  naturani  an  fti^  geuomen,  UH'rcii  lüir  t)od)  geabelt.  Si  Caesar  tlaret 
Hliuiu,  luas  ift'5  gegen  bem?  quod,  qui  Dens  eum  patre,  feret  erunter  et  fit 
mein  fletfc^  nnb  Blut,  et  econtra.  @g  ift  trefflic^  ijoä)  gerebt.  81  uibil  inde 
(juaru  hondieni,  qui  aiaiou  quam  oiuuiuui  Augelorum,  qui  ben  r^um  nidjt 
tonnen  füren  (juem  uos,  qui  tarnen  longissinie  nos  excelluut,  et  tameu  fonnen  10 
ben  rl)um  ntd;t  I)a6en.  6§  mere  lein  tonnber,  ba§  fie  fcfjeel  angcn  !riegen, 
ut  de  malis  Augelis  dicitur,  quod  Deu»  mit  ber  3cit  fol  menfcfj  loerbeu,  et 
quod  homo  debet  dici  tutis  frater  et  caro  et  .sang[uis.  Magnuiu,  quod 
Angeli  non  possuut  gloriari  et  dicere:  Dens  factus  Angelus,  Sed  iaouio  jc. 
©ol  ba§  nid^t  fc^eel  angcn  unb  neibifi^  (Sngel  matten?  Et  credo,  Diab|olus  is 
fei)  gefallen  nber  bem  articfel.  BemliardLus.^  Et  in  Alcarauo  fatetur  Maho[uiet 
vel  quisquis  autor  lapsum  Diab[oli,  <|n(id  nobüt  Adaiu  adorare.'^  Diab[olu.s 
fatetur  per  Maboniet.  @ot  ^at  im  geboten,  ut  Adam  adoraret  i.  e.  fatetur 
se  vidisse,  quod  Dens  fol  5Jtenfd;  Serben  unb  in  fol  anbeten  jc.  Hoc  dico: 
Jnenn  Itir  tüd^t  mc^r  fetten  quam  glonam,  quod  Deus  bomo  factus,  it)er§  '■i^' 


')   Vyl.  Unsrt  Aim).  Bd.  37,  235,  13;  Bd.  4(i,  62.%  20  ff.        ^)   Vgl.  Nachträge. 

S]  gebart,  "ba^i  gott  meine§  geblutS  aud)  ift,  S)enn  bic  melt  !nn  fonft  oiel  rbumeu 
Hon  5tbel,  flamm,  ob§  fdpn  ,',u  mel)len  nit  ift,  ioil  aui^  nit  gefd)mef)ct  fein, 
tuel}I  er  fold^§  9(bet§  ift.  5ffietd)  ein  troll  ift  aber  ba§?  ©otleS  @on  l]ai  Icljb 
unb  feel  an  fic^  genommen,  toie  ein  'OJienfc^  tjaben  fol,  fo  tneren  mir  I)od) 
gnng  geabelt,  gefnnigt  nnb  ge!at)fert,  nnb  babnrd)  finb  mir  all  geabelt,  UuiS  25 
luerS,  ba-3  mir  une  tonten  rl)nmen,  ha^j  mir  be»  taljfere  geblut,  mic  oiel  mcr 
ift  ba§,  ba§  gotte§  fon  nn§  fo  e^^ret?  Diefe  ef)re  ift  ^o'^er  benn  aHe  (Sngel, 
benn  fein  (Vngel  ben  rfinm  tan  fnren,  ben  mir,  benn  gott  nid}t  eine§  (Engels 
geftalt  angenommen,  (vo  loere  nit  munber,  S)a»  bie  ßnget  alle  fd;cle  augeu 
triegtcn,  mic  öom  Seuffel  gefagt  mirb,  S)a§  er  im  anfong  bie  ebre  gefeben  30 
nnb  befjbalbcn  ben  IHcnfdjeu  ongefeinbet.  (S§  ift  brann  gros,  bo§  ein  @ngel 
nit  bie  et)rc  baben  fol:  gott  ift  (Sngel  morben,  loiemirboren:  gott  ift 'JJieiifd) 
morben.  ©oll  ba§  nit  ncibifc^e  6nget  mad)en?  Z^)  gleubä,  ba§  ber  2euffel 
nber  bem  ?lrticfcl  ben  fall  getf)an,  mie  im  ^.JMdoran  gefd^rieben,  TaS  ber  ienffel 
bctent  burd)  ben  Wabometb,  barnmb  fei)  G^r  gefaüen,  baS  er  nit  l)at  moUen  35 
■itbom  anbeten,  ®ü  bitter  ift  ber  Senffcl,  Wi  er  aud;  fold)ö  nii^t  fan  t)er= 
fdjmeigcn,  menS  nn  nit  mer  mer,  ba§  mir  nur  bic  el)r  Ijetten,  bac-  gottc§  ©on 
TOenfc^  morben,  mcrs  gnng,  benn  ba§  ift  ein  grofjer  rbnin,  ba>3  gott  ift  mein?- 
fleif(^5  unb  bluts,  '^6)  loerbe  fro,  menn  .jdj  bie  ©onne  fel)cn,  folt  .^ä)  nid;t 


5ir.  38  [25.  SJcjcmbct].  G33 

H]  ein  SX'offei:  tro|.  Dens  meus  frater:  excellit  omnuiii  gloriani  leguiu.  Gaiuleo 
liicere  Soleiu  ctiani  in  oceluso  carcore,  multo  magis,  quod  Dens  Iioiiio  factiis. 
Scd  Di:il)[olus  viilit  in  etm  ipiegel  Sanctae  Triiiitatis,  (juid  futurum.  T'tt 
Ijillbcit»  adluic  ut  tum,  et  propter  lioc  deturbatus  est.    Vide,  quid  imindus 

5  facit  umb  ei)X,  gutä,  3lbel§  totüen.  Si  Caesar  me  amplccteretur,  o  tüic  :c. 
(Juaie  hie  uoii  e.xulto  tripudio,  cum  Deus  frater?  Diab[olus,  qui  huic  operi 
fcitlb  getoeft  ab  iuitio. 

2.  Nor»  est  tantum  houor,  quo  excelliinus  Angeles,  quod  gloriamur,  de 
quo  ipsi  uou.      Hoc  maius,   quod   hoc   maximum    opus    fit  projiter  uos,    ut 

lu  cauit  Augelus:  'Vobis  natus'.  Quod  Dei  filius  nobis  simiiis,  loevc  fat  gillig. 
Null  Heibt  babet).  Non  tantum  caro  et  sang[uis,  sed  jc.  Salvator  tuus. 
Es  sab  morte,  peccato.  Quis  hoc  credit?  Ah  coelestis  pater,  qui  I)Ciigcft 
filium  an  einer  me|en  bruft  unb  lefft  fid§  bertLQtrinten,  post  an  ba§  6reu| 
gctjengt,  unb  geji^iiflt  i)rüpter  nos.    Quis  oou  hie  laetetur?    Cei-t«  prae  gaudio 

n  luoreremur,  si  recte  Jc.  Sed  caro  et  Diab(olus  Joe'^xet.  S)a§  ift  bev  jamev 
unb  {)ev|leib,  quod  hoc  lego,  audio,  quod  res  ipsa  est,  prophotac  anuuneiaiit, 
Angeli  praedieaut,  pastores  divulgaut  iC-  Christus  venit,  Augeli  canunt, 
Apostoli  miracula  faciunt,  et  Ecclesia  adhuc  canit.  Sed  qui  fit,  bo§  ni(^t  in 
un§  t»il,  ut  d[icamus:  ([ui  tecum  est  simiiis,   creator  Deus,  sugit  ubcra,  et 

20  tarnen  Deus    meus,  et  ideo  ut   me  liberet?     Quid  facio,  quod   uou  accipio, 


12  credit]  ciedis 

S]  fvolicf)  luerben  nber  bcr  (icnlig!eit?  6§  ift  airn  bcc'  nlten  3lbniuc'  uiuib 
2cuffcl§  fid)eil)ett,  ba-i  \mx  uno  foldjci"  e^re  nit  anneljmen,  lafecnS  uuö  nit  ,^u 
l)ei^en  gel)en  foldjc  elire,  toie  tfiut  mau  borf)  inu  ber  lucU  luub  ([di,  gut, 
5lbcl?   Sßarumb  fretti  ^cf)  "li^  'lit  l)ie  Don  l)cv^cu  u6ev  bcv  f)criiig!eit:  Cijott 

25  ift  mein  bruber?  9lu  ift»  nit  aüein  bie  e^re,  fo  über  bie  6ngcl  ift,  fuubcvu 
and),  ha§  Diel  großer  ift,  Xou  folc^  Iwxä  gcfrf)id)t  umb  uufev  '[)i\)\:  'Sud)  i|t 
geboiii  bei  l)ei)laubt',  üaä  gott  bi>5  luctrf  (jat  gciuivdt,  bao  lucrc  l)crvlidj  guiig, 
ober  er  fol  bir  nit  aüein  gicid)  fein,  fonberu  aud^  bein  bel)lanbt,  3)cuu  bu 
bift  tobt,  untfjcr  bem  2cuffet,  Sarüou  lüil  er  bid)  crtofeu.    '-IGer  loil  iiu  bay 

30  glcuben,  £a§  gott  fetu  Jon  l)engt  einem  Incljbliu  an  bie  bvuft,  Icft  iljn  ein 
Icffel  mild}  triuden,  barnad)  ftcrbeu  jc.  nnb  folc^a  für  bidj^  SoU  uit  ein 
l)crlj  für  freubcu  lueiueu?  l)aä  ift  ber  iammcr  nub  l)cvtjlcib,  ba*  mir  nnö 
fold)-5  fd)at;c-3  nit  nnucmcn,  la»  mirS  prcbigeii,  ßngcl  fingen^,  ^^^xopOeten  l'er= 
funbigt,  '.Jtpoftcl  beiiielifcuä  mit  »lumber.jcii^eu,  Xnxä)  bie  gan^e  fdjrifft  getrieben, 

35  nnd)  fiugt'j  bie  f)[cilige  tirc^e  uod),  nodj  fan  ^\ij  in  meim  Ijerijen  nit  fagen: 
%d),  lieber  gott,  left  bii^  fo  berab,  fengeft  bie  bruft  nnb  Icft  bein  luarten  unb 
fotdjs  alle-j  umb  uu'inet  luiUen,  lüuä  bin  3id;  beun  für  ein  Elo^  unb  trunctä, 

3JI35  1  II  2  II  3  II  4  II  ü  r 


Cjfi'i  .        l'tcbigicn  bc?  Snljtcl  1541. 

K|(|ui  noii  (latus  jinor  taiituui  matri,  ut  lac  pmcbeat,   Sed  pro  te,    u(   nKiriatiir 
t't  lilieret  to  ab  ira  mea?    Hoc,  iiiquain,  audio,  lego.  sed  nein  lllicf)?'  llid)t  nii, 
Mou   serjuitur  fructus,   gaudium.      Nonne    sie    cogitandum:    ^ft   ba§   Üllblill 
mein,    quem    amplectitur   mater,    si   est  frater,    Itiie    fol   td^    bod)    imei"   mcI)V 
fieberen'?    non  mirum,  (luod  bon  lernen  fiom,    si  alioqui  nulla  docti-iua,     (Sä     5 
folt  einen  bod)  cvUicvntcn  nnb  gicid)  3ufd)mel|en.    Sed  caro  et  sang[uis  lefjt 
uily  jn  ber  fvudjt  nnb  frcnbc  nii^t  !omen.    Ubi  audio:  Is  puellus  non  matris, 
sed  tnus,  et  non  tantuni  iioc  modo  uberib|us  haerens,  sed  et  in  eruce  peudeus. 
Cortiss|imc   pro   tc   datus   et   tibi   uatus.     Ibi   cor:    SI  hoc   verum,    Nulluni 
malum  tiim  ingens,   quod  nou  velim   ferre,  imo  si   maiora  3C.     Sed  fit  coii-    lo 
trarium,  et  gratias  ag[erem  ex  corde.  ut  os  et  cor  u6evßcf|C  gaudio.     (J§  jol 
lunl  fo  ger)en,  et  fit  in  piis.    Sed  bei"  rüf)e  finuff  manct.     Ilrc  est  signum. 
quod  hoc  opus  non  credis.    Alioipii  luirftu  bidj   beffem  nnb  fvelucn.    Söie 
luiv  un3  t'cffern,  ft^e  an  @eil^,  Ijurei-el).    Q  trctje  bem,  an  bem  ba?  UierdE  fol 
nntti  fonft  t^cfi^e'^en  fein,    qui   ferrei  homines   et   fid)  huius   operis  md)i  on=   i'' 
ncmcn,  quod  per  totam  scripturam,  u6er  bie  lafjt  !(agen,  lueinen,  ubi  uiliil 
sequitur  gaudii  fructus. 
Siir.  2, 14  Sic   eanunt   Angcli:    'Gloria  in    excel[sis\     ®ot    l)at    bi§    opus   in 

nuuidum  nid}t  gef(^i(Jt  mit  faloer  fetjen,  runltic^ev  ftirn,  Sed  ut  ad  lordaucm: 
'jjumi). 3,17 'Hie   est   filius    mens    dilectus'.     Omnia    rident,    Angcli,   Creaturae,   tautum   20 
Diabolus,   caro  non.     Pleni  gaudio    Augeli,    unb   ba$  opus    geltet    fie   lantcr 
ni(f)t§  an.     .'öettcn  nrfad^  jn   l^a?  nnb    faiuev   fe'^en.     Sed    optimi   s])iritus 

«!ba§  ScC)  foId)S  iiit  anneme  nnb  it)n  im  mein  ricl)Ianb  ev!enne?    Ia§   mir» 
l^rebigen,  malen,  fingen,  gcf)c  aber  barnon,  als  f)ctt  ^d)  ein  SRciicin  gehöret  an§ 
illarrtolf.    ©olt  ^d)  aber  nit  fo  jagen:  Sieber  gott,  ift§  mein  t)el)Ianb,  mein  i-a 
brubcr,  hoö  im  hnplin  ligt,  l'teber  gott,  InaS  fol  ^s^  barfnr  tfjnn?  h)er§  nit 
ein  ttinnber,  ba§  mir  für  freuben  3nrfd)m6l|en  ?    ©er  jlenffel  aber  Ijat  baö 
fleifd)  Uergifft,  left  nn§  jn  ber  frenbe  nit  !omcn,  ba§  mir  mochten  fagcn:  SaS 
ünblin  ift  mein,   ha-i  an  ber  muttcr  bruften  ligt,  ja  aud)  am  !rcnl.i  ift  fnr 
bid)  gcftorben,  ift  gan|  nnb  gar  bein,  ©olt  ba  nit  ein  Ijert;  erlnarmcn  nnb  so 
fagen:   '^sä)  !an  nit  gnugfam  leiben,   S)enn  c§  ift  ^noiel  gemad^t.     9lbcr  nmb 
be§  Son-3  loegcn  mit  3d)  bir  banden  in  etoigteit.    So  foltS  lool  geljen,  gcl)t 
andj  bei)  ben  Gbi'iftcn,  mad)t  t^n  bie  ougen  na^  fnr  freuben,  9lber  ber  roI)e 
T)anff  getjt-S  baf)in,  "Jlber  ba«  finb  3eidjen,  ba§  bn  ba§  Inerd  nit  crtfenneft, 
Xenn  fo  loenig  bn  bid)  bcfjcrft,  fo  tocnig  erfenneft  bu  nnb  gIenbft-5.     Ta^er  » 
gc()en  mir  in  ©nnben,  fd)anben,  frf}tnben,  !ra|en,  tüe^e  aber  benen,  bie  ba§ 
Inerd'  Ueradjtcn,  InffenS  gclien  nnb  geprebigt  merben.    Über  bie  Taft  Hagen  nnb 
h)el)nen,  bie  fein  befjernng  barlion  nemen,  IMe  lieben  !^el)Iigcn  töngel  fingen 
batier:  "Gloria'  jc.    'Senc^lacitum'  t^eift  molgefaüen  unb  freubc,  3)cnn  gott 
fd^idt  fein  lüerd  nit  auff  erben  mit  runljeln,  fonbern  bog  mit  freuben  fol  an=  40 
genommen  merben.    (is  innren  f)erljlidjc  (Sngel  fein,  bie  foldj  lob  über«  I)er^ 


9h.  38  [25.  ScjomDci].  035 

K|  camiiit:  'Gloi'i;r,  scilicet  de  omnib[us  operib[us  Dei.  De  Imc  taiiicu  piaecipue, 
II.  d.  S)a§  mag  ein  GJot  l^eiffcn,  bev  ein  foI(^§  tf)ut,  qui  mittit  filium,  t}engt 
metj  an  T)al§,  non  tantimi  jur  et)r,  scd  ad  salutem.  ©aS  l)eifft  ®nnb,  Sicti, 
2?arml)er^ig!ctt.    Safnr  ift  er  toben§  lucrb.     Et  non  solum  in  eoelo,  scd 

5  quicciuid  lefit,  \vebh,  fol  f riebe,  gute  tag  unb  rüge  t)dbm  unb  beu  inenfdjen 
iuolgcfaüen.  Si  crederem,  ba§  fein  f)er|;en  hift,  lieb  unb  Don  l)cvljen  frolicf). 
diu  teil  id^  iDol  rüge,  frum,  üa»  ift  mein  lounbfc^,  ^er^cnUift,  iiuod  misit 
filium  in  gloriani  et  salutem.  Si  ibi  non  saltareni,  gauderein,  ridereiii,  6l) 
\)a§  tDoIt  @ot  lüdjt,  bav  fpredfie  ein  (S[)rift,    ut  multi  de   hoc  opere  cmii 

lu  gaiidio  loquuti.  Sic  omnes  Cliristiaiii  foUeu  ein  freub,  luft,  '^er^Iid^  tt.it)l= 
gefallen  f)a6en,  quid  haec  vita?  £)a§  ift  freub,  luft,  njolluft,  «jlkkI  De!  lilins 
Mariae  !^engt  am  tjalS  et  propter  me  Dei  filius  nascitur,  pro  mc  cnicifixus. 
^ur  ber  el^r  Uiolt  iä)  nid^t  im  leimet  fein,  qnod  ad  hanc  gloriam  veni.  Gerte 
luni  »oolt  im  i^imel  fein,  loenn  ber  Son   nid^t  baheX)  fol  fein.    Si  essem  in 

15  inferno  et  hio  frater  nieus,  velini  canere:  'hoininib[us  bona  vol[uutas'.  2)a 
Hutft  mid)  2euffel  nid^t  fd^recEen,  Tiellifd^  feiner  nidf)t  Bornen,  nee  in  eoelo 
Arigeli  laetif[icarcnt,  .sed  ipse  Dominus,  (gifje  falüer,  ijiü,  S^euffel.  (f§  I)eifft 
beueplacitum,  freub,  loolgefaüen.  tdeo  et  in  terris  erit  pax.  Vide,  quomodo 
Angeli  fier|lid^  gönnen  freub.     Non  videmus  pacem   iu  terris,    boneplaeituni 

•-'0  ucc  etiam  gloriam.  Pax  est,  ipii  credunt  in  filium,  t^un  uiemanb  tein  leib. 
©0   ferne   lt)ir§   aunemen,    fo   ferne    sumus  leti  et  habemus  pacem  et  Dens 

SI  !onncn  Bringen,  Tenn  ber  S^euffel  !ont§  nit  tf)un,  'Gloria',  ha^  modfjt  in  el)r 
fein  inn  ollen  incräen  gotteS,  ?l6er  furnemlid)  in  biefem  Wexd,  S)a§  Ijeift  ben 
■•JJtenfdjcn  Ijod)  geel)ret  unb  elniglic^  get)otffen,  'Sarburd)  fol  nit  allein  el)r  ent= 

«  ftcl)en,  fonbern  auä)  frieb,  gute  tage  unb  rüge  auff  erben,  unb  ßum  brittcii 
njolgefallen.  Sßenn  ^djä  glcu6,  fo  i]ah  ^ä)  ein  luoIgefaHen,  Ijerl^cn  Inft  broö, 
fingt  unb  fpringt  unb  tro^t,  ?f^  ba§  ift  mein  f^er^,  mein  t^ron,  gott  f)nt 
mir  fein  fon  gcfanbt  ^um  brubcr  nub  [)cl)Ianb,  folt  .^'d)  ^o  nit  tanljen  unb 
lacfjeu,  bü  nuift  mirf;  ber  Jeuffel  reiten  ,'c.    @oId)  ....  iif)ct  man  inn  (M)riften, 

■M  al§  im  SSonaOcntura  unnb  S5ern%arb,  So  folten  loir  alt  tl)uu,  ein  l)erljlid) 
motgefancn  tragen  u6er  folc^en  Uierrfen,  S)ay  fjeift  e^r,  freub  unb  frieb,  2)a§ 
gott  I)engt  an  ber  Sungfvalnen  bruft,  item  am  frenli,  nnb  ift  mein  unb  uni6 
mel)net  toilten  gefc^e^en,  ^^cf)  loolt  nit  bafur  im  l^imel  fein,  baä  Z^)  fo  tt)cnr 
er!anfft  nnb  fotdjc  f)errligfeit  erlange,   unb  mcnn  ^W;  fdjon   inn  ber  gellen 

35  lücre,  nnb  gott  ]n  mir  !em,  mnft  f)eüe  nit  ()eHe  fein,  S)a  mürbe  '^ä)  nad) 
bem  2euffel  nit  fragen,  Senn  e§  ^eift  fi'öoy.la,  bene]ilacituni  et  laeticia. 
Srumb  finb  bie  Gngel,  bic  liclien  gcifter,  frolirf),  gönnen  un§  foldje  cf)re,  frieb 
unb  freub.  Soirfjen  frieb  unb  freub  fe()eu  mir  in  ber  luelt  nit,  2iruni(i  fef)en 
mir  nnr^  bic  eljre  nit,  aber  fo  fern  mirS  annetjuien,  fo  fern  t)at  gott  feine 

■J'J  .  .  .  .]  /deine  Lücke  im  Munuskriiit         :;o  Setllf)]  Samit) 


636  ^Pvcbigtcii  bei  3nl)ic§  1544. 

R-Igluiiam.     Vidc^  in  inuiiilina,  (juani  gloriaiu  Dens  habcat,   qniii'  pax.    Arides, 
(|uam  paucissimi.     Aiigeli  caiiuut  fru.<tra.     SletBen    IjetDcr    lüie  fci't,    taiitmn 

luore    ijiioclani    audiiiuis    siiigulis   aniiis. honores.     Sud  videbiiuus. 

Sic  Graecia,  Tureia  ^ot§  gefreffcn,  Roma  ift  befd^mifjen  oninib[us  fuiorib|iis. 
5rn§  troftltd)  luercf  ()inlOcg,  idco  mm  gldiia  Deo  nee  pax  nee  beueiilacitiini.  s 
Sie  qiiando  uiigliiii  iibci  S)eut)djlaiib,  diectur:  ift  ba§  ©uangelij  jdjulb.  23ur= 
r)iu  loava  frieb,  liomiucH  hieti,  nmie  k\vex  jeit,  unfrieb.  So  gefjct»  vcdjt. 
2)0  joEcii  iDtv  iiuluftig,  uiinigig,  ©ot  gefdjcnbct  iinb  gelcftert  unb  fidj  i'ed}t 
gemad;t.  &d)tt  fein  an  bic  papiften,  gcBcit  iiemini  jc^ulb  c|uaiii  nobis. 
A])()st\)li  et  iios  praedicanni:^:  'gloria  in  exeel[sis'  i.  e.  imglud  aufftljuc.  ®a'3  i» 
lüoncu  loir  nidjt  teibcii.  Sie  fiet  ctiam  nostris,  (|uando  maluni  oritur.  Certc 
veiiiin,  (jUüd  aiitea  j)ax,  beneplaeitiim,  ^t^t"  Ö'-'"'?  aubod)t  et  Dens  gcc'^vet, 
ibevman  gab,  qni  poterat.  Ibi  fiieb.  Et  c|iiaiiiniain  nneinanbcv  bifjcii 
Monaciii,  tarnen  pacifici,  l^etlig  füften  3C.  S)a  gieng  bfir  ßngel  gcjang:  '(üoria 
Deo,  pax'  jc.  Est  verum,  (|uid  inde  seeiitum?  Stnb  f)Uvr()LHticr  Diab[t)li  is 
nionasteria  unb  fonbciiid)  Icftevn  fie  bi§  toerd.  Xou  factus  uiius  Mouaebiis, 
ba§  [ä)  mid)  bc§  ßiiib§  frclocu,  sod  meorura  operum.  ^ä)  loolt  fo  fvoiii, 
ftreng  leben  ])«•  mea  opera,  nt  fltv  ®ot  tretten  et  d[icereni:  Ilic  liabes  saneti- 
tatcm.  @§  liic»  @ot  gebtenet,  geeljvet.  Sed  Diab[olo,  (pua  ic^  toax  pnello 
gram,  plus  coufidebaui  matri  Maiiae  quam  filio.    2)a§  ift  ©ot  gefd^cnbct  unb  2» 

3 ]  da,  tentiä  (y 

f^lcT)v,  Unv  frieb  unb  freub,  ki  fern  iDtr?  aber  iiit  gicnben ,  gcid)td)t  bcr  !ein?, 
liiic  inn  ber  luelt  gemein  ift.  Saßen  un-i  liergeblid;  prcbigen,  6(el)licn  I)enr 
tuic  fert,  feigen  ben  tejt  an,  nl»  muft  man?  jerlid}  nit  ein  mal  prcbigeit,  unb 
Thivcu  h)ie  ein  me^rlin,  5BoInn  fo  f)nben  gett)an  föriec^enlnnb,  ha^  f)ot  nu  ber 
2urd  gefreßcn,  ba§  t)nben  bie  forfaren  gct[)an,  Srumb  ()at  uns  ber  2?apft  •-■& 
fol  mu!)c  unb  ....  gefdiifSen.  ?({fo  loirb  un§  anii  ge'^en,  S)enn  loir  fd^ou 
fagen:  G()e  bn§  (^-unngclion  !am,  limr  guter  frieb,  ilit  fompt  tl)ciicr  jcit,  un-- 
frieb.  X\B  geljort  fid)  au^,  Senn  Inepl  mirs  nit  glenben  unb  gott  fein  e()re 
nit  geben,  fo  folgt  ba§  anber  auc^  nit.  Snpft-J  gibtS  niemnnb  fdjulbt,  ba-i 
nit  gel)t,  tnic  fie  ioolten,  benn  beut  (Juangelio,  bie  dngel,  boa  Runngclion  so 
prebigt  cl)r,  frieb,  freub,  S)argegen  mn§  bic  inclt  fagen:  ba§  Guangelium  rid)t 
auffrl)ur,  Weg  an  jc.  2)a§  lau  man  nit  loeren,  mir  mufecn  belcnncn,  ba3 
bie  melt  from  gelncfen  ift  unb  frieblid),  Ta'^er  finb  fo  Diel  ftifft  gemacht,  bo 
trug  ein  )cberman  3n  mit  ftauffcn,  S^npft  gebot  fricbcn,  ®o  gieng  ber  O'ngelifc^e 
gefang  l)erein,  &l)  fo  luirb  Ö)ott  gec[)ret,  ba§  ift  frieb  unb  freub,  O'i'i  >i'a-'  ift  ^^ 
brauff  gefolgt?  floftcr  finb  eittel  '^urljenfer  morbcn,  barinn  man  i^a^  loerd 
Icftert.  S?enn  ^(^  bin  nur  barunib  ^undj  morben,  baö  ^\d)  molt  mein  mcrd 
für  gott  tragen,  baS  ift  ein  l)el)lig  bing,  ba  tam  gott  ]ü  feiner  cl)re  nit.   Gs  l)ie§ 

2ß  .  .  .  .]  ime  (0 


•Hit.  38  [25.  Seäember].  637 

B]  geleftert.  Ncc  erat  pax  nee  beneplac[ituiii,  quia  iä)  trolLt  nictu  [)ax  et  beiie- 
placit|iim  bavQiiff  fe|en,  quod  sauctus.  5Ju  luil  man  toi,  torid)t  lücrben, 
((uofl  cgi'ediuntur  Monaclii.  Illic  erat  Dei  gloria.  ^a,  bei"  au§  bcv  [)ell  ^ev 
regirt.    Sed  tpiod  Salvat[or  mihi  natiis,  ut  agnoscas,  non  quod  tu  facis,  sed 

:■  quod  pater  misericors,  ut  räumen  et  djicere:  @elo6et  fet)  Deus  pater,  ([ui 
donavit  nobis  filium.  S)q§  ^eifft  Doum  gert)Umct  et  'gloria  in  excoi[sis\  Ihi 
non  r^umc  ()|)us,  (juod  ego,  sed  quod  filium  Mariae  in  fcf)0§  gelegt  iinb  aiiS 
6reu|.  Xon  soium  meam  gloriam,  sed  ctiam  salutem.  Hie  gaudeo  laolus 
et  gratias  ago  itnb  freunblid}  ^ev^  erga  onmes.    S)a§  "^etfft  ree^t  gelungen  cum 

10  Angelis  et  ']iominib[us  bcnep]acituui\  Non  vestris  operil)[u.s  meremini,  8cd 
'annuncio  vobis',  ut  gratias  agatis  Deo,  fiatis  pacifici  et  beueplai-itnui 
liab[eatis.  Si  vol[uiiius  Ciu-istiani,  (•og[itenins  de  eniendatione  vitac  no.strac 
Gerte  non  crodinuis  hunc  artic[uium  horrenduni  corte,  nilll  hiä)S  boä)  an. 
5tim  ba§  ünbliu  non  ^JJaiien  l^al§  unb   nint  in  an  betnen.     Non   tantuni 

15  matri  datus,  sed  mihi.  %ä)  mein  6armf)er|[igei;  öüter,  lt)ie  fol  iä)  bod^  biv 
imer  banden?  tibi  natus  et  datus,  et  ad  hoc,  ut  gee^ret  unb  erlofet,  Ijer^e 
nnb  tnffe  e§,  postea  fave  mit  im  in  bie  Ijell,  vel  quo  vult.  @v  toivb  tnot 
bleiben  für  Senffei,  Sob.  Post  inspice  vitam,  ob  bicf)§  annimpft,  ob  bu 
frolid)  bift,   Derfud^  bein  leben.     Si  credis  in   hunc  artLiculum.  cogita,  ba§ 

20   nic^t   tuol   nmb   bic^    fte^e.     Christus   tilii  otiosus.     Non    cogit[anduin:    satis, 

S]  iPol  gott  gebicnet,  aber  e§  Itiar  be§  3;enffel§  bienft,  ®enn  ^ä)  mic^  in  meiner 
fjel^Iigfeit  anff  mid;  unb  gotteä  nuitter  berliei.  Sa3  ift  gott  geleftert.  Litern 
S§  toar  feine  fteub,  !ein  toolgefallen  inn  meim  I)er|en,  5^od)  ift  bie  Inelt  fo 
töricht,  murret,  itil  torit^t  inerben,  ba§  man  bie  Ijetjligen  Icut  aufm  floftcr 

25  left  lauffen  unb  ^erftort  bie  ©tifftc.  (51),  ba§  tnar  gott  geeljrt.  .§ie  aber  Ijorftu 
ein  anber  e^re,  S)a§  l^eift  gott  geef)ret,  nid^t,  loaS  ^ä)  t^uc,  fonbern  baB  ift 
bie  einige  obre,  ba§  Unr  iljm  3u  rljunien  loben  in  etnigfeit,  ba§  er  nn?  fein 
fon  geben  3um  f)ei)lanb  unb  brubcr,  ^a  fo  rt)umb  ^^  mic^  !ein§  lüerf», 
fonbern  gotte§  \vaä§,  ba§  er  mir  gefc^endt,   3)arouff  folget  and§  frieb  nnb 

30  freub,  "üä)  lieber  gott,  Inie  meinftu  eS  boc^  fo  trelnlic^,  fo  gncbig,  ba§  bu  mir 
ben  fon  gefc^endt  I^aft,  lia?^  moc^t  eine  redjte  freub  unb  looIgcfaUen.  '^llfo 
fingen  un§  bie  lieben  ßngel,  InoUen  iüir  nu  (J^riften  fein,  fo  mufjcn  mir 
mii  fe()en,  ®a§  toir  ben  ?IrtideI  gteuben,  e§  ift  erfcfjiecEIid),  lüir  Serben  nit 
gleuben,  ?Ibcr  fd)icE  bit^  bod^  brein,   ntmb  ber  ITJarien  fon   bon  it)rem  arm 

3.',  unb  [)cng§  an  bein  t)cr^  unb  gib  i()m  ein  fufj  unb  fpridj:  cS  fei)  bein,  T)cnn 
e§  fol  aud;  bein  fein,  met)r  ben  er  5Jlarien  fon.  äßo  er  nu  bleljbt,  ha  blcl)bftu 
audj  im  tob  nnb  leben,  3)arnad^  frage  bein  leben,  ob  bn  c§  and)  cnbevft  nnb 
bit^  bewerft,  ob  bu  bic^  a\iä)  fretucft,  frog  bidj,  ob  bu  and;  gleubft  unb  bid; 
bewerft,  finbeftn  feine  bcfeerunge,  fein  lüotgefallen,  fo  gebend,  ba§  bir  ber  fdja^ 

40  nid)t§  nnti  fe>),  Xu  ()nft  nod)  nidjt  angef)abcu  ]\\  gleuben,  Du  bift  ,5iüar  l)odj 
gnug  geabelt,  aber  fif)e  unb  niuib-5  and;  an,  baä  bu  ()erljlid;e  freube  an  bem 


636  5(5rcbigtcit  bcä  3nT)ic§  IM). 

RJgloriam.     Vidu  in  iiuiikIiiiii,  (|uaiti  gloriam  Dens  liabeat,   (\u-av  \y,\\.    Vides, 
quam  paucissimi.     Aiigcli  caiuint  frustra.     SIciBcn    IlCltiet    loie  fcvt,    taiitiiin 

inore    quoiiani    audiniiis    singulis   aiiiiis lidnores.     Sed  videbiiiuts. 

Sic  Graecia,  Turcia  ^aty  gefreffeit,  Roma  i[t  fcefc^inijjen  omuib[iis  fiirorib|iis. 
T(\§  troftticfj  luevt!  Ijinlncg,  i<kH)  nun  glona  Peo  ncc  pax  nee  beueplacitiiin.  r, 
Sie  fjuaiidü  uiigliiif  iiGci'  Seutfdjlaiib,  dicetur:  ift  ba§  (Suangeltj  fdjiilb.  ä>üv= 
t)iu  iDatu  fneb,  homineH  laeti,  mmc  tehjer  3ett,  unfrieb.  ©o  gctjet?  vecEit. 
S;a  folleu  loir  unluftig,  uurugig,  @ot  gefcficnbct  unb  gelcftert  unb  fidj  ied)t 
gcmadjt.  &d)it  fein  au  bic  pa^sifteu,  gcbcu  numiiii  fcfjulb  i|uam  uobis. 
Apo^f()li  et  nos  [)i'aedicainii.s:  'gloria  in  exeel[sis'  i.  e.  unglucf  aufftl)UC.  S)a§  lo 
lOülIcu  loiv  uidjt  leibcu.  Sie  Het  ctiani  nostris,  (juando  nialum  oritur.  Cevte 
\-eruin,  (juod  antea  pax,  beneplaeituni,  ^stem  gi'oS  aubüi^t  et  Dens  gcc'^vct, 
ibevmau  gab,  qui  poterat.  Jbi  fvieb.  Et  (piani|uam  aueinnnbci"  tiffcii 
Moiiaclii,  tarnen  paeitici,  l^eilig  faften  jc.    Sa  gieug  ber  6ngcl  gcf ang :  'Gloria 

Dco,  pax'  JC.  Est  verum,  <|uid  inde  seeutum?  Sinb  f)UVrr)CUier  Diab[oli  is 
monasteria  unb  foubcilid)  leftevu  fie  bil  tocxd.  Non  factus  ullus  Mouaelnis, 
baB  i(j§  mtd)  be§  Ätub-S  fielöcu,  sed  meorum  operura.  ^ä)  lüolt  fo  front, 
ftrcng  IcBcn  per  mea  opera,  ut  fuv  ©ot  trettcu  et  d[icerem:  Hie  liabes  saneti- 
tatcm.  6§  I)ies  ©ot  gebieuet,  geel)vet.  Sed  Diab[oIo,  (juia  icf)  ioor  puello 
gram,  plus  eoufidebam  matri  Mariae  quam  filio.    £)a§  ift  ®ot  gcfd^cnbet  uub   2» 

3 ]  da,  tentiä  (f) 

Slcf)r,  hnr  frieb  iinb  frcub,  fo  fern  ttiir-;-  atier  uit  glcuBen ,  gcfcfjid^t  bcr  !ciu§, 
luic  inn  bcr  Inclt  gemein  ift.  2a^in  mü  Hcrgebliclj  prebigcn,  tilel)bcu  ()eur 
loic  fert,  fc'^cn  ben  tcjt  an,  oI§  muft  manS  jerlitl)  nit  ein  mal  prebigeu,  unb 
l)oren  ttjie  ein  mel)rlin,  3SoIan  fo  fiatien  getljan  @riecf)enlanb,  haB  tiat  uii  ber 
2urd  gefrefecu,  ba«  Ijnben  bic  foifaren  gctljan,  Xrumti  Ijat  uns  bcr  2?apft  -.'s 
tiol  niiilie  unb  ....  gcfd^ifSen.  ?lIfo  mirb  nn§  an^  gelten,  S)enn  tuir  fd^on 
fagen:  6I)e  bns  (?uaugclion  fam,  Umr  guter  frieb,  ilit  fompt  tT)cucr  jeit,  uu= 
frieb.  2t§  gel)ort  fid)  aud;,  Senn  luet)!  loirö  nit  gleukn  unb  gott  fein  eljrc 
nit  gekn,  fo  folgt  ba§  anber  auc^  uit.  58npft«  git)t§  niemanb  fd^ulbt,  ba-3 
nit  gcT)t,  tnie  fie  molten,  benn  bcm  ©uangelio,  bie  6ngel,  bn§  Gunngelion  so 
prebigt  el)r,  frieb,  freub,  jDargcgen  tnu§  bie  luelt  fagen:  ba§  Guaugelium  ridjt 
auffrt)ur,  !rieg  an  JC.  S)a§  "tan  mnn  nit  tocrcn,  \mx  mu^cn  lictcnnen,  ba« 
bic  hielt  from  gemefen  ift  unb  frieblid),  Tat)cr  finb  fo  Diel  ftifft  gcmad}t,  bo 
trug  ein  jcberman  ju  mit  r]auffen,  9?npft  gebot  fricben,  S)o  gieng  bcr  Cv^ngclifd)e 
gcfang  fjerein,  ©l)  fo  luirb  (Sott  gecl)rct,  bal  ift  frieb  unb  freub,  o«  >i'«'^  Ut  -'-^ 
brauff  gefolgt?  flofter  finb  eittcl  l)url)cnfer  morben,  barinn  man  ba§  mercf 
leftert.  Tenn  ,3d;  l'in  nur  barumli  Wund;  loorbcu,  ba§  o^d)  Itjolt  mein  tncrd 
für  gott  tragen,  baS  ift  ein  Ijciytig  bing,  ba  tam  gott  ju  feiner  ef)re  nit.   6ö  I)ie§ 

26  .  .  .  .]  ime  (f) 


"ülx.  38  [25.  SejemBcr].  ß37 

R]  geleftert.  Ncc  erat  [jnx  iiec  heneplac[ituiu,  (]uia  id)  iDolLt  mein  pax  et  beue- 
placit[iim  barauff  ic|en,  i|ii<h1  sanctus.  9{u  tvil  man  toi,  toricfit  tocrben, 
(juod  cgrediuntur  Moiiaclii.  Illic  erat  Dei  gloria.  ^a,  bei"  QUg  bcv  (jCÜ  l^CV 
regirt.    Sed  qnod  Salvat[or  mihi  natus,  ut  agnoscas,  non  quod  tu  facis,  sed 

s  quod  pater  misericors.  ut  il)umen  et  d[icere:  OeloBet  fei)  Deus  pater,  (pii 
dduavit  nobis  filium.  S)a§  ^eifft  Dcum  gerf)Umet  et  'gloria  in  exce![sis\  Il)i 
non  raunte  oi)as,  quod  ogo,  sed  quod  filium  Mariae  in  f(^0§  gelegt  Itnb  an§ 
Sreu^.  Non  solum  meani  gloriam,  sed  etiaui  salutem.  Hie  gaudeo  laelus 
et  gratias  ago  unb  freunblid)  f)er|  crga  omnes.    S)n§  '^etfjt  red^t  gcfiingcit  eura 

10  Angelis  et  'liominib[us  bcneplaeituni'.  Non  vestris  operih[us  meremini,  sod 
'annuncio  vobis',  ut  gratias  agatis  Deo,  fiatis  pacifici  et  beacplaoitnni 
liab[eatis.  Si  vol[unuis  Christiani,  ('Og[iteiiuis  de  emendatione  vitae  nostrae. 
Gerte  non  crodimus  Inmc  artic[ulum  horrenduni  corte,  nilU  hxdß  büd)  Oll. 
9lim  bah  finblin  Don  ÜJJorien  '^qI§  unb  nint  in  an  beinen.    Non   tantnm 

1.'.  matri  datus,  sed  milii.  %ä)  mein  6ainir)ev|[igev  öater,  tuic  fol  iä)  bod)  biv 
iniev  bonäen?  tibi  natus  et  datus,  et  ad  hoc,  ut  geef)ret  unb  evlofet,  l)er^c 
unb  fuffc  e§,  postea  fave  mit  im  in  bie  f)ell,  vel  quo  vult.  @r  loivb  Iviol 
Heiben  für  S^euffel,  Job.  Post  inspice  vitani,  ob  bi(f)§  annimpft,  ob  bu 
frolidt)  bift,   üevfuc§  bein  leben.     Si  credis  in   hunc  artLiculnm,  cogi(a,  ba§ 

2u   nic[;t   tüol   umb   bic^    ftef)e.     Christus   tibi  otiosus.     Non    cogit[anduni:    satis, 

S]  Inol  gott  gebienet,  aber  eö  tuar  be§  S;enffel§  bienft,  ®enn  ^c^  ntid^  in  meiner 
f)el)Iigfeit  anff  mid)  unb  gotteS  mntter  berlie-l  S)q§  ift  gott  geleftert.  ;^stem 
6§  tvax  feine  freub,  fein  toolgefallen  inn  meim  l^er|en,  5ioc^  ift  bie  Hielt  fo 
toridit,  murret,  tnil  toridjt  lüerben,  ha§  man  bie  "^etiligen  Icut  aufm  flofter 

M  left  lauffen  unb  jerftort  bie  Stiffte.  (vi),  ba§  mar  gott  gec'^rt.  .sjie  aber  l)orftu 
ein  onber  e^re,  S)a§  l^eift  gott  gee^ret,  nidjt,  ttjol  ^ä)  t:^ue,  fonbern  ba§  ift 
bie  einige  el)re,  ba?  hur  il)m  ju  rljnmen  loben  in  etoigfcit,  ba?^  er  nn§  fein 
fon  geben  ^um  ^eiilanb  unb  bruber,  ^iu  fo  rf)umb  '^ä)  mic^  !ein§  luerfv, 
fonbern  gotte§  \vn£5,  ba§  er  mir  gefc^entft,   S)arauff  folget  auc^  frieb  unb 

30  freub,  9ld)  lieber  gott,  Inic  meinftu  e§  bod^  fo  trclclic^,  fo  gucbig,  ba§  bu  mir 
ben  fon  gefc^cndt  l)aft,  2)a§  madjt  eine  red)te  freub  unb  InoIgefaEeu.  \'llfo 
fingen  un§  bie  lieben  (Sngel,  looUen  toir  nu  6'^riften  fein,  fo  mn^en  luir 
aud)  fef)en,  S)a§  tuir  ben  ?trtir!c(  glenben,  e§  ift  erfc^redlid),  loir  loerbcn  nit 
gleuben,  ?lber  fc^icf  bid)  bod)  brein,  nimb  ber  OJIarien  fon  Don  il)rem  arm 

3.',  unb  l)cng§  an  bein  t)crtj  unb  gib  il^m  ein  !ufe  unb  fprid):  ca  fei)  bein,  ®cnn 
e§  fol  aud)  bein  fein,  mel)r  ben  er  ^Diarien  fon.  äßo  er  nu  blel)bt,  ba  blel)bftn 
and)  im  tob  unb  leben,  Xiarnac^  frage  bein  leben,  ob  bu  eS  aud)  cnberft  unb 
bid)  bewerft,  ob  bu  bic^  anä)  frelucft,  frag  bid),  ob  bu  aud)  glenbft  unb  bid) 
bewerft,  finbeftn  leine  be^erunge,  fein  irolgefalleu,  fo  gebcncf,  hah  bir  ber  fd)alj 

4.1  nid)tS  uu^  fet),  Tu  fjaft  nod)  uid)t  augef)abcn  ,5U  gleuben,  Du  bift  .^limr  l)od) 
gnug  geabe(t,  ober  filje  unb  niuibi?  aud;  on,   ba-J  bu  ()crt;lid)e  freubc  an  bem 


638  5?tfi''9'f"?!'t'--  3nli"?  1544. 

Kliiiunl  u<l  S:u'ra[iin'nliiiii.  Scd  (|iio(l  Dens  te  lioiKinuit  super  oiniie.s  Aiigolos, 
Creatiiras,  bift  ifoä)  geabelt.  Nihil  mit  Reifer  unb  >^onig,  et  ad  haec  habes 
i-edeiiiptiuiioiii,  (|uod  mors,  pcccaliim,  l)ellii(^  fetoer  nid}t  tl)un.  Ideo  lerne 
fingen  'hoiiiinib[us  pax',  ^ab  ein  ^imltfd)e  frcube,  ha'^  biv  nichts  fo  fanfft 
ttjue,  fuffc  |el)  al§  ß^riftiiS.    f)iiiittam  Inc.  5 

i^ltinblin  l)abcft  unb  bir  nicf)t§  licbcvö  jci)  bmn  bafjelb,  loo  bii  baS  Dcfinbcft,  fo 
fat)c  üud)  haxuaiS)  ein  ndocö  Wien  an,  ^llfo  luirftu  piufcn,  ob  bu  ein  ©öviften 
feieft  ober  nirfjt,  Senn  Jon  toebcr  frieb  nod)  freub  im  f)ev|en  folgen,  ho  ift§ 
ein  anjeignng,  bn§  bu  nitfjt  gleuBeft,  fonbcin  nur  bcr  gclüonlicit  und)  fold^c 
f)iftorien  geliorct  fjaft.  'o 

39.  2ti.  Scjcmtfv  ir>44. 

"ijJrebigt  nm  Tnge  Ste^jfjaiii,  Hnrfjniittafl?, 

R]  DIE  STEPHANI  vesperi  Tit:  3. 

jii.  3, 4n. 

Divcs  hoc  festum,  l^errUc^,   de  quo  mnlta  scripta.     Non  possibilc,  nt 

.    ii-ib[iis    dicbLus   oniuia   explicentur.     S.  Paul[us    appellat   ba^   unQuS)pVCC()lid) 

opus,  fpiod  Dens  homo  factus,  i>a§  er  fol  menfcC;  Inerben,  intcr  no.s  cvuci- 

fi<i|itin-  et  de  inorte  iesur[git.  appellat,  incjiiani,  'freunblicJeit  uub  lcutfelig[feif .   ir. 

Vinbery  tau  id;§  nod;  nic^t  S)eutfd)  reben,  Sautet  aber  nidjt  gnug  in  aniib[us. 

Loqtianiui'  de  ea  re.    Vos  scitis,  quod  Deus  niisit  in  niundum  alterum  legis 

alfeniiii  Kuaiigelii.    5.Unu  mu§  fie  Beibc  tjübeu.    Lex   ift  ein  unfvcunb'Ltid), 

nnt)oIblid}  lere,  bic  fcer  jaluer  fit)et  unb  ftofft  bie  lente  für  bcn  topff,  unb 

mnffen§  bod)  ^aben,   ut  agnoseamus,  quid  simus,  unb  tBa§  un§  im  l)er^en  20 

ftedt.    S)ie  ^uben  louftcn  auä)  nid^t,  toal  in  feilet,  bis  bonner  in  monte,  haä 

bic  Suiten  jittevten.    Si  liomo  sc  neu  agooscit,  nihil  ei  prodest  Enang[elinni, 

Ciiristus.     (vg    UUIV   faluer   Vl^cbigt   et   mors   populi.     Israel  non  potuit  fcrre: 

i.Wioic'io.is'Ne  loquatur  Dominus^  et  ne  videanius  hanc  tempestateni  ant  certc  morieninr. 

S]  Die  Stpphanj     Tit:  3.  o^ 

©n  reid;,  "^errlic^  fcft  ift  ha§,  barbon  biet  gefd;rieBen  unb  gelcfen  Inirb. 
©.  ^Paulus  ncnt  ba§  unau§fprcd)Iid)c  Incvd,  baS  gott  fein  Son  gcfdjcnd't,  bo§ 
(f-r  folt  '•JJknfc^  luevben,  'frcunbtligfcit  unnb  Icutfeligteit ',  I1inn  Im-i  nit 
bcntfd;en,  ^ä)  )oei§  audj  f)cut  nit  Be^er,  laut  aber  gleic^luol  ftard  gnug  inn 
oliren,  'bie  leutjeligfeit'.  S^iuniO  tuoHen  tnir  baroon  reben:  Gkitt  fjat  ,5^00  m 
prebigten  inn  bie  Irelt  gefanbt,  gefclj  unnb  ©uangeliunt.  lliann  mus  beljbe 
l)abcn,  föefclj  ift  eine  sornige,  unfrcunbtUt^e  unb  unleutlid^c  prebigt,  bie  bie 
leut  fnrn  topf  ftofeeft,  aber  notig,  bamit  inir  lernen,  tnag  h)ir  finb,  »nie  bie 
3uben  ftunben  am  berge  Sinai,  gitterten,  alfo  mn§  aud^  fein,  Senn  \vo  bcr 
^J3!eiifd)  fid)  nid}t  crtentt,  fo  ift  if)m  gf)riftu§  nidjtg  mi|,  3n  fumma:  c?  Umr  m 
ein  foldjc  prebigt,  baS  bie  i^sfvnelitcn  nid;t  l)oren  tonten,  baten  '"JJiofcn,  (^v 
lootte  Uu-iller  Oertmtcn  unnb  golt  nit  ln|en  reben,  ■'öie  ift  nit  gut  blet/ben. 


9Jr.  39  [26.  S}ejcmtier].  639 

R]  S)q  Beten  unb  regen  fetur,  liie  omnes  monmur,  tu  ad  Deiiui  itd  et  loquere 
cimi  eo,  et  uo.s.  Hoc  dicohant  \ux  groffent  fcfjrctfen.  Sed  nou  erat  cvnft. 
Euaugelii  praedicatio  nun  3oi;n,  fahJCV,  sed  2t"/öTo[T;/,-,  (fdayßgojilia.  Libeiiter 
vellet  ^od)  ^e6en  ineffabilem  gratiaiu  iis,  qui  experti  bonncv,  bli|  legis.  Ista 
5  est  'bie  freunbltifeit  unb  IciitfcligMt  Doi  uostri  SalvatLoris',  siu  appellans 
freunblideit.  Est  vir  auäbciinnffen  gütig,  tan  bic  leute  hjol  umb  fid;  Ictbcn. 
<I)thirßoojTog:  qui  ben  Icutcn  uod^Ieufft  unb  luil  \m\b  [ie  fein.  Ndn  ut 
meudici,  (jui  ben  Icuten  fielen.  Sed  sie  'leutfelig',  ha^  er  inen  müge  Cjelffen, 
et  ipsi  fein  mügcn  geniefjen.    Active.    Proverb[ia  de  sapientia  De!  i.  e.  Cluistd. svv.  8, 3i 

lu  Ladens  iu  orbe  teiianmi  et  delitiae  3C.  5Jtein  legiiutu  ift  fo  getf)ün:  ^d)  fpicl 
gern  auff  6rben,  fjab  mein  freube  an  liomiiiib[us,  ut  cum  ipsis  sim,  Bin  gern 
uniB  fie,  \)ah  |ie  gern  nntb  ntic^  unb  fpielc  alfo  cum  eis,  et  regimeu  mci 
verlji  ein  freubfpiel,  bin  guter  biiuj  mit  inen.  <l'dardQ07T0Q:  ein  leutfeligcr 
menfc^.     Ecnntra  bie  fiol^bod,  Wmx&j,  3Jonncn,  qui  putanuit  se  Don  leuten 

15  tt)un,  fülüer  jefjen  et  nemini  nn|(id;,  trÖftUd},  Et  mm  posse  salvari  iu  numdo, 
man  muffe  fic^  au§  ber  luelt  madjen,  si  Deo  servire,  in  desertum,  coeuobium, 
fahJer  fe^en,  neminem  aspiciam,  neminem  conveniam,  et  hie  cogLitant  de 
Salute.  Sn§  l^eifft  nid)t  umbgougen,  sed  gerant  in  bie  fjelle.  Ad  Iioc  Dens 
non  creavit  nos,  sed  ut  couversemiu',  vir,  uxor,  finb,  feget,  regent,  untertl)nu. 

20  S)a  muö  regirt  fein.  3a,  nolo  babel)  fein.  Nonne  ibi  Deus,  ubi  pracdicator, 
Ecclesia  et  Diaboli   toben?     Quare   ergo   fugis,   dicis  te  non  posse  salvari'.' 

S]  rebe  bu  mit  un§,  ft)ir  tooEen  gern  ttjnn,  @oIc§  fc^reden  Inar  gros.  3lber  bie 
anber  prebigt  {ft§  ßuaugelium,  bie  ift  gar  tt)ibber  'i>a%  gefett  unb  ^eift  'freuiibt= 
ligfeit'  unb  'p[)ilantrüpia',  loolty  gern  fo  nennen  5^^anlu§,  bo3  er  xnvi  furftellet 

25  bie  guabe,  benen,  bic  üom  gefeij  erfdjredt  Umren,  'f-'^untligfeit'  ^cift:  )tier  auy 
ber  ma|en  gutig  ift,  gern  bie  Icut  umb  ftd^  leiben  tan.  'Seutfeligteit'  l)cift 
ein  fold)  f)cr|,  bas  ben  leuten  nad;  leufft,  "mW  umb  fie  fein,  nit  loie  bie  Bettler 
umb  bie  leut  finb,  foubern  fo  freunbtlidj  fein,  baö  (Ar  ben  leuten  mag  l)elffcn, 
S5n§  fie  fein  genießen,  active  signifieat,  non  passive.  Prover:  8.  fpridjt  ©alomon  svr  s,  31 

30  de  domiiKu  ^ein  Jlicgimcnt  ift  getrau,  id)  fpil  gern  auff  erben,  id}  t)ab  mein 
freub  unb  fpicl  mit  ben  ^JJJenfc^en,  l)ab  mein  frcub,  ba§  2^  bei)  itju  tan  fein, 
Bin  gern  umb  fie  unb  fpiel.  ','llfo  ift  ba§  Skgiment  meines  toortS  ein  l)oltfelig 
fpiel  mit  htn  leuten,  S)aö  t)eift  nn  iihilantlu-opos,  ein  ^eutfeliger  menfd),  law'i 
nit  anber§  beuten.    3Bibcrumb  bie  ^Jiunncn,  tjoltj,  ftein,  *niond}cn,  bie  meineten 

35  baä  gottlid)  leben  fei)  fid)  ber  leut  entld)U%n,  bie  nit  tonten  inn  ber  loclt 
feiig  hjerben,  muften  au§  ber  loelt  lauffen,  benn  ha%  loeltlid)  leben  ha^  t)er|= 
leibt  [)at,  5)rumb  lieffen  fie  inn  bic  (Flofter  in§  icuffcls  namcn.  ^a  'ita?^  ift 
ein  feiig  toerd,  ha.ii  l)cift  gcroU  unnb  gangen  in  bic  l)cll  mit  umbgangcu. 
©Ott  ^at  un§  gefd)affen,  ba§  loir  follen  bet)  einanber  fein,  ®o  ift  gefinb,  finb, 

«  uutertl)an,  bao  luil  regirt  fein,  ba  uiuy  man  barbel)  fein,  ,3in  "^uS  ift  Uicltlid) 
über  leufflifd),  »oie  ift^  leufflifdj  bei)  leuten  looncn,  rcgiren,  leren,  Saivanicnl 


640  T5rebigteu  bc§  Sntirca  1541. 

H]  ic^  imiS  in  lunfteu.  2)a-3  ift  fciiibfeligtr  uicufd;,  Miadv^qonoc:,  ut  non  scrviat 
aliis,  prorsiis  coiid-ariiiin  liuic  voci  (piÄnvDoo.-ro;.  Si  vis  manere  virgo,  vidua: 
mane.  3ft  cilt  tjevvlicf)  biiuj.  3öa§,  leuffcl,  barffftu,  ut  in  monasterium? 
(|iiai(;  virgo  non  maues  in  domo?  5lu  ift  e§  gcfd)e'^en.  ©.  ?(u9u[t[inu§,  S9ern= 
l)[arb  unb  bie  feinften  menner  finb  brin  cjclueft.  DiabLolns  eos  excoecavit  jc.  5 
S)a§  ift  iKi  niandatniu,  bn§  bu  bet}  ben  leuteii  fein.  '@evii  leiif  foltu  f)eiffen. 
Cogita,  ul  \ivas  cniu  li()ininib[us  sive  in  Ecclesia,  politia,  Oeconomia,  in  liis 
inveniri  debe.«,  ut  gern  um6  bie  leute  feieft.  Si  vis.  aceipe  gnbernationem 
Ecclesiac,  politiae,  occononüac,  guberna  ilonunu  et  t^ue  CB  gern. 

Est  gern  umb  bie  Icute,  neu  nt  fures,  ba§  fie  mer  fc^aben  t^un.    Sed  m 
sie:  ^ä)  \vH  gern  prebiger  fein,  non  louffen  ab  nxore  k.  boniinib[us  gern 
bienen  nnb  fol  inen  Suft  fein,  Suft  t)n6en  6cl)  ben  leuten  fein  unb  ben  leuten 
bienen,   non  (anffen  Hon  ben  leuten.    ^^  Uni  bie  Icute  laffen  jum  Seuffel 
faten.     Ego  gen  f)itnel.     Non  oreavit  Dens,  nt  separcmus  nos  invicem,  sed 
ut  congregcmnr  et  inaneamus  jc.  non  nt  nxor  a  marito,  liberi  a  parentib[us,    15 
sed  contrarinm  georbnet,    fanftu   glei^lnol  virgo,   vidua,  viduus  fein,    modo 
niaue  in  opere,  quod  hominib[us  bienet  unb  nn^e  ift.    Politia  ideo  ordinata, 
ut  niagistratu.s  I)etffe  fromen  unb  ftrnffe  Bofen.    Xon  ego  fol  im  toincifcl  fitten, 
■sed  Ijcran?',  ut  doceam   iioniines,  (|uonu)do  sai\i,  unb  foly  gem.    Misantliiopia 
ift  5ltiind)erel),   bie  fid)   enffern  alter  conöerfation   .'c.  ba   mu§  man  tloftcr  20 
balüen.    Inspice  uos  cives,  tragen  fo  mol  geringe  fleiber  unb  gralu  rod.    Certe 

.sireid}en  3C.    S)q§  ^^eift  Misautropos,  6in  feinb,  ber  öon  ben  leuten  leufft,  Inil 
ben  leuten  nic^t  bienen,  SBitttüen,  3">'gfL't'n  ftanb  ift  ein  gottlid)  ftanbt,  \viai- 
leuffftu  in  baS  (ilofter  inö  Scuffela  namcn,  Inoa  I)iubcrt  bii^a'?    Stein,  5)Jein, 
e§  ift  loeltlic^  ?    SBoIan  foldj»  ^at  uBertjanb  genommen,  ift  gefi^e^en,  Seuffcl  25 
Ijat  bie  feinften  leut  mit  bem  irrloifc^  unb  gcfpenft  gefurt,  aber  bargegcn  lern: 
In  fült  bei)  ben  leuten  fein,  folt  t^ei^en  'gerulenf,  i)liilantlu'opos,  nidjt  'ungern 
leut',  folt  bet)  leuten  fein,  e»  fei)  in  toelt,  ürd)  ober  iiaii^  regiment,  folt  fagcn: 
^ä)  ioil  gern  bei)  ben  lenten  fein,   S)u  folt  l)ciffen  pliiiantliropcs,  fanftu  nit 
im  Ütegiment  fein,  fo  fei)  bod)  barbel),  SoS  l)cift  nu  7  ihiydooyTroc,  £)o§  einer  »» 
gern  bei)  leuten  fei),  in  fcim  bernff  gern  I)er|lid)  biene  unb  feine  luft  fei)  bein 
leuten  3U  fein  unb  i^n  ju  ^elffen  unb  raten,  loie  man  fein  barff,   unb  nid)t 
be§  Xeuffel§  namen  Oou  leuten  lauffen,  liicld)e'j  gerant,   gclauffen  ift  ftrada 
locgs  iun  bie  l)eU,  gott  l)at  uu§  iiid)t  gcfd)affen,  ba-j  mir  allein  follen  fein, 
foubern  bei)  einanber,  S)o  l)at  er  bie  ^Kegiment  gefc^affen,  5Jlan  unb  Wtjb  fol  •''•• 
bei)  einanber  fein,   imter  bei)  finberu,   l)crr  bel)m  gefinb,  lauft  glcic^loot  ein 
lütttluer  fein,  allein  ble^b  im  t)aufc,  t)ilff  ben  lenten  bienen,  alfo  bie  oberdeit 
fol  im  taub  unb  ftanb  blel)ben  unb  bie  bofen  ftraffcn,  fromen  fc^utieu,  S)a§ 
l)eift  baö  voeabuluni  (/'dnvOQcojTia.    MinurDoiDnla  aber  tft  ein  red)t  6'artl)enffr 
leben,  bie  uid)t  tonten  ben  leuten  bienen,  foubern  muf;eu  iun  ein  (Vloftcr  lauffen,  ■•» 
iftö  umb  ein  gering  lleibt  ^u  tl)uu,  Sie  '•JJiogb,  bie  fralo,  locnn  fie  im  l)aufe 


Ta.r>'.)  [26.  tcüciiiDcr].  r.41 

R]  invenies  tales  in  (]oiiiib[us.  Öebeti  fuv  giDÜc  ^ciligteit,  fiiften,  gelinge  f(eiber 
tragen.  @el)e  erau?  in  ^anfe,  ista  omniajc.  Phil[aiithropos  ift  ein  feiner  nienjd^, 
ber  gern  beim  tenten  ift,  ha§  er  inen  gut§  tljuc  nnb  fei)  nii^t  jnfd^Qrff,  sed 
])ationtiam   ^oBcn  unb   burcf;  bie  finget  fcf)en.    Sßenn  ba§  ampt  unb  Wxd 

s  lompt  in  groffe  leute.  ^t  groffcr  bie  perfon  ift,  je  t)errlic^er  bie  tugenb  leuchtet. 
Si  priiiceps,  dives  fonberlicf)  groffer  Wan,  ba  ift§  ein  rec^t  tugenb,  ba  fd^einetS. 
(Sdjeinet  etiam  in  geringen  perfonen.  Sed  praeci|uip  in  magnis.  ipii  prao- 
cipua  doiia.  ^n  u[nfernt  '^[err  ®ot,  Iner  Jüil  bie  freunblideit,  Icntfeligtcit 
De!    au§rebeu  ?      Paul[us    sie    vocat,    non    potest    eloqiii.      Dens    non.      Scd 

10  appamit  in  tali  C'inestotite,  er  l^at  fic^  3U  un§  genötigt,  er  niit  bei)  un§  fein 
ju  troft  unb  ^ulff.  Modo  iii  adessent,  qiios  bli^  unb  bonner  gebcniutiget  in 
•Sinei,  et  apud  lios  solos  est.  Vides,  qnoniodo  eum  discipulis  eonversetnr, 
non  aliter  quam  iiiater  naturalis  i.  e.  habens  raaternum  cor  cum  puero  fc^eljid)t, 
h)en>3  ein  ftunb  fol  öon  im  fein,  tneinet,  ein  jar.    3Ba§  ba§  ünb  nur  teil,  niu>3 

IS  erfur.  Sie  i)at  nid^t§  baOon,  sed  ex  corde  facit  et  natura  mnvetur,  ut  adsit 
et  curct.  Sic  Dens  est.  Sed  e§  muffen  bie  leute  fein,  qui  betrübt  l)er|en, 
(|ui  timent  mortem,  et  peccata  beiffen.  £ie  £)ürten,  knorrigen,  ftinrigcn  leute, 
non  praedicat,  luo  fie  foüen  bleiben,  i|\iomodo  ftred'bein,  bie  fiub,  quos  bonner 

2  Phil[anthropos]  Philip 

S]  erbeit,  tregt  ouc^  geringe  cleDber.    £)er  l^err  mu§  oui^  offt  four  fe^en,  iftS 

20  nmb  faur  feljen  ^uf^un,  SnS  ift  ein  (Jontrorinm.  (l>iknyt}[n(on!n  f)eift,  bei? 
ein  nienfd)  gern  bei)  tcutcn  fei),  nlfo  ba§  er  it)nen  bienen  unb  fie  fein  genicfjcu 
fan,  unb  gebultig  fei),  patientiam  tjob  mit  ben  gebrec^Iidien.  3i>enn  folcfjc 
tugent  in  gro^e  perfon  fompt,  ba  leuc^t§  crft,  S)enn  i£)e  grofjer  bie  perfon  ift, 
jt)e  großer  bie  tugent  ift.    älJenn  ein  furft  (fd[dv§ou)7Joi  ift,  fo  iftS  üicl  grofjcr 

S5  benn  in  mir  ober  bir,  toielnol  bie  tugent  eben  fo  Inol  tun  eim  geringen  ol3 
großen  ift.  ?Iber  loeit  Übermacht  tft§,  Inenn  man  3U  n[nfcrm  t)[err  g|ütt 
fom}.it,  loer  teil  bie  leutfcligfeit  nufreben?  ©ott,  fngt  5^^aulu-j,  nnfer  licDlnnb 
ift  crfc^icnen  in  fo(d)er  freuntligteit,  bie  mnn  nit  fan  aufrcbcn,  Gr  loil  bei) 
un§  fein  ju  troft   unnb   [)ulff,   Inenn  man  nur  bei)  it)m  fein  loil,   @r  luil 

30  bienen,  ift  bei)  ben  lentcn  gern  nnb  auffc-  f rcunbtlid')ft ,  bie  if)n  gern  babeii, 
!Sa§  ftet)ftu  im  Guaugelio,  5!icf)t'5  anber-?  luic  ein  inutter  mi)t  if)rem  fiiib  ober 
tranken  umbgef)t,  fo  gcl)t  er  mit  ben  ?lpofteln  nmb,  S)te  muttcr,  IraS  ba>3 
finb  baben  loil,  bringt  ficrfur  .'c,  Sie  ftat  nir()t?  barOon,  ^Ibcr  bie  iiatnv  unb 
lieb  bringt  fie  bal)in,  ba?  fie  bco  fvnnd'en  fiublinS  Inartet  unb  pfleget,    v'llfo 

K  mu&en§  bie  lentt  fein,  bie  ber  bonner  Sinai)  gefcf)lagen  '^at,  bie  ,]ubrod)cn3 
■^erl'.en  fein,  bie  gern  Inolten  fclig  fein,  bei)  benen  ift  gott,  nnfer  f)el)lanb,  gern, 
ift  erfd)ieneii,  ()at  fid)  er,5eigt  auff»  aller  freunbtlid)ft.  Sold)3  ^at  nit  allein 
angefangen  auff  bie  jeit,  fonbern  tion  anfang.  3Sie  fielt  6r  fid)  bod)  fo 
freuublid),  luil  bei)  un3  fein  l)nlfflid)  unb  troftlid),  bo3  tuir  uu3  ;,u  il)m  füllen 

40  tierfel)cn,  ber  freuntligfeit  onneuirii  unb  iiid)t  lievad)teu,  (v-J  ift  ja  nid)t  ba 
Sutl^etä  äöevfc.    -KI. IX  U 


64  4  ^rebiglen  bc#  3al)re«  1544. 

R]U)et)e,  Verhuin  iiimpt  biv  fein  gelb,  tf)Ut  fein  fcfiaben.  Sic  8acra[mpntiiiii 
altaris  affert  gratiaiii  unb  ]o  gvoS,  scilieet  ad  vitani  aeternam.  ^an  fif)Ct 
bQ§  groi  bing  nic^t  an.  (Jonsideremus  niiiiorcin,  scilieet  protectioiicni  politiae 
et  oeconomiae.  5tn  bem  lerne  ba^  Ql^offe  in  Ecclesia,  ubi  liberatio  a  peccati.s, 
morte.  Gerte  piiilaiitlinijxis,  (|ui  non  soluiii  tiietur  (loiiuiin,  |)olitiani,  .sed  r. 
etiam,  (jui  dat  verbum  unb  mein  pflegt  ut  iiiater  fc^cfiidjt  finb,  Dat  veibiim, 
Suiiifi. 4,5Sacra[raeutuiu,  Absolut[ioiien).  Sal[omo  dicit:  l)aft  jcljonc  bruft  i.e.  ßirdj. 
SSrüftc  finb  prebiger,  bic  feugen.  Sponsa  de  liis  cauit.  Est  nostra  luater  in 
OTciitii.  11,28 domo,  politia,  praecipiie  in  Ecclesia,    vult,    ba§  töit  JU  im  fomen  Math.  11. 

2)a§  ift,  qiiod  dicit  raul[iis:  'appaniit  philauth[ropia'.    6i;  h)il  6et)  nn§  fein,    m 
fein  gute  ift  ju  grog.    Et  hoc  fit  sine  intermissione,  nijdt  S^anff,  inacdi- 
Tit.  4,  r.  cationcni.     'Non    propter   opera  iiistitiae.    qiiae  facimus.'     (5v  Ijat  ein 
lücfen  augericl;t  per  suain  philanthmpiam  on  unfer  iustitiam.    5Jlofc§  Uiac^t  per 

bonnev,  blili  nudi  leute  from,  unb  'Rentier,  ©ein  gtunblofe  barml)erl;[igfeit 
l)Qt  in  bal)in  tvacfjt,  bnä  et  gern  bei)  un§  ift  unb  braudjt  lavae| luiu,  2)q§  'wix  15 
nelugebüin  luevben.  l'iior  est  ad  nioi-lem.  Sed  Euang[eliiiin,  Sacra[ni('ntnni, 
Hap[tisniiis  faeit  noviini  homiueni,  qui  non  potest  niori,  et  hoc  facit  on 
nnterloS.  Si  hoc  credinuis,  prius  territi  in  rnonte  Sinai  JC.  Non  sie  dicen- 
dnni:  Hoc  factum  tempore  Apostolorum,  uou,  sed  dicit  'lavacriim  regenera- 
t[ioiiis'.  Idem  habes,  qiiod  Petrus.  Et  Christus  est  nobiseuni  'iisque  ad  20 
WiiiMi  28, 2(iConsnmat[ionem\  @v  tl)Ut§  nod^  per  Eiiang[elium,  Sacra[mentuin,  (juod  fecit, 
cum  Clu-istns    natus.     ^ä)   UiadjC   mid)   mnbc.     Plnra   de  hoc   textii  dicenda. 

s|Sl)nal),    fonberu   eittel   gnob    unb   barniljer^igfcit    beult  @r   un»   an,    über 
ba§  inn  alten  ÜJegimcnten,  obs  fdjon  bie  luclt  für  geling  achtet,  'l'lber  bu  folt? 
ertcnnen,  S)cnn  folc^S  allc§  uon   it)m  ift,  unb  Diel  nier  tl)ut  cr&  nit  nlleiii  2.'. 
int  hjeltlid^en  Regiment,   fonberu  gott  luartt  unb  pflegt  mein  »nie  ein  mutter 
eines  fd^cbiditcn  fiitbcS,  gibt  uu§  2auff,  Sacramcnt,  iHbfolution,   fivdje  l)al 
.fioiifi.  4,  .■,  bruft  i.  c.  picbigcr,  bie  feugen   hau  finb.     Caut.  (s'tjviftuS   ift  unfer  mutier. 
Dater,  im  loelt,  bciuS  regiment,  aber  Dorau^  in  ber  ß^riftlidjen  firdjen.  'iJlMy.  1 1. 
wniih.  ii,2s'Vcnite'  jc.     2)a§  l)cift  ein  gott,  bofon  ''^Hniluv  l)ic  fogt,  ber  bcn  leuleu  nad)  ?.o 
leufft,  ber  bei)  uns?  fein  loit,  (Si  fans  nit  lafeen,  Senn  feine  gute  fano  nidjt 
lajjen,  ®a^er  left  er  bie  -j.^rebigftuel  unb  Sacroment  ber  6^riftenl)eit ,  ha§  er 
un-j  fotdjö  geben,  niittcl)le,  A^at  ein  fold;  luefen  angerid)t  burdj  fein  gernleut, 
ot)n  unfer  gered)tigteit,  Senn  e»  ift  nur  feine  bQrmt)eräigfeit,   bie  bringt  il)n 
bnr,5u,  ha-i  er  gern  bei)  un§  fei),  S)al)er  "^at  er  un»  biefc  loibergebnrl  gegeben,  nr. 
ba§  lüir  pm  nclocn  menfc^en  geborn  loerben,  loiclnol  ter  bei)  ber  erften  geburt 
niid)  ift,  fouft  Umrbe  feine  fralu  ein  finb  jur  loelt  bringen,  aber  l)ie  madjl  er 
neloe  menfd;cn.     SÖeuu  loir  fold)§  fönten  glcuben  unb  nid;t  bedjten:  S"  ^nS 
ift  gcfd;el)en,  ba  bic  '^Ipoftel  lebten,  Xenn  eS  eben  i^t  ba§  bab  ift,  ha'ä  ipetru§ 
Ijette,  2)0  Unirben  loir  frotid;  merben,  2)enn  er  menfd)  loorbcn,  fidj  in  flippen,  ju 
Warien  fd)0(j   unb  l)alv  gelegt,   tl)ut-j  and;  nod),   SBer  biv  Uml  gleuben,   ber 
unirbc  in  feinem  f)erljen  and;  frolidj  unb  guter  bing  fein. 


<Jir.  40  [28.  Icjemki-].  C,  |: 


40.  28.  a)cjtiii6ct  1544. 

^^rcbigt  niu  Süuutnij  iinrf)  2l*cif)und)tcit. 

R]  DOMINICA  INTRA  FERIAS  NATIVITAT[IS 

Tit.  3.  iif.j,4if. 

Prid[ie  ;uicl[iviiiiiis  in  Epistola  S.  Pauli  ÖOIIT  Qtoffen  lücvtf,  (jikkI  Dens 
iiobis  aiiparuit  in  fvcuublirfeit  unb  leiltfclicfeit.   Aliud  opus  est  quam,  cum  Moses 

•■>   iu  Siuai  dedit  legem,  quae  erat  horienda  facies,  ut  non  possent  filii  3C.    laiu 
iiulicat,  quis  sit  is  toercftneifter,  qui  appellatur  Deus  Chrestos  et  philantIi[rop<>s. 
'Salvatoris',  inquit.    'Non  pro])ter  opera.'    S)a§  ift  ein§.    Salvos  f acicns  iu. s, i f. 
mu§  @ot  fein.    Neu  hominis,  Creaturae  opus,  sed  Dei:  Liberare  a  damnatione, 
peccato,  morte  solius  De!  opus.    3Bettev  difit:  'per  lavacrum\    Tbi  lo(|uitur  Xit.  3, 5 

10  de  Spiritu  sancto,  quod  aliud  sit  a  Salvatore  et  Deo,  qui  uos  salvos  fecit 
sine  nostris  opcrib[us.  'Salvos  fecit  per  misericordiam  suani.'  Et 
discernit  Salvatorem  a  Spiritu  sancto,  et  tarnen  idem  ojius  est,  fpiia  dare 
iavacrimi,  <]Uod  regnerat  et  novos  homines  t'acit,  l^etfft  aud)  libcrare  a  peci-ato, 
morte.     Et  hoc  fol  Spiritus  s[anctus  t^ltn.     Hie  non  dielt:  'Deus  Salvator', 

15  Sed  'Spiritus  sLanctus'.  ©bell  ba§  ItJCtÄ,  quod  Deus  Salvator  facit,  idem  et 
Spiritus  s|anctus.  Prius  dixit:  'per  misericordiam',  hie  'per  lavacrum'.  ©nS 
filtb  Jtoelj.     ^O^-Ö^t   ^d^  bl'ittc:    '[»er  Tesuni  Christujn'.     Item   'ut  per  ipsius 


17  aber  ba§  britte  alcld  namc  s/i       über  ut  per  sieht  porro  sequitur 

S]  Die  Iiinocentium  ex  cadcm  Epistola. 

ÜBiv  iiabcii  am  nce^ftcn  flc()ort  in  Epi-tola  Pauli  tioti  bciii  aruföeii  lucvrt 

».  flütteo,  biuiiin  crfc^icncn  feine  fvcnnbtlirtfcit,  \vdäß  ein  anbev  Inevc!,  benn  bn 
n'nfev  ii]crv  g^ott  bn-j  gefctj  a,cih  anffm  berge  Si)nai,  tucittev  jciigt  er  an,  \vcx 
ber  |elb  loevifmelifter  fei),  tuet  ba  ^ifjc  ber  freitntlid)e  gott  k.  nenilidj  ba§ 
er  'fcligmarfjc  nad)  bavmberjigfeif,  Ter  mwii  gott  fein,  S:a§  Uierrf  ift  gottlid;,  lit  3.5 
fteTjt  !eiiiev  (5rcatuv  ,5n  feiig  madjcn,  evtufen  Dom  tob,  funbcn,  tierbaniniä,  baä 

■jb  ge()oit  gott  3n,  meittev  fagt  ®v:  '  ®uvd)  ha-i  bah  ber  Inibcrgebnrt'  .'C.  So 
rebet  er  Dom  [)[eiligen  geift,  al§  fei)  er  ettlüas  anber§  benn  ber  ^el)Ianbt,  ber 
gott,  ber  nn§  feiig  maä)d,  Denn  eS  nnterfi^ieblitf)  gerebt  luirb:  t)|ciliger  geift 
nnb  iitiH'v  ^cl)lanbt,  niib  ift  bod)  baf^etbig  tnerc!,  benn  ein  bab  marfjen,  baä 
iiclue  nicnf(^en  maäjt,  [)eift  auä)  crlofen  Don  nerbamniS,  nein  gebercn  .'c.  unb 

30  bao  fol  ber  1)! eilige  geift  tljnn,  nnb  bod)  eben  bnö  rter!  tl)nt  an^  nnfer  bctlanbt, 
allein  bo§  er-S  l)ic  nennet  'ein  bab  ber  loibergebnrt '.  Xamac^  jum  britten: 
"locl^eu  ^[eiligen  geift  ^er  ou§  gofeen  ^at  über  un§  rei(^li($  bnrd;  ^[ef"'» 
(^b'-'iftiini'-  ^o§  ift  ber  britte,  DaS  ift  and)  nnfer  ()cl)Ianbt,  gered)t  nnb  erben 
machen  l)eift  auc^  fetig  madjeii.   Sa  mu§  nu  ber  bifilis^  flcift  flott  fein,  6^riftu§, 


,;46  ^;Sxcbiöleii  bc-3  Snljrcä  1514. 

Rlj^Tiitiam,  scilicet  Christi,  cvbeii  feilt.  S)a§  t)Ctfft  aiii)  fclig  üciitadjt,  iictu 
gefiovn.  Ergo  Spiritus  sLauctus  est  verus  Dens,  cjui  facit  lavacniin  rogciiera- 
t[iouis  et  ren(ivat[iouis.  Item  Christus,  per  cuius  gratiani  erben  toevbeil, 
oportet  etiam  Deus  sit,  quia  istud  opus  feiig  mai^eu,  m\v  geBovn  K-  ®a§ 
geljoft  ®ot  ju.    Ibi  brei)  »oevtfmciftcr,  qui  ba-i  einige  Irevd  in  un»  )r)irc!en,    & 

scilicet  fvennblidleit,  IeutlcHgf[cit,  aliud  opus  <iuani  in  Sinai.  Sic  opus 
•salvatioüis,  regenerationis  est  opus  triuni  personaruni  in  bei'  einigen  ©ot^cit, 
et  idein  opus  (|uaelibet  persona  upcratur,  et  tarnen  uuus  Deus.  Sic  in  brevi 
Epistola  äufamen  gebogen  f(f)iev  alle  fcfirifft  vetjeris  et  novi  testa|u)enti.  Sicut 
(licitur  Bei)  bei-  Sauff.  llaä]  feincv  fvcunblitfLeit,  Ieutfetig![eir.  S)a§  f)at  ci  i" 
nicf^t  allein  getf)an,  sed  onuies  tres  persouae.  Non  sc  solura  fecit  homiiieni, 
sed  oniucs  tres  persouae  fjaBen  bie  huniauitatem  bereiniget  iu  hanc  persouaiii. 

iiit.  1,34  Pater  l^at  im  bie  menf(^cit  angezogen,  sie  filius,  sie  Spiritus  s[auctus.    Lucae  1. 
ubi  Augelus  loquitur  cum  virginc,  quae  interrogat:  'quomodo  fiet  istud,  cum 
virum  non  oognoscani?'    Ad  uativitatem  pertinet  pater  et  mater.    Ideo  dicit:   '■• 
Sum  virgo  et  virum  ignoro.     Respoudet    Augelus   unb   jeiget   anc^   bie   brel) 

i'ut.  1, 35  ^)erfon  an.    'Spiritus  s[auctus  superveniet  et  virtus  altiss[imi'  i.  e.  filius  patrls. 
Altiss[iuuis  est  pater.    Istae  tres  ]>ersonae  facient  te  matrem.    S])iritus  s[anctu.s 
lüirb  ein  finfterni§  umb  bid^  '^er  machen,  ut  nee  Diab[olus  uec  alia  Creatura 
resciscat,    quaudo  virgo   sit   mater.     Sic  pater,    filius,    S])iritus   s[anctus   hie   2" 
est,  bie  ba§  luercE  öolbringen,   ut  sit  homo  filius.     Sa^ev  rebet  script[ura 

sjunfer  i)el)lanb,  mu§  auifj  gott  fein,  !Eenn  haS  finb  eittel  gottlii^c  tuevcfe,  bie 
feiner  ßreatnv  .juftc^en.  £rel)  inerrfmcifter  finb§,  bie  bah  einige  tuercf  in  nnö 
ioirdcn,  bad  ba  l)eift  frcuntligleit,  tiolbfelig!eit.  9llfo  leret  51^anlu§,  SaS  nnfer 
I)el)l  nnb  ba§  Wtxä  ber  linbergebnrt  fei)  ein  Wnä,  3  fierfon  in  ber  einigen  w 
gottt)eit,  unb  ein  jebe  perfon  )oir!t  ba?'  loercf  ba-i  boä)  ein  einige  gottf)eit 
luircft.  Tarau-5  ^eigt  "panhi?  bie  fcf)rifft  jufamen  unnb  fe|t  ben  '.JhticEel,  baä 
bvcl)  pevfoii  ein  gotttjeit  fei).  Ta§  nn  ßljviftuc'  an  un§  luenbet  nai^  feiner 
leutfcligfeit ,  f)at  er  nit  allein  getfian,  fonbern  all  brel)  perfon,  Senn  er  fiJ) 
nirf)t  af(ein  in  ber  vinngfern  h\)b  ]\\m  5}Jenfrf)en  gemacht,  fonbern  ber  3>ater  30 
liat  i()in  baö  fleib  ange^iogeu,  ba-j  ba  l)cift  (el)6  unb  feel,  atfo  and)  ber  ©un, 
alfo  aud)  ber  t)|ciligc  geift,  nnb  finb  bod)  brel)  unterfd;ieblid)e  perfon  ein  gottlid) 

siit.  i,3iiuefeu.    9nfo   fagt  giicae  1.   ber  feigcl  ^u  TOaria,  ba  fic  fagt;   Inie  fol  ;\d) 
jnrn  Ünb  fomeii,  fo  2sä)  'oon  feinem  manne  loeiS'?    3}o  fagt   ber  @iigct  niid) 

sint.  1,3:. öon  breien  perfonen:  '@§  tuirb  ber  l^Leilige  geift  über  bic^  fomen,  2.  nnb  bie  35 
frafft  beä  aaert)oc^ften  luirb  bid)  nbcrfc^atten".  1)a§  ift  ber  ©on,  qui  est 
potent ia  patris,  nnb  ber  alIer[)od;ft  ift  ber  öater,  2)er  f)[eilige  geift  lüirb  bic^ 
nberfc^atten,  '^ah  fein  menfd)  nodj  Seuffet  lüi|en  fol,  lüie  ba^  jugetjet,  S)a§ 
eine  !?iungfer  fc^lnanger  loirb  one  man.  '3)o  fagt  er,  ba§  bie  o  perfon  ba  fein 
fotten.  T^aS  luercf  tt)iin  fie  alle  brel),  aber  ba-3  toerd  enben  fie  an  ber  pcrfon  « 
bc»  Son§  allein.     Ial)er  loirb  im  ber  uater,   Son,   [)[eiliger  geift  inn  ber 


mx.  40  [28.  <E;ejeml)er].  647 

li]  s[aci'a.  Tarn  Spiritus  s[anctus  vocatur  luci'cfintnftei:,  iaiii  pator,  iain  liliii;-. 
Est  idem  opus.  Satis  dictuiu:  'Baptisu  te  in  noiiiino  patris',  Item  'in  noniino 
lesu  Christi',  Item  'Spiritus  sancti'.  Sed  foHen«  fo  laffcil  bleiben,  ut  ipse 
ordinavit,  ut  trcs  personae  unterldjicblid;  evtennet  tüevbcil.     Unus  Dcus,  sed 

5  iu  sua  divina  poleiitia  fo  getJJQii  feil,  tia>3  cv  jeiige  eilten  Soii  3C.  Sie  Paul[us 
iiic  dicit:  'Apparuit  Salvatoris '.  S)q§  ift  red^t  gcrebt  üoni  ÖQter,  'apparuit 
gratia  Dei  lesu  Christi'  ift  auä)  Xi^t,  'apparuit  Spiritus  sancti'  ift  auä) 
xeäjt.  Item  'per  lavacrum  Spiritus  saucti'.  Item  si  dien:  'per  lavacrum 
Salvat[oris  uostri  patris'.     Item    si  dico:   'per   lavacrum  lesu  Cliristi',   quia 

10  ift  auä)  fein  bab.  Item  cum  dico:  '3Iuff  i>a^  loir  hüxä)  bie  gnab  Christi, 
patris,  Spiritus  saucti',  ift  alle»  rccfjt,  <|uia  idein  opus.  freunblicf[eit  nnb 
Icutf[eligfeit,  bay  ev  an  un-i  gelüiicEt  tiat  omnium  persouarum,  taiueu 
persouao  distinwueudae,  noii.  ijuod  opus  distinctuni  aut  esseutia,  Sed 
ut   agnoscamus    differentiam    p[atris ,    f  [ilii    et    Spiritus    sancti.      '  §etlanb ', 

IS  et  omnes  tres  personae  ein  l^eilanb.  Pater  habet  hivacruni  rcgenerationis, 
sie  filius  et  Spiritus  s[anctus,  et  tarnen  unus  Dens.  Sic  scriptura  loquitur 
passim.  Sic  praedicanda  fides  uostra  certo  contra  iud[aeos  et  Mahomet, 
(|ui  mentiuntur  nos  tres  Deos  3C.  Si  docemus,  soribimus,  non  credunt.  Qui 
nobis  hoc  imponit,   quod  plures  Deos,   biX  leitgt   un§  on.     Pueri:   Credo  in 

20  Deum,  tiliura,  alle»  ein  ©ot^eit,  ein  ®ot.  Sic  hie  unus  Dens  Salvator,  unus 
Spiritus  s[anetus,  qui  lavacrum,  et  unus  filius,  qui  salvat  gratia,  et  tarnen 
unus    Dens.     Sed   non   possum   comprehendere,    lote   ge£)et§   jU,    bn§   bu   ein 

ü]  S(f)vtfft  luercltncliftcv  gencnnct,  nnb  ift  gnng,  luelc^cr  gencnnct  toirb,  unb  loev 
gnng,  bng  nton  fngt  inn  bor  2auffe:  Zs^)  teuffe  bic^  int  namen  be«  ä>QtevS  h'. 

2:.  ober  3tf)  tei'fff  ^^^  ii^  nnmcn  bc§  ©on§,  '^IBer  »oelil  iinfer  glniib  olfo  Iielt, 
mu§  man  bie  brel)  pei'fon  unterfd^ieblic^  nennctt  nnb  glenben.  3llfo  ^panliiä 
nennet  Iitc,  'S)o  cvfdiienen  ift  bie  leutfeligfeit  gotte»',  rcbet  tiom  öater,  nnb 
liicn§  fc^on  Uom  Bon  gcrebt  luirb  ober  Hoin  ^eiligen  gcift,  iftS  auc^  redjt, 
®cnn  boS  \vcxd  ift  nÜer  breiev  pcrfon,   item  luenii  3c§  f^at:  "^ui-'tf}  ^ü§  Bab 

30  ^fiefn  C?f)rifti,  tnerS  auä)  redjt,  item  anff  bn§  Uiir  burd^  bie  gnab  (51)rifti  erben 
luerbcn,  itein  tncnn  ^ä)  fagtc:  anff  haä  loir  geredet  iinnb  Grben  finb  biirdj 
ben  iiater  ober  f)[eiligeit  geift,  ift§  and)  rec^t.  ®enn  bie  leutfeligfeit  ift  aüer 
brcli  pcrfon,  ober  alfo  inii§  man3  perfoii  itntcrfdjcibcii:  ilnücr  beljtanb,  5oit 
[icl)lanb,   l)[eiliger  geift  I)el)lanb,   unb  bodj  ein  liel)lanbt.    S5ater   tiat  baS  bab 

35  ber  lüibergebnrt,  alfo  ©on,  alfo  ()[eiliger  geift,  nnb  bod)  ift§  eine  inibbcrgeburt. 
3llfo  rebt  bie  fdjrifft,  anff  baä  lotr  lernen  unfern  glauben  üertcljbigen  roiber 
3nbeu  nnb  5Jla^ometen,  Sie  nn§  anligcn,  al§  ()aben  Itiir  bret)  götter.  (Sin 
K^rifte  luetS  nur  Oon  eim  gott.  3^)  3l''iiB  an  gott  tiatcr,  (5l]riftnm,  Bl^iligcit 
geift.    6s  ift  ein  gott,  S)ie  ®ottl)eit,  bie  ber  Dater  tiat,  Bat  ber  ©on  nnb  ber 

40  ^[eilige  geift.  6§  ift  ein  gott,  ber  feiig  mac^t,  ein  gott,  ber  gerecht  madjt 
burd)  gnabcn,  ein  gott,  ber  bie  loibcrgeburt  ()nt,  unb   ift  ein  gott.     '^a   \d) 


(548  'i'tebiatcil  bCi-  3nl)tc5  1541. 

H]inniil  f)oft,  ba§  bu  rebeft,  et  ali(|Uot  milia.  mca  vox  transit  in  tot  milia 
aiirium?  2te6er,  Inic  geljet  ba»  JU?  quisque  eandem  audit  vocem,  qiiae  cadit 
in  cor.  NoQ  iiitelliginius  opera,  qiiae  quotidie  facimus.  Si  nou  intelligis 
opus,  (luomodu  artificemV  laiii  arbores  buvr  !^ol(|,  Quff  pfingfteil  apffel, 
h)0'^ei  fotnpti?  lam  vides  esso  aridum  ligiiuiii,  aestatis  tempore  K.  fiotll  5 
ligt  in  bcv  erben,  Margarethae  in  ber  fd^eluren  3C.  Si  lioc  uon  appreheiidis, 
quod  quotidie  vides,  quomodo  apprelieudes  artiticein,  quem  uou  vides,  sciliect 
Deum?  6ben  barumb  quod  uon  iutelligis,  ideo  praedioatur,  ut  credas.  Si 
possem  intelligere  Deum  ]iLatreiii,  f[iliuiu,  S[pirituüi  iS[auctum  uuum  Deura, 
([uid  opus,  ut  audiamV  Item  Turcae,  ludaei  omues  sine  Deo.  Nolunt  legere  lo 
J5iblia,  scd  loquuntur  ex  su(j  eapite.  Sed  uos  vocati  ailff  ha^  huä)  Ullb 
bvQuff  getaufft.  Est  ergo  Deus  unicus  Deus  et  Creatur.  Dens  salvat  uon 
per  nostra  opera,  Spiritus  s[anctus  per  lavacrum,  sicut  pater  per  regeuera- 
tiouem,  Christus  per  suam  gratiam.  Ideni  opus  triam  distiaetarum  personaruni. 
Haec  epistola  disceuda  uustram  tidem  ju  fterden.  Deiade  indicat,  quod  is 
pater  1.  persoua,  filius  2.,  Spiritus  s[auetus  3.,  quanquam  Spiritum  s[anctuni 
prius  uomiuat  quam  filium,  Hgt  nic^t  an.  Salvavit  uos,  iaquit,  per  quem? 
per  lesum  Cliristum,  et  jier  iuuic  effudit  Spiritum  s[auctura.  6f)rtftu§  geuftt 
Spiritum  s[anctum  auä)  mit.  Imo  Spiritus  s[anctns  seipsum.  Sic  Ciiristus 
-joi).  15, 26  ift  Qitd)  bet,  qui  effundit  et  mittit  Spiritum  s[anctuni  ut  in  Iohan[nis  Euau-  -m 
g[elio.     Pater  a  ueniine  ereattis,  factus,  filius  a  patre  genitus.     Paul[us  liie: 

Sit)erftel)c  es  nicfit,  e§  ift  nid;t  jubegrciffcn?  6l)  bu  feiner  ^^ropljet  lUiar)oiuet, 
■•.UJug  briimb  erlogen  fein,  tuet)!  bu  c-5  ntcfit  fiegrciffen  !anft?  Hiie  !anftu  ba3 
tiegreiffen:  liuinn  bu  rebeft,  fo  iftv  ein  ftimni,  bie  gefjt  gleidjlnol  inn  l'icl 
taufcnt  o^ven,  inie  gef)t§  ju?  oB  ^c§§  fdpn  fef)e,  Deiftelje  ^d|u  boc^  nic^t.  S>o  25 
ninftn  feigen,  S)u  löi^eftS  nit,  fonnen  Inir  bod)  bie  Inerd  gotteS,  bic  luir  tcglid) 
()ürcn,  feljeu,  nit  begreiffen,  lutc  luollen  Inir  benn  bie  f)Oc^fte  lllaieftat  erforfd^eu '. 
fauftu  bie  !nd;el  nitt  öevfteljen,  fo  loirftu  ben  topfer  nit  Oerftef)en.  2ßa§  ift 
ilU  ber  bauin?  eittel  f)o(ti,  aber  foin  nad;  pfiugften,  fiubeftu  fd;one  epfel, 
firfdjen  brouff.  Trntnb  ftnb§  groffe  narren,  bie  ;3ubeu  intb  Surden,  ba§  fic  m 
fpredjen:  jd)  begreiff§  nit,  brumb  ift§  nit  loor,  ^a  eben  bai  bu  c§  lüt  licr= 
fteficft,  hjirb  bir§  geprcbigt,  bns  bu  c§  glcubeft,  toenn  bu  c§  begreiffeu  fontcft, 
lüoltcn  loir  bie  Sibel  niberlegen.  5)rumb  finb  bie  3i'beu  unb  S^urdcu  toU 
niib  toridjtc  narren,  Srumb  loollen  fie  haä  bud}  nic^t  lefenu.  3lber  ivir  finb 
auff  bie  prcbigt  gctaufft,  tonnen  belueifenn  au§  bem  bud^,  S)a§  etu  gott  unb  35 
brel)  perfon  finb,  bod)  npt  unterfcTjicblic^cr  natur  nttb  tnefenS.  i^ater  nindjt 
feiig  burdj  barintjer^iglcit,  l)[eiliger  geift  burdj  Itiibergebnrt ,  fon  biird;  feine 
gnabe,  1)q§  alle§  ift  ein  luercf  unb  eiuerlel)  Irierdmeifter,  unb  fiub  boc^  brel) 
unterfc^ieblic^e  perfoii.  ©olc^eS  fotten  Unr  lernen,  unfern  glaubcu  ,^u  ftcrdeu 
unb  fotd}e  nieuler  .^u  bempfeii.     ;0»n  biefeui  aber  ort  jeigt  5paulua  an,  ba§  ber  4« 

3J  3d)l  3i)ä 


9h.  40  [28.  SDqeiiibcv].  04(j 

K]  pater  per  filium  dat  Spmtuni  s[aactiiiii.  .Spiritus  noii  iiascitiir  u  patru,  (ilio, 
.sed  effuiiditur  a  patrc,  tilio  et  venit  etiniii  a  seip.so.  Spiritus  s[aiictus  datur, 
mittitur,  eft'iuiditur  per  patrem,  filiutu,  habet  uaturam  a  patre,  filio,  ut  filius 
a  patre.  ®a§  tft  breviter  complexum  iu  brevi.  Vides,  Irie  S.  Pauiu.s  ein 
5  tilcifftger  prebiger.  Filius  a  patre,  Spii-itus  s[anctus  ab  utroque,  et  tarnen 
uiiiis  Dens.  2)a'j  i[t  bei"  tDCVdfmciftev,  iiui  foeit  opus  mirifieuni  redcmptioni.':, 
in  feinetit  leutfeltgeit  toefen  leufft  un§  nad),  venit  ad  uos  fo  licHid),  f)ev|ilidj, 
non  mit  Sonnerfdjlcgcii.  Si  mea  opera,  toerS  tjiel  311  Hein,  iiimpt  ein  anii, 
dcnb  finb,  jung  megbliii,  pareutes  loerben  ir  geftorfien  iein,  luirb  bd)  bcv 

1»  5d)h.icl"ter  Maria  lacobi  gebienet.  Post  dederuut  losepii,  inirb  iii(f}t  alt  gclucft 
fein.  Tlan  fjelt  ein  Sungfraiü,  bie  froni,  juc^tig,  für  IteHid^  3C.  Nou  fit 
vir,  sed  infans.  Si  crcdis,  fo  inuft  ein  »erlangen  bnrnarfj  fiaben,  ut  iibentei- 
videas  filium  et  uiatrem.  Ideo  ein  fveunblic^,  leutfelig  Irerrf,  baS  loÄet  jn 
eitel  liefi,  troft,  freube.    S)arna(!^  ba  ex  gro§  hjirb  unb  man,   nimpt  er  tob, 

10  fnnb,  '^eC,  auff  fein  Ijalfi  et  erfeufft§  in  feim  l]o.U  et  sinit  tibi  [.racdieari  in 
salutem,  toie  Innb  er  freunblicEier  fein?  Si  fnrc^teft  bic§  für  bcm  boter,  «jui 
primus.  Gerte  nou,  quia  ideni  opus  facit,  quod  filius  et  Spiritus  «[anctu.s. 
Gnbc  nnb  luifie  be§  toerdfmeifterS,  ut  salvus  fias  ab  omnib[us  peccatis,  reno- 

S]  bater  fei)  bie  erfte  perfon,   jDer  Son  bie  anbete,  ®er  '^[eilige  geift  bie  britte, 

-'u  2;er  tiater  r)at  feiig  gemacht  burcf)  (Ft)riftnm,  unb  bitrd)  ben  feiten  f)nt  6r 
ben  {][eitigen  geift  anfgegoffen,  ß^riftuS  geuft  and)  mit  au§.  2)er  t)]  eilige  geift 
gcnft  ficfj  fel6§  auä)  an«,  luie  ?tuguftinn§  fagt.'  Soldes  aKeä  ift  im  ;^H>l)niiiic 
derlid),  ©ott  ift  Hon  niemanbt  geborn,  oBer  ber  Son  ift  geliorn,  l)at  alicr  htn 
liatcr  ni($t  gemacfjt.     2)aö   tieift  f)ie  ba^:  bnrcf)  ben  5on  feiig  marfjt.    ?Ufo 

2s  ber  l)[eilige  geift  loirb  nit  gcborn,  fonberu  geljt  Uom  Hater  nnb  Son,  I)at  bie 
natitr  üom  9>ater  unb  ©one  lt)ie  ber  ©on  Dom  öater  unb  ber  ijater  Hon  iljm 
fel6§.  S)i§  fol  mon  nu  merden  unb  felien,  Une  5pauln§  fo  ein  ffeifjigev 
prcbiger,  prebigt  ben  tiater,  ©on,  l)el)Iigen  geift,  redjten  gott,  nnb  bod;  brcli 
perfou.   2)a§  ift  ein  lucrdme^fter  be§  loblid^en,  feiigen  WalB,  S)a§  gott  menfd) 

M  iDorben  nnb  angefangen  Ijat  juerfdjeincn  inn  feinen  lentfeligen  loerden,  Icnfft 
un§  nad;,  fompt  fo  lieHid;,  t)erälid)  ju  unS,  baö  nit  tic6Iid)er  fein  fontf), 
tompt  nic^t  fc^redlid)  gevant  mit  Ijarnifdj,  fonbern  nintpt  ein  arm,  elenb  liiib 
nnb  loirb  geborn  Hon  il)r,  nid)t  aüein  gefdjniljt  nnb  gemadjt,  fonbern  ninidt 
i()r  unb  barmit  unfer  fleifdj  unb  bintt,  loie  tonteftn  cä  frcnntlidjer  madjen^ 

:'■•  @§  ift  ein  armeS  5JJcgbeIcin,  üilleidjt  one  (Altern,  ein  armeä  afdjcnprobetein 
gctuefen  6ct)  5Raria  ^Vieo6§  iljrer  fdjloefter,  So  Ijafien  fie  barjn  getljan,  bau 
fie  bem  3iofepf)  bertrainet  lonrbe.  5tn  ift§  ein  freunbtlid)  bing  nmb  ein  3nng, 
e()rlidj  ^m'gfetlt'in  Hon  15  2s(^un,  %ami  fo  loirb  er  nidjt  fobalb  ein  Waw, 
fonbern   ein   tinblin,   äöenn  bu  foIc§§  il^t  fel)en  fonteft,  tuurbeftu  gen  6on= 

i'i  ftantinopel  lauffen,  S)rumO  ift§  jfjc  ein  liebtid)  loerd,  nimtd   barnad)  meine 

')  So  nicht  iti  finden.     Vyl.  Mitjne  3H,  lOö'J. 


r>50  5.kcbi(ifcii  bcs  3nt)vc§  1544. 

H|  veris  et  regencivris,  ut  iiistificatiis  per  giatiaiu  lesu  Christi  ot  liaores  aeternae 
vitac.  Hie  hahctis  opus  cum  artificc,  quod  Dens  isalvos  facit  per  filium 
cniu  Spiritu  sauoto,  flat  plura  nomina.  Qui  hoc  nunc  posset  crcdorc.  Con- 
iii.  3, 7chidit:  '9Jac^  bcr  tjoffnung'.  Hoc  factum  est,  ut  renascamur.  novi  fiaiiiiis, 
evbcii,  üiiber  actemae  sahitis.  S)c§  finb  \v\x  gcluty.  Sed  ba  lunmjcttS  noä)  :< 
an,  (|U()d  uoii  liabcnius  im  flcfidjt,  ut  IieQrciffcu  !iinbcn  ut  haue  vitam.  Sed 
habenius  in  spe.  Euaugelium  praedicat,  dat.  Sic  Sacrameuta.  Certe  habonuis 
et  accepimus  per  fidem  et  expectamus  per  spem.  Discrimen  regui  mmidi 
et  Clu'isti.  Certe  teiicmus,  sed  adhuc  iu  spe.  Et  hoc  est,  quod  fo  falb 
l)iii9cT)eii,  laffcn-j  prcbigen,  sed  fol  in  corde  gegleuBt  fein,  brouff  lebcii  itnb  '» 
ftcvtieii.  Etsi  corpus  moritur  iiiib  tnivb  fd)cnblicf)ev  '6egi'a'6cn  beim  fein  o§, 
scito  te  esse  haeredem,  sed  lievbccft  in  ^pe.  lam  tenes  ccrto  ]ut  fideiu  in 
s)ic.  £>n3  I)cifft  opus  mirificum.  6§  fol  fiel)  gleid^  lnol  houio  üben  in  houis 
operib[us.  Ceite  verum,  quare  dicit  hoc?  ut  ....  Certe  mundus:  6ö  ift 
erlogen,  praesertira  Turci,  Tudaei:  (§§  ift  gelviiSlid)  cviogcn.  Solus  Apostohis  i;. 
hoc  dicit,  bem  gel)ort  gu,  bnS  er  getniy  unb  fvel)  baUoii  pvebigc  nnb  rebc,  al§ 
fet)  e3  im  ein  rechter  ernft.    Non  fol  concionator  fo  ftel^eii  iu  coutione  et 

14  ,  .  .  .]  ein  Wort  nachyemah,  oh  iloniinus? 

s|  unb  beine  funbe  auff  fein  ^al^  unb  nm  treu|!  k.  SeftS  bornnd)  prebigen  buicf) 
bie  lüclt,  bQr3u  f^ut  er§  nit  aKeinc,  bnmit  bii  bidj  nid)t  für  bem  öatev 
fuvif)teft,  Senn  bev  tinter  unb  ©on  unb  f)[ciliger  gcift  tfjut  ein  Wxü.  oli§  -.'o 
frfjon  bie  perfon  bey  8on3  ift,  bie  utenfd)  tnirb  unb  gnug  fuv  bie  Sunbe  tfiutt, 
unb  ba§  ift§  cnbe  barljon,  ba§  hu  geredet  unb  ©rbe  feteft  buvc^  bie  gnnbc 
gotte?.  S)a§  ift  nu  b(i§  lücrrf,  bn§  un§  unfev  ^kxx  gott  gerecht  mad)t  burd) 
hm  ©on  im  l)'Leiligen  geift,  '5}ad)  ber  {)offnung,  ba»  ift  jl)e  geluifilid)  Uiar.' 
2)a§  ift  gef(f)el)en,  ba§  inir  netu,  feiig,  evBen  unnb  ünber  Ittevben,  3)a§  ift  •.■:, 
geUn§  unb  lein  3ti)et)fel,  ahn  bnran  mnngeltS,  ba>3  tnir?  nodf)  ni(fit  im  gefidf)t 
fiobeu,  fonberu  inn  ber  (Hoffnung.  Tie  Snuff,  loort,  Sacroment,  prebigt, 
unb  gibtS  un§  gehitft,  fjnben  \mx^,  a^ix  burc^  ben  glauben  empfangen  unb 
tuatten  fein  gelxnS  inn  ber  Ijoffuuug.  ©ns  ift  nu  bie  unterfd^ieb  be§  h.ielt= 
lidjcu  uuub  gotteS  9{eicf)S,  Sen  fcljaf,  haben  luir,  altx  ineljl  luir  il)n  nit  fel)en,  .-.o 
gleubcn  luir?<  f(|tnec()li(^,  foltten  aber  geUiiS  unnb  beftenbig  fein  iu  l)offnuug, 
ol'  fd)on  ber  leljb  fd)entli(f)  begraben  trirb,  gefd)ic[jt§  boc^,  bo§  bit  Inifeen  folt. 
Du  feieft  ein  erbe  bc§  ehiigeu  lebeuS,  Ta?  ift  bein,  aber  bu  bnfty  inn  f|off= 
uung,  3)a  muftu  mit  bem  glauben  bid)  üben  nnb  in  guten  loerden.  'S)a5  ift 
gelüif^lic^  Inar.'  3lufgenommen,  ha^  eS  öerbedt  ift  inn  ber  :^offnung,  limrnmb  r. 
fagt  (?r  a'ber:  '3)a?'  ift  geloifelid)  loar?'  Darumb  ha?,  bn  fagft,  eS  fei)  gelnifjUd) 
erlogen,  toie  lurden  unb  3ube  fagen,  (i«  gel)ort  ein  "Jltioftcl  barjn,  ber  ba 
füge:  Ob  fc^on  3c§  fag,  e§  fei)  erlogen,  gletd^luol  fo  getoi»  bobon  prebige,  al§ 
fei)  e§  fein  lautter  ernft.  6ol  nit  ftebeu  ouff  bem  ^rebigftuel,  al?  gleubt  er 
fclb§  nid}l,  foubcrn  rebc  bcu  Icnteii  zugefallen,  Inie  üorjeitcn  bie  fabeln  auff  m 


"Jir.  40  [-28.  Jitjcnibcrl.  (;5 1 

Kl  I()(|ui,  ac  ipsc  noii  crcdat,    tit  liacteDus  in  papatu,   ift  iilClt   fclbu    tcill    eiuft 

gclücft.      Sic  de    Ciiristo:   'doocbat   non    ut   pharisaei'   i.  e.   ita.    nt   iioiiiiiies  watin  t,-.-» 
fiigitareiit,  c»  r)ette  '^enbe  unb  fuffe,  leBet  Qlle§.    ®v  prebigt  eritftlid)  bing,  ift 
eitel  ffammen,  fetoer.    Pharisaei  ten|elten  fo  l^ev,   al§  gleubten  fie  c§  fcIBS 

5  iitdfjt.  Et  tarnen  gratia,  ba§  fte  fltngeit  üU  ein  fc^etle,  sicut  imtcr  bem 
Sapftum,  ha  öiel  leutc  bte  ])assio  gcf)Drt.  Ipsis  conciouatnnb[us  \vax  fein 
crii[t.  Viilgus  merdte  beu  tert  baöoti.  Sed  Apostolus  et  concionator  fol  bei 
fad)  gctoia  fein,  ut  sef]uitur  i.  e.  ue  sis  !^umpler,  qni  faul,  !att  lerct.  Sic 
doce,  ba§  man§  fule.     Hoe  vult.  euin  dicit:  Certe  verum,   ipiod  |)ater,  filius 

lu  et  Spiritus  s[anctus  iiiifer  einiger  Ijeilanb  per  jc.  ©o  getin?-  loiiitcu  luiro 
iiicfjt  niacf)cn,  tarnen  lofft  un§  jc.  Apostolus  rebet  cs  mit  ganticni  crnft,  bno 
CO  Bornct.  ^sä)  unb  bu  fein  jufrfjluac^,  tamon  volumus  sequi  vestigia,  baS 
lvtiv§  un»  aud)  ein  crnft  laffeu  fein.  Hoc  tiet  fo  mit  crnft.  Hoc  opus  fol 
nelurung  machen,  regenerationem ,   salutem.     Si  autem  inanes  in  veteri  cute. 

13  tum  uou  habes  spera:  est  mortua  iiraedicatio,  non  fis  alius,  non  regencratio, 
reuovatio  ad  salutem.  Si  ^elt§  für  ein  crnft,  certe  aliter  vives,  non  eril 
inane  opus  hoc  in  te.  Si  non  potes  ostenderc  tuis  operib[us  et  vita,  an  sis 
renatus.  Si  non,  fo  ift§  getoialid^  erlogen,  arguo  mendacii  patrera,  filium  et 
Spiritum  s[anctum  et  eins  verbum.     Nos,  qui  pueri,  certo  volunuis  discere  et 

20  cog[itare,  quod  vera  est  praedicatio. 

2  über  docebat  steht  Math:  7 

S]  bcr  taumeln  geprebigt  fein,  2)o  ftl)t  manS,  ha-i  ilim  lein  ernft  Ijot.    Tabou 

fagt  aucf)  ber  ßuangclift,  6t)riftu§  prebigt  cum  autlioritatc,  baä  ^iäß  anfeljcni""ii'i-'.-s 
lic'j,    aly  l)et§  ^enb  unb  fufee,    oIs  loereuu   eittel   feuerflammcu.     5l6cr   bic 
5t?t)arifeer  prebigten,  aU  tncreä  if)nen  nit  ernft,  Inie  bie  pfeiffeu  iuu  ber  orgcl 

25  fidE)  jur  ftimm  la^en  gebraudjen,  ober  rtie  eine  f(^ell.  51u  ift  bennocf)  gut, 
baS  fie  noc^  fo  tiiel  tfiun,  ba§  fie  e§  prebigen,  toie  6()riftuä  fagt,  ift  ja  bcfscv, 
bcnn  ba§  fie  fatfi$  prebigten,  loic  unter  bem  2?apft  bie  leut  benuocf)  bic  pafjiou 
gefa^ct  I)a6cn.  ?lu  fagt  ^autuö  t)ie:  Sie  follen  fo  prebigen,  nit  luie  bic 
f)umplcr,  fonbern  bo»  man§  fule,   ha'5  ernft  unb  bie  lauttcr  lt)ar()eit  fei),  cu 

30  fjat  fonft  mu[ie.  Saä  ift  nu,  bas  ^|^aulu§  fagt:  'tah  ift  gcUuBlidj  toar',  '3)a3 
ift:  3^}  loci»,  ba§  toar  ift,  unb  prcbigc  auc^  mit  foldjcm  crnft,  baS  bic  Icut 
mcrcfen,  bal  ^enb  unb  fufee  ^at,  S)a§  bie  leut  gclots  glcuben,  cv  fei)  alfo, 
Ten  e§  firint  im  '^er^en  unb  ftcl)et  gctui§  brauff.  Tiu  oli  luir  fd)Umff)  fiub 
unnb  nid)t  fo  ernftlitf)  glcuben  luie  ein  '^Ipoftel,  fo  lafts  uuc-  bodj  uod;  tl)uu, 

35  laft  un§  beffern  unb  mit  ernft  bar3utt)un,  S)cnn  toeun  ioir  baf)in  gefjcn  unb 
unä  fo  ft^cutlid)  f)altten  mit  dofem  leben,  To  ifto  lein  crnft,  Tarumb  mnftu 
lernen,  ha-i  bir§  gcluif^liclj  crnft  fei),  ift  birS  nu  ernft,  fo  loirb§  nit  Ucrgcblidj 
geprebigt  fein,  fonbern  bu  tnirftS  mit  bem  tucrf  unb  leben  bcioeifen,  ba3  bu 
gcrcd)t  uub  ndo  geboren  feicft,  folget  folrf)ci  niff)t,   fo  gebt  bir§,   ha§  bfif^t: 

40  5[it  gctoifjlid;  Umr,  fonbern  gOuiBtidj  erlogen. 


Ctfg^Q^-ai; 


^^^rcMntcu  i»i\^  3nl)vcö'  ir>4r). 


R] 

(«nl.3,  23 rt. 
(SnI.  .1.  aa ; 

*,  1.  3 


1.  I.  ^muiiu  1535. 

dip:  ciKCUMciyioNis. 

Vespcri  Galat:  :!. 
'.\  iil(.'(|ii;iLn  vciiiret  fides.'  'Etsi  sit  Doniiiiiis  omiiiuin.'  'Sic 
et  DOS  (Mim  esscinus  parvuli.'  Istao  epistolae  gcr)OVeil  jtlfnilteu  iCnn- 
iuiixit  aiiiha;^).  S§  ift  ein  Unf^etronltl^  prebigt  üs,  (|ui  iunorant,  <|iii(l  Lex, 
Eiianjiicliuiii.  S.  Paul[iis  meinet,  ba-5  Wot  ilueieticl)  UH'iic  mit  iin§  f)anbclc 
luib  übe.  (yinmal  |)ei-  legem,  ba  n  gebeut,  lüa§  tnir  t^uii  foEcii,  2.  per  pm- 
iinssioneiii,  bn  er  iiuS  3U?agt,  (piid  vclit  facerc  »iue  iiobis.  Por  legem  loc|iiitiir, 
tonö  lt)ir  t()liii  folleii  Oli  in  et  iion  possumus.  Per  Euaiigeliiim,  (|iiifl  ipse 
velit  facere  et  potest.  Quisque  iibi  aiulit,  putat  se  Doctorem  in  ea.  Sed 
nun  fd)iiler.  Diefc  äiuelj  rec^t  fein  ju  untevfdf^eiben,  ift  nicfjt  jebevman«  bing. 
a.  aiiii.  2,  i&Paiilti.-s  vult  Episeopimi  esse  Doctoreiu,  (pii  verbum  novit  teilen  WXb  fdjcibcu 
et  sie,  r|U()d  iiislo  niilla  lex,  peccatorib|iis  iinlia  promissio  praedieetur.  @in 
lievftoÄtev,  fiiüiviger  Iflenfcf)  fol  fein  Inidjftntn'n  1)oren  de  prumissione,  «-d 


12   l'auUis]    l'.uiliiiH 


'■^J 


Cireiimeisionis  Dominj.  is 

(;*fy  ift  eine  nngeU'onliifje  Icrc  bencn,  bie  nit  Uii^en,  tüoS  gcfch  nnnb 
(fnnngelinm  ift.  S.  '.l^nuli  nu'innng  ftef)t  gvniitlid)  bn ,  Sne  gott  ,^lticicvlcl) 
Uu'ife  mit  nnS  l)QnbcIt  nnb  lebct,  Cvin  mal  bnid)  gefcl;,  bn§  anbev  mal  bnvd} 
l'crl)cif}nng,  bn  ev  .yifagt,  !iio§  Gr  t{)nu  Uni.  S^uvd)  gefe^  vebt  tev  mit  nnä, 
U)a-5  tuir  tl)nn  follen  ol)n  if)n  nnnb  !onnen>3  nit,  1)as,  anbcr  bnvcl)  ltev()ei^nng  ■,» 
vebt  ev,  tunS  ev  tl)nn  Inil  ii()n  uns,  nnb  fan«  fcev  tüol.  5l5cv  fold;c  leve  ^u 
•i.  Jim.  2,  uunterfdjciben  ift  nit  jebermanS,  ^^anlu»  iuil  t)aben  tiom  prebtger  .sccare  verbum, 
S)ns  (fv  gottcö  Uiovt  Uml  fdjeiben  lonne,  ®n§  bem  gevecfiten  lein  gefcij,  bem 
©unbev  leine  üevt)eiBnng  gepvebigt  ioetbc,  2)ev  fnovrige  )ol  eittcl  gefetj,  jovn 


15  1545  r 


mx.  1  [1.  3nimar].  65P, 

R]  eitel  btilj,  boiiiicr,  evbBebm,  luie  ©obo[ju,  ©omor^ra  Derfuncfen  ot  diluviuin. 
S)ic  fotlen  impii  tjoBcn.  Ratio:  (juia  promissio  %ei)et  fie  itid^t  an  nee  Dens 
locutus  eas,  ut  aiuliaut.  Contra  pius  fol  !cin  ©efelj  ^^orcn,  geljet  tu  iiidjt  an. 
Sed  promissio  de  Christo.    Sßev  bie  2  unterjdf;eib  ^aitm  tonht,  esset  Doetor. 

'■  Onines  meinen,  lüir  founen».  8ed  quando  ftunblin  \enit,  feilet  un§.  Dabo 
flfeidinis.  :5m  lucUlidien  rcgimcnt  mu§  aucf)  fticug  icc^t  nhev  bic  tiofen.  (?§ 
ninC'  aber  bie  gnabc  bancben,  <|ni  lucvb  hex  gnab,  nt  illis  tüibeifarc,  et  econtrn. 
S)a§  xeä)t  loiberfav  bcn  unbuafertigen  83u6en  sine  ojimi  misericordia.  Econtra 
iihi  qiiis  gefaüen,   nt  tnmy.nn.    Slöev  bie  tuelt  ift  ber  S^euffel,  fie  Bvamijen 

1"  lueber  hai  ve(^t  noc^  bcv  gnaben,  lüo  fie  follen,  sed  ubi  lüoUcn,  nt  tit  in  ania, 
iDo  bie  @(^6ffer  regieien,  loem  fie  toal  »ooUen,  ber  hiegt  gnabe.  Vw  non, 
bem  begegnet  ledjt.  8inb  bie  nein  gvalüen  rotl  unb  barfuffev  5Jhinci)e,  bie 
nelü  23i-nbei-f($afft,  tompt  aber  jnleljt  ber  lürde  unb  bridjt  bir  bcu  i)üU.  In 
nnnido  fan  uid^t  eitel  recf)t,  eitel  guabe  regiereu.    Sed  tuer  bie  fünft  tan,  ber 

I'.  fau§  tüol,  et  (luos  ruret.  311-3  ba§  ©efetj  vel  redjt  gebeut:  S)u  folt  uid)t  auber 
ftotter  {)ahtn,  nid^t  tobten  ,'c.  Sa§  ift  foftlid),  gut  unb  fein  gebot,  bie  fot 
man  l)aben,  et  Dens  vnlt  sini])liciter.  "^a  finben  fid)  nu  jlneierlel;  ©djulcr. 
ötlic^c  fiub  ftol^  unb  Ijoffertig,  nihil  cnraut,  ob  @ot  gebeut  vel  breloet.    isii 

13  über  SütdEc  stellt  Sfuffet 

S]  Dom  l)imet  ^oren,  Don  8obom  unb  ©omorr^a,  bom  diluvio  unb  alten  greu= 

so  (idjen  ftraffen,  fo  inu  I)eibnifc^eu  unb  gotttidjeu  fc^rifften  ftef)t,  Tcnu  lier= 
t)ei^uug  fol  er  uit  ^oren,  luiberumb  ber  geredete  fot  tein  gefe^  t)oreu,  gel)t  il)n 
uit  an,  fonbern  altein  (i[)riftum,  löer  nu  bi§  uuterfd)eibeu  fontl),  Iner  ein 
Soctor  unb  (Sl)rift.  iMel  meinen,  tonnenö,  aber  Inen»  ftunblin  tompt,  loifjeu 
fie  ni(^tö  baröon.     -Jltfo  in  loeltlidiem  ;}icgiment  mus  ge^cu  ftrenge  gcredjt, 

i5  and)  guübe,  Sem  aber,  ber  uit  guabe  luert  ift,  bem  fol  rcd;t  Unbcrfareu,  al§ 
ben  uubuffertigen,  ftorrigcn  buben,  aber  fromen  unb  bie  gering  gfallen,  foltten 
tTiiny.nrir  erfarcu ,  tnenn  fie  aber  ,ju  lnoUeu,  mu>j  redjt  leiben,  tuen  fie  luol 
luotten,  gefdjic^t  guabe,  fo  gc^t»  im  Üiegiment  unnb  furften  t)ofeu,  luem  fie 
3U  ttjollen,  ber  mu§  ^erljoEtten,  Sie  gratoen  9iod  treljbeu  folc^S  gu  l)ofe.    3"" 

3ü  ber  iuelt  mu§  mau  gnab  unb  red)t  £)abeu,  fan  nic^t  eiltet  gnab,  aud)  nidjt 
eiltet  red)t  regiren,  fonbern  mu»  bei)  einauber  fteljen.  äßer  nu  bas  mittel 
tau  treffen,  ha  fte^t§  h)ol,  .&eilig  geift  unnb  G^rifteu  fonnenS.  ®efet^  leret 
bic  ,yid)t,  boy  man  nit  nugef)orfam,  ,^ornig  k.  fei).  Slber  bn  finb  uu  2  fd)ulev, 
et(id)e  finb  l)offei;tig,  Epiemei,  bie  gel)en  nit  in  bie  firc^en,  frogcn  nid)tö  nad; 

r,  gotteä  lüort,  Don  benen  veben  toir  nid)t.  Slber  barnad)  finb  uod;  2  5d)uler, 
Gtttid)  »üotttensi  gern  l)alteu  unnb  fonnen»  uit,  2)arnad)  hypocritae,  meinen, 
fie  Ijatttenö  unb  iDoüen  burd)  )üld)e  eu^erlid)e  ttierd  feiig  mad)cn,  bic  fjorcuö, 
Uiotlen  gclert  finb  im  vcd)tcn,  finb  ftollje  t)cl)ligen.  3lber  bic  anbern  luotteuö 
gerne  tl)un  unb  tonneusi  uit,  Srumb  fiub  fie  traurig.    S)a5  gefetj  martert  fie, 

4"  fd)vcien  ftcto,   liuUtcn  gern  ein  gncbigcn  gott  t)abcn  .    So  ligt  bov  gcfct.:   über 


(551  $tcbiatcii  bei  3Q{)vca  154.'i. 

KJgeljOVU  in  SpiCinx'V  .3""nt  ni''!'  L-imintcs  tcmplimi,  pixbigcv.  Post  2"~  <|ukl;iiii 
fulen,  qiiod  non  foillU'll  I)alteil,  lltcgcu  malaiu  c'ouscientiani ,  (juidam  ftolk, 
[)offertifie  öeiUgcii,  bic  meinen,  fie  Ijaltcn.  ^tuff  biefc  fol  man  ba§  ®eie|t  i)axt 
treiben.  SnS  jiub  ftollje  Ijeitigen.  Sed  iirimi,  bic  gern  luolten.  ^V'  itiet)r  fie 
tl)un,  je  »ncniger  fie  ncrmogcn:  3lf)  ^ette  iä)  ein  gncbigen  ©ot,  ftnb  armfelig  t 
uoId,  <|uia  Lex  l)nt  fic  troffen,  gebrnngen  nnb  gejUningcn.  £enfclkn  ift  jcit, 
haä  ©cfelj  ftiE  fcf)Uieige,  i-tiLs  gefjorn  Dert)eiffung,  aliis  non  m  Matli.  11. 
Wiittii.  11,5'l'anperes  euangeli.'^antur.'  Non  praedico  nisi  leprosis  jc.  elenben ,  non  ben 
bettelarmen,  >ed  betrnbtcii  l)ert;en.  Istis  niissus,  ut  audiant  n  inc  promissio- 
neni.  '.Jlnff  bie  getjort  bao  ©efelj  nicf)t,  quia  ift  bereit  ba,  Ijat  fie  gefangen,  lu 
martert  fie  jc  hleo  fol  verbmu  gratiae  !omen  K.  Sa§  ift  Ieicf;tli(^  gefugt. 
Qui  aiidit,  meinet,  er  ■^obs  lool  inne.  SIber  iierfucf;§.  Midtos  vidi  Poctoie.<, 
luristas  et  Theologo.s,  (jiii  omnluo  nou  sciveruiit  et  jcmerlic^  geftorbcn.  Gtlidje 
luulten  fie'  retten,  ba§  fie-  in  ^3JJundj§!oppen  lieffen  begraben,  iüen§  ans  tobbet 
fompt,  ibi  le.x  faeit  suuin  oflfitium  JC.  Uli  fjiii  nunc  fuisset  ©elol^irt,  fui  i."> 
^nrift  et  Theolog[u.*.  Si  etiani  biibulcus,  certe  non  über  a  terrore  legis. 
.  Tales  nuiltos  vidi,  quia  veniente  lege,  ut  solet  in  hora  mortis,  %a  ift§  bin 
gerid^t  et  dicit:  Tu  es  bnrii)QU»  fiiuber,  quicquid  fecisti,  ift  unred^t.  Si  Dia- 
b[olus   nie    impugnaiet ,   si  Dens    ine  vellet  derelinquere  et  d[iceret:   bn   l)aft 

li)  dereliiuiuere]  derelinqueiet 
')  =  sich.        ^)  Erpän:e:  fiel). 

sjfie  unb  juraartert  fie,   "^o.  ift  jeit,  \iai  man  fage,  Saä  gefeti  fnl  auffl)orcn,  20 
unb  bie  üertjcifsnng  prebige,   benn  tf)nen  ge()ort5,  loie  6()riftn§  fagt:  'S)en 
ajaiiti).  11, 5  armen  Inirb  baö  (iuangetium  geprebigt',  'ätrm  I)eift  nic^t  bettter,  bie  offt  ftot^er 
finb  benn  9{eid)c,  ©onbern  arm  i.  e.  ßlenb,  betrübt,  ba  ge()ort  bie  üerf)eifÄnng 
()in,  nit  \)ü5  gefeti,  Sann  ba-?  ift  \ä)ox\  ha  getnefen,   S^rnmb  fol  tomcn  baS 
U)ort  ber  gnabeu,  nit  be§  jornS.    Solc^ö  ift  balbt  geprcbigt,  Su  nieineft,  S}u  25 
I)abeft§,  aber  tierfud^S,  Inirftä  inol  erfaren.    3^)  liiib  Diel  gefeljcn,  I)cd]gclertc 
ToctoreS,   bie  cS  gefnnbt  fjaben,   aber  finb  aud}  jenunciiic^  geftorbcn,   andj 
ettlic^e  inn  !appen  begraben.    Senn  am  tobbett,  bo  ba»  gefe^  fein  ompt  an= 
grcifft,  ba  [)cbcn  fie  an  ^n  jagen:  3(d)  inerc  Jd)  ein  ©clnbirt  gdncfen,  foldjer 
l)ab  ^6.)  tüol  ein  lo  gefetjenn. '     Tenn  »nen-S  gefelj  fompt,   luie  eö  benn  gern  30 
fompt  an  ftredebein§  ftunb,  bo  fprid^t-3:  S)u  bift  öerbont;)t  be§  tobs,  Senn  bn 
bas  gefel^  nit  gef)alttcn,  fo  Hiel  unb  fo  Diel  fjaftn  getf)an,  nad)  bai-  gelingen, 
ba«  nnrcdjt  I)at,  %o  fan  ba-J  genji^en  nit  blei)benn,  Xo  ftel)ty  unb  luirfft  mid; 
inn  abgrunb  ber  f)ellen,  ift  fein§  anffbaltteng.    '.Jtlfo  fetten  bie  Toctorcy  bie 
gebancEen,  %o  gfet;  fam  unb  fie  anclagt,  bo  muffen  fic  DerjUiciffeln,  Ino  Inollen  35 
fie  bin?   S)enn  ba§  gefctj,  Uien§  fdjon  lang  an^enbleljbt,  tomptS  boc^  anff  bic 
ftnnbc,  Uiiltu  nit  f)oren  inn  beim  leben,  inolan  fo  Inirbä  !onuMi  jn  ber  Stnnbcn, 
bo  bn  am  fd^loedjften  bift.    'Drumb  foUuS  boren,  nieiit  bn  gefnnb  bift,  fonipt 

')    ly.  oheit  S.  (lll,  Jö/j. 


9lr,  l  [1.  Samiat].  656 

R]  papae  Ecclesiani  jc.  ijiiid  tili.  Ibi  Lex  occidit  et  luivfjt  mid)  in  abgvuiib  bei' 
I)eCe.  @0  tnar  inen  aud^,  bcnfel6en  Doctonb[üs.  Diab[olns  inculcat  legem, 
cui  nemo  potent  resistere,  (luia  est  veiitas  Del  iion  niendaciuin.  r)oiis  ip.>^e 
contra  te  et  eins  ira.     Lex,  ((nac  iiista.    3)a  mu§  er  öerjloeiffcln.    Ergo  ^oft 

i  lool  in  iiac  scliola  ein  Sieblin  lernen  fingen.  S)enn  I^ex  tanden)  venit  liac 
lioi-a,  si  vis  non  audire  in  \ita.  2)u  fnor  \v\U  bicf)  nid)t  laffcn  jifjrccEen  et 
coiiverti:  tnin  veniet  in  hora,  ubi  infirini.ss[inuis,  bil  bu  folt  ben  I)ürfjften  tanipff 
nnafte^en.  Tdeo  audire  debe.s,  folt  bic^  laffen  jnc^tigen,  si  venit  ad  mortis 
lioiani.     ©iJje   jU,    non   fcnueft   ben  Magistrnm  legem.     Ideo  fol  man  legem 

ui  inierbar  prebigen,  nt  iioniines  agnoseant  peecatnm.  Isti  Doctores,  de  (|uil)[us 
dixi,  funben  bie  jlnel)  nid;t  fifjeiben.  Tristis  conscientia  ba  unb  altned;tig 
unb  nuuBcrtüinblicf;  @efe^  loar  anä)  ba.  Ibi  gar  ungleich  fanipff,  ba  iun§  baS 
®etT)iffcn  Unterligen.     Disce,  loeil  bu  jung  unb  ftortf,  ut  scias  contra  Demu 


ftreben,    non    solum   legem.     8i   debeo    contra  legem,    conscientiam  et  Den 


in 


,n  fechten  3C.  lam  Valens  nihil  ciuo  Deuin.  Sed  vide,  quando  venit.  9Jian 
fogt  öffentlich  de  J~>octore  (jUGdam,  qni  contra  nos  scripsit.  Nemo  j)otnit 
enni  eonsolari.  Ego  contra  veritatem  scripsi.  Tantum  pro  Christiana  Ecclesia, 
contra  quam  Lnth[erus.  Sed  ego  inaeternum  berbompt,  quia  contra  veritatem 
scripsi.     Is   etiam   non    potuit  discernere    verbum  a  verbo,   Legem  et  Euau- 

20  gelium.  6§  ift  tur^  gcfagt.  Lex  dicit:  Honora  patrem.  S)a§  ge^et  crunter 
et  praecipit  nobis.  Sed  contra  gefoc^ten  am  tobbet  et  periculo.  S)a  fdjreiet 
ba§  '^er|  jetter  morbio.  Ibi  non  rettung.  £)er  ift  üerlorn  et  nemo  potest 
liberare.  S)a  gef|ort  benn  jU  ber  rechte  ©d^eibman.  An  non  alium  habet 
Doctorem  Dens  quam  Mo.scn?    ^ift  ein  guter  IReifter.    Ego  feci  coutrarinm. 

25  Moses:  S)u  muft  fterben  in  bein  äugen  hinein.    Sed  Dens  nou  solum  dedit 

S]  bir§  aber  jur  ftunbe  be§  tobe§,  fi^e,  \vo  bu  bleljBeft,  bo  tompt  er  attju  medjtig, 
ber  3uc^t'"'!ift'^'-''  ""^  "^i'  ^ift  aE^ufc^ltjacl}.  Srumb  fol  matt  bau  gefe|  immer 
ftardt  prebigcn,  2ßa§  feiet  il)n  nu,  ben  groffen  iljeDlogi»,  bog  fic  nit  f unten 
übligen?     Sie  tonten  bie  lere  nit  fdjnciben,  S)rum6  lern,  loel)l  bu  ftarf  bift, 

30  S)aB  bu  mogeft  fempfen  luibcr  ba§  gefe^,  ^a  tüiber  gott,  £ienn  lDa§  gefel^!  fagt, 
fagt  and}  gott  fet6§,  S)rum6  lern  iljt,  fonft  luirb  biru  ^u  t)art,  luic  iljt  gfngt, 
uon  eim  Soctor  im  5Uberlanb,  ber  inn  ber  lierjlveifelung  geftorben  ift:  .^uf) 
bin  etniglic^  üerbampt,  tjab  luiber  bie  linu'l]eit  gefd)rieben.  S)rum6  bavffS 
ftubircna,  toa»  bie  2  Icr  geben.     Wcfe^  fagt,   loaö  bu  tl)un  folt,   Oerljei^nng, 

35  loa»  er  t^un  Inil,  gfelj  leret  bid)  unnb  tuil  üon  bir  fronifeit  ()aben,  geved;tig= 
feit,  gefctj  unb  arm  gelDi|cn  ift  ba  luiber  einanbev,  ba  gct)ort  ju  bei  redete 
fc§eibe§  man.  Sott  ijat  mer  prebiger  benn  ^JJfofen,  c§  ift  lool  redjt  ba5  gefetj, 
■"Fiofe»  ift  ein  guter  prebiger,  ^d)  aber  l)ab  i^m  nit  gefolgct,  brumb  berbampt 
midjö,  aber  gott  l)at  nit  allein  gefetj,  foiibern  and)  üerljeifjung  geben,  2)vumb 

40  geb  mau  ben  ftorrigen,  fnovrigen  ba>3  gefetj  auff,  ba«  er  f)erab  fall  unb  tvcxbt 
gebemutiget,  ift  er  gebemutiget,  fo  foll  man  il)m  bie  lievl)eif!ung  für  prebigen, 


Gr,(3  iPrcbiatcit  bc?  ^aljvr?  154ri. 

R]  legem,  sed  rti;iiii  inninissidin'Mi.  To  Ulltcrl(f}eibc  legem  rec§t  el  die:  'Jlbic» 
fjonicr  lui'tnbic^e  brii  ftinvif^eti  !6pffen,  nt  Immilieiitnr.  Uhi  Immilinti,  deiieere 
debeci.  &-i  ift  iiod)  ein  luovt  ba.  ^JJojcu  tjot  l)arte  ftimme,  et  lex  madjtä  511 
flioO,  ioil  einen  i)ahm,  hex  lieblich  fuf»  reben  fan.  2)q§  ift  filius  et  Dominus. 
ai.'iiiiii. ii,5Seiviis  habet  blesam.  Doniimis  sie  lo(juitiir:  'paiiperes  euaiigel[isaiitiir',  ben 
clenben,  bo§  fie  feltg  loerben.  S)a§  ift  promissio,  nbi  Dens  j)romittit  in  iiiio 
leinis.sioiiem  p[eeeat(inim,  regnum  coelornm  gratis  propter  filiuin,  qiii  in  eum 
credit.  ©0  toiv  aücin  nuff  bcm  ©efclj  fte^en,  sumus  perditi.  Sed  accedat 
])romissio.  Si  Lex  terret,  occidit,  ideo  non  desperat.  Si  hoc  verbum  forte, 
(|iiod  te  condemnat,  Dei  verbmn  fortius,  (juod  to  erou§  teifit  unb  |iiict  bid) 
c\mn  l)tmel.  F-x  lioc  vides,  qui  sint,  qui  audire  debeut  promissionem.  £)ie 
()inten  fopffe,  bie  norf;  llid)t  jllinalmet  jinb,  dicunt:  Christns  pro  me  mortuus, 
Itllb  jiel)Cn  promissionem  311  fid^,  vis  te  beatuni  dieere  propter  promissionem, 
(|nod  Dens  dedit  filiiini,  is  ad  SacraLmentum  et  nteris  jc.  unb  HetBt  gletd) 
Uiol  nlt,  !alt,  ftonig,  Endrrig,  inie  fevt,  ftilft,  routift,  mit  fnlitfjem  Biev.  An 
l)utas  tibi  dictum  promissionem.'  Dnplieiter  toivft  eigci"  l'erbampt,  Ciuia  ultra 
Iwie,  qnod  legem  nou  imples,  abuteris  etiam  verbo  gratiae.  ^ä)  lt)il  Itlid) 
DerUiffen  auff  @ottc§  gnab,  Icie  bic  311  l)ofe  t[)un,  bic  (^Jraluiodev,  fie  finb  bie 
lieben  l'inber.  ^ax  fort.  2)u  bift  oufj  bem  xed^ten  lueg.  Non  solum  trans- 
grederis  Dei  praecepta,  sed  etiam  funbigeft  Quff  gnab.  S)a§  löil  fdjier  ein 
fnnbe  in  ben  "^eiligen  ©cift  fein.  Debebas  agno.scere  te  peccatorem  et  eon- 
verti,  nnb  fpridjt  bir  haä  ied)t  ju  et  illis  unred^t,  qnib[us  ein  falfd)  nvteil. 
Nos  exensati.  Hoc  est  fimdamentum  hnius  eontionis  Panlinae.  Duplex  J)('i 
verbum,  Lex  et  promissio.   Lex  fobbcrt,  lüQ§  lüir  tl^un  foKen  unb  nid)t  t()un 

siTtnn  Wio)('i  ift  id)luad)  int  vcben,  er  latlet,  bvumb  jnn>?  man  ein  anbern 
fudjen,  bev  h)ol  freuntlidj  prcbige,  ucmlid}  ben  ^errn,  3)enn  5Jtofe§  ift  fned^t, 
(•»"(jviftiiv  nbev  ift  lievv,  bev  beut  ba-j  bintclreirf)  an,  ucrgebnng  bev  Siinben, 
gevcdjtigfcit  nnb  einiges  leben.  ®vnmb  nennet  ipauli'ä  öevt)ci^uiui.  Wotte-r- 
5on  ift  ftevrfer,  bev  bidj  an§  bev  Hevbomni?  T)erau§  vei^e,  bavein  bidj  ba-3 
gefel',  geftoßen,  Stovvigc  folife,  bie  nodj  nidjt  gefelttevt  nnnb  geniatmett  finb, 
bie  bie  Uevtjeifinng  ^n  fid)  jiben.  (i^()viftny  ift  fnv  mid)  geftovben,  unb  Uiil 
bod)  bleiben  ftovvig  nnnb  bavneben  ein  Ptjvift  fein,  jnm  Sncramcut  get)en, 
bavneben  fein  nedjften  betviegen  mit  falfd}ev  \vax,  Tie  nbev  baS  fie  ba§  gefelj 
uit  (laltten,  niif5bvand)en  fie  aud)  bic  lievt)ei|ung,  Tvntnb  Uiivb-?  ibnen  and) 
ergev  ge()en  benn  aiibeni.  'üUjü  gel)tc'  and;  ju  ()ofe,  bie  gvalu  vodev  bic  leiit 
betviegen  unb  .jitjen  bod)  bie  liev[)eifeung  ,^u  fid),  finb  ahn  ju  Ijofe  augeneme 
unb  t'cvbieuen  ben  gvalücn  xoä  3U  tjofe  al§  ©d)0J5ev  nnb  anbcvc  k.  Tie  abev 
Uievbcn  e-i  lüel  evgcv  befinben,  benn  fie  ba-i  Inort  nidjt  vedjt  tcijlen.  Tavanff 
ftet)t  nn  ©.  "InmlnS,  mad^t  2  Itjovt,  gefet!,  ha'5  loiv  tt)un  foltcn ,  bvan  levnen 
evbeitcn  unb  bavau  evtcnnen,  bas  Uiiv>5  uit  tt)uu  touneii,  Trunib  v!)um 
bid;  iiidjt,  bav  bu  ein  (^l)viften  bift,  fonft  luivftu  ein  jtucifeltigev  '4-''>P'l^  """^ 


Hr.  1  [1.  Soniiar].  657 

Rl  fonnen,  et  tarnen  foßeii  brau  erüeiten  k.  imb  tited^en  jur  Herbei liumj,  ßnnb, 
ad  puellum,  qui  promissus,  ut  Dens  det  gratiam  et  iiistitieet,  ut  hie  saliitem 
ineipiamus.  Si  non  times  Dei  iram,  non  'glorierif;  te  Christiarmm,  scis  te 
vivere  in  ©ietiftal,  ^a\t  falfc^  toein,  Bier,  ift  ein  fold^  fielen,  bog  niemanb 

5  bofut  fid^  tan  belüoi'en,  et  nemo  arguit.  Ornas  te  sub  nomine  gratiae.  Vis 
filius  gratiae  unb  fiiüidf)  bift  filius  irae,  et  dicis  te  Christianum.  Söirft 
uLnfern  ^[err  @ot  nidjt  teufd^en. 

'Antequam  veniret.'    £)a§  ift  tier^eiffen.    @laub  gebort  auff  bie  oer=  tJ^'H- a. 23 
{jeiffung,  9?ec5t  reimet  fid)  ju  ben  ttercEen.   Promissio  affert,  quod  Dens  dedit, 

10  donnvit.  Per  iiieiini  opus  non  ettioio,  ut  Christus  nascatur.  Dens  proniisit. 
Da»  ift  ni(i)t  ntein  loertf.  Sed  si  non  ftele,  ^elffe  gern.  Ex  lioc  non  fio 
f'hristianus.  Sed  ex  hoc:  'misit  filiura,  qui  factus  sub  leg[eüi.'  S)a§  ift  fein 
ga6e,  quiequid  Dens  operatur,  per  fidem  acquiro.  Papistae  toiffen  nic^t  babou. 
Fides,  Opera,  promissio,  Lex  omnino  contraria.  Fides  "^elt  fic§  an  promissionem: 

n  Sßil  fönt,  mein  lieber  @ot.  Ibi  imlliim  opus,  Lex,  sed  mera  promissio,  quae 
apprehenditur,  in§  Ijer^  gef^toffen.  Lex  est  aliquid,  non  possunuis  earere, 
per  eam  iocfjre  ben  ftorrigen,  ne  aüerlelj  fc^anb  unb  lafter,  auff  ba»  bu  ba^in 
tompft,  ut  praedicata  fide  consolationem  accipias.  Qui  nondum  tristes,  ibi 
operetur  Lex.  aud^  mit  ber  fauft  jufd^meiffen.    Ubi  Lex  cornib[us  effecit,  fol 

20  ber  ©laub  ju  l^ulff  tonten.  Nnn  frustra  data  Lex,  sed  fot  carcer,  baö  man 
ben  ruc^Iofen  toe^re,  donec  fiat  erfd^rocEen  unb  berjogt.  Ibi  fol  carcer  auff= 
I)oren  unb  5)bfe§  bie  f)orner  einjie'^en,  quia  feeit  officium.    'Paedag[ogus':®iii.3,24 

S]  %uxd  fein,  S)enn  bu  ligft  on  unterlaS  in  öffentlichem  DiebftaE,  nnnb  Incifi 
ein  jeberman,  tnilt  gleidjlnol  (if)riftcn  fein  unb  geneuft  ber  öerljcifjung,    aber 

2.^  n)tfc^  maul,  bu  luirfta  nit  fein,  luiltu  ein  ünb  ber  gnaben  fein  unb  bift  bod)  ein 
finb  be§  rechten,  ba§  ift:  be§  jornS,  loirftu  aber  unfern  ^errn  gott  teufdjcu,  mirftu 
lool  fel)en,  ob  bu  ben  f)[eiligen  geift  jnm  narren  lauft  mad^cn.    '(?l)e  benn  ber  e^m.  3, 23 
glaub  tarn',  bac-  ift:  bie  HerlieiBung,  benn  ber  glaub  getiort  ,^ur  üerl)eif5ung, 
toerct  aber  auffs  gefe^,  burd)§  merl  lan  „"sdf)  nit  gotteS  fon  jutn  ^JJenfc^cn 

30  machen,  aber  burcf)  öerbciBung  [)at  gott  ,5ugciagt  fein  fon,  ber  Inelt  ju  {)elffen, 
S)urcf)  tocrf  toerb  ^ä)  nit  (SottcS  fon,  fonbern  bnrc^  gnab,  unb  Oerljeifjung 
ift  nic^t  toert,  fonbern  gottcS  loerrl,  Unib  aber  mein  burd)  ben  glanbenn. 
Solc^  unterf^ieb  ift  nud^  lool  3umerdfeu,  glaub  unb  toer!,  gleii^  Inic  gfclj 
unnb  gnab,  5papiften  lonneng  nit   uutcrfd)eiben.    'St)e  benn  ber  glaub  taut, 

35  luaren  lüir  unter  bcm  gejet;  bcfd^lofjen.  '•Man  mu§  gfeti  tjaben  nmb  ber 
ftorrigen  topf  »niffcu,  bamit  eine  guc^t  fei),  lueret  aber  borumb,  bai  man  ben 
(il)riftum  annelime,  tocun  er  gcprebigt  tnirb,  Tic  l)orner  ^JJlofi  foEen  flogen, 
bie  l)oren,  fe()en,  uod)  nid)t  lani,  crfdjrocfen,  «erjagt  finb,  bie  \oU  fd;recten, 
n)en§  nu  erfcijroden  fein,  S)o  fol  ber  glaub  unb  bie  öer^cifeung  ju  l)ulff  tomen. 

40  2(ber  gefet;,  fol  ein  tertfer  fein,  Ta§  man  ben  ftorrigen  tncre,  menu  fie  nu 
crfdiredt  finb,  bo  fol  ^ofe-s  feine  l)orncr  eiujiljen,  unnb  ba6  gefel;  ablafjen. 


Ö58  $tebigtcn  be-5  ^a^xti  1545. 

I'lSoI  fteupetl,  iDC^ltU  etiam  externa.  Quando  autem  intus,  ha  fol  lliatl 
vcibuiii  XCC^t  teilen.  'Usque  ad  Chris^tum.'  Quando  mors  apprelioiulit 
nie  et  Le.\  bifputiiu  lüil:  hoc  et  istud  feeisti.  Wix  ift  bie  jeit  offt  lülig 
geloeft  uBer  be:n  ßalenber,  et  soepe  redit.  äßer  ba  nid^t  tan  fünft,  quae  hie 
fielet:  f)6rftu,  Lex,  Moses,  bu  muft§  nidjt  ehiifl  niQcijen,  sed  e§  jtoinflcn,  s 
blinaeu  'usque  ad\  Piopter  te  uoii  doserain  Cliristuui  uee  desperabo  de  eius 
uiLscricordia.  Neu  feci  opera.  Verum.  Ergo  uieus  es.  Nego  cousequentiam, 
(piia  bein  jtüingen  fol  niifjt  tueiter  gctjen  uisi  ad  Christum,  iiui  affert  aluid 
verbum.  Muses  ftammcit,  ift  im  giiug  getoefen.  l^ä)  barff  beinä  vedjteny 
nic§t.  Audiam  verbum  Dei  filii.  'Ustjue  ad  Christum.'  (Juisque  diseat.  lu 
3cO  ttiu§  ^ert)alten  veuieute  lege.  Sed  e»  fol  uBer  (5[)riftuni  nidjt  fc^vciten. 
Le.x  iioii  abroget  promissionem,  et  promis.sio  neu  beiupffe  legem  propter 
ftovvigcn,  ad  quos  nou  pertinet  proniissio.  Moses  servus  fol  nid^t  ubev  lilium, 
Doiuinum  fi|en,  huic  servit.  Ergo  'Lex  usque  ad  Christum'  'per  tidem'  ,h". 
Quando  Lex  me  damnat,  fol  \ä)  mid)  l)altcn  on  6l)viftnm  et  fide  euui  evgveiffcn.  is 
Credo  in  lesum.  l-"er  haue  lidem  es  iustiticatiis.  IJbi  fides  venit,  ubi  paeda- 
gogus  te  ursit  ad  Christum,  tum  desine.  üumes  filii  Dei,  nolo  te  am[)lius 
audirc,  Mose.  Et  tarnen  o|K)itet  adsit.  (piaudo  homines  ftou'ig.  Söenn  CV 
abtx  alle  Flinten  an  mir  ^urfdilagen  l)Qt,  Tum  dico:  Ego  Dei  Uhus.  Xum 
per  niea  o|)era?  Roga  Moseu.  Dieet  tibi.  Sed  Dei  filius,  per  fideni  in  -i" 
lesum,  (|uod  eins  verbum  audimus.  In  Mosi  Scliola  fol  iä)  legem  ^oi'cn. 
(sint.  3,27lu  Christi  Schohi  fol  iä)  ein  freier  3iUnd^err  fein,  sed  in  fide.    'Baptisati 

Hl'Senn  fein  nmpt  cnifgerid^t,  @§  fol  enfecrlicl)  unb  innerlich  Ineren,  ?lBer  trenS 
fompt  anff  (St)riftum,  bo  folS  auffl)orcn,  >uen»  fompt  jum  fcf^rcdenliein,  bo  ber 
Jeuffel  fnrlüirfft:  bo»  unb  bas  l)aftu  gcttjan,  loenn  3icf)  ^o  i"le,   loer  bo  bie  2:. 
fünft  nidjt  tan,  t)orftn  fdjrcder,  ^i'cljtmeiftcr,  Su  muft§  nit  eloig  mad^cn,  eä 
ift  bir  nit  kfotljcnn,  ^^\ä)  mnc-  bciinod)  nutti  beinet  Unften  6l)riftnm  nit  l'er= 
leugnen,  ^'^d;  l}ab  3n  "'f^t  gelebt,  luie  buü  l)aft  motlen  [)abeu,  "sa  brumb  biftn 
uerbampt.    ^Jiein,  fonberu  3^)  neme  mein  ^erru  6l)riftnm  an,  ber  mein  t)el)lanb, 
mir  .^ugefagt   ift,  Do  fol  WofeS  ftiE  fd)Uicigen,   fol  il)u  nit  mer  f)oreu.    ®r  m 
jol  ftammeln,  Senn  bo  fol  ,3d)  t)orcn  bc-i  onbern  lüort:  Üiotte§  Son  ift  fomen, 
foli^§  lern  bei)  beim  lebenn  unb  lern  unterfdjeiben,  S)enn  bu  muft  t)er  Ijaltten, 
loenö  gefcl)  tompt,  tierl)eii;uiig  )ol§  gefelj  nit  betupfen,  gefeti  audj  nit  bie  t)er= 
l)ci|nug,  gcfelj  fol  l)lel)t)en  ben  fuorrigen,  üerljcifjung  ben  betrübten  unb  iur= 
fdjlagnen,  S)rumb  bienetS  bar^u,  ba§  lüir  auff  (5()riftum  follen  loarttcn.   äücnn  :;.-. 
mid)  nn  baS  gefcli  Derbampt,   fol  3^)  ""i^}  l)alten  an  6t)riftnnt  uunb  fagen: 
^d)  glenb  k.   baS  er  mein  l)el)lanb  ift  k.  lueuä  bal)in  tomen  ift,  tuenu  gefetj 
fein  »öerrt  aufgeric^t,  fola  t)eif§en:  gefe^,  l)or  auff,  benn  3(^  ge^or  nit  unter 
bid),   >t)il  bein  ©dmler  nit  fein,    fonberu  ^sd)  bin  (5t)riften,   bin  gotteö  fon, 
lüenu  3d)  aber  ftorrig  bin,  ba  fol  '•JJJofey  feine  ruteu  an  mir  ,ierl)aUien  bi§  4» 
onff  (>l)riftnm,  ba  fol  er  auffl)oren,  benn  al§  beim  bin  M)  gotteö  ©on,  uid)t 


gft.  1  [1.  Saimat;].  059 

R]  incliiistis  Christum.'  Oniati  estis.  Quoinodo?  Lege?  Xon.  Secl  Christum 
Dei  filium  induistis.  Quoiiuido?  Si  eum  indui,  tum  eius  iustitiam,  tum 
incedo  in  eo  oruatu,  quo  Ciuistus,  qui  Dominus,  Iudex  super  omnia,  Dia- 
b[olum,  mortem.    Non  ergo  videt  peccatum  iu  vobis  nee  Spiritus  s[anctus  nee 

5   Angeli.    'Ihi  iiou  ludaeiis'  ic.    'Sed  uuus  in  Christo.'    @§  ift  ^offertig  ®ni.  3, as 
gepvebtgt.     ^n  bem  ftiicE  nulla  distiuetio.    Lex  habet  unterfd)cib,  ein  aiiber 
rec^t  Dominus,   Domina,   Servus,  2)ta9b.     Non  est,  quod  dicas:    ^^  bin  jo 
Uiol  ein  6^vift  alä  S)u.    'Estis  unus.'    Sed  secuudum  legem  non  estis  unus, 
ilji  inUu  unteiid^eib  bleiben,  Caesar,  pastor  k.  puer  |)rnmissus  et  indutus,  non 

10  ftol^en  jc.  Sed  ^oft  ben  leibigen  S^euffet  angezogen.  9Jac§  bem  vedjt  ift  bie 
fvalu  bem  ^eirn  nic^t  gleil^.  Sed  hie  est  verum.  Si  es  humiliatus  et  paiipei-. 
de  (iuib[us  Christus,  fo  biftu  gleicf},  quando  morimur,  mulier  moriens  iu  fide 
salvatur.  In  hora  mortis  nemo  cogitet  de  se,  an  sit  vir,  sed  quomodo  in 
Christo   iudormiat.     ®ai  ift  nad)  bem  iDort  gratiae  gereb.     Si  homo  durus, 

15  non  poenitens,  tum  abuteris  promissione  et  gratia,  quae  bir  '^elffen  fol  eontra 
pc(!catum.  Promissio,  2auff,  ©acraLinent  ift  nic^t  ha,  ha^  fic  bid;  foUcii  ftollj 
müdjcn.  Sed  quando  es  ber  elenben  einer,  tum  promissio  bir  belffen  contra 
red)t.  ludaei:  Nulla  differentia  inter  ludaeum  et  gentileni.  Nos  habemus 
catideni    gratiam  et  promiss[ionem,    quam  ludaei.     'Unus',   ein   bing,    tnd^, 

20  !ucd)t,  ^err,  jung,  alt.  Quia  omnes  gleid^  getaufft,  idem  Dens,  Christus, 
Uaptismns  nber  nns  nlle,  in  un§  allen.     Extra  Christum  feib  ir  nidjt  einer. 

S]  burdj  mein  \vnd,  benn  bag  fagt  2)fofe§,  bu  tjobeftS  nit  getjaltcn,  ober  bnrdj 
bcn  glauben,  ^n  G^^jnfti  id}ulen  fol  Z^i)  berr  fein,  3n  2Rofey  fdjnlcu  fol  ^sd) 
ein  fd;nler  unnb  tmä)t  fein,  aber  inn  fö^rifti  fc^ule  fol  '^\ä)  ein  beir  nnb  tinb 

25  gottca  fein,    '^iix  feib  alle  getanfft.'    Zs^n  feib  gefc^mudt,  ]vo  mit?  mit  bem®"!  8, j» 
gefe^?    5iein,  fonbcrn  Inir  t)aben  6l)riftum  angezogen,  2Bie  bei'ilic^  ift  ba§ 
gerebt,  bog  loir  ben  fd)ntud  fjaben,  ben  6b>-"iftu§  l^iat,  gerec^tigfeit  jc.    Xrunib 
fagt  (.h:  it)r  feib  alle  ein  Iel)b  in  G^rifto,  X'o  ift  fein  nnterfdjeib,  gefelje  Inil 
nnterfd;ib  ^a6en,   ein  anber  red^t  ber  fratcen,  be§  man§,   regcnten  .'c.  nnnb 

:;u  Uinnn  bn  fd)ün  fagft:  "^sd)  bin  fo  lool  ein  ßbi'iften  al3  bn,  brnmb  bin  3d) 
audj  fo  gut  ,'c.  .sjorftn«?  iiod}  'DJiofen  biftu  nit  ein  faijfcv,  fonig  mit  bem 
feljfet,  S)enn  bo  finb  unterfc^iebe  ber  pcrfonen,  @ott  bot  oberleiten  gefeilt  umb 
bcinS  ftol^en  mutC',  bas  ber  gcbrocl)cn  mcrbe,  ^Jhift  nic^t  ftoljirn  miber  einen 
anbern  nad)  bem  rechten,  benn  bo  ift  einer  nidjt  bem  anbcrn  glcid),  aber  im 

■ti  (Suangetio  finb  mir  gleid;,  menn  loir  fterben,  fterben  lüir  alte  inn  6t)rifto,  bo 
ift  fein  unterfc^ieb,  Sacramcnt,  lauffe  madjt  nic^t  nnterfdjieb,  9lber  WofeS 
loil  l)aben  fold^e  nnterfdjieb  ber  pcrfonen,  i'crfieiBung  ift  nic^t  barnmb  ha, 
ha§  l)of fertige  tropfen  fol  gleid)  mad)cn,  fonbern  e§  mil  bie  betrübten  alle 
famlen  unter  bie  jal  ber  tinber  gotte§.    •'öie  ift  fein  untcrfd)ieb  unter  Wvicdicn 

tu  nnb  3uben,  Osuben,  rjeiben  finb  nit  Gefeer,  benn  bo  ift  fein  nnterfdjieb,  ob  bie 
;^Viben  fdjon  bodjen,  ha-i  fic  Oefjer  benn  Unr,  aber  baö  (^uangelium  madjt  alte 


660  ^Ptebtgtcn  bei  !^di)xe'i  1545. 

„,,^J'Si  Christi.'    5lu  ^eifjen  tvix  t)eibeii  '2lbra:^[am§  jamcn'.    Christii.s  est 

y>tll.    3,  29  CT  •  -  /->!        •  TT  • 

i.aii'oic 22,18  Abrali[ae  promi^^sus:  In  seinine  tuo  .  Semen  est  Cliristus.  Hoc  seinen  in- 
dnistis  uub  geholt  in  an.  Ergo  estL*  Ab|rahae  seinen.  Per  quem?  per  liliiiin, 
Nou  Mosen,  ber  unterfcEieibet  alle  personas.  Sed  semen  inter  uullos  discernit 
uub  UiQC^t  alle  ein§.  Si  ornatis  vos  in  eins  iustitiam,  estis  Abrahac,  non  s 
lUid)  fleifdj  uub  blut,  sed  secundum  proraissionen),  et  haeredes  vitae  aeteniac, 
rogni  coeloruni.  Ista  est  vera  distinctio  legis  et  Euangelii.  !ric  üeijagten 
füllcu  legem  nirfjt  fcrucv  f)üien,  -ed  an  bie  tierfteiffung  'Mengen.  Econtra 
ludjIoS. 

Sieiu»,  ?llle  gleii^  getaufft,  fein  auber  ober  Befiev  tauff,  ßf)tiftu8,  fonbcrn  lo 
6l)viftu»  uui(f)t§  aücy  gleid),  oEeS  in  allem  i[t  (ir,  3"  <il)vifto  fiub  luir  eins, 
unter  bcui  gejeti  aber  finb  \mx  nit  ein§.  Slbra^aniS  jameii  l)ei)aen  loiv,  Senu 
i.3Hoicä2,it.K^vi[tu§  ift  5lbiat)ae  Deiljeifeen :  ',>n  beinern  iamen'  ic.  unb  loir  t)aku  beu 
Samen  angejogeu  unb  finb  oE  6t)iiftcn  inn  einem  Icljb.  S;rumb  finb  ioiv 
and)  '^lbiat)ae  famen,  (if)vi[tu5  mad)t  aÜ5  ein  au5  uub  burd}  fid;  jelbc'.  Srnmb  i=. 
Um  luiv  unö  fdjmuden  in  fein  !Ieib,  jo  finb  irir  ein»  uunb  merbeu  erben  be§ 
cluigeu  leben».  Jo§  ift  nn  lool  geteilt,  unerfdjrofne  foÜen  fid)  ber  nerticifjuug 
nit  aiuuafjen,  betrübte  foUeii  ba§  gefelj  nit  fte,;  ,5um  ^udjtmcifter  bel)altten, 
fonbevn  fid;  ber  üerl)ei^ung  anmaffen,  bie  iljnen  aUein  gel)ort. 


2.  4.  Srnnuar  154.'-.. 

^^Hcbigt  nm  Sümitng  mä)  beut  ^-cftc  bcv  üBcfdjueibuufi. 
R]  DOMINICA   POST   FERIAS   CIRCUMCISIONIS.     Esaiae  9.    20 

3t(.  9,  c  ff. 

Man  mo(^t  lianc  epistolam  etiam  auff  Dftern  \el  pfingftcn  Icfen.  Si 
non  omiiia  iiiteliigiraus,  tamen  ein  Inenig.  6»  ift  JU  lang,  ut  una  vice  non 
possit  jc.  @r  fingt  mit  un§:  '(Sin  finblin  fo  loblid^',  ac  si  liic  staret  pro 
contione.  gfaias  fo  lang  ')Ulu)r  gcfuugen.  Non  solum  alt,  sed  gut  lieb. 
2ßol  er  Dörfer  rebet,  ift  311  lang.    Item  'sceptrnm.'    DaB  fo  ein  gro»  biug  2:. 


:iö  übe)'  rebet,  ift  steht  pop[ulus  sed[et  in  teiieb[ris 

S)  Nouis  lunuarij     Esa:  i). 

©oldjc  ßpiftel  mod)t  man  aud)  lefen  auff§  Ofterlid^  feft,  aber  gleidjUml 

fol§  ond^  auff  bie  3eit  blel)ben  bei)  ber  fird)en,  bamit  man  ettlua»  baruou 

rscj.9, rinog  miBen,  fonuen»  aber  nit  alle-^  auflegen,  lootlen  babon  reben.    '(ji)n  finb 

ift  un§'  K.  njie  mir  anc^  i|t  gefungeu  Ijabeu.'     ©foias  fingt»  mit  un§,  olä  •'«' 

menn  er  ild   auff  beut  prebigftule  ftunbc,   Denn  e«  bor  000  jaren  geprebigt 


')  Gemeint  das  Lrech  'Ein  Kindeletn  so  lobelich'. 


mx.  2  [4.  Snmiar].  6C-,  I 

R]  gcfdje^eii  fol  et  p(H)[iiliis  non  in  tenebris,  fol  f)ell  fe{)en,  et  sceptniin  fol  ^u-- 
bvoc^en  tncvbeii.  Non  hjirb  3iigcT)t'ii  ut  in  Uit'ltli(^[em  vegLimcnt,  sed  hino, 
(|no(l  iiobis  pucr  natiis.  S)a§  ift  nervifcf)  gerebt,  fo  gro?  fac§c  ouSxitfjten,  et 
nddit:  '|)ucr  natiis  nohis'.  Sie  et  nos  canimus:  '9Bei"  llltS  ba§  Ünblin  nid^t 
5  gr^oiii'.  SBomit  finb  toiv  ad  istam  seeuritatem  fomen,  baB  toh  ntd^t  t)er= 
lovcn  ?  Tn-S  ünblin  T)at'3  gctfjiin,  imb  beS  finblin§  IriHen  !otnen  tniv  bajit. 
@in  t'neblin  ift  Un§  geBorn,  lial)enius  infantem  et  filium,  illo  veniente  ,5ni'nC,  i'l- »'S 

ircr  ba  tnoüe.    5)a  fol  l^inhjeg  sceptrnm  k.  unb  leicEit  ut  Midian.    Et  fvteg 

fol  lininberlid)  3ugcl)en  on  lernten  nnb  Wnt  bergteffen.    'Prinoipatns  super.'csci  9,« 

lü  (iuid  niagis  niinim  ;c.    9Inbere  Ijcrm  muffen  getragen  Inerben,  Saitb,  £cut 
muffen  ftc  tragen  unb  erljalten  mit  gelb  unb  gut.    Hie  coutrarium.   @r  fol§ 
tragen.     Hoc   observemus,   quod   dielt:    'puer   uatus',    et  pronomen    foÖenSft-''« 
Joir  tüol  jetc^en  mit  gulben  tiuc^ftaten ,  ut  et  nos  canimus:  'Sßer  un§  ba§ 
finblin  ni^t  geborn'.     Quid  piodesset  niilii,   quod  filius  Dei  natus  et  datus 

15  non  mihi?  Sed  quod  natus,  datus  mihi,  ®a§  moc^t  ein  freub,  tro^  unb 
l)0'^mut  malten  in  C'hristiano  corde,  quod  deb[emus  hunc  puenim  ju  un§ 
lUMUen  unb  in  bie  arm  nemen.  Qm's  potest  exprimere  hanc  praedicationem? 
Onmes,  qui  baptisati,  foüen  fid)  be§  finbe§  annemen.  Neu  ift  öergcbcity  '^iu= 
geborn  ut  alins  infans,  sed  ut  sit  tunm  donum,  quod  dat  pater  unb  legt  bir 

■■10  in  bie  arm,  et  ideo  dedit,  ut  folt  fein  genieffen.    Nativitas,  passio  eins  fol 

81  bor  (F^rifti  geburt,  2)0-5  6r  aber  »oru  Ijer  rebet,  Iner  julaug  3ul)anbeln,  UioHen 
ilit  beim  ünblin  unb  fon  bleljben.  l^aS  ein  folt^  bing  gefd^efjen  fol,  unnb  ein 
fold)  foltf  fol  bas  IjeEc  licf)t  fetien  unb  alle  laft  3ubrecf)en,  ttjerben  aurfj  ntt 
fo  3uge[}en  \v\e  im  lueltü^cn  Iriege,  mit  blut,  fonbern  bal)in  fol§  fomcu,  haB 

••is  ein  finblin  geborn  fol  Itierbcu,  melrf}c§  fer  nerrifd;  gerebt  ift,  U)tr  aber  mu^en 
and}  fo  fingen:  "luere  ba§  ünblin  nit  geborn'  .'c.  Juoc  aber  finb  \mx  ju  ber 
l)crrligfeit  unb  fi(^er^eit  lomen  furm  tobt  unnb  Seuffel?  S)a§  ünblin  l)at§ 
9et()an,  'mere  ha?-  ünblin  nit  geborn',  S5i§  ift  ein  alt  unb  gutB  lieb.  (yfa|ia3 
tcbt,  c\U-  ftunb  6r  itit  ba:  mir  Ijabcn  ein  üu^  unb  fon,  locl)l  mir  bas  Ijabeu, 

io  fo  jurn  Icuffel,  tobt,  fol  un§  nit  fd)aben,  fol  laft,  rut,  ftetfe,  alle§  mcgi, 
unb  fol  ou  frieg,  lermen,  blut  äugcl}en,  fol  ein  Irninberliff^er  fieg  fein,  unnb 
bo§  uodj  Oiel  munberlid)cr,  feine  l)errfd}afft  fot  anff  feiner  fdjultcr  ligeu.  @r 
tregt  feine  '^errfdjafft  auff  feiner  f(^ultern,  anber  "^errn  muffen  getragen 
luerbcn  üon  untertliancn,   9lber   bicfer  licrr  fol  feine  l|errfd)afft  felbiS  trogen, 

3''  Xo»  lov  un§  merlen.  Sin  ünblin  ift  geborn  unnb  fon  geben,  unb  fe|t  im)- 
nomen  'un§'  bar^u,  mel(^e§  mit  gulben  bnc^ftabeii  (jumerden,  loenn  ba§  tnort 
'uns'  meg  mere,  molt  ^ä)  nit  niel  brumb  geben.  Denn  moä  l)ulff  mic^§? 
5l6er  U)et)l  (?r  meinctmegcn  geben  ift,  2)a§  modjt  cim  freube  mad)en,  S)a§  einet 
bis  üub  ]n  fid)  mag  nemen  unb  fogcn:  S)a§  ünb  ift  mein,  Sßer  finb  'un§?' 

40  5ju,  3[(^  unb  oü,  bie  getonfft  finb,  Sie  foUeu  fid)  bi§  ünbün§  annet)men, 
Senn  ea  nit  geborn   mic  onbcrc  tinber,   fonbern  fol  bein  gab  unb  gefd)end 


(j(32  ^Picbigtcii  bei  3ül)«»  l-'J^S. 

KJ  mein  fein.  2aij  ift  bei;  vcd)tc  fidos  iustificaus.  Alia,  ctinm  'ruivanim,  dlrit 
iiatum  t'x  virgiue.  Secl  (judd  .sibi  pn)sit  nativitas,  unb  ea  9cf)et  allcill  lUIavia 
nii.  S)a  lefft  er§  ftccfen,  ge^et  in  ntd^t  an.  Sic  omues  papistae  aft'eoti.  Kt 
ego  »<ic  plus  t|iiain  30  aunos  credidi  natum  Christum,  .sed  gieng  uüd)  nid)t 
an,  ba§  mir  ha^  ünblin  jolt  '^clfien.  Ciuisque  discat  quam  optimc,  tarnen  s 
nun  lectu  intcliigunt:  'ift  nii§  getovcn  f)Cute'.  Non  gilt  Angelis.  ]\[atii  liaco 
nativitas.  Pnipter  nie  natu.s,  datns.  ut  ba§  'nnS'  mit  gro[jcn,  gulbcn  find)= 
ftaljen  unb  fetüiigen,  lebenbigen  BLiK^ftn^cn  in  I)cvl!  jd)rei6en.  Est  quideni 
De!  et  viigiuis  tilius,  .sed  si  euni  non  habeo  aliter,  quam  cpiod  gestavit  in 
utero.  Sie  i)at  müfjen  fagen:  Ego  quidem  mater.  Sed  maternita.s,  virgiuitas  lu 
non  salvat.  Sed  eecinit:  mens  est  iufaus,  non  tantnm  natiN'itatis  causa, 
earnis  et  .sanguinis  mei,  sed  (jucd  mihi  datns,  mihi  Salvator,  ut  in  Cantico 
i:at.  1,  ■)?  suo :  'Exultavit  in  Deo  sahitari  meo'.  Est  quideni  naturale  senien.  Sed 
super  lioc  niea  vita,  feligfeit,  et  lue  citins  concepit  spiritualiter  quam  corpo- 
raliter.  Mirnm,  quod  propheta  nobiscum  tarn  longo  tempore  eecinit,  non  15 
sibi  nunc  canit,  non  niatri,  Sed  nobis  datnm  et  natum.  Si  non  includis  te 
in  pronomeu  'Un§',  nnnquam  eris  particeps  huins  gratiae,  quam  affert  int'ans. 
Non  recita  Symbolum  quasi  historiam  ut  Turca,  qui  credit  virgiuem  posse 
gestare  sine  viro.  Sic  papistae  credunt  natum  Christum.  Siefev  ©loulj 
f^utS  ntl^t,  nisi  accedat:  'nobis  natus  et  datus',  ut  credas  et  non  dubites  2« 
iufautem  in  cnnis,  qui  est  Dei  tilius,  ift  JUel)r  mein  quam  inea  tunica,  gjvofdjcn, 

sjfein,  legt  biiJ  iun  bie  arm,  3^ae  bu  niagft  fagen:  fom  t)er,  lieber  t)err,  Sit 
6ift  mein,  e§  ift  mein  unb  mir  geben,  l-oa§  bu  tf)uft.    S)a§  ift  fides  iustiticans 
unb  ber  rechte  giniib,  S)cnn  bcr  aubcr  ift  nit  frcfftig.    2urtf  be!ennt,  6firiftu§ 
fei)  gcbovn  Pon  ber  ^^suugfraln,  gcfjt  il)n  aber  nit  an,  2enn  (Sr  left  t(}u  nur  sj 
bcr  5Jiarien  bleijbcnn,  fo  gleubt  '-öapft,  fo  f)ab  3^)  W^^  •**^'  S^re  gegleubt. 
Stubir  nu  luol  brau,  Ju  l)aft  giuig  mit  jutlinii:  '@iu  finbelein  fn  lobelid^' 3C. 
3Bcm  gilb  bie  geburt'^     5Hci)t  allein   unfer   fvalucn,   foubern  in   muftu  fagen 
nnb  auff  fnie  fallen:  lUir  ift  ba-ö  fiub  geborn  umb  meint  loillen,   ^d)  fol 
mid)  fein  annel)meu,  S)a§  ^^  baö  toort  'un§'  mit  gulbenen,  3a  lebenbigcn,  30 
feurigen  but^ftabcn  in§  lier^  fd)rcl)be.    SEßenn  ^JJaria  6I)riftum  nit  anbers  fnlt 
baben    beun  aU  eine  ^JJhitter,    l)ctt  fie  eö  nidjt  gcl)olffcn,    fic  muc-  il)n  aud; 
haben  aI-3  einen  ^ä-)ü^  unb  gcfdjeucf,  S)q§  fie  fage:  SiS  üub  ift  nidjt  allein 
mein  mein-3  gebtuto  balbcn,   fonbern  ba-S  er  mir  geben  ift  3n  einem  gcfd)endt 
s;uM, 47nub  l)el)lanb,  luie  fic  fingt  iun  ihrem  lobgefang:  (Sr  ift  mein  fcligteit  nnb  nu'iu  35 
l)ci)lanbt,  uid^t  allein  mein  leijjüd^er  <Bon.    Srumb  iftS  ein  tüunberfam  propl)ct, 
S)a-^  Kr  fu  gelniS  mit  unö  fingt  im  5Jc>iien  Seftamcnt.     Saa  tinblin  nid)t 
if)m  gcbnrn,  nit   ber  ntutter  geben,  fonbern  um,  unH.     Srumb  lern  redjt 
gleuben,  5K(^t  \)aS  bu  ben  glauben  historiee  plauberft.    S)cnn  ber  üurct  fagt 
aiii):  llinria  Ijat  ein  finb,  3ft  it)m  !cin  Untnbcr,  £)a§  eine  Jungfer  ein  finb  j" 
tjat,  luieltiot  obS  red;t  jugche,  fan  ^\ä)  nid;t  gleuben,  aber  glcidjlüol  iftS  bei) 


9ft.  2  [4.  Snnimv].  66:! 

i>]  lei6  unb  IcBeii  ift,  quorl  mens  Salvator,  vita  geholt  mir  ne^cr  ju  iiiib  mcl)r 
mein  quam  mein  eigen  leiB,  feBcn.  Da  tales  ChrisliaDos.  Ibi  seuties,  quam 
iiifirma  tun  fides,  praeseitim  accedeute  Diabolo  et  cribrantc.  Qui  potest 
dicere:  mein  leib,  Iel6en,  gut,  '^ou§,  'ijo],  fove  l^in.    3i(f)  t)«^  nod)  ein  ünb, 

s  (|ui  iiatus  :c.  S6a§  l^aftn  baran?  (vf)c  iä)  hci^  lo§  favcn,  loil  e()e  omnia, 
(|uae  liabeo,  loffen  faren.  Ita  eigentiidjev  unfer  is  infans  »juam  nos  ipsi. 
Idt'o  iioii  relinquL'udus  est,  potiu!<  relinq[ucudiis  ijahi  unb  bauc^.  Nam  Inel 
ucljev  unb  me'^r  unfer  quam  unfer  eigen  lei6  unb  Ie"6en.  Lei^itur  exemplum 
do  divitc  Romanos  ber  öerlor  groffe  guter,  nam  im  ^au§,  t)of,  guter,  toarb 

10  gcftüffen  Don  aÜen  gittern.  Exiens  in  cxilium  dicebat  iutiepide:  illa  omnia 
abstulerunt,  cin§  i\abm  fie  mir  geloffen,  6f)riftum,  ben  foüen  fie  mir  nidjt 
nenien.  Is  vcre  intellexit  hunc  textum.  Omuib[iis  ablatis  dicebat:  ^d^  l)ali 
nod;  eiuy,  (|Uod  non  auffereut.  Hoc  omues  debemus  dicere  ut  iu  Euaug[elio: 
Qui  uoii  reliq[uerit   patrem,    luatrem,    omnia,    item    vitam.     Ts  datus  nobis:  w,uii|.  m,  siff- 

IS  Sil  muft  unter  bie  Grben,  ®ot  geb,  e«  gefc()el)e  mit  gnab  vcl  nngnab.  SBenn 
ha§  aüeä  feilet,  efferor,  ubi  manebo?  Tarnen  caiiendum:  'puer  uobis  natus'  :(. 
'3Ber  un§  bn§  linblin'  3C.  Omnia  amitto,  nihil  retinco,  quem  nee  Satan  nee 
ignis   gehenua   3C.     Sicut   Romamis   faciebat:    Omnib[us   ablatis    bleiBt    ba§ 


')  Vgl.  Schäfer,  Luthtr  als  Kirchenhistoriker  S.  235f. 

si  if)n  gemein.   S'riimB  ift  bn§  lein  glaub,  ^IBer  ba5  U5t©  mocf}t  mid)  nub  beu 

2u  Slnrcten  fon  etnanber  unb  Uieifet  bie  friidjt  biefer  geburt.  (S§  ift  mer  mein 
bcnn  mein  9iod,  gelt,  lct)b  unb  leben,  @r  gel)ort  mir  ne^er  ju  benn  mein  Icljb 
nnb  leben,  lüer  nlfo  fpridjt:  ^ä)  troft,  ncrlafe  inid)  met)r  anff  G^riftum  benn 
aiift  mein  lc!)b  nmib  leben,  ber  ift  ein  (Ftjriften,  2o  luirftn  fel)en,  Inie  fdjJücr 
ber  iiernnfft  foldjei  ju  gleubcn,  lücnn  fd^on  leib  unb  leben,  {)an§  unb  l)of 

■2b  l)iufcret,  fo  t)ab  ^c^  nod)  ein  ünb,  ha-j  mir  gcborn  unnb  gcbenn,  iinnb  et)e 
'^\ä)  hai  lic^c  faren,  el)e  ViS-  ^ä)  faren  lei)6  unnb  leben,  Uiei)b  unb  ünb,  '^aiiu 
mu§  lomen,  unb  alfo  lieb  foltu  mit^  fiaben,  bal  bu  auc^  beine  ©eele  snfe^efl. 
2)rumb  ift  baä  ünb  bicl  mer  unfer  nnb  un§  jugeeigcnet,  S)cnn  unfer  leljb 
nub  leben.    Ser  iWoiner  ift  unerf c^rod en :  luolan  fie  l)aben  tnirS  alls  genommen, 

30  cini  ()aben  fie  mir  gclaf^enu,  Sas  fonnen  fie  mir  nit  netnen,  nemlid)  6l)riftum, 
unb  menn  fie  nod)  fo  toK  unb  toridjt  tuurben,  fo  nuifeen  fie  mir  ben  la^en. 
Xer  l)nt  biefen   tert  red)t  Oerftanben,   fo  foKen  Uiir  aud;  gcfinnet  fein,   luie 
awä)  (Sf)riftu§  fagt:   Sßer   inid;   uid)t  lieber  ()at  benn  fein  leben,  ift  mein  .»uaii). lo, a; 
junger  nit,  2)enn  ber  ©on  ift  unfer,  3)u  nuift  il)n  Ijobcn,  Joiltu   nit  t)er= 

35  bampt  merben,  'Denn  bu  muft  fterben,  ba  l)ilfft  iiid)t§  für,  unnb  luenn  bcnn 
nn  ber  leib  gefielen  mivb,  luo  loil  34)  bcnn  blelibenn?  ©o  fol  3d)  beim 
fagen:  'Sin  finbelcin  fo  lobelcid;  ift  un§  l)eut  geboren',  bas  toirb  mir  niemanb 

32  xtäjt]  Diuedjt  -b' 


664    .  *4itcbifltcii  bcs  3al)te^  1545. 

HJüiibliii.     3l"t  i^as  mein,  loic  reic§lirf;  jol  mir  ha5  niibcv  iribcr  »uabcn,  lüa§ 

iiuirt.  io,3«inir  (icnomen,  ut  Marci  10.  '(•ciituplunr.    SÖie  ge^et  ba>3  311  ^   Clirisium  liabcD, 

bcn  follen  fic  mir  ntd)t  ncmcii.     In  luic  vita  '^at  ev  uBeiiuiinbeii,  ubertro^t. 

Komauus  Xeuffel,  Slob,  f)ell,  fi'^legt  ein  üiplin  atten  Sleuffeln  in  bcr  I)eIIe, 

toti  nmiulo.    S)en  tro^  !enfftc  'rnrca  itmt  fein  gani  ,^'cifevt()nm.    lu  Imnc    5 

iiifantem  Iiahet  eaiii  fidutiaiu.  Iiigens  thesaunis,  loer  ein  foldjc  fjoffavt  f)at 
contra  Diab[olnm,  peccatuni,  mortem  pi-opter  natura  et  datuni.  @faia§  ^at§ 
fo  lang  änDor  gemadjt.  (Jiiis(jiie  cogitet,  6^riftu§  jet)  md)x  fein  eigen,  benn 
er  feltia  ift  mit  ef)V,  leib,  gnt,  et  (|ui(!fjuirl  habet,  (iuid  est,  iiuod  dat  agi-o.-  k. 
nnb  "^elt  für  eitel  fpintneb,  i|niil,  i|Uod  dat  praesentem  vitam,  ^elt  für  ein  w 
gering  partecfen.  Sed  dare  suum  filium,  haä  ift  uiel  mel)r  ijuam  ©on,  9)lonb, 
l)imel,  (Srbcn.  Filius  tft  iDcit  über  bt§  aCeS.  Si  lioe  ciedo,  uon  conimutarem 
jiijiii.  8, 32 10  fuudis.  Hiuc  gloriatur  Paul[us:  'Non  pepercit  filio,  quoraodo  nou  dai^et?' 
Quid  coelura,  terra  erga  hoc  donuni,  scilicet  filium?  Qui  dat  filium,  seipsura 
dat,  Spirituui  s|anc'tura.  Non  dat  lianc  vitam,  )30rteden,  sed  vitam  aeteruam  is 
et  '^ier  einen  tro^igen  mut,  si  credimns.  Quod  duramus  in  avaritia,  siguum 
est,  quod  nou  crediimis.  Tales  nemen  fic^S  nil^t  an,  sed  coutemnunt.  6in 
Ünblin  fo  fd^enblic^.  'Voeabtitur.'  Rubini  beuten  Imnc  textum  auff 
Ezech[iam.  Non  digni,  ut  eorum  fiat  mentio.  Tantum  ideo,  ut  fides  uostra 
firmetur,   cum    videnius,   (|ni)d   I)iali|olus   bie    ,^ung  '^erons   ftcfft    et  ftecft  ein   -'" 

S]  nemen,  ba§  ift  mein,  bleibt  mir,  ba§  ünblin,  loie  reidEilid)  fol  mir  ba§  Serben, 
siiut.  10, 30  bo§  mir  '^ie  genommen  luirb,  iöie  ß^'^riftuS  fagt:  (Sr  fol§  l)unbert  loiber  !riegen 
unb  bort  ba§  crtige  leben,  (^fjriftmn  f)ab  ^\ä),  bcn  follen  fie  mir  nit  nemen, 
fprid^t  ber  SJonter,  (Sr  l)at  in  bcni  leben  gebodjt  bem  2euffel,  tob,  fnnb,  fdjledjt 
inn  bem  leben  ein  !lij)lin  3;enffel,  funb,  l^ell.  ^J}]einftn,  ba§  ba§  nit  'i)db  25 
begert  !el)fer  Paroluj,  ber  alfo  troljcn  fontte?  TOeinftu  nid)t,  bn§  ber  'S.utd 
mod)t  l)aben  »ooUen,  3?enn  e§  ift  ja  ein  trefflidjer,  fdjoncr  fd)ai3,  ein  trolj 
linbcn  miber  S^enffel,  f)eU,  ba§  @r  fag:  l)ell,  S^enffel,  bu  tt)nft  mir  nid^t,  S}enn 
3d)  l)ab  ein  finblin.  £nö  ift  nu  öon  unferm  Iteblin  gefagt,  Senn  ^ä)  ba-i 
anber  ftet}en  ln§,  'i)nc!  lern,  SaS  ßbi'iftn?  mer  unfer  eigen  ift  benn  leib  unnb  3u 
leben,  feel  nnb  guter,  SSiiy  ift  Innb  unb  leut  geben?  oift  mittel  fpiulnep,  3Baü 
ift  bi§  leben'^  Tu  nnift  bod)  fterben,  ^^Iber  fein  fon  jugeben,  ba§  ift  ju  i}oä) 
unb  mer  geben  benn  [)iinel  unb  erben,  Ter  fon  ift  Diel  l)ol)cr,  unb  uirnn  fdjon 
3iüm.  .'i,  32 bcr  Inelt  luoooQo  mod)t  fein,  ToPon  rumbt  8.  $Qutu5  3io:  8.    ,s>at  Qx  um 

ben  ©on  gefd)enc!t,  loaS  ift  lel)b  unb  leben  gegen  biefer  gab?  Tenn  er  gibt  « 
if)m  nllc  guter  mit  fid)  felbft,  fein  ti[ciligcn  geift  unb  nit  allein  ba§  leben, 
fonbern  aud)  ba§  eloige,  nnb  neben  bem  leben  ein  frieblid),  tro^ig  gelniffen 
toiber  ben  S^euffel,  i^yo  >uenn  loir§  gleubten,  baran  felt§,  S)enn  lüei)l  Irir  inn 
©unbcu  uerbarrcn,  fo  Ijaben  luir  ben  fdjoü  nod^  nic^t.  iKabini  3iel)cn  fold;cn 
tej:t  auff  (f,\cd)iam,  Tic  groben  6fel,  aber  ioldyi  bleuet  bor^u,  ba-5  bcr  Scuffcl  « 
fid;  bargibt,  bQ§  er  loiber  bie  loarljcit  fic^t  unb  fielt  bie  ^uug  ^erau^^  unb 


m.  2  [4.  Saituat].  (365 

Rl  pflodEUii  fuv,  ba§  et»  iiid^t  tau  tüiber  l)inein  3ief)cn  :c.  Diab[()lus  «-it  sc 
iiieiitii'i,  cum  de  Ezcch[ia,  qui  gubenia[vit  29  annos,  hab[ebat  paccm  tantnin, 
ba»  cv  311  ^eiulLilEm  nid^t  braJoet  jubleiben,  totus  populus  et  Eex  tuar  iiev= 
jUieibelt.     Et  nisi  Esaias   ^ette   feft    gefialten,    solabatui-  Regem  et  principes, 

5  douec  Angelus  caeeidit  180000,  (jualis  haec  pax?  Deuique  vastata  tota. 
äßtc  fort»  benn  !^eiffen,  bu  .  .  .  .  ^ube  unb  S|urdE.  Cum  hie  dicit:  pax  eius 
uon  erit  finis  super  sedem  David  jc.  2Bie  buncft  btd^  baruitlb?  Num  est 
pax  aeterna?  et  Ezech[ias  tantum  29  lexit.  14.  venit  Rex  AssyrLiae.  Post 
Ezech[iam  Mauasse,  qui  1)idt  ein  folc^en  fdjonen  fvteb,  geritzt  unb  recf)t,  ut 

lu  Ierusal[em  impleret  saug[uiue.  (5l)  ein  fc^onev  f riebe,  ubi  bie  beften  buiger 
unb  pvebigev  ertoürget.  Post  Rex  Babyl[oniae  fd)teifft  3erufQl[em  in  bie 
ajc^en  et  adduxit  Regem  ...  Jfft  ba^  einiger  friebe?  S^euffel,  Ibi  uulla 
iustitia  ut  hie,  aeteroa  et  jiacis  non  finis.  Xihil  ergo  .  .  .  ludaei  de 
Ezech[ia,  quia  e§  tüar  ein  elenb  regiment,  etiam  eaeso  Senuaherib  et  Manasse, 

»^  regirt  fo  fd^enblic^,  ut  jc.  Sed  Diab[olus  fol  fo  lauen  unb  narren,  ha§  er 
folc^e  nerrifc^c  glofen  gibt.  Et  gratias  agamu»  Deo,  hai  er  ben  Seuffel  juni 
narren  mac^t,  e^e  er  ba§  maul  aufft^ut.  Erit  princ[eps  pacis  et  aeternae, 
Ergo  nou  huius  vitae,  quae  non  durat,  sed  finem  habet.  Sed  hie  princeps 
sine  fine  et  in  throno  David  sedebit.     lam  vastata  iacet  1.500.    Et  si  adhne 

2"  staret,  tarnen  non  staret  aeternum.  Idee  aeterna  pax  uec  nou  iustitia.  SBie 
Ütel  ijl  gertd^t  unb  rcc^t  in  terra?    (Jude  clamor,  quod  fein  geritzt,  red^t,  sed 


ö  .  .  .]  ein  Wort  nachgemalt,  mileshar  72  .  .  .]  p  13  .  .  .]  fig  ob  fig[nieiifiim? 

S]  ftclt  ein  ?5fb!ltn  bor,  Tenn  er  !an  nid)t  "^erlinbcr.  Tnnnb  Derret  Sr  ftd)  nur, 
l^enn  eö  unnnigtidj  Hon  (vjedjia  nerftanben  Incrben,  Jtegirt  nur  29  5'ai'  ""b 
loar  fo  for(f)tiom,  ha9,  Wo  gfoia§  nic^t  feft  gcTialtten,  f)ett  er  ia^j  9{eic^  ubet= 

25  geben,  bi§  ber  (fngel  fant  uub  fcf}lug  bn«  Iieer  lager,  »nas  beift  ba?  für  ein 
friebfurft^  glcic^lrol  loirb  baö  lanb  Periiniftet,  mie  !nn  e-5  benn  fieifeen,  Du 
grober  tolpei,  ba§  be§  frtebe§  lein  enbe  fein  fol  ?c.  beift  ia§  frieb  in  eluigfeit  ? 
2)a  ©jetfjiaiJ  29  3ar  regirt,  5)0  ber  fonig  non  ?lßi)rien  !am,  uub  bo  er  tob 
Wax,  Umr  fein  fon  ^Tcanaße,  fiiclt  fold)  fdjou  friebcn  unb  geredjttgtcit,  ba&  ©r 

3«  aüe  proi)t)eten  crlourget,  6I)  ein  fc^oner  frieben,  Sie  fdjonfteu  burger  erlourgcn, 
2}arnac^  !am  Söabl)lou,  fürt  aüc§  locg  unb  frf)leifft  ;^erufalein,  !nuftu  Senffei 
bi§  ein  elüigen  frieben  Ijeifjen,  fo  muftu  ein  fet^ome  fprad)  füren.  Drumb 
fang  nic^t  Oou  ©aecfiia  Derftanben  tuerben  unb  bamit  tan  Cvä)  mein  glnnbeii 
bcftcubig  bereifen,  @ol  ber  ^ube  nit  gelerttcr  fein,  gott  lob,  ba§  (Sr  ben 

w  Xeuffel  3UUI  yjarren  uia^t,  elie  er§  ntaul  aufft^nt,  Senn  folcf}«  gar  uic^t 
tion  (Sjedjia  oerftanbcn  loerben.  llrfarf}:  £er  frieb  fol  einig  uuub  auff  beut 
Stuel  Saöib  fein.  5hi  loor  ba§  bolcf  öiel  ^ax  ol)n  frieb  unb  furften,  2)rumb 
nuiö  uit  ein  loeülidjcn  frieb  iierfte()cu,  ,Vem  i^-i  lau  aud)  uirf)t  fein  bo§  geridjt 
ber  loelt,  Xenn  e»  nit  eluig,  aber  bcS  Ijcrrn  rcd;t  fol  einig  fein,  2'runib  niuö 


6(5C)  ^Ptcbiglcn  bc?  3nt)rcl  1545. 

R]  eitel  uurecf)t,  frcl'cl.  ibi  millns  pHuceps,  lurista.  Et  si  essent,  tarnen  fiuem 
liabeiit.  Seil  Ls  Rex  iuaeteriiuin  regnabit,  hab[ebit  pacem  et  iustitiam,  et 
öci'.  7, 11  tarnen  iiatiis  liomo.  Supra  uoiuinavit  niatrem  cap:  7.  virgineni.  Est  iiatu.s 
veriis  hoiuo  ut  alius  piier,  Qiiiigenotnen,  quocl  !etne§  mannet  f(f)iilbig,  I)at  ir 
fletfdj  luib  Hut  rein  gcfeubcvt  S[piritus  S[anetu.s,  est  iu  utcnim  gelfflt,  ul/i  s 
coiieipiimtiir.  Hoüki  est  et  tarnen  aeternns  Res.  3Jeime  hü'j  iUJaiUCll. 
DiabLolus  H)ei§  tüol,  nod)  gtoingt  er  coecos  ludaeo^;  et  Turcas  3C.  Si  Imne 
textiim  liabeo,  fiir(i)t  iä)  nid^t  für  allen  Seuffel,  volo  defendere  articuluni  et 
fideni  Cliristianam.  S)a  mu^  er  erftumutCU.  Ea  est  institia,  nou  uiuiidi, 
(|nac  arm,  betltjc^,  de  qua  luristae,  philosoplii,  quam  Euangeliuni  praedieat,  i" 
ba  bie  9an|e  crBfunb  angegriffen  tnirb  et  condouatur  unb  ausgefegt  jut 
S|pirituni  Sjanctum,  et  honici  tit  iustus,  non  pei'  C'nisistoriuiu,  Sed  per 
Bap[tismuni,  Sacra[mentuni ,  ^rebigt,  bie  leret  ba§  Äinb  annemen,  qui  nobis 
natus  on  unfer  juttjun,  est  donum.  Qui  huuc  infantem  acci[)it  fide,  is  iustus, 
lebig  a  peccato,  jleuffel  et  niorte  hie  in  tide,  illic  im  ft^atuen.  Haec  est  i;. 
iustitia  aeterua,  post  bouani  couscientiam  habeaiu  erga  Deuiu.  non  metuam 
Diab[olum,  vivo  iu  spe,  et  quando  niorior,  Jüil  ben  ganzen  corper  ttiber 
^übtn  unb  ft^oner  quam  nuuc.  Ideo  nou  Ezech[ias,  sed  lesus  Christus. 
Nou  tinis  paeis.  ubi  in  throne  Davidis.  Si  credimus,  sumus  sedcs  David, 
ut  sinus  Abrae.  Ideo  foHeu  toir  un§  ex  somniis  Diab[oli  et  Rabinoruni  20 
nur  ftcrrfeu,  Inffcn  bie  ^ung  fo  laug  lierauS  reden,  ha§  ein  pfldrflin  :c.  Nnm 
29  jar  bei)  bir  einig?    Ubi  didicisti  sie  numerare?  et  tarnen  öol  lamcr  unb 


•5  über  gcjciijcrt  sieht  gejonbnt 

^.  Slgiu  an\)(]:  fonig  fein  unnb  boc^  ein  geborncr  !onig  ßap.  7.  'Gin  3"'iftfi-'n>" 
loirb  fdjlüangcr'  k.  @r  ift  geborn  öom  lncl)b  inie  auber  üuber,  ofin  hai'  (ir 
uit  Hont  lliann  geboru.  fonbern  Oon  reinen  blutStropfeu  ,'c.  lüfcufd)  ift  Gr  " 
uunb  ein  einiger  tonig,  :liciut  ba§  jufamen.  S^er  Scnffcl  Ipei?  Uiol,  aber  er 
jluingt  feine  ^uben,  S^urdten  baf)in,  ba§  fie  bem  tejt  ein  folr^e  5Jafeu  brcljen, 
S)arnmb  ift  ba§  nn  bie  gerc(^tig!eit ,  uict)t  loeltlit^,  ^ic  arm  ift,  bie  liilfft, 
ttiic  fie  !au,  fonbern  bie  gerccf)tigfeit  be§  Guangelij,  bo  bie  ©unbc  ergriffen, 
bnrd)  ('»fjriftnm  erlonrget  nub  gerec^tigfeit  berloiber  gebrad^t  jc.  SoId;§  fol  3" 
nit  ber  TOenf(f)eu  Uicif()eit  tbuu,  fonbern  bie  gab,  l^aroon  ()ie  gefdfiricbcn :  '(Viu 
tiub  ift  nn§  geboren',  Sa-j  ift  bie  gcred)tig(eit,  üergebuug  bcr  ©uubc,  item 
ein  gut  gelingen  t)aben,  frolicf)  leben  inn  gott§  furcht,  im  tob  frotidf)  ba^in 
faren,  ber  boffming,  Dci§  loir  bis  aües  reid)lid)  Irerben  Iniber  bc!omeu.  2)05 
r)etft  einiger  frieb  unnb  gercd)tig!cit.  3)a«  rebe  ^si)  baröon,  Sa-j  man  fid)  '^ 
nitt  an§  beä  Üeuffelö  unb  ^whm  lofen  gloflin  fterte,  loeljl  fie  bie  jungen  fo 
loeit  l^erfnr  reden,  nub  ein  pfloHin  für  bie  junge  geftof§en,  3)enn  (Sjed^iaS 
nur  29  jar  regirt,  .steift  baB  einige  gered^tigteit,  ©o  btenet  ibre  faule  gloS  nn§ 
3um  guten,   lueljl  mir  feljen,    baä  ber  lenffcl  gern  loolt  bcn  tejt  nmbtereu, 


«V.  3  [6.  SanuaiJ.  (307 

l'l  f)erblctb.  Xum  haur  aetcnia  \r.\\ .  iustitia".'  Il)i  c<iy;itur  latori  sc  incntiri. 
IDaö  biciict  UlIO  jum  guten  et  roborationem  fiiK'i,  (iiiaiido  \i(l|ciiiiis  I)iah[iiluiii 
vülle  cum  suis  locis  Imic  bie  jecn  aU'j6re(f)en,  iinb  er  luivb  briibev  ju  idjniibeii. 
Est  forti.ss[iiiia  Belueifiing  nostrae  fidei  et  coufusio  i)iab[oli.    Haec  est  prac- 

5  (licatio  de  infante,  ([iii  iiatiis.  Cur  vocetur  'Consiliarius'".'  Sie  de  co  r;{n- 
tanduui,  praedicanduni,  mirabiliter  gubernat.  Est  'gigas',  tan  bvciil  fdjiiicifjeii 
super  Diab[olum,  f)cE.  'Perpetuo  patcr':  ijui  scinpcr  pueros  jeuöct,  perpelun 
generalis,  ©o  fol  man  Don  im  pvcbigen,  ba§  imerbar  usqiie  ad  tiu(3ni  muiuli 
uascuutur  Christiaui  per  Eiuiugeliiim.  '  Prinecps  pacis\  scilicet  liic  in  coii- 
1"  scicutia  unb  bort  elüiglicfj. 

s]  unb  üciicuft  bvuber  feiuc  macfjt,  Xeuii  bev  tejt  all  .yigeliuiltig,  cittel  Touiiei- 
idjlüfl.  Xai  \\t  bie  pvcbigt  uom  tiiiblin,  Sa§  unc-  gebovu  m\h  geben  ift,  S)ie 
anbei'u  ftuc!  tan  2'^dj  nid^t  aufmad)cu,  lucv  gut,  baS  ^^^d)  ein  furlj  glüfjUn 
bflvuber  uuid)te,  "Übn  ;\d)   maäß  uiiv  cvger,    Tenn  bie  llugliiig  iniiö  iniuiev 

i-  liHiUen  be^er  luadjcn,  Qx  fol  (jeifjen  eloigev  Oatev,  Xenn  ei  finbet  jeugt  iinuier= 
bar  bi§  au  ^ungfteu  tag  burd^  ben  glauben  k. 


3.  G.  Samuu  V>i'>. 

pvcbigt  (im  (?v»V')fl"J''*^t(iflc,  unriimittaiv^. 

Rl  DIE  MAGORUM  Vesperi. 

Esaiae  LX.  t«iw, iit. 

Legitur  ista  Epistola  liodie,  quod  contiuet  de  Saba  ven[iente  et  aiuiini. 

w  Et  [)cifft  bü§  fcft,  baran  man  begeljet,  toie  bie  .Reiben  bciiiifcu  fiiib  .jnm 
(^ijriftlidjeu  glauben.  In  papatu  et  Romana  Eeclesia  begel)et  man  bveievlel) 
tuuuber.  'Epiphauia'  graece,  'grfdieinung  be§  §errn'.  Xa§  gefc^idjt  iden 
priiuum,  (piod  Stella  apparuit  luagis  in  Oriente.  Hierou[\'uuis  et  alii  patres 
vocarunt  'Epipha[uias',    (juod   .30.  anuo    post   baptisatus  in  lordane,    ubi  bie 

"  erfd^cinung  facta,  bergleic^en  nid^t  in  soriptura,  (|uauquani  et  illa  in  nionle 
gloriosa,    scd  illa  super  <»nines,    <juia  ibi   pater:    'liic  filius\     Filius  ftel)Ct   iu 


Cvci-  Cn.  11 


yj  Epiphania  douiiuj   Esa:  (Kl. 

Xiefe  ö^piftel  lift  man  l)cut  Xarumb,  ba§  fiieviuu  ftebct,   luie  bie  oou 
Sahü  fouicu,  uunb  fjeift  bae  fcft,  bavinn  man  begeljct,  luie  bie  beiben  beiuffcn 

■M  finb  jum  6t)iiftlic^en  glauben,  'ilbev  nat^  Qvbnnng  ber  Siomifdjen  fivd)en 
licgcljt  man  bvei)  t'csta:  (^pipbania,  be^:;  bcrvu  cvfdjcinung  cvftliri),  ba  bev  ftern 
beut  erfdjieucn  ift,  aber  bie  alten  aly  ^ciü'ibi""'-'  beificno  bavumb  erfdjcinung, 
umb  bev  Slauffe  toillcu,  Xenn  fie  barfur  Ijaltten,  Xa§  auff  ben  tag  -SU  ^at' 
beinad)  (^f)riftU'j  getanfft  ift,  Xo  bie  cvfdjeinung  gcfibeben  ift,  bie  gvoffer,  benn 

35  bo  6t)riftu5  auffm  berge  oertlert  luirb,  Xenn  bo   l)ort  man  bie  ftimmc  be5'.w>uti).  n,; 


Gfi8  iptcbifllcii  bcÄ  3rtf)tcä  IMn. 

'ijbcv  3^auff.  Spiritus  .s|anctus  desceudit.  Haue  apparitioneiii  Tinticil  bic  alten 
fcei"  getvieBen  Itnb  gcprebigt.  3.  «luod  manifcstavit  gloriam  suam  in  Cana, 
iil)i  cxhibiiit  se  Doiniiiuni  et  Deum,  qui  ex  aqua  viiuiin  et  ex  niliiln  omiiia. 
S)ic  -5  ftii(J  ^at  man  begangen.  Sed  qiiia  non  potuerunt  gcfaffet  luevbcn  in 
uno  sermoue,  t)aBen  fic  3  niagonini  festum  am  meiften  getrieben.  Xos  reti-  s 
n(Mnus  morem,  ut  praedieenuis  de  baptismo  Christi,  Deiiide  de  nuptiis.  2)ay 
fnvncmefte  ift  öon  bcr  2auffe.  De  quo  praedicavimn.s  suo  tempoi-e,  ut 
npparuit  Trinitatis  bte  Souffe  ju  fegenen  unb  Uieil)en  unb  jumac^en  ein  bab 
ber  tutbergeburt.  '^a-i  toertf  tan  man  nidjt  gnngfam  preifen,  quod  Dens  per 
baptisniuni  tanta  facit,  (|uia  Dcu.s  adest  et  onnies  Augeli.  2)a§  lüoUcn  tüil'  lo 
froren  in  .■^uum  tempu.«.    Sßctl  btefe  Spiftel  georbnct,  inollen  toir  fie  l)alten. 

Snoii,!  'Waä)t  hiä)  anff  K.     In  ])raecedenti   eap|ite   loquitur  de  stcrtentia ' 

])opuli,  (juod  loerbc  ba§  Ited^t  unb  morgen  iierfifilaffen.  Sation  multa  in 
praecedeuti  cap[ite.  ®arnac[)  tucnbet  er  fidf)  ju  bem  ^auffen,  ber  fid;  Icfft 
sjüm.m.uaufflrecEen,  et  dicit:  §6re  auff  ,]n  fd;laffen.  Mmw.  13.  'Dies  apinopinquahit."  is 
dö  ift  jett,  'nox  praeteriit'.  lux  lueet,  tuerbe  ^eUc  liec^t,  quia  veuit,  tuus  ,'^oi 
ortus  est,  aurora  prior.  Est  'tua  lux',  tibi  promissus  Salvator,  semen  Abrab[ae. 
2)U  folt  in  '^aben.  Ideo  fruere  ea,  ne  sinas  tibi  frustra  ortuni  et  Iticeni. 
Tjux  tua  veuit,  quam  Deus  promisit,  unb  bie  l^errlttfeit  mit  aller  feiner  gnabe 
Uninber  k.  bie  tlarljeit  Christi,  filii  Mariae  et  Dei,  ber  f)eifft  t)ic  Tehova.  Sicut  20 
Sol  oritur,  sie  gloria  Domini,  ne  stertas,  ba§  arme,  red)te  t)eufflin.  'Nam 
tenebrae  operiunt'  3C.  lucis  et  gloriae,   est    tuus  Sol  et  super  te  ortus  gloria 

')  Eigene  WvrlhUdnng  Hörers. 

SlHatcrS,  ber  @on  ftebt  int  ^sorban,  unb  ber  tileilige  geift  k.  Siefe  crfiJjeiiuing 
Ijaben  fie  geel)ret  mit  biefcm  feft,  Sie  britte  crfc^etnung,  fagen  fie.  Ta§  fidf) 
C^riftuS  !^at  feben  lafjcn  fein  grofec  getoalt  ju  6ana,  ?lber  über  ba§  fa^en  21 
fie  e§  jufamen  unb  nennenc-  bic  1)1  eiligen  brcl)  fonig,  ?(ber  bis  auff  fn^nn(f)t 
Ijat  man  Oon  ber  Sanff,  item  barna(t)  bcn  ©ontag  f)crnac^  tion  bcr  bodj^cit 
geprebigt.  Sßir  moHen  bi§  be'^altcn  al§  ba§  fornemfte  bon  ber  lauffe,  '2)rumb 
lüoKen  loir  audj  Don  ber  erf($einnng  fagen,  bie  crfrf)iencn  ift,  bie  lanffc  cin= 
jutoeitjen  unnb  ^utjeiiligen.  Xcnn  ha^-i  tncrct  tan  man  nirf)t  gnugfam  treiben,  so 
c3  ift  nid)t  gering  ein  folcf)  loerct,  5)o  ber  ganlic  f)imet  ^^ufibet,  2)enn  bic  gan^c 
biciltge  ^I'reljfaltigteit  bnrbcl)  ift,  ^\}i  aber  moücn  mir  lion  ben  b|ei(igcn  brel) 
tonigen  unb  tion  ber  (fpiftel  rebcn,  2)as  anber  auff  bie  ned^fte  prebigt  fparcn. 
Scr  propbet  rebt  3um  deinen  bauffcn  unb  fagt:  'I)ore'  k.  (5^3  ift  jeit,  ba«  man 
!Hi)in.  i.i,  12  Quffftefjt  5Ho:  12.  '2)ie  nad^t  Vergangen',  alfo  t)ie:  6§  ift  jeit,  ftc^e  auff,  eS  y.> 
ift  ein  licdjt  ber(^u  foinen,  Seine  Sonn,  bcine  morgenrot  ift  auffgangcn,  Sa» 
ba  ()eift  bcin  licdjt,  e»  ift  bir  ferljcifjen  bcr  liebe  belilanbt,  Su  folt  il)n  boben, 
Srumb  brauch  i^n  aud),  Io§  nit  umb  fonft  fdjeinen,  anbere  auff  gangen  fein, 
unb  bie  bfti'Iigteit  mit  aüer  gnabcn  ift  über  bir  auffgangcn,  Sic  berrligfeit 
aci.60, aift  ber  ©on  gölte«,  nnfcr  l)cl)lanb.    'Senn  fil)c  finfterniv  bcbectt  boi?  lanbf,  « 


mx.  3  [6.  3onuar].  669 

ß]  eius.  Hoc  iion  tautuiii  dictum  de  magis,  Sed  (]ui  vidermit  stellaru.  Sed  ibi 
videtur  tota  lux  et  gloria,  quae  post  asceiis[iouem  Christi,  ubi  veuit  S[piritus 

S[anctus  et  rumpelt  mit  iDunbcr3etd^en  3C.    Sed  finfternt§,  bundel  tnirb  üiet 
Oon  Sfl^flfl  'C.  diligunt  magis  teuebras.    'Hoc  est  iuditium,  quod  eos  dauiuat, 

5    (juod  veuit  lux'  lohan:  3.     ©0  ift§  gongcit,  sie  et  nos  .  .  .  habemus  eaudem 'S"!).  3, 19 
lueeui  super  uos  ortam  et  appa|reiitem.    Scinius,  quid  Christus,  tro  loir  unfev 
feel  t)inje|en,  tarnen  maior  pars  jc.  ut  scriptum:  'Caligo'.    ©ie  InoEen»  \whix 
lc()eu  noc^  tjoieii,  uolunt  illumiuari.    S)a§  ift  unfet  ji^ulb  ntcf^t  nod)  bi'ubev 
crf(^Vetfen.    Qui  uon  vult  videre,  maneat  coecus,  qui  uou  audire,  tarnen  inanet 

10   lux  et  lucet,  sive  accipiatur  sive  non.     S)a§  ift  bie  bevmanimg  Esaiae,  mau 
fol  be§  liec^t§  Inarnemen,  diun  lucet,  ([uia,  si  ingrati,  fo  uimpt  cr§  toeg  unb 
furcttf   au   ein   onbevn   ort,    ut  Christus  lohan:  12.     Satis  sumus  getoaruet.^MJii.  12,:» 
ludaci   uolebaut  et  Graeci.    S)a  !am  5JtaI)omet^.     Pap(a  uou:  habeat  teuebras. 
Nou    dat   lucem    nisi    his,   (|ui   I^afien   lieb   unb   luft.     Nos   iani  nionemus  et 

15   luarnen,  ut  accip[iant  luceui,  et  e§  ift  satis  aperte  dictum  ludaeis,  Graecis, 

Komauis   et  nobis.     Si   uou    vis  excitari,   fare   l^itl.     'Et   gentes    auibula-tnjen,  3 
b[nnt.'    S)a  ge^et  er  uu  unb  mad^t  auä  einer  Blumen  ein  gan^e  Intefeu,  tan 
fein  iDort  breit  unb  Ineit  uuicfjeu,  fompt  anff  bie  uamen  3lbram.    'Nou  Abram,  i.  woivn.r, 
seil  Aljiaham,  quia  posui  te  patreiu  uiultaruiu  gentium',    '^ä),  G)ot,  Ijab  birf), 

2"  ®ot,  gefegt.    Hie  arrigamus  aures,  geutes.    Hactenus  cum  populo  Israel.    lam 

5  .  .  .]  d 

S]  S)er  ^err  be§  liec^t§  ge'^t  auff,  6^riftu§,  ber  @on  gotte§,  ift  über  bir  anff= 
gangen,  S)q§  ift  nit  allein  gerett  Don  toeifen,  öon  brel)  fontgen,  bie  ben  ftern 
gcjef)en  Ijaben,  .§ie  ift  bie  ^errligfeit  be§  f)erru  auffgongen,  finfterui-3  ift  über 
bem  ünlrf  ^^sfrael,   '^abcu  finfterniS  lieber  beuu  bog  liec^t'  ^o:  1.    'Xa§  ift§  5011.  a,  i» 

2s  urteil,  ba§  ha§  lied^t  inu  bie  tüelt  tomen  ift,  unb  bie  OJicnfd^en  t)aben  bie 
finfternia  lieber  benu  bo5  liecl}t',  Itiir  Un^cu  ba§  lied^t,  toaS  f^ut  ober  ber 
gro-3  t)auff'?  finftcruiä  ift  auffgangeu,  luarumb?  ©ic  iDoltenS  nit  feigen,  luollen 
äugen  nic^t  aufftf)un.  S)a§  ift  unfer  fdjulbt  nit,  \wx  nit  iotl  lidjt  tnerbcii, 
blel)b  finfter,  2Ba§  nit  l)oren  tnil,  blcl)b  taub,  3)enn  U)ir  tonnen  nit  barfur. 

30  S)a§  ift  bie  öermanuug,  SaS  toir  f ollen  ha^i  \uä}t  anne£)mcn,   loel)l§  lcud}t, 

fonft  burc^  uubaudbartcit  uimbt»  gott  lueg  unb  furet§  anberfloo  t)in,  'l)um^^oll.lL^ 35 
iiabetis  lucem,  credite  iu  lucem',  lt)ir  finb  gnugfam  gelnarnet,  ^uben  Inolten 
aucf)  nic^t,   3)a  !amen  ^Homer,   Die  (Sriec^en  loolten  ba§  liec^t  utdjt,   laut 
'■JJiü()omet,   luerben  lx)ir§  aud;  öcrfeljen,   loolan  e§  ift  aud)  gefugt,   S)a§  licdjt 

^•'  leud}t  aud^,  gott  rebt  mit  eud;,  loiltu  l)oren,  aufffteljeu,  fo  ^ore,  ftel)e  auff, 
&j  ift  offenberlic^  guug  gefagt,  locnn  bu  uit  luilt,  far  f)iu. 

'Unb  es  lüerbeu  bie  tjciben  luaubcln  iun  betuem  Itedjt.'   2)o  ge!^t  @r  nusci.eo,?. 
unb  mad)t  ou§  ber  blumen  ein  ganje  rtii§,  l^enn  er  tool  reben  fan  unnb  bie 
lüort   aufbreiten,   tompt   foft  auff  ben  uamen  ?lbral)nm,  'Su  folt  ?lbral)ami.a'(oi<i7,i. 

*"  l)ciBeu,  Tcnu  ^d)  bid)  gefeilt  jum  uoter  uieler  l)eiben',  £ia§  gel)ort  \u\<>  fjeiben 


(570  *Prcbigten  bc?  3al)re^  154ö. 

R]lii.\:   ^iurgc,    multi    iiegligiiiit.     3)aä  Qel)d  llllu  nid)t   an,   sed  Israel.     Sod  iiü 

i.ajioif  n,  •Kliflidanius,  ali  i](ih  unfer  ®ott  üergeffen ,    longe  ante  dixit:  'Eris  pater  imil- 

tiu'iim   gentiiiiii'.     Et   I'aiilus    inad)ty   im   uü^.     Nos    omnes  Abrahae  seinen, 

ffiüiii. 4,  u  filii  et  @rbeii,   i|uia  aecipinuis  seraen  eins,  fol  fein  fleifd)  iinb  Hnt  jein  üon 

.Maria  virgiuc,  quac  coiicepit  siue  peocato,  sine  fcfiuiertien  empfangen,  getoien  5 
et  lacte  alnit,  qnae  non  naturaliter,  sed  a  Spiritn  saucto  t'oiniatum.  iüün 
fleifd)  unb  l)Iut  Abrahae  fol  er  tonten.  Sed  tarnen  etiaui  ad  genles  veniet, 
Xos  geutes  non  possunuis  gloriari,  quod  de  uostro  semine  venerit,  nt  Indaei. 
'.Spciben',  inquit,  'ambulabnnt'.  Etiaiu  Dominus  iueebit  super  gentes  et  reges, 
ipii  non  de  Abraham.  Haec  nostra  con.solatio.  Noster  pater  non  Abraham,  lo 
Sed  laphcth  noster  pater  et  uxor  eius  mater.  Illic  videbit  eos.  So^CV  fomen 
luir  t)er.  Ideo  gcl^etS  un§  nichts  an,  quod  Christus  ex  lapheth  orietur.  Sed 
1.  woji  a,  2(3  tanien  nostri  non  oblitus.  'ßeiiedictus  Deus  Sem  et  laplietli'  i.e.  foUen  be» 
1,  woir  17, :,  famenä  teiU)affttg  tocrben.    Sed  ad  Abraiiam  clarins:  'pater  ninltarum  gentium' 

i.  e.  non  tantum  Iud[aeornni,  sed  etiam  gentium  a  lapheth.  Agnovimns  n 
Ciuistum  habentes  baptismuni,  eognitionem,  hdem,  speni  et  expectannis.  ipiod 
primiissiini  Abrali[ae,  et  hix  orta  et  splendet  nobiscuni.  Deus  det  gratiani, 
ut  aeeipiamus.  Sunuis  Abrahae  filii  j)er  Hdem,  quod  eredimus  in  semen,  in 
(juod  ii>S(",  quod  veiiit  ex  eins  sangjuinc,  quia  fiiteniur:  Credo  in  Icsnm 
Christum.  Tu  habes  poj)[ulum  Isra[el,  lucera,  tibi  est  promissa,  sed  non  an 
accipis,  ideo  gentes  accijiient  et  ambulabuiit  in  ca  et  salvabimtui'.  Sie 
■Wiitti).  8, 8. 10 i.  Math:  8.     Ceuturio:   'die  tantum    verbum'.     Miratur   Dominus;   'Non    inxeiii 


IS  Gene:  9  r 

S]äu,  ®enn  unS  geljt  (Sr  an,  Siffjer  I)at  Cn'  ^crnfalem  angercbt,  Tai  lagt  (>t 
a!iim.4,  iiOon  ()eiben,  luie  and}  'i^auhis  ben  namen  '.flfiraljam  fcer  nnt;,  mad)t,   luie  (S^v 

lagt,  luir  finb  allefampt  ?lbra^am§  famen,  3)rum6  foUen  luiv  il)n  annemcn,  25 
Si'iin  (l-r  fpl  nnfev  fein,  'D?inrin  Ijat  it^n  empfangen  nnb  geborn  nnnb  ernevet, 
erlogen,  3)a5  ift  gefd;e^en,  ober  er  fol  nit  nUein  jn  feim  blnt  fonieu,  junbern 
lind)  jun  I)eiben,  ^uben  fonnen  rl)umen,  ba§  6l)riftuc'  bon  i£)rem  gebInt  tomeii, 
mir  nit,  "ütber  ber  berr  niirb  andj  fdjeiiicn  ben  bi'iben  unb  ben  fonigen,  fo  nit  l'on 
^'iuben  fein,  äßir  fomen  l)er  Oom  gebInt  :,^iapl)et,  non  ber  Sinbflnt  l)er,  Slrnnib  so 
gcf)t  uns  ha§  nit  an,  S)a§  t^^riftnS  lion  un§  \vn  fnmen,  nber  gleid^luot  l)at 
er  nnfer  nit  tiergefeen  nnnb  gebend!  unfer  im  namen  ^Jtbrabae,  Su  foU  nit 
allein  ein  unter  fein  berer,  bie  beine-j  fleifd)«  nnnb  bUit§  fein,  fonbern  and) 
ber  l)ei)ben.  Sl^ir  erfaren  auä)  foId)e-?,  bnbcn  iein«  tnortö  ertentniy,  ©acra= 
mcnt  Jc.  S)ay  fei)  gott  gelobt,  nnnb  laft  unö  nnd)  bandbar  fein,  Senn  Unr  ^.■i 
finb  "ülbrabamä  ünbcr,  nid)t  nad)  bem  geblut,  fonbern  burd)  ben  glauben,  S)oy 
luir  an  ben  3ümen  glenben,  Ser  non  '.Jlbrabamo  fleifd)  geborn,  Xac-  l)ctft  nn : 
2)ie  Reiben  Serben  tnn  beincm  liec^t  toanbeln,  5)u  l)aft  baä  lied)t,  milt  aber 
blinb  unb  toridjt  fein,  Xrumb  werben  bie  beiben  fomen,  3oId)§  ,iengt  and) 
bov  (ynaiigelinm  00m  Ijenptman,  ".vjab  ,3el)  in  ofinel  fold)en  glauben  nit  fnnben',  lo 


^Jir.  3  [6.  afnmmtj.  671 

li]  tantam'.     Ideo    'multi    veiiieut    ab    oecidente'.     S)a    fi^et  bcr   §@9i<){    l)tn   in  Wniiiis,  12 
Esaiam  GO.     'Et  tilii  logni  cik-ieiitur,'  Sa»  ftcf)et  {)ie  aud):  't'aligu'  jc.     Filiiscf.  cu,  2 
regni  iioluut   liiceni   diligere,   teiiebras.     Ideo   geutes  'venient  ab  Oriente'  JC. 
Non  deberaiis  laetari,  qnod  excoecati  JC.    Rom:  11.  tarnen  Deo  gratias  agere,  iKöm.  11,  is 

:.   laudare,  (|U()d  veninuis  ad  hanc  lucem,  ut  Esaias  et  Christus  dicit.    Sie  mirf) 
md)i-:-  getjolffen,  quod  papa  cmn  suis  nt($t  evju  InoIIen.     Cuporem,  ut  papa 
ci  Epi.seo|)i  luuvbcu  fvom.    raulus  Koni:  9.    5Jleiu  lekii  iol  nidjt  fumeii  exauims,  uf. 
eorum  tob,  ir  Ueibamiii-j  ()ilfft  mir  nid^tö.     Sed  quia  nolunt,  velim,  ba«  bcv 
ißijc^off   üon  531eintj   linb    alle   bofc  23utien,    et   si  nolunt,   tarnen  nos  gratias 

1"   agimus  Deo.     ^fro^l   ^^   IjilUlUv    gcftofieu   in  tenebras  exteriores.     Veuit  lux 
et  dilexerunt  tenebras.    'Gentes  ambLulabunt'    ®a§  finb  lütv,  Dens  ijat  311  bcr 
jeit  an  llity  gebadjt  lliib  üott  llilS  gevcbt,  quod  laphcth  iu  taberuacuüs  8eni.   Xou  \.mf\t9,-i7 
solum   ludaei,    sed    ctiam    ims   geiites.     Consolatione    pleuissinms    locus.     ]''t 

geutes  et  Eeges.  Non  soluin  isti  tres  finb  gelerte,  tüeife  leute,  finb  ein  ftnct 
!.'■  gelBCft.  Non  solura  saeerdo[tes  populi  Israel.  Sed  etiam  Reges  iiiter  geutes. 
Hi  suscip[ieat  Euangeliuni.  Non  omues  reges,  sed  aliqui  et  multi,  post 
Diocle|tianus,  ba  ber  S^euffel  ben  .  .  .  unb  enblii^en  jorn  au§Iie§,  mai^ty  fo 
gienlic^,  hah  cv  3nle|t  bufc  conseientiam  flieget,  trat  üom  i?eifci;tf)uni ',  I)at 
fo  Diel  6[)riften  gelouvget,  baS-  bie  Siebte,  Ijeufer  jc.  Si  diutius,  Ijette  cv  baS 
-u  ;)iomiid)e  reid)  Jtrnft  gemad)t,  2Bei6,  i?'iub,  Wan,  alle§  fjingcrii^t,  \vax  ber  leijt 
,5orn,  lie§  fic^  iber  man  f)in  maxtein.  ©int  bcr  jeit  najn§  6unftantinn§  an 
et  cdii  plures,    sed  non  ouuies.     Si  ex   lü  leprosis  unus  JC.     Sed  tanieii   lux  i'nr.  17, 17 


4  Deo]  Deum         l:i  über  tabeniaculis  steht  Gene:  9         IT  .  .  .]  i 
')    Vi/l.  Schäfer,  Luther  als  Kirchi-nhistnriJcer  S.  2.97. 

S]  'Sä  föirb  gej(f)e^en,  bas  Diel  Hont  abenb  nnb  morgen  luerben  !oinen' h'.    Tamit  «nmi  .".u 
fil)et  er  hierein  in  ben  tert,  bie  finber  be§  SHeidjl  lüerben  inn  finfteviiii?  geflogen, 

25  aber  bie  l)eiben  foKcn  brinn  filjen  3c.  Inir  joUen  un§  nit  frclnen  über  ber  ,';:nben 
öcrberb,  aber  glcirf;lüol  troften  nnnb  banden,  ba§  lüir  jn  bem  liedjt  fomeii 
finb,  6§  t)tlfft  mic^  nichts,  ba§  "ipilatny,  §erobe§  Dcrbampt  finb,  luolt,  ba-i  fie 
nit  inn  ber  ^eE  loeren,  »oolt  anc^,  ha^  ber  93apft  from  linirb,  S^aruinb  fol 
^^^rf)  nid^t  frolid)  tocrbeu  nber  if)ren  tob,  aber  Inetjl  fie  nit  UioHen,  im  nameu 

30  gotlc-J,   fo  faren  fie  Ijin,  toir  foUeii  gteic^iuol  »uanbeln  inn  feim  lied;t,  Oiott 

l)at  nnfer  gebac^t  jur  felbigen  jeit,  S)a§  Si^J^^t  fol  toonen  inn  ^ntten  @em.  i.wüjos,.'? 
(Sin  troftlid^er  tert  de  voeatione  gentium,  (5s  ift  nid^t  ber  tejt  Don  3  fonigen, 
3;enn  es  ungeloi«,  obä  fonige  gelDefen,  finb  iDeife  leut  gclrcfen,  Sonbern  rebt 
Dou  fonigen  ber  t}eibcn,   bie  locrben  ba§  liedjt  annehmen,    fro  lüerben.     Sub 

35  Diocletiaiio  Voor  eine  grof^e  Derfolgung,  fdjladjten  nnb  lourgen,  mnft  and)  im 
blut  fterben,  Sias  loar  ber  leiste  jorn  bes  leuffelä,  2)arnac|  uometig  Diel 
tal)fer  an,  (SonftantlinuÄ.  ?tbcr  gleid)luol  fteljetS  t)ie,  ba§  Diel  lonige  folten  311 
bem  (Juangelio  fomen,  nirf)t  alle,  aber  gleicf)mol  ettlid^e,  follen  htn  ©amen 
annelimeu  nub  (^rben  Uu-rben  beS  Same,   bliebt  barDon,  aU-  tnerr  er  jn  nnfer 


6'?  2  ^tebigten  be?  3at)veä  1545. 

Hijol  fo  itteit  getjcii,  i|uo(l  etiam  Reges  ,'c.  I;q§  "^ot  GjataS  fo  lang  jiifor  et 
ipse  l()(|uitiir  tarn  certo,  ac  si  iani  viveret  et  virleiet  i.  e.  etliche  '^erril,  feifcv, 
tonigc  itnb  foüen  @r6cn  tuevbeit  per  Christum  regui  coeloruin.  (Sif)e  biä) 
lim6l)ev  et   viele.    StEe  biefe  finb  3C.     Si  stetisses  Hieroso[lymis,  et  monstrati 

3((.  6u,  4  omnes   isti  ad  te  venient,  'Filii  tui  a  longe'.     Ibi  auditis,    quod  iios  gentes    s 
etiam  filios  et  lilias  vocat  credentes  in  Christum.    'A  longe',  ab  Oriente,  üOlt 
mittag  jur  feiten.    Xos  mitternac^t»  finber.   3Ba§  ^at  ©giften,  StraBia  T^eiltgcn 
geben?    Ibi  in  4  partib|us  onmib[tis  non  sunt  eireunicisi,  non  nati  ex  Abra- 
h[am.   sed  gentes  et  Reges,   et  tarnen  foEen  ^etjfen  beine  ©öne  unb  tod()ter. 
^onig  foHen  Sone  unb  Königin  toc^ter  et  subditi.    £)a§  ift  un§  gej)i-ebtgt.  i« 
S)q§  Jollen  \mx  gern  t)6ren,  merken  unb  bafiiv  banden,   ba§  er  unS  jo  lang 
JUÖOV  bebac^t,  quod  gloriari  possunius  et  debenuis:  Ego  sum  ünb,  6l)nften= 
[)eit,    Ecciesia    mea   mater.     Ego   filius,    filia,    (jnotqnot    baptisati,    audimus 
verbum,  omnes  vocat  propheta  '^errltd^  unb  fdion  Christi  filios  et  filias,  quas 
parit  Eeclesia.    ©0  lang  t)at  uhtfev  ^[ert  ®ot  an  un§  gebockt  et  iam  fprid^t  n 
uul  fo  freunblic^  ju,  jolt  eben  mein  fon  fein  al§,  qui  ex  AbrahLam.    Fides 
in  Christum  madjet  gleil^  ludaeos    et   gentes.     'Non    est  ludaeus,    gentilis.' 

»ni  3,  SS  Gal.  3.  Quicuiique  est  baptisatus,  audit  verbiiin,  credit  in  T)eum  p[atrem, 
l"[ilinm  et  Spiritum  s[anctuni,  bcr  it)Uine  fid),  fei)  ftoltl,  t)offeitig  et  dieat  se 
lilium  Dei.    Et  certe  veium,  quia  dicit:  'venient  filii'  jc.    Totus  mundus  bol  an 


7  über  mittog  steht  Sgilitcu         /6'  Gal.]  Gene. 


S'^eit  unb  prebigte:  .S^eb  auff  beine  äugen,  ade  bieje  umb'^er,  ade  ^ciben= 
fdjafft  finb  3U  bif  iierfamict,  S)enn  ba^umat  tuaren  üiel  (Stjriften,  '^i^  baben 
Voir  tuibcr  gott  lob  ein  bcff^^i"'  5on  unb  todjtcv,  man  unb  ltiel)be§  pev|on, 
joden  !omcn  uon  abenb,  morgen,  Inie  6^riftu§  jagt,  t»a§  ^at  ©g^pten,  5habia, 
■■.'{ffrica  l)cl)(tgen  geben?  S)o  finb  tein  bcfdjnitten  leut,  finb  nit  tion  ?lbrat)am  j;, 
gcborii,  fonbern  l)ciben.  iiodj  joden  jie  t)eiJ5en  nad)  beut  tcrt:  Xcin  Jon  unb 
tod;ter,  tonige  joden  Jon,  tonigin  joden  to(^tcv  loerbcn,  unb  h)a§  unter  iljncn 
lt)onct,  fod  adcS  erben  unb  Samen  ?lbrabae  tücrben,  3^a§  tintb  un§  gcprebigt, 
Srumb  joden  luir  itjm  banden,  bac-  \mx  berufjcn  U)evbcn,  ba?  Unr  un-3  rannten 
joden  mit  jreuben:  '^\d)  bin  ein  tinb  ber  6brijten()cit ,  jie  ijt  mein  mutier,  m 
6()rijtu§,  mein  t)fl)("n^'  ift  mein  brcutigam,  So  bienet  mi  bic  Spijtel  un§, 
bas  gott  jo  lang  jutior  an  uuv  gebadjt  unb  iljt  geben,  unb  jpric^t  mvi  jreunt= 
lid)  ju  in  Saufj,  föort  jc.  In  bijt  mein  Son,  mein  2;od)ter,  jo  rtol  al§ 
menn  bn  liom  blut  2lbra[)ae  luercjt,  luenn  bu  mir  gleubejt,  timö  jid)  rbumcn 
ton:  3dj  bin  gctaujjt,  ^d)  gleub,  Tn-J  rf)um  unb  fei)  nur  jtol^  unb  tjojjertig  35 
unb  jage:  ^\d)  bin  gott-j  5on  unnb  (Srb,  bie  gan^e  loelt  ijt  Hol  tinber  ber 
IjeDligeu  (vbriftli^en  ftrc^en,  an  eint  ort  mel)r  benn  am  anbern,  Unb  tuirb  jid) 
3ei. CO, :  uerlounbcrn,  gleid^  entje^en,  'lein  Ijerlj  Unrb  jirl^  aug  brettten,  loenn  jid)  3U 
bir  fcret  bic  menge  be-5  5Jleereo',  bno  ijt  nod;  grojjer,  'Unrft  beine  lujt  jel)en\ 


Hlx.  3  [G.  Sfnmtntl.  673 

Rl  Christianitatis ,    qiiia   dispersi    pei-   orhem.     S)a   luirfti:    \ei)m   bein   tltft,    ticv= 
tüunbern,  gleich  entfe^en,   fluchten.    'Mad^t  ber  f)etben.'    3ift  ""rf)  flevet, 3ef. «o, i 
videbis  bein  luft,  et  sie  baä  bu  bidf)  gteid^  lüirft  bafur  entfe^en,  hoä)  für  freuben. 
Loquitur  cum  populo  credente  Abrah[ain,  miraberis,  cpiod  plures  populi  ad 

s   Cliristum   pertinent   (luam  Tudaei.     Sic  Petrus  mirabatur  et  Apostoli.     Niim 

etiam   gratia   data   oentib|us".'     Petrus:   'iu  veritate  comperiol     3)a§  i)db  icf} «V«  i<>,  n 
t)ot  ni(^t  gehjuft.    @ntfe|t  ftd)  bnfur,  et  tarnen  fi^et»  gern,  fit|ct§  bon  ^er^en 
gern.     Mirum,    (juod   orientis,    occidentis   plebs  niei  filii.     Apostoli    iiiaxinie 
mirati  gratiam  datam  gentib[us.  Petrus:  Nihil  discernit  iuter  nos  et  gentes.  Hoc 

10  est,    quod   propheta   hie  vaticinatur.     'Hainen.'     Ibi    rurt   er   ioiber  nomon  3ef.  6»,  5 
Abrahae.   ?Iu§  bem  namen  l)at  er  bi§  ßopitel  gejponnen,  fe|;t  norfj  t)inein  ein 
.§e,  ?l6rat)nm.     Ibi  Spiritus  s[anctus  bentet  ben  namen  eten  tuie  bort:  'Kris  i.'w»(ri7,4 
pater  luultarum  gentium'.    "DJlad}t  ber  Reiben",  '.^amon',  '^Jlenge  bcy  meere-j'. 
Eb[raica  ph[rasis   i.  e.  bic  teutc,  bie  am  meer  toonen.    ludaei  nulluni  habent 

,5  nisi  illiid,  quod  Tnrca.  Hispania,  (^mndreic^,  lüeljd^lanb,  Ungern,  Graecia, 
Asia  bis  gen  ^erufalem  anff  einer  feiten,  nuff  ber  nnbern  auä),  volo  bie  rcgna 
oHe  mit  aEen  infein,  3{obi»,  bie  fefte.  SlfoLiaS  ein  hjort  'Hamon  maris'  i.  e.  in 
(iinnih[iis  regnis,  ba  bie  unter  ligen  nnb  bn§  meer  berurt.  Nihil  Iud[aporuin 
soinuium.     ßunb    JU  3ieruf[alem    nidjt    ba    fein,    sed    loquitur  de    iuoe,    non 

20  videb[at  nostras  terras.  Sed  nod^  bem  glan|  hJerben  fte  ftd^  ridjten,  (piia 
super   omnes   lucebit.     Rabi    <(uidam  tempore  Messiae  dixit   tain    ainjila,   iii 


79  über  nidjt  steht  ba§  Sculjc^taitb 

S]  nnb  foldje  tnft,  ba§  gvo^e  frenbe  brob  loirft  f)aben,  Sfebt  aüe?  mit  bem  uold 
i^frael,  mit  bem  Dolrf  gotteS,  Dn  mirft  bid)  mnnbern,  ba»  mer  ]u  bem  t)cl)laube 
geboren  bcnn  bu  aüein,   Une  5l>etrnö  fid)  Jounbert:  '5Iu  erfar  3d)  bei)  bentsiv« m.'* 

2s  lieben  gott,  baS  gott  perfon  nid)t  nnfii)et',  unb  febe  e§  fer  gern,  ba-?  nit  allein 
^ubeii,  foubcrn  l)ciben  ju  bem  ()cl)Ianb  fomen  nnb  ge()oren.  @iu  liniubeilid) 
hjefen  ift  ba§,  ba§  gott  bic  I)eiben  ruffet,  brumb  tounbern  fie  fid),  S)o  fagt 
^etruS:  (H-  f)at  nid^ts  untevfdjieben  jioifd^en  i^n  nnnb  un§,  Ijat  il)n  eben  fo 
luol  ben  l)Leiligen  geift  geben  alö  uu§,  S)as  Inort  '.^amon'  ift  bü§  mort,  bnvau» 

30  ?lbrat)am  genjet  lüirbt.   S)enn  ha§  gon^  ßapittel  ift  au§  bem  namen  gefponnen. 
"Unb  bie  mai-^t  ber  [)eibcn.'   .s^amon  t)eift  l)ie  bie  menigc,  tueldji''?  bcbrcifd^M. fio,.i 
gerebt  [)eift  bie  lent,  fo  am ''Dleer  Inonen,  Suben  baben  fein  meer,  Senn  ba» 
ber  Surd,  U3enebiger,  !al)fer,  fran|Oö  ()at,  Tenn  ba  tynan  ftofecn  grofee  !onig= 
reid)e,  Sie  felben  fontgreidje  mit  all  ibrcn,^nfnlen,  al§  9{t)obi§,  ßanan '  .'c.  begreifft 

n  l)ie  ßfaiaä,  Siie  gan.^e  incnige,  ber  gan^c  l)auff  inn  ben  fontgreidjcn,  bie  ba§  meer 
bernret.  ^antafel)  ift  ber  ^nbcn  gebid)t,  ba-?  bev  ^RefjiaS  foU  fi^en  jn  >rufalem, 
S)aS  alle  beibeii  ;,u  il)m  fonien  foltten,  (Sl)  fontb  Sernfaleui  nit  Xeutfc^lniib 


')  Candia. 
Suf^er?  SBette.    XLI.\  4:} 


674  $Tcbigten  be§  jfatjre?  1545. 

R]  muri  Ierusal[em  foljen  tüeit  qI§  bte  gan^  Inelt.'  Gerte  ein  fein  meuvlin.  Sie 
gan^e  toelt  et  aUe  maria,  ut  dmnia  regna  bnrin  fte'^en,  al§  tnloenbig  ber 
iHöm.  10, 16  lllQUien  Sisrufalcm,  non  eorporalis.  'Somis  eoiiim  in  oiiinem.'  Xüi  ift  ein 
gvon'e  maut.  S)ie  meinet  ^ie  (JioiaS  i.  p.  ber  leut,  qui  am  meer  luonen,  mad^t 
i.  e.  ber  groffe  ()auff  bcr  l)eibcn.  Se§  foHen  \vix  uns  annemen.  2öir  tonnen  s 
fecr  tieft  ^inbcv,  üeutfc^lonb,  Ungern,  ^olen,  grancEreic^,  sumus  participes 
liiiius  luois  et  seininis  Abrah[ae  et  filii  Al)rah[ao.  lam  describit  populum 
Sei.  60,  c  gegen  orieutem.  'Midian',  ©inb  bic  lenber  jenfeit  3ierufal[em  gegen  5)lorgen. 
5ieic^  Arabia,  ut  optiiuuni  aunim  et  niyrrlia.  ofi'eieiit  anruni,  dedcrunt  Eecle.siae 
Christianae  non  tautum  jum  reud^JocrÄ.  (S»  fol  bo^in  !omen,  quod  acfip|ient  w 
hicem,  Ubi  illam  habebunt,  fo  lüerben  fie  bie  tofc^en  aufftfjnn.  Si  einem  l^olb 
bin,  lieb  l^ab,  certe  ^elffe,  mit  bem  id)  Ijob.  J\)^]  amum,  inyn-liam.  Veuicnt 
non  ad  regem,  sed  otferent  laudem ,  ....  Opffer  bc5  lobe».  (Sin  offcntlid) 
prebigt  i.e.  offentlicf)  prebigen,  fingen,  loben  lesum  Christum,  me^r  lonnen 
tniv  nicf)t  tt)Un,  non  indiget  nnstra  (>]ic.  Sed  ut  eantemus  et  gratias  agamu.s,  is 
nnb  Uicrben§  tl)un  burcl)  ive  prebigt.  S^a»  ift  ber  lob,  band  opffer  euitus, 
i|n('m  faeimus  pro  gratia  uobis  coUata.  Si  nou,  non  sumus  C'iu-istiani.  3)a§ 
trifft  bie  trcifen  and)  lool.  Sed  piel  l)eirlid)t-r  gerebt  quam  de  eis.  Sed  lue 
(•(imprelieusa  \\)ealio  gentium,  pro  (jua  gratias  agamus,  Peo  hiudare,  ue  Lugrati 
reperiamur.  20 


13  .  .  .  .]  ein  Wort  nachyemalt 

')  Lijra  zn  Sach.  14,  17.     Vijh  U»f»-e  Ansc/.  Bd.  23,  660,  8. 

S]  begreiffcn,  fie  loer  Piel  mer  ha^  liedjt  begreiffen,  W\  Snra  ift  ein  alter  fprndj: 
Serufalem  fol  fo  gro§  tncrben,  baS  bie  nmnren  foUen  ge()cn  biv  an  ber  Hielt 
enbc,  S)o§  "hinein  gebaloct  luerbcn  Sentfdjlanb,  .S3l)fponien ,  (fngellanbt,  ''Jlfia, 
(*cgl)pten,  ^trabien,  Slnbien,  foU  allcS  in  ber  maurcn  ftel)cn.  3?a§  mu§  bi^ 
;3erufatem  nit  fein,  ®enn  luir  luoltenö  balb  uol  matten,  2rnmb  Inirbe  Pon  2^ 
ber  Kl)riftenl)eit  Perftanben,  unb  ift  ol)n  3tofiffl  ein  fprud)  Pon  ä5etern  bcfomen. 
Sßolan  mir  foUcii  uns  beS  ®prnc^§  annemen,  Senn  mir  ba§  5(bent  Pold  fein 
gegen  ^t'i-'uffllci"-  Scutfdjlanb,  Ungern,  ^l'olen  k.  nnb  traS  ba  Gl)rtften  finb, 
finb  l)ie  befd;riebcn,  3)o§  fie  follen  l'lbraljami!  famcn  unb  (iirben  gotte§  lüerben. 
'TOibian'  k.  ift  baS  lanb  %tv.\\i>  ^icnifalem.  ^teni  reid)  Arabien,  follen  and^  m 
W5  lied;t  anncljmen,  men  ba§  lied)t  \)ü^(\\,  fo  Inerben  fie  ben  man  mit  bcr 
tnfdjcn  and}  l)abcn,  Sic  toerben  opfern  ha%  lob  i.  e.  offentlid)  prebigcn  baS 
lied^t  nnb  loben.  @r  bebarff  nit  c^en§,  trinden?  unfcr  ()el)lnnb,  aber  er  lüil 
()aben,  ba§  mir  fingen  'C^t)n  ünbelcin  fo  lobclid}',  £av  ift-J  opfer  nnb  gottfe= 
bicnft,  ben  mir  fiir  foldjc  gaben  ttjnn.  35 


9fr.4  tll.Somiar].  fi75 

4.  11.  äamax  1545. 

^rcbigt  am  1.  Sonntag  nad)  ^^i^^aniä. 

B]  DOMINICA  I.  POST   EPIPHANLIAE. 

Math:  3.  ex  Mar:   1.  legit  textum. 
Hodie    audistis    ex    Math[aeo,    (juod   iam    legi    ex    Marco.^      Proximcainrt.  i,4ff. 
aiidistis^,  quod  festum  Magoruin  appellatur  Epiph[anias  Domini,  quac  prac- 

6  cipue  baijin  gebeutet  tft,  quod  am  ^iotban  eifd^ienen  unb  offenbaret  bev  t)evv, 
pater  in  voce,  Filius  3C.  Ideo  retinemus  morem  hoo  tempore  anni,  ut  prao- 
dicemus  appaiitionem,  qua  Dens  se  fo  getroltiglid^  offeittlid),  ba§  Xoxx 
bap[tismum  nid^t  in  ben  ttiinb  al§  fonft  üic^en  ßetemonten,  bte  bcr  S3apft 
biet  gemacht,  ha§  bie  Sauff  fcer  geiingevt  unb  in  bundel  üerftanb  propter 

10  Ce^emo[nia^;,  ut  toeitjloaffev  Hiel  t)CirUc§ev  ge'^ülten  quam  sauctum  baptismuiii. 
6§  tft  fein  fitc^,  ^au§,  tamev,  ha  nic^t  trei^tuoffer.  Sie  venit  an  ftot  bcr 
^^etltgen  Sauff  et  tarnen  3;euffel§  gefpenft.  Ideo  cum  Deus  sese  revelavit  in 
baptismo,  ut  discamus  re^t  anfe^en.  Sil'  ift  ^eut  e^r  gefc^e'^en  non  l)unbert 
taufent  ßngel.     Sed  Deus  pater,  Filiu?,  S[piritus  S[anctus  (joben  fie  gcel)ret, 

li  gejievet,  al§  folten  geöattev  »ueiben  ju  bem  fi'tnb,  non  opus  baptismo  unb 
abtrofc^ung  ber  funben,  et  tarnen  apparuit.  S)a§  ift  t^eutid)  tosiimoiiiMin, 
haä  @ot  ber  aEnicc^tige,  bev  bvei)  perfonen  unb  ein  lüefen  ift,   l)eiab  ,5ieict 

')  Ob  hiernach  diese  I'rediyt  auf  den  Nachmittag  zu  legen  ist?  ^)   Vyh  oben 

S.  607,  22ff: 

S]  In  die  Baptismi  Christi 

?tm  nec^ften  ^aben  tutv  gef)ort,  ba3  iDtr  bog  feft  ber  f)el)Iigen  brel)  fonig 

20  nennen  bie  evfiJ;etnung  bc§  ticrrn,  lueWje  bornemlic^  bat)in  gejogen,  S)q§  int 
l^orbon  bie  gott^eit  geoffenbaret  ift.  ©o  t)aben  )üit  inn  unfer  thä^m  bi-J 
öorgenonimen,  S)a§  lüir  bie  3"t  bon  ber  Sauff  unb  biefer  erfdjeinung  rebcn, 
bas  Hur  bie  Sauffc  nicf;t  geringe  l)altten  ober  für  ein  tanbt  unb  fpicgeifcdjteii 
[)alten,    2^enn   Oor  bcr  ^eit  ift   bie  2aufie  feer  geringert    lum    bcn  leibigeii 

2ft  (Zeremonien,  Senn  ba§  h)ei[)en.ia^er  ift  biel  großer  gel)altten  bcnn  bie  ^anff. 
6ö  ift  feine  firdje  gelncfen,  cä  ift  ein  fef^el  mit  Uiei'^eloafecr  gcftnnben  jc.  lücWjeS 
büd)  ein  ^turrentoerd  ift.  Trumb  foHen  Irir  ßtjriften  unfer  2auff  lernen 
t)od)  ()altten  unnb  rec^t  anfe^eun,  nid)t  nerrifd)  umbge^en,  mie  »uir  leibcr 
tf)un,   üTcnn  nl)t  eljn  dngcl  ober  nud)  lOOOOO  barbel)  geiücfen,   ©onbcrn  bie 

3"  ()1  eilige  brci)faltigfeit  ift  bo  crfd;iencu  fo  l)errlid),  aVö  ftunbcn  fie  ba  geUatterii, 
3ja§  ift  eine  gro^e  t)ol)cit,  baS  fid)  gott  mit  t)errlid;en  anzeigen  l)erab  left 
unb  unfer  Sauff  jieret  unb  beftetigt.    6§  ift  9iarreniüercf  iocil)elüaf3er  3c.  fo 

IS  Supra  habes  vnum  Sermonem.     In  3  lib[ro  Stolsij  extant  9.'  r 

')  Gemeint  die  Handschrift  Nr.  XXXI  der  Zudckauer  Ratubibliothelc  (vgl.  Unsre 

Ausg.  Bd.  40,  XJ.     Die  9  Predigten  stehen  Unsre  Ausg.  Bd.  40,  Uiß.,  trilfj'.,  WT/f,  lT4ß'., 

17^ ff.,  W4ff.;  Bd.  47,  640/f.,  040  ff.,  OüHff. 

43* 


f,76  5Jrebigten  be»  3a{)reo  154,'). 

Kjunjer  Sauff,  SßcifiKiQJfer ,  fal^,  palmeit  jegeit.  S)a§  ift  cin3.  Se»1  nlii  dons 
])[at«r,  F[ilius,  S[piritus  S[anetiis  perfonltd^  ba  fte'^en  unb  tuci'^rn  unfcv  liebe 
Xouffe,  a  quo  omiies  Christiani  vocaimir.  Quid  esset,  .si  faeerent  oiiuies 
Aiigeli?  Sed  Trinitas  ipsa  adest  et  ornat  sua  pvaesentia.  3Beil  un§  6^1'ifteit 
getiuvt  iinfer  antunfft  juhjiffcn,  it)o  toir  fiev!omen,  fo  geduvt  iiiu  niuf)  bie  •■• 
2auffe  jutoifjen,  babiirc^  \mx  lutbergeborcii.  Uimies,  ()ui  bapii-ati,  .^ed  gel)cn 
'^in,  ac  nihil  es.set. 

1.  disce,  quis  autor   baptisiui,  Uiev  fie  gemod^t,  gefegt  ^at.     2.  quid  .sit 
baptisuius.     3.  quis  usus,  fvudjt,  Itafft.    Velim  quotaunis  legeretur  ut  Sym- 
bolum.     Baptismum    nou    ordinaxit    papa,   qui   aquam   lustralem  in  Diab[oli    m 
nomine,    äßer  t)Qt  iiii§  Befolgen  iierbas  jc.    S)a§  fol  funbe  oevgeben,  ift  fin 

5lOTreu,  nffenlüCVrf,  (luod  aqua  bisti'aiis  condonet  leniissioiifui  ])[cccatonini. 
UiJir  meiiien§  gut.  Sinb  l)eiligc  gebot,  luort  brubev  geiptodjeii,  gclefcii.  Sic 
omnes  sagae  uluntiu'  optimis  verbis:  die  5  pater  no.ster,  lege  Euang[eliinn 
loliau|nis,  noniina  4  Euaugeli.starum,  Credo,  @iub  gute  U'ort.  Soy  boiicfc  '^ 
bir  bev  leibige  jc.  Aqua  lustralis,  salis  couseciatio  ift  eben  fo  luol  jciibeiel) 
nlö  iiiagannu  ludificatio.    Senn  e§  mangelt  i>a§  etft  ftiid  bvan:  äBer  i)at^ 

geljciffen  ^       1.    sciat    C'Iuistiauus:    baptisinus,    in    (pio    omnes    baptisati,    ift 
georbliet,    geftifftet,    eiligcfe|t    a    l)eo   ip.so,    ut   a[)pa[rent    ibi    tres    pei'sonae. 
Quaudo  audio  ministrum  dicere:  Ego  baptiso.     Quis  commisit?     In  nomine  20 
patris.     S)q§  fte!^et  iDol  bobel).    Nihil   est:  Ego  Lutherus  baptiso.    Sed  Dens 

«Iber  58apft  inftituirt.    öie  abn   ftel)cii   bie  bvcl)  pcvfoii  bev  einigeu  gott^eit, 
loei^eii   unb  Ijeljligeu   unfev  Snnff,  \vmi  ein  !al)fev  unnb  C^ugel  tl)et,   tnev? 
gros,  aber  biö  ift  al^u  gro§,  SBcl)l  benn  un§  ß^iiften  unfcv  gcbuvt  unb  nn= 
funfft  5U  Uii§cn,  fo  muBen  luiv  nurf)  Unfien,  loaS  bie  Sauff  fei),  bnvau-3  tniv  ar. 
geborn  Inevben,  Iniv  finb  tool  aü  getoufft,  abix  ge'^en  bal)in,  oI§  Uieven  Itiiv 
mit  iüfi^ev  geUnifd^en.    Dvumb  foücn  toiv  linken:  1.  \vcx  bie  lauff  eingefet^t, 
2.   \vivi  fie  fei),  '■>.  loaö  i()V  Uicvcf  fei).     Tiefe  ftucf  fol   ein  (^()viften  lui§en, 
boniit  cv  loifje,  tootjcv  cv  ein  feljviftcn  fei).    ©olc^S  loollen  lüiv  Invalid)  l)nnbeln. 
2)enn  man  alle  o«»^  bavl'on  foll  vcbcn.    Tai  f)at5  nit  geftifft  ein  -iUenfcl)  obev  m 
SBopft,  bev  bo  iüei£)et  unnb  ein  'Jlff  unb  Tuux  loivb,  bev  bie  ganjc  luelt  navvet, 
bau,   liia§  ev  ftifft  unb  lncif)ct,  fol  bie  ©unbe  ücrgeben.    'San  t)att  biv§  in? 
Ienffel'3    namen    gel)cif5en?     '^sa,  c-j  luevbcn   ()el)ligc  Ifovt  bvnbev  gefpvod)en. 
Tavnmb  ift§  ved)t.     £it)e  fein  'OJiilc^biebin,  feine  ^cnbevin  ift,  bie  nid)t  gutte 
liunt  gebvaud)t,  gottS  linnt,  ^''n""''-'  (^nangclinm  ?c.  ba§  bände  biv  bev  lenffel.  r, 
S)aö  gute  toovt  finb  be§  S3abft§  Uicibcmafecv,  falt),  ift  eben  fo  luol  jcubevel)  al« 
bev  Uiettevmad)cvin,  on  aEein,  ba§  cv  bev  gvunb  unb  b^'u^t  ift,  ba§  foli^-S  an- 
fcfjct,  Incv  bnt  biv§  bcfoblen,  Ivev  botS  gc^eifeen?    Tev  Jcuffel,  bev  Inivb  biv 
and)  lobnen,  bem  bn§  getrau  I)aft,  Tvumb  levn,  ba?  gott  felber  bie  2:auff 
fingefe^t,  bev  ba  cvfd)iencn   ift  ubev  bev  lauff,  Trumb  levn  fold)§  aiK-  bcu  « 
loovteu:  :^ä)  tenffe  ui(i)t  in  meinfni  namen,  fünft  loeve  ev  eben  ein  fold;  bab, 


m-.  ■!  [ll-3iimmii.  677 

Rl  pater,  filiiis  Spiritus  s[anctus.  2)ic  ioUcii  tcilffeil  et  Dei  iiomen  fiaBcil,  ut 
baptisatus  posi^it  gloriari:  Deu^,  uoii  {)far^ei'V,  (Soplail,  obst[etrix  iu  suo 
iioiiiine,  Sed  an  ftat  et  iu  nomine  p[atris,  F[iiii  et  S[piritus  S[ancti.  Meus 
ergo   baptisator   est   patcr,    f[iliiis   et    S]>iritus   S[anctus.     S)e§    [ol    ic§   mxä) 

*  v!^Uluen  contra  Satanam.  Ego  Christianus  .sum.  UndeV  suni  baptisatus. 
Quis  baptisavit?  Deus  p[ater,  f[ilius,  S[plritus  S[auctus.  Mcntiri.s,  Sed 
minister  k.  SBenit  bu  ba»  getuonnen  i)a\t,  quod  homo  uon  baptis[avit,  ©0 
I)Cttc  id)  öeiioren.  Sed  in  nomine  p[atris.  f[ilü,  S|piritus  S[ancti  baptisatus. 
Nos   baptisati   manu   aeternac   Trinitatis.      ^r    teuffet.      Ego    tcilffUlig,   dicil 

in  per  OS  hominis:  ego  te  baptiso.  Ideo  gloriai'e  te  baptisatum  a  Deo  vcro 
uuico  tue.  S)Qmit  !onftu  toeghicvffcn  aüc  JClldcret)  ])apistarnui  et  magdrum. 
Unde  habet  papa?  Ubi  scri|ituni?  Sic  äBettcilliaC^er.  Ibi  onuua  norunt, 
uon  gicub  bron,  I)alt  nic^ty  boDon,  '|uia  neu  ordinata,  6efoU)en,  sed  ex 
|)ropria  dcxotioiie.     Sed  de  baptismo  certum  locum:  'Ite  iu  orbem '.     äBenS  wor. iß, ib 

V'  (Gabriel  et  Augeli  omnes  iussisseut,  luolt  m(t)i  ein  Htp  biumb  geben.  Per 
hoc  certi  sumus,  quod  non  aquam  lustralem,  sed  verum  baptis[nuuu,  (|uem 
Dcus  ordiuavit  unb  geftifft.  Minister  admovct  mauum  et  os.  Sed  bev 
bcfelf)  t^llt§.  Ideo  [irimum,  ipiod  baptisma  praeceptum  a  Deo.  S)Q()ei'  (jat 
fie   alle   iv    !l'afft,    Ultb    befolgen,    ut   omnes   baptisentur,    qui   voluut  gratiam 

■ju  cousequi  et  salvari.  Papa:  Quod  Christiana  Ecclesia  ordiuavit,  bilS  fol  man 
I)alten,  ordiuavit  a(|uam  lustralem  et  alia.  Ergo  K.  Respondeo:  papa, 
nieutiris,  (juod  saucta  Ecclesia  Christiaua  ordinarit,    quia  est  sponsa  Christi 

S|  bnvcin  bev  leuffcl  {)ofiert  {}ett,  Sonbcrn  bev  batev,  ©on,  IiLeiligcr  geift  fol  ha 
namen  [jnbcn,  boä  nid^t  ber  ^^fnil)ev  ober  luef)einuttcr  getnufft  f)at,  fonbevn 

25  ha§  r^um  3(|  ^^^'  ^<^^  '»i'^  fletaufft  iiat  nicl)t  in  feinem  9'lamen,  fonbein 
nn  ftab  beS  Datevs  3C.  ÜJicin  Ö'rlofev  I)at  mirf)  getanfft,  Dcv  bn  f)ctft  Sinter, 
©on,  1)1  eiliger  geift.  2)QX'nuff  fol  ^ä)  ftel^en  luibev  ben  2euffel,  l^sä)  bin  ein 
K()vift,  Senn  "^s^  bin  getanfft,  3"  toer?  ^Dicin  evlofei,  öater,  Son  unb 
f)|ciligcv  geift.     ,\d)  bin  getanfft  in  beut  nantcn,  bcnu  \mx   finb  getanfft  mit 

:;u  bei  Ijanbt  bei:  eloigen  gott^eit.  ©v  fpnrf)t  bmd)  ben  mnnbt  beo  iprebigerö:  M) 
tcnffe  bid),  bu  folt  mein  teuffling  fein  nnnb  t)eiffen,  ba§  ^d^  batet,  @on  nnb 
l)[eiligev  geift  getanfft  i)ah,  Damit  tanftn  nn  aÜc  gciitievel)  bc>3  2?apft-j  nnnb 
nietteimedjcrin  luibevlegt,  3)enn  eä  ift  it)nen  gott  nidjt  befolt)en,  ift  aus  eigener 
>uar  anbnd^t  erbadit.    l'lbev  l)ie  ftel)t  ber  befelt):  ö)el)ct  ()in,  teuffet,  toenn  mtd) 

n  fdjori  aße  6ngcl  Itjolten  teuffen,  fo  tüerS  bod)  nid)t§,  23arau-^  finb  luir  nu 
getüi'j,  Xas  mir  Pljriften  finb,  finben  nid)t  meiimofjer  empfangen,  funbern  finb 
getanfft  uon  gott.  S)er  5ßfarf)er  tl)ut  mol  bie  t)aub  nnb  munb  bar,]U,  aber 
er  folt§  mol  ungett)an  lafjen,  h)o  ber  befcl  tf)cte,  5)er  mac^ts,  ton  fein  gnab 
mil  l)alien,  fol  fidj  teuffen  la^en.     äßenii  nu  ft^oit  ber  SBapft  l)cr  fpeiet:  \mö 

w  bie  l)! eilige  P()rift(idje  ftidjcn  orbnet,  mn-s  man  l)altten,  3)a§  ift  georbenet  k. 
2)u  leugft,  3)ie  '^[eilige  6t)riftlic^e  ürd^e  ^at§  nic^t  gettjon,  X)enn  fie  unferS 


678  !Prebiaten  beä  3af)tcä  1545. 

Iv]  obedieiis  et  .siihioeta.  Si  etiam  institiiisset,  bn  @üt  fuv  fcl),  ha^j  Ecclesia 
ClirLstiana  fo  tol  luevc,  et  Angjeli  et  juiiiam  liistraleiu  ordiuarcut,  vcliui 
isni.  1, 8  (licere  ad  Aiigelos  ut  Paul[us  Galat:  1.  'Anatheraa.'  Multo  magis  velim  id 
facere,  si  Ecclesia  velit  cirdiiiare,  (luod  noii  Dens  praecepit.  Nihil  ergo: 
(iiiod  in  C'oncilio  befd^loffeit,  jol  man  tjoltcu  vel  fol  ein  !e|cr  fein.  3a  volo  i 
!c|cr,  et  dicani  nun  iiiatreni  Ecelesiam,  sed  Diaboli  scortuiu.  Dens  non 
regit  per  menjcfjcntanb.  @r  f)at§  mit  feinem  teluern  6Iut  3C.  ut  jc.  Xon  nt 
tu  jolt  ^evi"  fein  nbei  fein  DoW.  Sed  ideo,  nt  f'aceret  sibi  peculiuin,  bn  er 
aEein  inne  regieret,  nbi  nihil  doceatnr,  (|nain  ipiod  fiefolfien,  unb  ttiun,  i|U(hI 

ordiiiavit,  nt  Slouff,  ©acra[ment,  Claves,  iten)  ministeriinii  EuaDgelii.  Ecclesia  i» 
i.4!cin  I,  II  inbet,  quia  Christus  lo(juntus  et  ordinavit  1.  Pet:  4.  Qni  loquitur,  nt  ser- 
nioiies  Dei,  Qni  niinistrat,  hJOu  er  fctjafft,  baä  m($t  fein  lüort  et  opus,  sed 
Christi.  Sffienn  iä)  ein  in  6an  t^n,  mu§  id^§  nic^t  auä  meinem  jorn,  nihil  jc. 
Sed  si  dico:  t)6re  auff,  tt)utts  nic^t  me()r  \el  btett  Dom  «Sacrament.  Ideo 
sciendnin  baptismuni  esse  opus  gratiosuin  p|atris,  r[ilii,  S[piritus  S|ancti,  i* 
quod  operatur  in  Ecclesia  et  in  nece-ssitate  per  homineni.  'Um  metften  Iigt§ 
nn  bem  ftuc!,  i>apa  in  suis  decretalil)[us  boat:  SÖJir  finb  oBen  an  gefeffen  in 
bcr  ürcfjen  jn  regiren,  qni  k.  (Juis  hoc  tibi  commisif.'  In  Biblia  |tct)etä, 
ber  lue  unter  bem  fc^luants.  Ecclesia  non  audit  homines,  Sed  Dei  filinm,  nt 
sciamus,  be§  S9apft§  bing  ein  brecf  fei)  nnb  jn  fterden  conscientias  nostras,  ^u 


3  Angelos]  August:  IJ  niä|t  über  (ma^t) 

■SKlcrrn  6f)riftt  braut  ift,  unnb  Um-j  er  t)eift,  baä  tl)ut  fie,  unb  incnö  fdpn 
getrau  I)ette,  2)a§  fo  toH  toere,  nnnb  mac^t  ein  h)cif}eli.iaf3er  ober  aud)  ein  Sngel, 
«..1. 1. 8  lüolt  ^iä)  fagen:  S'ein  IveifilriQfier  fei)  berf(ntf)t  inn  nbgrnnb  ber  (jcüen  ®n(:  1. 
loic  öiet  mer  fol  man  jnr  firt^cu  fagen,  loenn  fie  ettUmo  luiber  gotteS  orbnung 
inolt  fe|eu,  Trumb  Ivil  3^)  "^cm  (^"oncilio  in§  angefic^t  fpeien  unb  fagen:  2)n  -'& 
Icugft,  gott  l)at§  nic^t  gefegt,  aurf)  feine  (^t)riftenl)eit  ntt,  (5()riftu§  ift  nit 
bavnm'6  geftortcn,  Sa-S  Sa^ift  herr  folt  fein  über  fein  Hole!,  fonbern  ba§  6r 
Uiült  ein  üolc!  mad)en,  bo  er  allein  in  regirt,  nid)t§  prebigen,  (eren,  tf)un, 
SJenn  h3a§  er  'befrffioi'  georbenet  t)att,  g'3  fol  fein  eigent^umB  fein,  Srnmb 
fol  3d)  fagen:  S:no  f)at  gott  georbnet,  Drnmt  ift  limr,  baS  loeiS  3d}.  ©acra=  so 
i.-jicnii,  iimcnt,  lauff,  bergebnng  ber  Sunben  f)at  er  georbenet.  -|*etrn»  fagt:  loer  im 
Dolct  gotteS  reben  loil,  fol  tüi^en,  baS  gott§  iDortt  fei),  (f§  fei)  nit  fein  luort, 
Iterct,  fonbern  d^rifti  njort  unb  \wxä,  'Ml  fo^  "it  ein  in  bann  tf)un  an-3 
meim  Inort,  aud)  nid)t  Hergebnng  ber  Sunben  fpredjen,  e§  ift  6i)riftt,  gotteö 
Son-S  tl)un,  imterS  nnnb  l)i  eiligen  geifteS,  £)rumb  lern  ju  erften  lool,  S)a§  35 
2;auff  nit  gancfelliierd  fei),  fonbern  gotteS  gnebig  Itjerf  unnb  t^un,  S)a§  fag 
^^iä)  barnml),  Tenn  am  meiften  baran  ligt  luiber  bie  fdjeufelic^en  greuel,  bic 
ber  S?apft  iun  bie  ürdjen  geicl.it  unnb  im  S^ccrctat  ft^rcit:  lüir  fiitb  okn  nn 
gefegt  unb  orben  ba§  nnnb  luolleuö  gel)altten  l)abeun,  foldjcsi  folleii  Itnr  nid)t 


yit.  Mll-aütiuat].  679 

R]  ut  iu  periculo  mortis  possis  dicere,  6§  geljc  mtV,  h)ie  @ot  tinl.  Ego  siini 
baptisatus.  Papa  dociiit,  quaudo  ipiis  pcccavit  post  baptisimini,  fo  fei)  bic 
2^QUff  auf',  ut  et  hodie  scribunt  libros:  peccatuin  origiiii«  ablatum  per  hnp- 
tisinuin,    pro    actiialib[us    uos    oportere    satisfacere.      Doucc    mauet    iioineii 

5  Cliristiaui,  donec  etiani  baptismus.  Jsou  vocaris  Christiauus  a  tuis  o]ierib[u!<, 
sed  quod  baptisatus  es.  Si  etiam  peccasti,  cogita,  ut  buffe  unb  Beffer  btc^. 
Si  hoc,  est  tibi  baptismus  adliuc  integer,  redit  a  to  remissio  p[eccatorum 
data  iu  baptismo.  Noii  amittis  baptismum,  uisi  uolis  resipiscere.  S)a  ift 
!ein  rat,  ut  si  haereticus  abtnmnig  luirb,   luurfjerev,   f)urev,  qui   uon  vult 

10  lüibcrfci'CU.  Si  ecoutra,  es  capax  fructus  baptismi.  Non  amittitur  bajitismus, 
ut  papa,  qui  dicit  post  baptismum  inutilem,  si  fecero,  quicquid  voluero.  Sed 
auiissus  est,  quandiu  duras  iu  peccatis.  Si  vero  redis  iu  viam,  loirft  Itiibei; 
tu  ha^  toefter^embb  gelegt.  Diab[oius  ^at  loffen  fielen  beu  Slauffftetu,  et 
suut    baptisati,     taiiieu    iuutileni    reddidit     baptismum.      S^a^er    ift    fotUCU 

»■••  ^JDtUudjCrcl),  Srubevfd^aftt,  äBaHeil  K.  Papa:  Baptismus  est  amissus,  f)aft  iu 
bic  Üauff  getrau.  luvoca  Sanctos,  vade  Romam,  la§  meffe  f)altcu,  ingredere 
muuasterium.  Ista  liiuc,  quod  uou  intellectus  baptisunis.  Hoc  liabito  uihil 
opus  ut  JC.  tautum  remitte  peccata  propter  Christum,  ]o  ift  bie  2auff  lüibev 
bo,  ift  einig  bob.    Verum  quidem  est,  c§  mac^t  fiedle  leute,    qui  dicunt:   (£l), 

2u  Ca  f)at  uic^t  not.     '^ä)  tan  atjeit  ad  baptismum  fomeu,  coehim  est  apertum. 

S]  ad^teu,  ionbeiii  rwgen:  Wx  tjat  bifa  befolljcun,  lüo  fte!^t§  gefd^vieben?  ^m 
'h'nuc^Iod)  K.  Xorgegcn  folt  baä  toißeu,  baä  bu  beiu  tralocn  uuub  geJüt|cn 
tvoft  bü()iu  fejcft:  ^d)  ^i"  ein  (it)vift,  '^s^  lüciu,  haS^  ^d)  gctaufft  bin  unb 
fol  beu  ivtl)uuib  be»  2euffel§,  be§  S9apft-3,  S^ev  nod)  alfo  fc^retjbt,  luiberlegen, 

25  als  ocibcrb  bie  Jauff,  nad)  bem  bu  gcfunbiget  I)aft.  Sern,  boä  bie  Jauff 
ftctö  ioeret.  Su  Ijeift  (S^riftcn,  baä  bu  gctaufft  bift,  uit^t,  ba§  bu  ciu  "^Jlnnd) 
bift,  Jei"  namcn,  haB  bu  ßb^ftcu  ficift,  foiupt  nivgeubt  l)Ci-,  benn  ba§  bu 
gctaufft  bift,  Sunbigftu  aber,  fo  befecr  bid^  unub  fcre  luiber,  fo  fouibt  bic 
l'cvgebnug,   fo   in  bcr  2auffc  biv  geben,   linber,  Itirft  linbci  inn  bic  Jauffc 

3u  gefetU,  G»  fei]  benn  fad),  ba§  bu  bid;  uid)t  bewerft,  and)  nid;t  toiber  unib= 
iei'cft,  -.Jlber  toenn  bn  loibcrfeieft,  fo  toirb  fie  nit  öevloren,  S)er  lel)bige  Seuffel 
l)cift  bcn  3?apft  fd)tci)bcn,  baS  bic  2auffc  nerloven  fei)  in  ctoigfcit,  S^aä  bu 
fic  nit  luibevhiegen  tanft,  Sonbcrn  luenn  bu  bnf§e  tt)nft  uiinb  biv  cvnft  ift, 
fo  loiupt  bie  lauff  loiber.    ©oldjy  ift  tool  ,5u  merden  tüiber  bin  SSapft,  S)euu 

.15  üb  fc^on  bei-  icnffct  bat  bie  Jauff  inn  bcr  Gbriften^cit  getanen,  g(cid)n)oI 
alfo  junidjtiget,  ba-j  niditä  uu^,  Saber  toiuen  Dtond)crci),  TOcfien,  loalfaiteu 
unb  all  Seuffelä  gefpenft,  S)a§  er  gefügt:  3)u  bift  nu  nevloren,  2)ie  Sauff  ift 
baljin,  aber  locrb  ein  Wund),  la«  ^Jlefj  lefen,  brnberfd^afft  ,'c.  tt)el)l  bu  aber 
bie  Sauffe  b^ft,  fo  bcbarffftn  feiner  mefjcrel),  !cincr  5}(ünd)crel),   ©ie  nimbt 

in  atle-j  tüiber  loeg,  2auff  ift  ein  eloigä  hah,  lueret  für  uunb  für,  ift  ni(|t  auff= 
gehaben,  tuie  ber  S3apft  fd;rel)bt.    2auff  ift  nid)t  öergenglid),  lan  aUaeit  Itiiber 


680  'llrcbifltcii  bcä  Sol)«^  1545- 

lSif)C  h'iä)  tuv,  baä  bitfj  bcr  Xciiffcl  iud)t  ncvvc.  Statim  dictuin:  ^d)  Iv't 
balb  lüibcr  311  red)t  tomcn,  intfiim  im  hibcv  ligeii.  1.  nescis  tiuem  vitH<s 
item  peccas  in  misericordiam  Dei.  2.  Xon  die:  habeo  baptismiim,  quaudo 
rodeo,  liabeo  reraissiouein  p^eccatoruin.  Dex  \vtQ,  tan  biv  Untergängen  lucrben. 
Deindo  pociiitentiani  agere  ift  ein  f(^luecr  bing.  In  papatu  gieng»  jo  jU. 
föin  grofjer  3lmptntan  d[L\it,  gr  luolt  feinem  Ijevvn  tool  bienen,  nnb  fol  ev 
3um  Seuffel  fni'en.  @r  t^et  tniffe.  Qnalis  erat  jioenitentia?  lugressu^ 
niona.steriiim.  @r  ^at  bie  leute  fo  geplagt,  ba§  er  ba§  gemein  gebet  öerloren. 
In  fine  geBuffet.  SBaS  I)at  er  gebiiffet?  ®a§  er  ift  7mal  tieffer  in  bie  l)eUc 
gcfaren  nnb  niQC^t§  lilmnl  erger.  Sic  si  in  monasterio  in  coro  mansisscm, 
Inere  lOmnl  tieffcr  k.  Cf§  ligt  nic^t  bran,  ut  dicas:  ^ä)  inil  bnffe  tf)nn, 
vide,  haS  bu  bie  rechte  tmffe  ergreiffeft.  Non  crescit  in  horto  nostro  haec 
herba.  Magna  gratia,  cui  Den>i  dat  rechte  reluc  nnb  glanben,  geübt  in  jKHMii- 
tcntia.  Vcium:  Coehnii  apertuni,  rp[inissio  p[eccatoi-iuii.  Sttjc  jn,  luie  bn 
Ca  rcdjt  empfeT)eft.  5)u  muft  niii;t  auff  gnob  fnnbigen  k.  S)n  lanft  nid)t 
bnffen,  tuenn  bu  tütit  .  .  .  ut  Dens  exigit.  Vidi  plura  exempla.  Sed  ipiid 
mihi  ipsi  accidisset,  nisi  agnovisseni  Christum?  Gratia  magna:  habemus 
re[missionem  p[eccatorum,  non  solum  eo  uiomento,  quo  baptismnur,  sed  pur 


16  ,  .  .]  ein  Wort  unlesbar,  nnchj/einalt 

Sibarju  tomcn,  ^iniel  ftct)t  fte^tS  offen,  (^■l)  fo  iinl  ^sä)  au§bubcn,  tan  luol  luiber 
bufecn,  :^va  e§  ift  balb  gefagt,  aber  bcr  crftc  felil  ift,   2)u  btft  beius  lebeus  20 
nnfidjer,  nnnb  trelil  bu  funbigft  auff  gotteS  bormt}er3ig!eit,  fif)e  bid)  für,  !an 
bir  ber  lueg  genommen  luerben,   3i'iii  anbern  filje,  ob  btr§  oud)  "Eon  barju 
!omen,  ba§  bu  !anft  ret^t  bu^e  tt)un,  ^ä)  bin  oud^  einer  geloefenn,  3lber  red;t 
bnfjen  ift  fd^toer,  luie  ein  gralnrorfer  fagt,  @r  loolt  feim  t)errn  bienen  nnnb 
foltt  jum  leuffii  faren,  Sa?  t^et  er  aud),  3iber  barnadj  falie  er,  ci-  mod)t  :'b 
brcd  regnen,  für  ju,  rturb  ein  ^tunc^.    3"»  ^o§  ift  ^ol  gebuft,  W\t  eigenen 
loerden  bnfeen,  tiat  fo  mel  gebuft,   ®o§  er  tieffer  tiinein   gefallen  benn  bor, 
£cnn  gott  gob  if)m  bie  gnab  nic^t,  S)ü§  er  rec§t  gebufeet  t)ett.    !^ä),  tuenn  ^d) 
luer  im  (Stofter  geftorben  ouff  meine  bu^e,  fo  locre  ;^d)  berlorn,  hjxe  anbete 
auä),  bie  inn  itjrcr  bn^e  geftorben,   Trumb  fif)e  ju,  @§  ift  ein  fc^lücr  bing  m 
bufee,  redete  'Keine  nnnb  Iei)b  l)abcnn  nnnb  borf)  nid}t  »erjagen,  6§  Ined^ft  nid)t 
in  eins  jcben  gartten.     3)rnmb  fei)  nid)t  ju  fed,   boc^  nid)t  brauff,   ba§  bu 
bcrgcbung  ber  ©unbcn  Ijaft,    ift  luol  rcd)t,   aber  fitje,    ba»  nid^t  bergeblid) 
gefc^eljen  fei),  "^n  nmft  nic^t  auff  gnab  fnnbigen,  bu  fanft  and)  nidjt  fo  büßen, 
loie  e-j  gott  l}aben  luil,   eö  Incrbe  bir  benn  bie  gnabe  gegeben,     ^c^  ijai  lool  35 
fold)e  leutt  gefetjcn.    Osd)  äli'"i''  ^oenu  3c^  im  5Papftiimb  ton  blieben,  leg  id) 
i^unbt  inn  bcr  f)ellen.     Xrnmb  lern  \]i(,   luaS  bie  2anff  fei).    (£•§  ift  nit  ein 

J4  ©ralotodcr.  r 


9tt.  5  [18.  3anuar].  (581 

R]  totaiii  vitam,  ut  oramtis  Remissionem  p[eccatonmi.  Tlla  diirat  iisi|uc  ad 
fineiu  luiiiidi.  Remisjio  pleecatoruni,  Souff,  Clave^  liicl)i:cn,  doiiec  illiu- 
venianiu^,  bo  Joir  feiig  finb.  Qni  numt  ex  intiniiitate,  mit  bencii  fjatB  llirfjt 
fo  gtoffe  not:   stant  Claves,  stat  baptisraus.     Sed  toenn  bu  lüilt  auff  giiabc 

■'  flUlbigcn  et  @ot  Derfui^en.  Non  amittitur  l)ap[tismiis,  ie[unssio  p[eecatoruin. 
Vide  modo,  ut  tu  recte  accipias,  vciam  tidem  et  coutritionem  liabca.s.  Sic 
liüuore  afficere  debemus  bap[tismuai,  ut  quando  vides  administrari  baptisuuiin, 
tum  fit,  quod  Deus  praecipit,  dat,  quod  possis  diccro:  Ego  a  Dco  haptisatus 
patre,  filio  et  Spiritu  s[aiicto.    S)arQiiff  muffen  lütv  un§  ftonen,  nedaffcn, 

lu  uon  a  leuffel  Bap[tisnuis.  S)a§  ift  ba§  evft  ftucE,  quod  cognito  uiulta  jc. 
post  2.  quid  baptismus  et  quid  operetur. 

S]  üergcngltd)  bnb,  fonbevn  tncret  uitnb  bleljBet  gletd)  lote  ©acrament  niuib 
©djiufeel,  bie  fein  aufff)oven  f)aben,  Bi§  loii"  bort  ^in  ,5Ui-  gcred)tigfcit  tonicu, 
Siuiimti  ^atä  nid^t  not  mit  bencn,   bie  toiber  feien,  Tenn  gnab,  neigcbung, 

15  Sünff,  Sd^(uBel  fte^en,  'Jlber  fit)e,  funbige  nid)t  auff  ocvgebung,  lanff  fol  bir 
lüol  fte^en,  ft'^e,  ba§  bu§  redjt  bvauc^eft,  bamit  bii§  nid)t  jum  fc^aben  gcveidje, 
3^vumt)  foHen  loir  lernen  bie  2auff  inn  el)ren  ijaltten,  nnnb  tnenu  mnn  tenfft, 
hasi  loir  loi^en,  i^r  gebt  nic^t  beut  menfd^en  lueiijeluaßer,  fonbern  gotteS  gab, 
gott  tenfft  bi(^,  ha^  fol  ein  ßljriften  UjoI  leiten,   Senn  bovauff  fol  'M)  mii) 

-0  ftonen  in  meim  legten  enbe  unb  inn  meint  ^f)viftIiJ)en  Icbcnu  uub  barncbeii 
Joifeen,  Ws  altes,  too§  uid)t  gott  gcorbent  unb  eingefetjt,  aurfj  ntd)t  ba«  tcbcu 
geben  nod^  6f)riften  machen  !an. 


5.  IS.  Soiiiiiu;  is-t-^, 

^^3rcbi9t  nm  2.  Souiitiig  itarf)  (S^ipljnuiii. 

K]  DOMINICA  II.  POST  EPIPHANIA     18.  lanua.ij. 

Rom:  12.     'Si  quis  proplietiam'  ?c.  Mom.  i2,j|f. 

SS  I'aulju.s  ordiuat  hoc  capite  sanctam  Ecclesiaui   nad)  ircn   fteiiben  unb 

cm^JtetU  et  doeet,  ut  quisque  serviat  suae  vocatioui.  ut  alter  altcruni  nun 
impediat,  sed  invicem  iuvcut.  Ut  fit  in  corpore,  ubi  uuuiU(juod(iue  habet 
.<uum  ofBtiuiu,  et  tauicn  altcruni  alteruiu  adiuvat.  Ocuhis  vidcl ,  vculcr 
botoet,  o'^r  ^oiet,  unb  l)tnbcvt  fein»  ba§  anber,    loie  ha's  f)cirlid)  ()er  cr,5clet. 

30   Prinuiui  mcnibruin  e.st  ocuhis,  ba§  ha  fc^eil  foI.    'Si  quis  iinqiliitiaMi.'    2)aö 

S]  Secundus  Seruio  de  Baptismo. 

'Ciun  veuerit  s[piiitus  sauctus,  docebit  vos  onuicui  vcritatem',  sed  uou3oi).  le,  n 
c.xtra  verbuin.     Quare  etiauisi  iactes  spiritum,  cum  uou  ludjeas  vcrbuni  dci, 
haeroticus  es,  f'acilis  est  ratio  dignosceudi  Spiritus.  (|uatenus  «[oilicet  verixun 

35   Dei    docet,    Etiamsi    igitur    dicat    Spiritum    nun    dicere    esse    baptisandum. 


(582  ^'tebigtni  bc^  3ol)icä  1545. 

"lift  ntl^eit  ber  2^ciiffcl  ijctueft,  In  Eculesia  pracfipiR-,  ha^j  icbcimnii  li'il  nculus 
l'ciii,  ©eift  fjobcii,  luciffagung  unb  prop^ct  fein,  iiiib  ift  bc-j  regicicns  !etii 
inaä  nod^  enbe.  -J3tan  t)elt§  bofür,  eä  fei)  ein  e'^r  alios  docere.  Jdeo  <juis(nie 
qiiaerit  et  vult  docere.  Saä  ift  bag  grofte  iinglud  in  ecclesia  Oon  üerftaiib 
ber  6(j^rifft.  Jstis  fe^t  er  ein  folc§  ma§:  Hi  (|ui.s  pmedieator  et  liabet  üffitimn,  s 
bn§  er  leren  fol  alios,  quid  sit  vei-bum,  ber  fe^e  für  oEen  bingen  ju,  ut  uiliil 
pracdicet,  qiiod  noD  e{)nlid)  fei)  üdei.  Quicquid  docetur,  auditur,  bn§  foI  311= 
treffen  mit  bem  glnillbeit.  Si  aliter  et  nou  e?t  coiisentanemu  fidei.  reimet 
fid)  mit  bem  ©InuBen  nid}t.  Auditores  foÜen  haä  auc^  Iniffen,  ut  dicant: 
jiom.  12, 7  S)a§  reimet  fid;  mit  mea  fide  gar.  Et  tarnen  Paulus  dicit:  praedicatio  fol  1» 
analoga  fidei  fein,  ©r  öerBinbet  nid^t  os  ypjritui  saueto.  Sed  tanieu  scieu- 
dum:  si  Spiritus  s[anctus  taeit  tc  pniplietam,  fo  loirb  er  bic^  ni($t  ben  i)oI^= 
tneg  lüeifen,  sed  leren,  quod  reim  cum  fide  iu  Christum.  Cum  promissus 
Soll.  16, 13 i.  Spiritus  s[auctus  Apostolis,  sie  dicit:  'Cum  venerit  paracletus,  mittet  vos  iu 

oinuem   veritatem',  'ipse  clarificabit   me'.      Spiritus    s[anctus   habet    quidem    i!> 
varias  revelationes,  sed  oiunes  f ollen  cum  fide  reimen,  <[aae  est,  quod  Spiritus 
s|anctus  clarificat  filium  Dci.     SBenn  man  bie  Siegel   I)ette    gehalten,    nihil 

■  periculi  in  Ecclesia.  Nee  hodie  servatur,  ut  cum  hodie  qiiis  dicat:  Xou 
sinas  te  baptisari  iu  nomine  patris  3C.  Ibi  dicis:  Hoc  nou  est  secuudum 
analogiam  fidei.  Xon  aliud  docendum  iu  Ecclesia,  quam  quod  filius  Dei.  an 
2Qßic  fol  iäß  benn  Iniffen?  Nempe  sciendum,  quod  baptisati  iu  nomine 
patris  jc.  item  credendum  in  patrem,  filium,  Spiritum  s[auctum.  Credo 
re[miösionem  ]i[eccat()rum,  Ecclesiain  Catholicam,  Resur[rectionem  mortuorum, 
vitam  aeteriiam.  S)a§  lere  luol.  Si  quid  contrarium  docetur,  !^alt§  gegen 
bem  2C.  ut  si  dicitur:  In  Saeramento  nou  est  Corpus  et  Sanguis,  sed  panis  ,'c.  25 
Jtem  papistae:    quid  Christus?   quid  fides?  oportet  ut  facias    bona  opera  :c. 

S|  Rcspnudcas.  T^iide  liic  Spiritus  probari  (|ueat.  "iülcin  glaitt  fogt  nlfc:  ^d) 
fol  gloiiteii  nn  initer,  S011,  f)[ciligcn  gcift.  S^niml'  ift  ba<i  beiu  ginnt»  iiit, 
iinb  ob  bii  fd)oii  bcii  gcifd^t  rfjumeft,  fo  ift§  bod)  ber  leibige  Seuffcl,  ?lIfo 
ntid),  06  mid)  fd)on  bir  f)[ctltgc  ^Komifd)  !ird)e  f)eift  glcubcn,  loa?  fic  fagt,  fo  3u 
ftef)tä  bod)  iiid)t  im  C^{)riftlic^cn  glauben  gefc^rieben :  ^^iä)  glcnb  an  5Romifd) 
livd),  2Scr  f)at  mi($§  gef)ei^en  gleitben  an  9?omifd)e  !trd)en?  f<d)  bin  nid)t 
gctaiifft  nod)  bernffen  lion  gott,  'Da?  ^ä)  fol  glcnbcn,  lt)a§  ber  3iomifd)c  ftiicl 
glcnbt,  fonbern  3^)  fllcf'  (^"ic  Mctl'öc  C^f)riftltd)e  !trd)e,  Ob  er«  fd)ou  tret)bt 
bnrd)ö  becretal:  ^Bapft  ift  eine  mntter  ber  !ird)en,  ;^^a  ber  mntter  in  ber  Ijuren,  k 
liier    hat   bid)    ba§   gefietfeen,   £)q§   bn  bift   ein   lerer,    ber  6I)riftum   l)cift? 


34  nach  tirdjc  Imt  Wolfenh.  '.17  nmk  fu/i/eude,  hier  fehlenden  Wurli;:  Ixumi  ttoll  bidj, 
Äom  unb  l!a|)ft  iinb  Scufct  mit  bcinct  romi((i^«n  Äitc^cn!  SBo  ftcfict  gcjc^vicbcn  bn§  J^cgfcucr? 
In  rbmifdjc  Stiit)l  Ijatä  gc^ciScti!  Ja  fdjtag  in  Iciifrt  511'  Sf  noä)  tniige  iiit  bie  fieitifl, 
(S^iiftlic^e  iiixäjc  (Krl.  ^  :J0»,  -JSyj 


9lt.  5  [18.  3anuQr].  683 

R]  ^aU  gegen  bem  ©lauBcil,  an  conveuiat.  Fides  dicit,  (jiiod  credere  debes  in 
|)ati-L'ni,  filiuoj,  i)er  (|uem  re[missionem  p[eccatonnn  habeo.  Sev  §[ciligc 
Seift  ^at  niivg  gefagt.  3tft  malignus  Spiritus.  Bona  opera  facienda.  Beiic. 
lu  Comitiis  Spirensib[us  dicebat  quidam:   nihil  invenio    in  fide  niea:    Credo 

5  Komauam  3c.  @o  Jiurifteu  ba§  ttiort  'Rom[aua  Ecclesia'  au§  irem  ©ecvctol, 
foEeit  fo  biinne  ixe  biid^er  luevben.  Ecclesia  ^eifft  nic^t,  InaS  bev  'Jiomifd) 
ftuel,  ^rc^en  ^eifft,  vebet.  Nihil  ad  me.  Paul[us:  doctrina,  prophetia 
secundnm  analogiam  lidei.  @§  fol  \xä)  reimeil  mit  bem  6'^tiftlic^en  glaiiBcii 
vel  tob.     Xou  vocatns  a  Deo,   ut  doceaiii,   ((uod  Rom^aiiu  sede.'<.     Sed  dico: 

10  Credo  sanctam  Ecelesiaai  universalem,  non  Romanam.  Sarumfi  trol,  Seilffcl, 
^om,  3?Q)3ft.  3lIfo  QU(^:  Tu  mitft  5J}effe  Ijalten  et  auiiuas  a  purgatorio 
redimere.  Ubi  scriptum'.'  Romaua  sedes  docuit,  et  Eom[aua  Christ[iana. 
Die,  quae  sit  Ecclesia  Christiana?  Non,  quae  papa  docet  et  mater,  magistra 
RomLana  Ecclesia,  fidei  lerevttt.    3a,  be§  Seuffel§  5Jlutter.    Vocat  se  Doctorcm 

IS  fidei?  Ubi  hoc  scriptum?  S)ajU  braucht  er  ber  tallacia:  Magistra  fidei  et 
mater  fidei.  Vide,  quae  fallatia  sit  ibi.  Prior  Ecclesia  sub  martyrib|us. 
SGßer  ben  6fel  ^ur  @(^ule  füret  unb  leret  in  bie  Ätnber  lere.  Magistra  fidei 
active  i.  e.  tra»  er  leret,  ba»  fol  man  gleuBen.  Sed  omnis  Ecclesia  est 
magistra   fidei   passive.     Ego   sum,   vocor,  coucionator  Ecclesiae,    non    sum 

20  magister  Christi,  quod  ipse  mens  discipulus.  S)a§  toere  ein  fc^one  fird).  Ut 
si  d[icerem:  Sum  Doctor  iuris  i.  e.  quicijuid  dico,  bQ§  ift  rei^t.  Sed  Doctor 
Iuris:  non,  quod  doceat  ba§  re(|t,  tüol  rec^t  fei),  Sed  baä  reifet  fol  fein  5}Jeiftcr 
fein.  S)er  ^Imptmon  ju  SBittenberg,  ba^  er  fol  ben  ß^iirfurftcn  regieren? 
Sed  contra:  er  fol  \xä)  regieren  laffcii.     Si  es  Doctor  fidei,  sie  docc,  bau  ber 

-5  &iaui  bellt  Dberfter  5Jleifter  bleibe.  Ideo  vocor  Doctor  fidei,  non  quod 
discat  a  me  fides.     Sed   ego  fol  prebtgen,    ut   mea  doctrina  sit  cousentiens 

!^]  Romana  Ecclesia  est  magistra  fidei.  Hoc  ita  interpretatur,  @r  fcl)  ein  Icrer 
be§  glauBcng,  2Ber  ber  Solu  ben  Gramraaticam  leret,  S)u  grober  efcl,  I)ciftii 
Magister  fidei  active  i.e.  toa§  cr  Icret,    ba§  fol  man   gleiibcn ,    iinb  fol  nlfo 

30  l)ci§en:  ein  iglid^e  fird^c  fol  fein  eine  lererin,  fei)  passive,  lern  bii  grober  (vfi'l 
vcrbum  passivum  et  activum.  6§  folt  eine  fd^one  fd)ul  fein,  barin  ^\d)  Icrct 
^■sfjefnm  6f)riftum,  haB  er  mein  ©dinier  fei).  Sin  foldjer  Sac^ant  ift  Secrctal, 
lüic  and)  fagen:  Ego  .sum  doctor  iuris  i.  e.  it)a§  ^d)  lere,  fol  rcd)t  fein,  luic 
beim  ctt(td)c  fo  oorgeben,  fo  bod)  ba»  redjt  bir  fnrgcben  fol,   luaö  bii  leren 

15  folt.  Sd^ofjcr  ^eißt  passive,  haS  er  fid^  üom  Gljiirfnrften  leren  left,  ntt  ecoutra. 
■.Jdfü  grobe  bad)anten  finb  btc  SBcpft  efel  ju  'Koin,  fo  laug  ol)ren  fiabcn  fie. 
aU  bie  pfeiter  finb,  ^apft,  (Sarbiiicl,  ^d)  aber  fol  nid)t  auber§  prcbigcn,  beim 
hjaä  mtc^  ber  glaub  leret,  tote  ^ßnuluS  fagt:  loet  leret,  fe'^e,  had  gteid)  bem 
glauben  fei),  @5  fol  ein  lüindelcl)feii  fein.     Xviiiub  biftu  ein  grober  efcl,  ber 

<"  bu  bid)  ein  5)Jel)fter  ber  'Sd)rifft  rl)uineft,  iHber  bu  folt  ein  fc^nlcr  fein,  5nd) 
aber  im  ganzen  Tecretal  ein  einigen  ?(rtidEel  bes  glanben§  ober  ein  praeceptum 


684  !l.Ucbi(ilcii  bc?  3nl)veä  1545. 

R]fi(lei,  ba§  ber  fölnub  rechter  mcifter  fei),  bas  Sßincfel  cifcii.  rusjiicc  libros 
papao,  JIM  in  DccietalibLus  iineuias  iinifUiu  articuluiii,  tuic  bu  iott  Icreil  Itllb 
pixbigcn,  item  tinicum  ex  10  praeceptis,  item  ba§  gcringfte,  tiuod  jc.  Item 
soriptura  saneta  trahit  robur  et  autoritatein  a  sede  Romana.  Nos  noii  sub- 
iecti  scriptiirae ,  .«ed  ecoutra.  (S§  tvixe  nid^t  tüunber,  bn§  bli|,  boimci  .'C.  s 
sicut  et  factuiH  est.  Quid  hoc?  2)ie  ^eilige  6c^rif|t  gilt  nidjtv,  aO.  iv 
lllQC^t,  lüerb  iiabet  a  Romana  sede.  Paulus  coutrarium:  Prophetia  sit  analojta. 
.Sic  düceiidum,  i|ii()d  omnes  pmpbetiae  fic^  unter  ben  ©laubeii  fcf;miegc)i,  ut 
dicatiir:  gelert  l)tn,  f)er,  tidcs  magistra,  ut  coiifirmetur  uostra  ductrina  ]ki- 
fulciii.  Si  praedicü  verbum  et  fidem  Christi,  tum  sum  coutinnatus  Doctor.  lo 
Ego  iiiliil  docebo  te,  non  dices  in  extremo  die:  D.  Martiiius  docuit  nie  iioe. 
Sed  hoc  dixit  lesus  Christus  per  os  pastoris.  Xon  ci-edo  iu  D.  Martinuni, 
Sed  patrcm.  filiuui  Spiritura  s|auctum,  lo(juuntur  per  Apostolos  et  concio- 
uatorcs.  Paulus  l)at  t)ie  ]ia|)am  geftoffcn  in  nbgiunb  ber  Ijellen.  ©inb  bic 
gvobften  @jel  auff  Srben.  Nostri  Asini  ])ortantes  saceum  sunt  louge  doctiores  is 
asinis  iiapalib|us.  ^oä)  foten  fie  imei"  foft,  dicuut  se  magistros  fidei. 
Rouiana  Ecclesia  est  mater.  SBenn  ja  fol  gercbt  fein,  d|iceudum:  Rom|ana 
Ecclesia  est  filia  Ecclesiae  Christianae.  Ecclesia  est  spousa  Christi  JC.  Hoc 
))rimum,  ut  discaraus  solvere  vocabula  papae:  Magistra  fidei.  Discat  con- 
iugare  verbum  activuni  et  passivuin  ,'c.  Sßenn  i(f)§  nxd)i  gcicfen  f)cttc  niib  i'o 
für  fingen  adhuc  hodie,  non  crcderem,  baä  foldie  @fel  33ad)antcn  lucreii 
indoctiores  naturalib[us  asiuis.  Quisque  discat  suaiii  lidein  pro  sc:  Credo 
iu  Deuni.  Filius  natus,  passus,  sedet  ad  K.  SÖenn  nu  !onipt  ein  ')}otteu= 
geift,  niin  feine  levc  unb  Ijaltä  gegen  bcm  glanben.  Vt  Sacra|mentarii  et  aiii 
ntit  ber  menfd^eit  ß^rifti,  scmi>cr  habe  ob  ocuios  lidem  tuam,  quac  est  .^crr,  w 
^JJieifter,  nac^  bem  fol  fidj  alle»  richten.     Nemo  fol  in  nieiftern,  riäjtcn,  sed 


1  über  rccfjter  ateht  Jii^tCT 

S]ber  ,',cl)cn  gebot,  fo  ftnbcftn  iljn  nidjt  bnrinn,  nod)  biirffen  fie  rl)nnien,  bie 
1)1  eilige  fcf)rifft  gilt  nidjt,  Wo  Uiir  nirf)t  luolten.  ^Jlber  '^SanlnS  fngt:  Die 
locif?ngnng  fol  beni  glauben  einig  fein,  -äüiS  fol  fiel)  unter  beu  (Llt)riftlid)en 
glauben  geben.  Du  folt  iiit  fein,  ber  bie  "^1  eilige  6f)tiftlicl)e  lirdie  nieifter,  ao 
Sonberu  loo  gotte§  tuort  unub  glauben  ift,  bo  tnilS  gott  bcftctigeu,  luiltn  nu 
ba§  tinnt  nit  l)oren,  maS  {)ab  Zs^}  fei?  brau  ?  "..'(ni  jungflen  tage  Inil  ^d)  nit 
liorcu:  2).  WartinuS  l)at  mid)  ha§  geleret,  fonbcrn  fo  foltu  fagen:  ^\d)  glenb 
an  gott,  ben  öater,  Son,  ^[eiligen  geift,  Tarffft  bid)  uid)t  rl)umeu,  ba«  bu  bift 
eine  ^JJtutter  bei  ßt)riftlic^eu  firc^en,  ba§  bu  barinn  orbneu  uiogft  bciucS  35 
gefaHenÄ.  3a  (5l)riftu§  ift  breutigara.  Die  Uta)  ift  bie  mutter,  ber  finbcr  ftnb 
loir,  S)rnmb  fol  man  leren  S)ie  vocabula,  )t)a§  t)ci^en  bie  »uort  Magister 
fidei?  s|cilicet  passive,  non  active.  5}od)  finbS  fold)e  33od)anteu,  (Jfel,  bic 
ßarbiuel  uunb  SSifdjoffc.    Sern  aber,  loa§  jum  glauben  gebort,  \vdäß  bid;  ber 


9ir.  5  [18.  Sanunrl.  «85 

ni  (■(•(iiitia.  iit  hie  Koni:  12.  Fides  fol  eÜ,  getüii^t  jein,  bamnii)  S'^hjc^t  ,'c. 
(iiiaiulo  dioit  de  fratcrnitntibLus,  Niim  ciiiii  fide  eoiivenit?  Noii  faeies 
lideiii    juiit   Äned^t.      lam    iteriiiu    incedit:    äßir    foUen    Eecle.s[iae    Koni[an.ae 

qe£)ord^eii,  e§  fei)  eonsuetudo.    Oculo  tft  ^ie  jicl  gefeilt,  nia§  gefterft  unb  yjegel 

:.  gegeben,  "t  doceant,  qiiod  Hdei  analogiini,  ba»  bei;  ®lnu(i  ^JJteifter  hei  i^apft*, 

iion  eeontra.    Nos  iion  snimis  Doinini  tidei,  sed  ecoiitra.     Nos  servi,  ijni  de 

fide    praedicare   dehemus,    noii   rid^tetl    unb   nteiftem   laffen.      Dixenint,   S)ic 

()eilige  ©d^vifft  f)a6  ein  n)i(|fetn  5iafe  i.  e.  man  Ion  fie  be[)iien,  Iro  man  l)in 

loil.     Xon,   sed   eolmnna   et   firmamentimi   veritatis.     Cliristiis  vocat  jw^traui 

III   Matli:  7.     NoQ   est   cereus    nasus:   Sum    baptisatus,    Credo   iu  patrein,    Item  watiii.  7, -^4 

panis   est    corpus   Christi.      Isti    articuli    stcterunt    contra    Arrianos   et  alios 

nnb  finb  (iliefien.     Si   istis,    (|iii   Mihmt  esse  magistri  tidei,   est  cereus  nasus. 

Sic  tidis  jol  fein  bo?'  bilb,  biuimd)  firf;  bie  leve  vierten  unb  reimen  ']o[.    £)b 

toiv  ein  cereus  uasus  Jüeren,   fol  luir  ouff   ben  glauben   je^en.     Si  couveuit. 

IS   bene.     Si    non  K.     Tum    potes   servare   fidem    pro    te    et   defcudere.     Fides, 

Bap[tismus,  Sacra[mentum,  praed[ieatio,  credere  in  p[atrem,  f[ilium  et  S[pirituni 

S[anctum.     Si  dicis:  Intranduni  in  mona.sterium,  est  mendatinm. 

Dixinius  ante  oetiduuni,  (|Uod   haptismus  ordinatus  a  Den.      Papa  {)at 

ein  2;anff  genta^t  mit  bem  äßeil)loaf|ev,  Monachi  mit  ber  ^aplicn.  .Vudisiis 
an  autorein  i.  e.  ftiffter  liuiiis  baptismi,  uon  papa,  qui  ba§  2ßeil)lnaffev  geftifftet, 
non  curamus.  2.  de  materia.  8.  de  fine.  Sepe  audistis  disceudum  non 
sohim,  quis  autor,  sed  quid  sit  in  se  baptismus.  Est  aqua  Unb  @otte§  lOOlt 
babel):  Tte  baptisantes '.     £)a§  geljOft  ni(f)t  jum  Inejen  baptismi.    Materia  otwnuii.-jii.ia 

S]  finber  glaub  levet.    Sei'  glaub  fol  niemanb  nntertfjan  fein,  fonbcrn  ^cbcvman 

sr,  firfjten,  iolcf;5  jagt  5pauln>3  Ina  biefer  ©piftel.  S)er  glaub  jol  nicl)t  tnecljt 
fein,  61)6  toolt  ^ä)  be§  Sapftö  budjev  auffS  gemac^  füren,  Dertregen  ift  beucn, 
jo  prcbigen  ober  inn  ber  !ircf)en  regireu,  eine  5Regel  geben,  loie  fie  leren  foUen, 
nicl)t  al-3  nicifter  ober  t)crrn  be«  glanbens,  ionbern  Wiener.  ?lber  bie  ()ei)Uofe 
bnbcn  l^aben  gefagt,  S)ic  fcfjrifft  t)nb  mecfjierne  nafen,  ^an  !an  [ie  brel)fii, 

30  Wo  fie  ()in  lootlen.  Pbriftuä  aber  nennetS  ein  felä,  S)er  nnumbgefto^en  bleijbt, 
tticnu  fd)on  bie  33ulgen  brau  ge()en,  Wie  luir  fe()en,  bas  bicfc  artictel  blieben 
finb  tniber  bie  3lrrianer.  6ä  fol  fein  ba§  formular,  barnac^  fiel)  alte  (ev 
rirf)ten  fol,  JaS  ift  nidjt  eine  nic(i)f?crne  nafen,  ob  fc^on  \v\x  mochten  fein  ein 
merf)fcrn  DJafcn  mit  unferm  luci^agen,  fo  folleu  Juir  bod)  ben  glauben  anfel)rii 

K  nnb  nniJ  bem  felben  nacl)  Ijaltten. 

5lm  net^ften  fiabt  it)r  get)ort,  S)ag  bie  Xanffc  Don  gott  felb§  eingefeljl. 
Ser  Sopft  nnb  Wund)  b^bcn  mit  tocibcluafier  unb  foppen  eine  lauffe  gemod)t, 
Da  Icugftii  an,  l^en  Irir  Dom  Stiffter  gefjort  l)nben,  ber  gott  felb§  ift,  fein 
priefter  ober  Stapft,   föabt  ober  meitter  offt  get)ortt  nirf)t  allein  ben  f)errn 

40  jelbft,  fonbcrn,  loo-?  ei  on  i()m  fetb?  ift,  (^'i  ift  Wa^ev,  hai  ift  luor,  ober  bo5 

toort  ift  barbei),  Xa  ftebto:  Weljt  nnb  tenffet,  Das  ift  bie  notnr,  luefen  ber'^'nnii  ja.iä 


6Ö6  5Prebiflten  beä  So^te?  1545. 

li]  substaiitia  baptisnii  i|"t  SBiiffer  unb  ®otte§  toort  botet).  Noii  dico,  ba§  jdjlcd^t 
Inaffer.  «Sed  6el)  unb  in  limffcr  est  voibuni  Dei.  Vt  |jrieftev  vel  mationa 
iu  iiecessitato  tümpt  Inaffcv  unb  geufft  übet  baptisandum  cum  bis  verbi;?: 
Ego  baptiso  tc  in  nomine  k.  Noii  pfar'^errS.  Ad  hoc  apparuit  S.  Trinitas, 
pater  in  voce,  Spiritus  s[anctus  in  specie  cobnnbao.  Ergo  sunt  tres  personae  5 
in  aqua  et  per  aquam  operantur.  S)a§  lüort  unb  tuaffet  jufamen  maä)t  bie 
Sailff.  Nuni  manus  plena  aquis  pnrific[abit  nie  a  peccatis?  Nuiu  morsellus 
panis  ?c.  §alt§  gegen  bem  (Stauben,  i|uae  non  dicit  pugillura  aquae.  Scio, 
bog  ein  biSleiu  brob  mir  meine  feele  nid^t  fpetfen.  Sed  fides  dicit:  ba§  Uiafjcr, 
genomcn  ex  Dei  praecepto  et  in  nomine  patris  k.  Ideo  "^eb  bid),  bu  fc^cnb=  w 
l\d)iX  @eift.  Ergo  erit  hoc  quoque  baptismus,  si  aspersero  aquam  in  vaecaui, 
])orcuni  .'('.  1.  scire  debeo  patris,  filii,  Spiritus  sancti  esse  mandatnm,  non 
Küiii)  •-•s,  1» ubev  bie  tue,  ©elü,  lombein  3C.  'Ite,  docete  omues  gentes,  baptisantcs''  k. 
l-'ides  jüirfft  alle§  h)eg,  lt)a§  bie  geiftev  auffbrtngen,  quae  iubet,  nt  fatiam  ex 
niandato  Dei  et  in  nomine  patris.  (Jui  aliter  dicit,  non  audias.  Fides  dicit:  is 
])|ater,  t'[iiius,  S[piritus  S[anctus  i^ati  ge^eifjen  3C.  postea  Hat  mersio  in 
nomine  p[atris,  f[ilii  et  Spiritus  sancti.  Dens  instituit  unb  befolljeu,  unb 
tueift,  bov  2auff  ift  verbum  unb  kinffer,  !ein§  on  haB  nnbev. 

sjS^Qufi,  limfecv  unb  Uiort,  uic^t  allein  Ino^ev,  foubcrn  gotte»  looft  bovbcl)  unb 
im  Itjoffer,  2ll§  Iwenn  51.5rieftev  unnb  lucliber  in  tinbSnoteu  gteBcn  Inafjcv  iibn  m 
ba§  finb  unb  fpre(^en:  ^idj  teuff  bid;  k.  S)ieje  2  ftud  gel)oreu  ju  bev 
üouff,  ®cnu  ha§  finb  nid)t  getoufft  Unrbt  im  namen  bc§  pfai1)er§  obcv 
2.euffer-3,  S)ic  bret)  perfon  finb  im  hja^er  unnb  toerd  bobuvdj,  aU  burd;  ein 
teiplid)  Ina^er,  ®a§  ift  mein  glaub,  Uienn  nu  fc^on  ein  SdjJncrmevgeift  tom^it: 
Uia§  tan  luoBev  tt)un,  gleid)  fom  fontt)  luo^ev  eine  banbt  Hot  bid;  üon  funb  2f. 
unb  tob  erretten?  3lnttüort:  Wein  glaub  fogt  nit  alfo,  S)a§  bi§  ftudlin  brot 
ober  bnub  vol  tna^ers  foldjel  f^ue,  fonbern  iun  feinem  befelfi  unnb  gel)ei§ 
tl)un,  ©oS  ift  2auff  unb  Sacroment,  unnb  ob  bu  ft^on  bia  lüeil)Unif3cr  nbcr 
niid)  gießen  unb  ein  Hauff  nenneft,  fo  antlnott:  S)a§  "^at  mid^  nud;  gott  uid;t 
gelicißen,  S)enn  ^i^  fol  geUn-s  fein  inu  gotte§  befet,  S)a§  bein  glaub  bcn  bved  :io 
oller  loed  toirfft,  5JJein  glaub  fogt,  ^d)  fot'-'  t'^uu  au§  ge^ci»  unub  befeil),  nit 
onfier  bem  felben  befeit),  äöer  nu  onbcrä  fagt,  S)en  fol  ^d^  Don  utir  lueDfcnn, 
T'cnn  baä  goudellocrd,  2)a§  bu  uiir  fanft  furgcbeu,  2)a§  U'cis  ^ä)  oud;  Inot, 
ober  bo'j  3'd;§  tt)ne  fold)§  in  gottS  nomen  unnb  inn  feinem  bcfet,  bas  mnd)l 
bie  red;te  Sonff,  unb  fünft  nitt.  -i^ 


9lr.  6  [25.  5(onimt].  G87 

6.  25.  3nmiin-  1.545. 

^^reiiigt  nm  3.  Sonntng  nadj  fö^jtpljnnift. 

R]  DOMINICA  III.    POST  EPIPHAN[IAE. 

Rom:   12.  <t!Bui.  12,  nff. 

Istis  trib[us  Domiuicis  solet  propoui  hoc  capiit  Ecclesiue.  Ilacc  iiovis- 
s|iina  pars  est.    'Xon  altiiin  sapite.'    In  toto  capite  de  miiltis  agit,  u1   [lii  «um.  is,  i? 

5  e.xerceant  se  in  liis  viitutib|us,  (jiiac  contraiiae  sunt  vitiis.  Cum  ista  docoat 
inter  Christiauos,  ift  gut  JU  redjen,  quod  uondum  tales.  Et  hae  monitioues 
luic  directae  sunt,  baS  h)iv  un§  fuv  ntemonb  meifX  furfef)en  quam  für  im§ 
jelbS,  (|nia  in  earnc  liaerent  multa  peccata,  donec  ad  diem  mortis,  ubi  j)uri 
a  peecatis  et  ]>r(irsus  gefeget    sancti,    ut   interim   in   acie  stetis   contra   vitia, 

VI  peccata,  quae  ftcf)  regen  in  carne.  Nemo  cogitet  se  maiorem  hostem  liabere 
quam  seipsum.  Sen  Dorteil  f)at  S^euffel  an  un§.  Ideo  impugnat  nos  mit 
5Hottcn,  irrung,  I)offart,  jorn,  ungebult.  Ideo  ^o6en  itir  ^uf^un,  dum  liic 
vivimus,    mit    un§    fel&er    am  meiften,    alioqui  si  puri  ab  oninib[us  peecatis, 

tl)cten  inir  ut  Augeli  in  coelo,  bie  fragen  nic^t  Diel  nac^  bem  Seuffel.    Non 

li  liabeut  liostem  Diabolum,  quem  nos,  qui  tarnen  incepimus  ])uri  esse  sanguine 
CiuMsti.  Supra  recitavit  Calendarium  virtutum.  'galtet  eutfj  n\ä){  für 
!Iug.'  Da§  lofter  ftecft  aud§  in  un§,  Ido  lüii  im  nid^t  iDeljren  unb  c§  tobten, 
vid^tet  e§  nichts  güt§  an  in  P^cclesia.  Praesertim  loquitur  hie  de  vita.  Caio 
et  sanguis  nondum  jjura.   @§  iDil  uni  tmer  anfangen,  iü'j  iDir  nn§  fnr  tlug 

aii  galten   et   alios  inspieimus  pro  umbris  et  cogitamus:   ^ä)  btn§.     Vos  ijapti- 

S]  Ro.   12.  üiüiii.  1-.'.  ijtt. 

©.  $PauIu§  fc^rel)6t  inn  bem  dapitel  Don  Dielen  laftern ,  barf ur  firf;  bie 
6^riften  ^nten  foHen,  rtel)!  er  a6er  fo(d^§  unter  ben  ß^riften  leret,  ift  gut 
^urecfjen,  Sa&  fie  noc^  nic^t  bal)in  fomen  finbt,  iDic  ein  6t)riftlirf)  leben  im 

a  iDort  gefofjet  ift.  Senn  e§  ftccEt  im  ficifcf)  nocf)  allerlei)  unflat,  T^amit  Unr 
,^n  fcnipfen  IjaBcn  unfer  lebenlong.  S)enn  er  un§  rct^t  ju  allen  funben,  2)er 
alte  5Rabenfad.  2)arnad}  aber  toerben  tuir  gar  rein  iDerben  Don  aEen  laftern, 
bie  fid)  iljt  mit  bem  fleifd)  nod)  regen.  6»  ift  fein  großer  fetnb  eine?  (5l)viften 
benn  fein  eigen  fletfc^,  bae  er  am  l)alfe  tregt,  ^n  ber  tird^en,  im  tüeltlid^en 

an  JKegiment  mit  jorn,  unjud^t  k.  haä  iüir  alfo  mit  un§  am  aller  meiften  jutl)nn 
tjaben,  2)enn  toenn  iDir  rein  loeren,  luurben  U)ir  tl)un  tuic  bie  lieteu  (f'ugcl, 
bie  rein  finb,  tüir  finb  fd^lüadje  Greatur,  Ijoben  ijmmer  3U  reinigen  burd)  iad 
bUd  unferä  "^errn,  Sarnmb  leret  '^PaulnS,  Da§  Irir  un§  l)uten  für  un§  fel6ft. 

'.sjalttet  cuc^  nid;t  felbft  für'  .'c.    'Eaä  lafter  ftedt  aucl)  in  un§,  nnnb  Ido  :)iom.  i-.mt 

3s  lüir  i()m  nit  tDe^ren,  fo  rid|t§  nid)t§  gut§  an,  fonberlic^  inn  ber  lere,  Unfer 
fleifdj  nnnb  blnt  ift  nit  rein,  tnil  nn»  immer  anfjangen,  bas  hnr  foüen  clug 
fein,  Diel  Don  uns  l)altten,  aiibcre  Derad)ten  unb  ba§  lieblin  fingen:  '^\i)  b'm-i, 


688  *      !Prebigleii  be?  ^ftljtc?  154r.. 

U]sati  estis,  remissa  peccata,  cstisqiie  in  luimcro  l)eatonun,  ad  hoc.  iit  loe^ret, 
fteuret  inen  et  vobisipsis.  Libenter  taro  haberet,  iit  nie  solum  "hielte  pro 
sapiente,  et  alii  omnes  sordcrent  prae  nie.  Non  solum  hoc,  quando  fit  alius 
alio  doctior,  sed  etiam  in  Ulis  videtur,  qui  non  sunt  docti.  äßo  ha^  Inftcr 
ift,  noii  blcitt  lang  frteb.  Nn'^  p<>ma  nataimis.^  S)er  ift  W\ä),  ber  ift  Hom  '■ 
\Hbel,  er  i|t  reidjer  frcmibj(^aift ,  alius  doctus.  S)a§  t{)ut  janfft,  jficgelt  firf) 
baiiii  ut  9Jte^,  bie  fd^on,  putant  se  fetferin,  alias  iudicat  indignas.  Oportet 
sint  (liscriniiiia  porsonaruiii,  foitinm,  doetioriiin ,  divitum,  inagistratiiuiii, 
iiobilium,  civiuui,  rusticonim,  fonneti  lüd^t  alle  gleic^  fein.  5)lan  est  foi-tior 
an  ßeib  unb  inut  quam  foemina,  unb  mu§  \o  jein.  Sed,  inquit,  tnie  ir  feib,  '" 
galtet  nicf)t  tiiel  t'on  eili^.  Si  vides  alium,  (jui  nou  lespondet  tibi  in  doctrina, 
opibLus,  ne  cogites  te  solum  sapientem,  doctuin,  sed  cogita,  ut  sitis  iniauiines, 
Ijoltet  (\u%  erunter  ju  beit  nibrigen.  Et  jtoar  itjenn  h)ir  nad)  bcr  natur 
Uiolteu  reben,  si  etiam  nulla  Christiana  fides,  certe  vel  una  res  folt  iinS 
beuintigcn,  scilicct  Mors.  Vides  et  experientia  eomperis  te  morti  obnoxiuui,  is 
tjilfjt  bid)  nulluni  donuni  quamlibet  egregium.  Item  natus  es  ex  muliere  et 
nasceris  cum  periculo  vitae  tuao  et  matris.  <B[l)i  für  bid^.  Si  non  in 
nativitato  mororis,  certe  suo  tempore  eadem  mors  di\  itis,  principis,  ])auperis. 

Me  mortuo  loirb  iiion  niid)  nid;t  laug  l)crticrgcu,  mit  mir  juiu  grab  ju.   ^aS 

l)at   quisque    am   "^alä    a    natixitatc    usque    ad    mortem.     Sit   sane   mater    tua   2" 
')  Der  Sinn  ist  unklar. 

S]  Sdj  Wn§.  3l)i:  !cii>  "11  genoutmen  unter  bie  jc^ar  ber  üuber  gott§,  folt  nu  ein 
tauipf  für  nemcn  tniber  eUicr  fleifd),  Ten  fleifrf)  Uiolt«  gern  alfo  Oobenn,  bav 
luir  aUeiuc  Uug  lüercn,  anberc  'JJfcufdjeu  für  uuä  ftincten,  Xmn  biä  ftud  lüdjl 
allein  l'on  ber  fünft  rebet,  fouberu  ein  jeber  tt)il  befjcr  fein  beun  ber  anbcr. 
©el)  gelert  ober  nid^t,  foldji?  barff  man  nit  tucit  fuc^eu,  Denn  ein  jeber  meinet,  2^ 
fein  bred  ftiucft  nitt,  3}ar3U  l)ilfft,  2)er  ift  reid),  S)er  ift  Uon  3Ibel,  ein  l)crr  :c. 
unb  bie  guter,  bie  tnir  borf)  tjakn  mufien,  al§  fünft  3C.  gleid)  Unc  ein  fdjoiic 
me^e  left  fic^  buncEcu,  fie  fei)  eine  teiferiu,  teil  befeer  beun  auberc  fein.  Hnter= 
fd)eib  tan  man  nit  empereu,  e-S  mn§  einer  gelert,  clug,  regent,  f)crr  fein  jc. 
fouiien  uit  gleich  fein,  Xat-  ift  limr,  Dk  uugleid)eit  muo  ftet)cn,  ein  Hian  ift  '■>» 
fterdcr  bcnu  ein  h)el)l),  ein  3ung§  ift  fd}oner  benu  ein  altS,  alter  ilnger  ben 
^^uiiger,  gleid)UuiI  Inic  e§  fei),  fo  l)c\U  uit  Inel  lum  bir,  fil)cft  ein,  ber  nit  fo 
fd^ou,  gelerel,  ftard  fei)  al§  bu,  laä  bidjS  bod)  nit  oücin  bnnd'eii,  ba-^,  \va-i  bii 
tl)uft,  muS  gett)au,  gelafjen  fein,  fragt  uid^t  naä)  ^offart,  't)abt  einerlei)  finif, 
unb  lucnn  loir  aud)  nad)  ber  nntur  Inolten  reben  unnb  Uieren  eittcl  Icifer,  Uuifte  ^^ 
M)  iiid)t  uvfod),  toarumt)  mir  uiel  Don  un-i  l)ielteu,  Senn  ein  ftnct  ift,  ba-S 
iinS'  bemutig  machen  folt.  ;;^unÄer  ftredkin,  Xer  ft()et  nid)t  an,  ob  bii  reid;, 
jung,  gelert  jc.  fcl),  Sil)e  and)  an,  Uuil)er  bu  tompft,  oou  eim  Unnbvbilbe,  loirft 
'1  mouat  getragen,  inn  fd)mer3en  gcboreun,  aud)  inn  ber  geburt  nfft  erUnirgett, 
uub  loenu  bu  fd)on  geboru   loirft,   l)aftuy  bod)  für  bid),  ligft  im  grob  uub  w 


9h.  6  ['25.  3aiiiiat).  (589 

R]  Caewaris  cdniux  JC.  f)tlfft  ntc^tu.  8ie  mu§  fo  lüül  iDüäCll,  ut  in  paiieudu 
bleibe  ut  alia.  Quis  potost  Iiic  discernere?  Setl  cogeris  dicero:  Mors  'ijat 
!ciu  unterf d^eib ,  non  eilen,  lung.  6r  niinpt  fjiii  einen  loie  ben  onbcrn,  £)te 
gi'often  fd^iev  ]o  icnieiiicf)  nl»  bie  geringften.     Idem  ortns  et  exitus  omnium 

5  luisernimis.  S)a3  fol  un§  6l)riften  me^r  belcegeu  quam  geutiles.  Quae 
.similitudo  in  vita  et  iiiorte?  Regina  '^at§  ni(|t  beffer  in  partu  quam  mulier 
rustica.  Gerte  cogeris  dicere  te  tarn  miseruni  ut  alium.  Sed  Dens  constituit 
me  prineipem,  doctiorem.  ^a,  bte  unterfd)etb  Deus  ordinavit.  Sed  non  auff= 
gehaben  unfern  iamer.     ^urft   mu§   eben   fo   hjol   an   bem  tob   tanken   nt 

Hl  mendicus.  Si  hoc  cogitares,  tum  neu  superbire.s.  Sed  dicere:<:  Deus  me 
praetulit  aliis,  fecit  me  principem,  non,  ut  me  bruften  fol.  Quia  natus  sum 
homo  ut  alius,  ita  etiam  morior.  Xulla  differentia  in  beut  faE  iuter  me  et 
alium,  qui  est  natus  et  moriturus.  Jdeo  meis  donis  debeo  servire  et  prode.sso. 
Dives  potest  plu.«?  iuvare  quam  inops.    Non  dat  Deus  dona,  ut  superbias  et 

n  cogites  te  VdoI  viec^eit,  alii  onuies  foetent.  Gerte  e.st  aequalitas  in  vita  et 
morte,  <|uid  ergo  superbis?  An  quod  Deus  ornat  te  prae  aliis,  ut  alios 
iuves  JC.  Sic  ratio  et  gcntilcs  de  re  loquinitur,  quia  nostrum  corpus  ubcv= 
jeiiget  un§  k.  ]>ost  fontpt  unfer  .s2)@9t3{  @ot  biein  et  ornat  ben  ftindenben, 
iniffetigen  mabenfad  unb  Ijengt  im  an  feinen  ijaU  \  erl)uni,  baptismum,  Sacra- 

20  mentum  et  facit  tilios  vitae  aoternae  et  liberatos  a  peccato,  morte,  praesertim 

S]  ftiniJft  uiinb  fonleft  unb  bift§  nit  ubcvl^iaben,  Uienn  bu  fdjou  fal)fei-  bift,  S)o§ 
ftudE  i)at  ein  jeber  fuv  fid),  fni,  inn  unb  nai)  ber  geburbt  unb  tob,  Sei)  fo 
ein  fetfef,  tontg,  \va?-  biftu^  bie  gro-j  ung(eid)cit,  bie  beiiie  muttev  fyü  gegen 
einem  armen  »tiet)be,   ift   gteic^lool  bem  tob  nic^t  cntlauffeu.     Sott  f)Qt  feine 

•j.i  Oeruufft,  jetet,  vecf^ent,  Uuigct  niib  uiift  nit,  niinbt  ein  toic  ben  anbcrn,  grofjeu 
ja  fo  balb  al«  ben  flcineu,  Une  Uiir  betenneu  mufjcn  Don  bcr  gebuit,  j?a§  luir 
elenb  finb,  fotd)'3  mufien  loir  befennen,  »nenn  Unr  fc^on  (jeibeu  meveu,  ba»  tuir 
gicid)  finb  in  ber  gcbnrt  unb  ftcrbcn,  biftu  ftol^,  Unffe  gar  eben,  bn  feieft  eben 
fo  ^orf)  ge[)alten  bei)  bcni  tob  aU  ein  bettler,  Tu  muft  fagen,  S)u  feieft  ja  fo 

30  ein  armer  llicufd)  aU  ein  nnber,  Vlber  locnii  bid)  barnad)  unfcr  ^err  gott 
orbent,  bas  bn  gelcrter,  cluger,  gelualtiger  feieft,  fo  biftu  gleidj  >uot  nod)  uidjt 
ubertjabenn  beö  tob§,  muft  eben  fo  6alb  an  tanlj  ciU  ein  finb  in  ber  luigeu. 
S^rumb  fol  bid)  beiii  ef)r,  gelüatt  nidjt  auplafen,  3)a§  bu  bid)  brufteft,  Xenn 
gott  bid)  in  ber  geburt  unb  fterben  ja  fo  g(eid)  adjtct  aU  ein  arm  üubliu, 

35  Xrumb  gcbendE,  ba§  bu  eingebogen  feieft,  braiid)§  rcd)t,  nimbS  nitt  an  al^  ;,um 
nnterfd)ieb,  lai  bu  loolft  fagen:  ^^d)  ricdje  Uiol  auberft,  ftiuden  all.  ^orftn, 
bu  ftincfft  and)  inn  geburt  unnb  tob,  reuc^ft  aud)  nidjt  fo  luol,  >üel)l  bu  Icbft, 
cittcrft§  unb  ro,5cftä  :c.  o[)n  baS  bid)  gott  mit  fonbertic^en  gabenn  gecl)ret, 
nid)t,   bae  bu  brauff  folt  ftol^  fein,   fonbern  ba§  bu  anbern  bicneft.     ©old)-? 

in  aber  ift  nod^  f)eibnifd)  gerebt.    Sarnadj  fompt  nod)  ein  anberS,  6f)riftu§  tom^it 

23  toa§]  iai 
fulljetä  mxU.    Xl,l.\  44 


(J90  *^^tebigton  bc-J  Qn^te?-  154'>. 

K]in  illü  die.  Ibl  baptisaaiiir,  donis  »Spiritus  saucti  orDamur,  ut  ea  üpera  et 
verba,  quae  facimus,  siut  Dei.  Ita  lueiim  verbum  est  Christi,  et  qui  audit 
nie,  audit  Christum,  quia  eius  verba.  Sed  tarnen  verum :  unus  plus  douorum 
liabet  quam  aiius.  Sed  baptisnuis  non  facit  djscrimen  inter  nos.  Caesar 
nnii  potest  gloriari  se  iiabere  pracstautiorem  baptisnuuii  quam  3C.  In  Sacra-  5 
iiii'uto  noii  sumit  melius  corpus,  sauguiuem  Christi  quam  ancilla  3C.  Idem 
verbum  audit  servus  et  Caesar.  S)a§  ift  maximuui  oriiamentuui,  qiiod  Deus 
idem  Sacramontum  dat  omuib[us  simiiiter,  leiliei"  I)Qt  met)l',  lüeiügcr.  Si 
credo,  habeo  eundum  Christum,  ipiem  Petrus,  Paulus.  Nee  ipsi  habeut  ein 
\)bfjiX  pater  noster,  vocat  patrcm  coeli  et  terrae,  eodem  ore  dicit  servus,  ut  lu 
Dominus  dicil  Deum  patrcm,  sc  filium.  llnb  ®ot  gelJC,  hci^  inferiores  tieffei" 
foillieil  ]>atcr  noster  fprec^en  quam  maximi  in  orbe  terrarum.  Deiude  liabcnt 
casdcm  promissioucs.  Si  similes  in  iinglucE,  r)ev|lcib,  et  in  Tjol^eu  ef)ien  et 
ftfjmüd  spiritualium  douorum,  toofur  l)elteftu  bicfj  benn?  Si  uigentia  dona 
habeo,  certe  cogitare  debeo:  cur  superbirem?  nascor  et  morior  sicut  alius  is 
egentissimus.  Item  Spirituni  s|auctum  habet  servus  vilissimus  ut  cgo,  fprid)t 
idem  pater  noster,  Symbolum  et  cadem  dona  coclestia,  quae  ego.  ^\(f)  l)ali 
tDol  nu>I)v  ft  quam  alius.  Sed  pius  dicit:  £a§  mit  bie  Snnff,  ©aivanicnt, 
Clu'istum,  Euangclium,  kl)Qlt  bu  bein  ^-Jlbcl,  finift,  las  fef)cn,  U'o  id)  niib  bii 


8  über  idem  slelu  vimm 

siljev  iinb  fdjmucft  ben  ftintfenben  mabenfadf,  bcv  fo  gcinerlii^  leüt,  T^nn  fiengt 
er  an  I)al§  feine  lauffe,  Sacvamcnt,  Imnt  uub  niodjt  uns  finbev  beS  ctingen 
Icknö,  luerbcn  mit  bem  l)|eiligcn  geift  gefif;mncEt,  baS  ^ä)  fein  loovt  reben 
!nn,  Ineibe  bantit  gejirett.  2)enn  Incnn  ^sä)  prcbige,  lere  .^\ä)  ni(i)t  mein  Inovt, 
fonbern  i^ljrifti  luoit,  luer  micij  Ijovet  prebigen,  l)oret  (i£)riftuni  felbä  rebcn, 
loenS  au§  feim  munbe  fei,  ®arinn  gleid^et  ev  un§  nud),  ßiner  l^at  tuol  mev 
gaben  benn  bcr  anbcr,  bie  S^anff  aBcv  maäji  gar  fein  nntcvfd)iebt,  gelett,  gvo§, 
reifer  fan  nit  rr)umen,  ba§  er  ein  t'efjerc  tanff  {)ab  benn  ^dj  ober  ein  finb. 
?llfo  im  ©acramcnt  nimbt  eine  geringfte  bienftmagbt  eben  fo  inol  ben  leljlt 
(^t)rifti  al§  Sd)/  '^oret  ein  !eifer  ba&  iuort,  fo  IjoretS  ein  fnec^t  eben  fo  inol, 
nnb  bcr  !el)fer  ^at  fein  beBcr§,  teiner  fo(  mer  nod^  ttcniger  f)aben  benn  ber 
anber,  Sßenn  ^d)  an  (L^tjriftum  glenb,  Ijab  ,3i(^  eben  ben  Ijerrn  t^l)viftum,  ben 
!^Jetrn§  unnb  ^^auln§.  £)a§  üater  unfer  ift  eben  fo  Inol  im  munbe  be§  finbeS 
als  eine-?  grofjen  Toctor?,  liillcid^t  andj  mttt  gvo^erm  crnft  beten  fie  benn  ein 
A;ioetor  ober  tel)fer,  tonnen  fagen:  3)n  bift  mein  Dater,  ^dj  bcin  @on  ober 
todjtcr,  nnnb  fold)§  lüil  gott  gern  '^oren,  Inenn  Joir  benn  fo  gor  gleid}  fein 
im  Jammer  nnb  Ijer^Icibt,  and)  inn  etjr  nnnb  t)errlig!eit,  loofur  t)eUeft  bn  bidj 
benn  fo  f)odj  für  onbcrn,  S)ay  bn  Inilt  befjer  fein?  tanft  bn  nit  gebenden,  baS 
bn  nidjt  nrfad)  I)aft  nid;t  jn  bod;en'?  Denn  ein  finblin  t)otsi  ja  fo  gntt  oI§ 
ein  aiiber,  bat  ben  fd)a^  be-?  (jimelreid)?,  biftn  benn  nit  toll  nnnb  töricht,  S)a§ 


9Jr.  6  [25.  Samiiu].  1391 

Kl  bleiben,  äüo  fi'iiet  bid)  beiii  l'lbel,  fimft  t)iii'^  Ad  iufermuii.  äßarmnb 
tro^eftu  barauff,  ba§  bid)  nic^t  f)ilfft,  uiib  bvu[teft  bid^  gegen  beii,  qui  bapti- 
satus  est,  et  tu  es  perditus  lioiiio?  S)a»  taftei"  ^engt  and)  baptisati.s  an, 
11011  soliim  g'eiitib[us.     Opes,  pulchritudo  sunt  Dei  bona,  Sed  caro  veueuata 

5  Ueigifftet  bie  fc^onen  gaben.  Dona  sunt  quidem  honesta,  spetiosa.  Sed  noii 
auiferunt  pavorem  mortis.  @l),  die.  si  pius,  loorauff  fol  ic^  bocken?  ^d) 
bin  nid)t§  beffer  benn  bn  in  spirituali  vita,  quia  babes  euudom  baptismum, 
Ciiristuiu,  precatioiiem.  Eadem  utriusnue  nativitas  et  mors,  versaniur  in 
gleichem  ungluö,  fc£)oben  unb  e^ven.    S)a»  bir  @ot  me'^r  fünft,  gelb  gibt,  facit 

10  iion,  iit  superbias,  sed  iit  subveuias  proximo.  Si  siiperbis,  öerliereftu  and) 
bau  I)enbtgut.  Natura  ift  üergtfftet,  fjengt  fie  fic^  an  bie  gaben,  fo  ftoltiievet 
fie  unb  lierlievet  fructum  Euangelü,  baptisuii.  Sa  l^ab  id^  luol  ge!aufft. 
nie,  (|ui  credit,  luauet  filius  patris  coelestis,  Tu  Diaboli.  Ideo  hJent  tljuftu 
jdjaben?    Quem  afficis  contumelia?    Nou  credentem,  .sed  teipsuni,  oblivisceris 

15  tui  ornatus,  quod  Christiauus,  baptisatus  es,  aEein  umb  bev  gaben,  beS 
fdjebid^ten  gelb§  jc.  superbis.  Dives  incedit  ornatus  pretiosis  vestib|us.  Sed 
quid  liabet  prae  te  excellentius  eben  in  toeltHd^en  fachen?  An  non  l^alten 
divites  priiici]ies  gemeinen  lanbfvieben,  qua  tu  melius  utcris  quam  ])riuceps? 
Quia  3{egent  habet   quidem   eam   pacem,   sed  nou   sine   oura,   periciilo.     Tu 

20  omniiio  sccuius  \ivis  sine  ciira.  Söer  btauc^t  be§  gemeinen  frtebeS  am  beften'^ 

S]  bu  bic^  fo  Ijeiifuv  geudjft :  ^d)  bin  benuod)  geleiter  benn  ein  linb  ober  9Jeic§er 
benn  ein  bettler?  Inolan  laS  nn§  tel)Ien,  Ia§  mir  gott  ben  lioter,  ßuongclinm, 
Sauff  jc.  nnnb  bel)altt  bn  geltt  unnb  5lbel,  luo  »oil  bidjä  liinfuren'?  In 
infernum,  toavumb  budjft  benn  biiauff,  ha^  hid)  md)t  t^Ufft?  unb  furnemlidj 

2.-.  bi'ufteftu  bic^  gegen  ben,  bcr  ein  tinb  bc§  leben  ift,  nub  bu  nic^t.  ®in  fold) 
bergifft  bing  iftu  nit  umb  bie  gaben,  bie  gut  finb  unb  gottS  gaben,  dbix  ba§ 
fleifc§,  fo  an  un»  Ijangt,  Hergifft  nüf  bie  fdjonen  gaben,  SaS  bu  bii^  nidjt 
fanft  f)erab  laBen  nub  fagen,  S)u  feieft  eim  anbem  gleid).  äöenn  fd)on  bie 
gaben   \d)on  finb,   fo  finb  fie  bod)  nid;t  fo  gvo§  als  Sauff,  (?uangeUnm  jc. 

30  Siumb  folteftu  fagen:  @ott  t)at  mir  gaben  geben,  aber  ^sdj  bauet,  mein  lieber 
gott,  ba§  3id)  bem  nit  uugleid)  bin  inn  geiftlic^cn  gaben.  S)er  SSettler  fagt 
eben  fo  lool  initcr  unfer  al-J  ^sd],  ®n§  mir  aber  gott  ein  fonberlid^S  geben 
für  bir,  Xa  fol  ^d)  nit  auff  bodjen,  fonft  Verlier  ^idj  bau  ^euptgnt,  Sa  gott 
öor  bel)utt,  Senn  er  blet)bt  ein  ünb  be§  einigen  Ieben§,  S)u  loirft  ein  finbt 

SS  beö  Senffels,  loem  tl)nftn  nn  fd;aben?  Sem  nid)t,  loiber  ben  bn  troljeft, 
fonbern  miber  bid^,  faiift  alfo  ber  gaben  nid)t  gebraudjen,  bie  bir  gott  geben 
f)att.  öjemplum  in  lDeItIid)en  fadjen:  Su  tjnft  eben  fo  lool  ben  f rieben, 
ben  ber  furft  Don  Sac^fjen  bat,  f)aft  h(n  räum  auff  ftra^en  unnb  marctt  nnnb 
brand)ft  ben  frieben  beßcr  benn  ber  furft  fetber,  Senn  ber  furft  tjat  i()n  nidjt 

4u  Oll  forg  JC.  Su  aber  fi^eft  tjinber  bem  ofen,  I)aft  ein  leben  gar  on  forgc,  Db 
bn  fd)on  bie  gaben  nit   l)oft,   \>ai-  bu    ein  gnlben   fetten  baft   ober  bid)  left 

44' 


ggä  i>rcbiQtcit  bed  Safjtc^  154o. 

R]  Hoc  autem  cares  douo,  qiiod  non  torque  aurea  oriiatus?  Ecoutra:  qui  gestat 
aiiieam  eateuam,  iuu§  tag  Utlb  naä)t  in  forgeil  flehen.  Si  seines,  quid  curae 
unb  unluft  patiatur  dives,  diceres:  SieBet  ijivx,  traget  etüer  fetl^en.  Sed  quis 
agiioscit?  Ibi  sunt  optimi,  (jui  utuntur  benefieio,  pace.  Non  est  causa,  cur 
alius  alio  melior  esse  velit,  ^sä)  bin  fterdcr  an  üeruunfit  et  robore  quam  :. 
uiurK-r,  tanien  sirailis  in  jamex  unb  ^ev^leib,  etiani  in  divinis  et  coclestib[us 
douis.  Sed  suin  doctior  k.  Si  (juisque  erga  aliuiu  sit  affectus,  ut  cogitet 
se  iiou  meliorem  alio,  vel  ut  suo  dono  serviat  aliis,  neu  se  Bruften.  Si  non 
vis  ita  facere,  faX"  l^in,  aniittis  Christum,  patrem,  Spiritum  sjanctum,  verbum. 
(S§  ift  ein  fc^enblict)  laftcr,  quod  alius  se  üxüftet  contra  alium.  Seraper  fi{)  lo 
Ijinbev  bid^,  für  bid},  neben  bicf).  Frater,  quem  vides,  ift  eben  fü  luol  gctaufft, 
;iiüiii.  r.',  17  alö  bn,  hallet  eandem  lidem,  spem,  precatioiiem.  '.S^abt  cnc^  nid)t  felb§  für 
fing'  i.  e.  fc^lagt  ben  bnndel  tob,  dona  donata  sunt  vobis  non,  ut  vos  baiiiit 
brüftct,  sed  ut  iisdem  serviatis  ben  geringen.  Si  baptisati,  habemus  verbum, 
sanguineni  Christi,  finb  U)ir  aljumal  t)od)  gee^xet  sauguine  Christi.  In  rs 
i8. leiioc  iufirmior  es  nie,  quod  ego  sum  doctior  te.  Sed  hie  audio:  Huniilib|us 
».17 vos  accomodantes.  '*i>ergeltet  niemonb.'  Städte  ift  ein  fdjenbtid)  laftev, 
c§  frfjmecEt  fiiffer  benn  §üuig,  luex  fidj  xec^en  tan.  ('am  frclüet  fidj,  si  mit 
bex  fauft  redjen  !on  vcl  fdjaben  t^un  vel  si  videt  per  :dium  inferri  vindictam. 
Sed  si  vis  Christianus  esse,  gib  carni  nid)t  raum,  l)at  bit  jemanb  leib  gettjan.  m 

s]  gnebigen  l^errn  !^aben,  gleidjhjol  ^aftu  ben  fd;a{j,  ba§  bu  ben  frieben  l^aft  unnb 
brand)ft  fein,  ^a  ^sä)  modjt  auä)  gern  ein  groffcr  ()err  fein'?  \vmn  bn  linifteft, 
Um«  für  lenfe  inn  beni  pcl|e  fc§cn  i.  <■.  fotgcn  nnnb  angft  [)ctt,  Icnrbeft  fagcn: 
lieber  l^err,  bcljalttet  it)r  einer  fdjauben  nnb  laft  midj  baljcini  blel)ben.  ®arnmb 
l)aben  inir  nit  nrfad)  nn§  fnx  anbein  jnbxuften.  @o  folt  fid;  cinex  gegen  25 
bcm  anbern  lernen  anfctjen  unnb  be§  bruftcn-S  öexge^en,  fonft  öexleuxeftu  Jonff, 
Satrament,  ©eligteit.  3)a§  fei)  gnug  üon  bem  lafter  gefagt,  Sarlmr  ^anln? 
nbexaÜ  toarnet  unb  üexmanet:  gebend  nnb  fil)e  l)inbex  bid},  für  bi(^  nnnb 
neben   bid),  Tann  bein  5icd)ftcr  aücö  gut  i\ai  in  jammcx  nnnb  ct)X,   aU  bn, 

itfi.iM.  UM7  3)a-j  Ijeift  nu:  'l)alt  cnd)  felby  nid)t  fux  fing',   Uicun  luix  lauff  unb  Guon=  30 
gelium  anfe'^en,   finb  tuix  i)oä)  geet)xet  allfampt,   ahn  Ujcuu  Unx  un§  felbö 
anfet)en,  t)aben  luix  and^  uxfai^  nn§  bemutig  ju^altten. 
«17  '!i5exgeltet  nit  bofe§  mit  bofem.'   2)ie  9iad)  ift  ein  fd^entlid;  loftex, 

t)engt  fer  an,  tf)ut  aud^  fanft  unb  fd^medtt  fufier  benn  f)onig,  luie  bie  ^^oeten 
fagen.'    9Jid;t,  nidjt,  fagt  ^^auluä,  !an3  aber  nit  fd;abcn  tl)un,  fo  ladjt»  bodj  :is 
in  bie  fauft,  Ivenn  bein  fcinb  beleibiget  luixbt.     -ißiitu  ober  ein  t<^l)xiften  fein, 
!Pi.«,  ifo  niua  ha§  and)  nid)t  fein.    S}al)ex  geI)ort  ber  ;J7.  5pfalm.    9Jiad;t  bofclbft  eine 
fd)onc,  lange  prebigt,  5et)  nidjt  rad)girig,  fonft  öexleuxeftu  lauff,  Sacrament, 

iHüm. s, ndSuangelium,   leben,  lucnn  if)r  inexbct  beö  flcifd^eS  Infte  toten,  fo  loerbet  il)X 


Alnilich  Juietiiil  i.l.  isii;  Viiulicta  bomiiii,  vita  inciimliiis  ip.sii. 


?ir.  6  [25.  3,iniiav].  698 

K]  Vide  psal:  37.    23iftll    l"Qd^gil"ig,    aiuittis   bapti.sumiii,    öeibertcft   oiiiiiia   iloiia «i- •;'' i 
Spiritus  sancti.     Ecoutra  si  facta  carnis  mortificaveritis.  vivetis  Rom.  8.    SiiHöm.  8,  n 
ipse  se  iion  potest  vnndicare,   tarnen  libeuter  fi'^et  er§,   si  »juid  iiiali  vel  iu- 
coramodi  accidit  proxiiiio,  quem   odit.     Sed  si  mali  qnid  ei  accidit,  la»  btr§ 

5  leib  fein,  ÖTjeig  bicf;  giitUiiÜirt  gesell  im,    ciba  cum,  da  potum.     Dens  lüirbW""'- '■■'•™ 
bii'u  reid^lidf)  tiergcitcu,  imo  ex  t)nt§  HcvgoUcii,  rpiia  es  baptisatiis.   Ideo  cogita, 
tuic  bu  im  l'oii  feiner  fuiibc  Tjclffeft,   ba§  erä  iiidjt  mel^r  tr)ct.    Si  liahcs  cor 
Chri^tiaiiuiii,  cur  irasccris  impio?     SBa--   ijal'  id)  geh)in§  bran,  «piod  papa  et 
alii  daniuantiir?     Mallem,  ut  salvi  fierent.    Non  lad^e  in  bie  fouft,  qiiod  ipso 

lu  est  itiipiiis.  ©?i  ift  bie  vad)  all  311  cjrov  iiBer  im,  quia  er  '6crait'6et  ftd)  be§ 
iSacrnmeut»,  er  !an  nidjt  beten,  !eiu  gut  lücrcE  t^un.  Quomodo  \wtca  inveniiv 
deterioreni  liominein,  quam  qui  uon  potest  orare?  S)a  fol  td)  mic^  im  gleid) 
mad)Cn.  Si  ])crsequor  et  viudictani  quaero,  utrumque  Diabolus  exagitat. 
Optaudum  et  agendum,  quib|us  potcs  consiliis,  ut  reducatur  in  viani.    Laedens 

15  et  viudicaus  obuoxii  eadem  poena.  Sic  caro  libeuter  vcUet  fdjabcu  tTjau, 
si  non  potest,  lachet?  in  bie  fouft,  quando  malum  coutingit  adversario.  Dens 
ili't  jiTatiaiii,  ut  meliores  sinius  Ethnicis.  ^ä)  tan  jTapac,  Episcopo  Moguutiiio 
nidjt  niefjr  t^un,  oravi  pro  ipsis.  Sed  cpiia  uiliil  prodcst,  contra  ipsd,'^  est 
orandum.    Alias  vindicta  non  c.xpeteuda.    Cur  vindicem?    @l"  T)at  fic^  mel)r 

20  fcrberbet,  benn  mir  Web  ift.    'Xon  vincaris  a  malo.'    SaS  idj   midj  an»'""'  '•■»•ai 
inen  loolt  redten  unb  mit  inen  jum  Scuffel  faren.   Noli  aemulari,  jurne  nidjt 


21  über  Noli  steht  pfal  37 

SJ  leben,  luo  nit,  fterben.    ?a-5  bir  lieber  leib  fein,  tuenn  if)m  etttnaS  fci)lct,  nnnb 

erzeige  birf)  gutloitlig  gegen  if)m,  '^Turftet  ibn,  fo  trencE  ifju',  @§  tuirb  bir  »Pol  «"'"•'••'■••»' 
uergoltten,  Om,  ift  bir  fcfion  fergoltten,  Tenn  bn  gtaufft  bift  k.    BH]c  aber, 

«  ba-j  bu  bein  feinb  öon  ben  ©nnben  obluenbeft,  ba§  erä  nit  mer  tfjue,  rtolteftn 
benu  bid)  nod^  tüibev  i'^n  redjen?  Wetnlj  ift  mir  feinbt,  :^^  tooft  lieber,  biVj  er 
from  luerc,  ^Bapft  nnnb  lurcf,  Tenn  Wai  ift  mir  mit  feim  lierbamniä  befjolffenn'? 
S)ie  "Hiaä)  ift  ober  fd}on  ba.  Denn  er  beraubt  fid)  fclbs  ber  xauffe,  Saerament, 
tcbenS  3C.   ©olt  einer  nic^t  lieber  mit  eim  fold^cu  menfc^eu  loetnen,  iöenn  er  üer= 

■M  tjarrct  in  ber  boftjeit?  Umrnmb  inolt  Zs^  benn  barumb,  ha§  3rfj  mid)  redjcn  modjt, 
and)  meine  2elig!eit  »ucg  frf)er|en  iuie  jbencr?  Senn  er  fein  feligfeit  tierlorn  ()al, 
lan  uid^t  beten,  fompt  it)m  auä)  baä  gebet  ntc^t  3U  gut,  S)rumb  fol  2^  mer 
nüllciben  mit  meim  feinbc  tragen  nnb  f(ei§  tfjun,  ob  6r  fid)  moi^t  befjcrn, 
nid)t  ladjen  inii  bie  fauft,  toenä  il}m  ubcl  gel)t.    2)a«  fleifc^  ift  i)a,  luoU  il)m 

3.-.  gern  fd)aben  t^un,  unnb  locnS  nid)t  gefdjirfjt,  fo  ta(^t§  boä),  'wenn  iljm  fdjaben 
gcfd)td^t,  tüil  er  ober  nit  luiberferen,  toolan  fo  far  er  bin.  ^d)  !an  nic^t 
barfur,  baä  5J[cin^  nit  miber!eret,  X'lber  toarumb  folt  ,3($  feineS  berbamutu 
larfjen?  Taä  bofe  aber,  baä  er  mir  tl)ut,  fol  mid)  nidit  bat)in  öermogen,  S)a§  3c^ 
mid^  redjen  lüolt,  fonbern  mit  bem  guten  ba^  bofe  uberrtinben,  X"u  in  malitia, 


(',f)4  '•^ircbigtrii  bf>5  ;\n()VcS  I545. 

KJ  alfu,  bau  bu  ciud)  .'C.   tit   aliijuainlo  lac'sii),  et    oi'ii  pro  co  et,  si   pok-s  rcvt'i'a. 

aSJau  lüiltu  bid)  rcdfjcii  et  cuin  oo  311111  l^ciiffd  fiiren? 

■'^IS)a§  leben  tau  iiit  fo  ivialu  öcfafjct  fein,  c-i  foiiipt  eine  üclcibigiuu],  aber  lucl)e 
bem,  bei"  md;t  tuibcrfcvett. 


7.  7.  3tpul  l-Hö. 

^I^rcbigt  am  Dfterbicnv'tni]. 

•>'l  DIE  Martis  in  fcriis  pascliae.  5 

«w-is.ir.ff.  Acto:  1;!. 

«Dil.  i::,  ir,.  41  '®a  [t  llllb  $11  llluj  üuff.'    'Gr^elctl  lüivb.'    Haue  coiiti<iiR'm  l'aiil[u,- 

i'ccit  in  Autiocliia  Pisidiae  in  Asia.  ludaei  dispers!  eraut  in  oiuiics  regiones, 
(;t  uulla  civitas  iinmljafftiiv  liabehat  Syiiagogani,  ^itcf;cn,  (iapellcii,  in  ijua 
coiiveniebaiit  et  icuehaiit,  pracilicabant  legem  et  |)ro])iietas,  ut  dieit  nun  iiitel-  lo 
lig|ere.  (jnain  tanien  sing|.uli,s  8al)|batis.  I'bi  congregati,  habebant  in  civi- 
tatib|us  Äirdjeu  et  Sab[bato  docuernnt  legem,  prophetas,  ()tengen  bie  f)cibcii 
an  fic^  et  faciebant  proselytop.  Ita  max|ini('  aucti  ludaei  iu  omneni  lere 
orbeni.  Sie  et  uos  (^onvenimus  dieb[us  Doiniiiicis  et  doeemus  verbuni.  Hie 
in  Autiocliia  veuit  in  Scholam  et  post  dicit:  Si  ijuid  vultis  admouere  populum?  i.'i 
surgit  et  manu  et  facit  baue  eontionem.  @§  ift  niire  t'ortis  Ullb  ÜClbliCiSlid) 
in  aurib|u!^  impiorum.  Sed  consolatione  p]eui,ss[inia  iis,  (jui  uupiuut  salvari 
et  liberari  a  peccatis.  @r  lobt  fie  ciuü  ber  iiiaffen  feev  in  exoidio.  ba§  ev  ftc 
ftill  mad^C,  ut  audiant,  (piia  Ab|raliae  üerl)eiffnng  gerf)nmct,  i|uia  promissio 
data,  qnod  umnes  gentes.    Sie  nimpt  ein  |)ios  iudaeos.     Vos  esti.s  tiiii  Abrahae,   2u 

S]  (jontio   f'eria    3.  ))ascliatis. 

Actoruiii   l-'!. 
Siejc  pu'bigt  tjat  ®.  '^.*anlit-ä  getfiait   in  ber  ©tabt  ^Jlftä  \'liitiod)ia   iu 
öljiiia,  iiid)t  ba  er  ift  georbent  ,51011  prebigainpt.    ^iii^f"  umren  ,',uri"treluct  iiui 
alle  toelt,  limr  fd;ier  feine  iiamljaiftige  ©tabt  unter  ben  (leiben,  fie  f)ntteii  eine  as 
Sdjiile,    bariiui  fie  pvcbigtcii  alle  Soiitagc,   Tauim   ift  anff  iiuo  fomeii,   ba§ 
luir  alle  ©oiitag  ,',iim  lucnigfteu  gutteS  luort  prebigen,  alfo  ba  lereteii  fie  alle 
©Olltage  iiiib  jogen  bie  profclpta-ä  an  fid),  mef)reten  fid}  feer,  ba§  fie  alle 
Ijoffeten  anff  5JJef§iaiii.    Wit  1111  'inmliiC'  gen  '•^(ntiodjiam  tompt,  gel)t  er  and) 
in  ©i^iileii,  l)oret  ju.    9iad;  ber  prebigt  fagt  if}iu  ber  Cbcrfte  ber  fird;en  nniib  ■m 
fragt,  Ob  6r  ettluaS  ^u  fageii  fiett,  So  ftel)t  'Ininluä  niib  prebigt  alfo,  lücldje 
prebigt  uerbriefjlid)  ftard  ift  iiin  oren  ber  balftarrigcn,  aber  ben  aiiberit  eine 
trofttidje,  liebe  prebigt.     !i!obt  fie  im   anfang,   alö   loolt  er  nid)tc-  frcmbbev 
fagen,  beift  fie  fiiiber  ^Ibrafjain,  S)a§  er  fie  nid)t  \inl  reg  madjen,   S)enn  fie 
ben  namen  gern  lioreteii.     (yiii   jdjoiie  'KljetDrie,   baä  fie  ^anliiä   erft  fo   eiii=  ss 


*Jit.  7  |7.  ^Jlpvill.  695 

l.'I  |ii(imissi(i  :i(l  vos  pertiiiet,  quae  data  Ahraliae.  Dicaiii  alii|ukl  boui.  lUnn 
ctiaiii  ii,  (|ui  sunt  proselyti,  iioii  blutiubeil,  sed  ^'ubeugeitolfeil.  Vobis  utrisque 
ptTtinct  proniissid  sahitis  i.  e.  ijiiae  praedieat  I)eil  llllb  feligfeit.  Captat 
bciievolentiani.    Qua)  gefcuret  prumissio,  vobis  j)romissa,  l)oret  cill  feltge,  troft= 

■'■  Ii(f)c  Jji'ebigt.    6vftli($  nim^jt  er  h)eg,  ipiod  fie  irret:  Sacei-dotcs,  pontiticus 

sunt  uostri  Doctores,  hi  audiendi.  Noti  soluni  d|octorc'S  hab[etis  leroslolvmis, 
sed  ctiam  ipsoruni  maiores.  S)oy  ift  Uerbrtesliif).  5ln  bie  lliuft  ir  eildj  nidfjt 
feren.  S)ic  toil  er  1.  lucglüerffcil  vcl  illam  praedicationem  nuuquani  intcUi- 
getis.     Fueruut  fortiss[iiua  verba  apud  Tudaeos:  Dens  fundavit  sacerdotiuni, 

10   urbem,    tcmphun    et   rosinuiu    gcfnffet.      1.    sacerdotiuui.     Quicquid   pontifex 

dicet,  ba§  fol  mau  f)alten  vel  tob  Deut:  19.    Postea  Sauhedrim,  72  seniore.s,  s.'iiiDici'j.n 
ber  grofje  Ütat   511  ^e'-'uf^^fl'^   "^    '"    deserto.     Item  ßex   erat  Herodes,   (piia 
Christus   fol  !ümen,   .^evobeS    nnifft  bie  Senatores  rein  Uicg   uiib  bcv!eiifft 
sacordötiuui  etil  [ax.  iiml)  ha?^  atibcv.     Stabregimmt,    ©nn^ebvim,  bcv  gvoffc 

'!•  9iat  et  sacerdutiuni.  Non  tani  i)utiduni  fuudanicntuni  iit  pnp[ac.  ITaoc 
imuiia  divinitns  ordinata  ut  sacerdotium,  regnuni,  Sanhcdrini,  tievbaillpt  fie 
ailffC'  id}cilbli(f;ft.  Satis  fuisset  dicere,  cpiod  liab|itarft  Ieiuso][vinis,  (juia 
Deus  elcgerat.  Sed  contra  omues  loquitnr.  groffer  frebet  uitb  turft  öon  einem 
Setler.      Hi,  iuquit,    sunt  indocti    honiines,    jjraedicant   M[oseu,    prophetas 

8u  ignorantes  3c.  tarnen  illos  iiüu  feniien  nee  voces  prophet|arum.  S)a§  l)eifft 
a  gro6  gmtg  geprebigt.     Docti,   lüeife  9?ete   311  Sierufalem  legunt   quidcm 

S|  iiimpt:  .Sport  311,  ^ä)  \vH  @ud)  cttlnag  non  ber  lierrjeifeuiig  fagen,  iiniib  niid) 
tr)r,  bie  it)r  ;,'\ubcu  fetb  loorbcii,  nl)t  faliit3uben,  foiibcrn  ^U'^acuoffcu,  (vud), 
fagt  @r,  ift  ba§  luort  gejaubt  bi§  f)el)I§.     ^d}  'Bring  emf;  eine  6ottfif)afft,  S)ic 

SS  ift  [)el)I  unb  feligteit,  liieis  fein  3ufa^en,  (?ud)  gctnirtä  ^ufa^en,  ®enii  gott 
r)atö  cud)  (jugefagt,  Xrumb  l)orett,  'JÜmbt  erft  U)eg,  1ihi§  fie  l)inbert:  ^a 
ffaip{)ay  K.  in  Setufclem  fint>  unfere  ^errii?  terct  eud)  nii^t  brau,  Senn  bie 
ba  liHincu  luinb  ifjr  oBerften  (S)n§  ift  tierbvicfjlic^  nnub  gifftig),  5Jenuet  fie 
überfteu,   an  bie  muft  tl)r  mä)  nit  fercii,    imi-j  liüUu  bie  ©rften  luegluerffen? 

3u  3<^  mu§  tf)un,  fonft  fonti)   if)r  biefe  prcbigt  nidjt   t)erftef)en.     föott  ^ett  ftab 
itnb  prieftcrtf)umB  georbenct,   ertoelet,   iinnb  man  folt  bcm  pricftcr  gel)orfam 
fein  Seilt.  7.     Sarnac^  luar  hai   anber  9{egiment,   ber  groffe  Diabt  7:.'.  Scns.moicrj.iT 
l)ctt  and)  gott  georbenet  inn  ber  limftcn,  foiiig  iuar  fonft  tobt,    .sperobe»  luar 
bo,  ber  ()ctt  and;  bie  öltteftcn  onffgerenniBt,  fo  Uuir  nnd)  bos  ^|h-ieftcrt()nmli, 

3,'.  alfo  ba-j  er«  Uerfenffct  alle  ^^ar  eins  umb§  onber.  'Jhi  feret  ^-hiuIuS  bal)er, 
mil  auffrtjnr  anrichten  unb  abfali  prebigen  nou  'Kegenten  ^u  Serufalem,  'Jtodj 
muä  fein  unb  ücrbampt  fie  gants  fd)enbtlid),  prebigt  U)ibcr  bie  gaulic  ürd^e 
unb  iKcgimeut,  Tiefelbeu  fiub  uugclcrtc  leut,  berfteljcn  bie  8d)rifft  nidjt, 
prebigen   luol  lUofcn   nnub  bie  '^'voplieten,   aber  l)erftcl)env   nidjt.    S)a§  t)eift 

<o  .§anna§  unb  bem  l)ol)cn  grofjeu  rabt  grob  geprcbigt,  twenuerfagt:  2)ie  SPricfter 
ju  ^crufalcm,  bie  grofjeu  I)crru  fiub  grob  (5;fe(,  uerftelju  uid}t?  liou  gott-ä  Uiortt, 


(jyi;  ^Stcbigteii  bce  3nt)vi:ä  1545. 

R]  Moseu,  iii-dplicUiü;,  ^cd  iiesciunt,  (|uid  debeaut  jicipiiiuiii  docere,  viaiu  vcrilalis  et 
saliitis,  et  i[)si  iguoiaiit.  JIax[ima  lux  imindi  et  regentes  Dei  po]j[uli  lenis[olymis 
bie  finb  bie  grotiftfil  @iel,  qnia  non  iiguolscmit  Te.sum,  ijui  praediwivit  et  fecit 
minuHila,  nenu'ii  firf)  iciii  iiicl)t  an.  Sed  fjnic<piid  ipsi  doeeut,  |ol  iccf)t  fein,  (jiuid 
Uerbamiiicu,  jol  iinvccfjt  ieiii.  Adlmc  liodie  iiemen  ein  ftucE  ex  Mose,  item  ein  '•> 
paü[i(d  ex  iiroplietis  .singulis  Sal)|hati.s  et  finb  fccr  evfarcn  nnb  l)erftet)cn  alle 
voces,  syllahas,  et  taiiieii  non  intelligunt.  ^x  niuft  mä)  md)t  tncn  noi$  ev= 
fdf)reifen,  fo  bie  groffe  l)errfcf;afft,    Obedeit,   qui   Hien)8ol[ymis,   (piia  eeei. 

lll'fad):  <piia  noluerunt  agimscere  ('hristuiii.     Niliil  valet  edium  allegatio:  No.-- 
<umus  regente.'^  in  populo.    S^iQuiit  f)at  er  fie  evfcfjvedt.    !Si  jjapa  posset  ad  ine  lu 
tlicere:  Scis  etiam  nie  a  Deo  ordinatuni?    Ibi  fein  S5an,  Rex  ntd^t  ex  verbo. 
Sic  si  dieit  Dens:  H()n<ira  ]>arentes,  niagistratmii.    Si  etiani  papa  hoc  habet. 
Sed  seiuper  tuenint  aH(|ui,   tjui   sc   opposnernnt    pajjae    et    dixeruut  Exeoin- 
imiuicationeni  e.sse  btetf.    Sed  contra  3e>-'iif'i''l^"i  prebigen  ift  eben  fo  Diel  al§ 
contra  pareutes,   luagl.stratiim,  iiiio  pfavljerr.     Saö  luevben  \mx   nirf)t  leiben.   i5 
Et  taineu  tacit  Paiihis.    Qnare?    (£»  £)eifft  einer  ;,'\efu§,  ben  lüollen  fie  nidjt 
!ennen,    is  Dei  tilius  et  Mariae,  qni  est  Dominus   oiuuiuni.     @r  ift   groffer, 
l)eiliger  quam  |)ontifex,  urbs,  Templum.     Ipsi  pontifiees,    Saniiedrini  tüuften 
Irol:  quando  veniret  Messias,  folten  fie  nbtretten  a  regno,  is  esset  ber  regcnt. 
Ideo  non  excnsati:  Dens  dedil  inllii  potestatem,  Dens  |)raece))it.  ut  ])areiites,   20 
raagistratus  honorenius.    ^Tamit  Unvftn  ni(i^t  lo?,  ut  non  baptiseris,  non  credas 

S]bie  gelerteften  im  gefel;  'JJlofi  nnb  yiegenteu  bec'  ganzen  üolrf,   ba§  finb  bie 
grofcften  Gfel,   S^enn  fie  biefen  ^iefum  nidjt  er!ont,  ob  fie  i^n  fc^on  I)oretcn, 
bliebö  glei(f)liiol  nnff  ifirem  fopff,  mnft  recf)t  fein,  \vah  fie  lereten,  ioie  unfer 
Seuffel  ju  diom.    ^^iben  geUumfieit  ift  nod),  ba'^   fie  alle  ©abbot^  ein  ftucf  as 
nn§  5?tofc  nnb  ein  ftnrf  nnfn  proplietcn  (efenn  bis  ,^u  enbe.   '^lu  ift§  ein  t)artte 
prebigt  alle  oberfeit  bcä  öolrf§  gottc§  fnr  btinb  nnb  toridjt  fd)eltten,  ba^  U)xe 
maä}t  nid)tv  gilt,  ob  fie  ftf)on  fnrgeben,  fie  feien  furften  beo  oolcf?  nnä  gottS 
befelf),  Xarmit  f)iiben  fie  bie  leut  crfdjredt.    SBenn  SBnpft  fontHagen:  loeiftn, 
ia§  m\ä)  gott  ^at  eingefe^t  k.    3o  Innrbe  \^sii  nidjt  tni^en  jnbleiiben.    %hex  au 
e§  finb  aü  ]nt  lentt  iieUiefen,  bie  bc5  3.\ipft§  ^iinn  angefodjten  l)abenii,  ^Ibcr 
I)ie  ift§  ein  anbev  biiig,  loibev  bie  Cberftcn,   'l^riefter  nnb  tffttiften  prebigen, 
ift§  eben  fo  öiel  al§  luibev  Dater  nnb  mntter  prebigen,   marnnib  tl)uts  benn 
'.pantnS?    dp,  fagt  er,  fie  luoUcn  ein  t)errn  nitt  !ennen,  ber  fjeift  ^ijefny,  ber 
ift  großer  benn  .s^finnaS,  (ioipfja-i.     Xeun  er  ift  gottes  Son,   er  ift  ^JlefyiaJ.  35 
9lu  trnften  bie  Sdjeltfe  fer  Inol,  menn  ber  !omen  Innrb,  foltten  fie  i'^re  pfeiffen 
einji^en,   S)er  ift  iibcr  fie  aüe.  nber  öatcr,   mntter,  fonig  nnnb  berrn,  ^a 
nber  (Sngel,  Trnmb  fol  man  fo  fagen:  imter  .'c.  !onig   ;c.    !^ä)  h)il  gern 
ge'^orfom  fein,  aber  haä  ,3dj  nic^t   barff  berlcngncn  ben  "^errn,  \vo  ber  nit 
Oeiiengnet  luirb,  gefeHetj  i()m  tnot,  Sag  mir  öater,  ^Jiutter,  fonig,  Oberteit  w 
gc(]orfam  fein,   (y§  t)cift  bie   nit  initer,   mntter,   fonig,   fnrft,  fonbern  gotteS 


%x.  7  [7.  3lpvtll.  697 

li  ]  in  lesiuii  Christum.  Is  est  Dominus  super  omues  reges  et  «imiiia,  item 
Augelos.  Libenter  jiarebo.  Sed  ita,  ne  uegem  Christum,  qui  te  Caesareiu 
creavit  ut  aliuni  miuimum  houiiuem.  Si  autem  Icfft  in  ein  ^ixxn  I'Icidcii, 
tum  grata  obedientia  parcntum.     Sa  loollen  bie  ^vuitöeril  ju  Sei-nf^ilfi»  »Wjt 

5  öim  »uiffcn.  Crucifixus  iam  est  S(f;ecf)ei-.  Xos  Dei  k.  6§  %ifft  l)tc  iiidjt 
ßaip^a»,  .'pannaS,  ßontg,  Reifer,  Sed  lesus  Christus.  Quem,  iiiquit.  vi.s 
oeeidistis,  crucifixistis,  est  Dominus  omnium.  Scio  vos  divinitns  ordinatos.  vScd 
quia  noluut  agaoscere  Christum,  ift  tS  QU§  tnit  eud).  3^^  feib  9ro6e  (?fel,  bnd;autcu, 
quia  Moses  et  prophetae  loquuntur  de  Messia,  qui  salvaturus  omues  gentos. 

10  Is  vobis  promissus  ex  proge[nie  Abrah[ae  et  ludaei,  (|ui  511  citd)  f(f|Inf;cn, 
gc'^ont  (lüä)  ba'^in.  Messias  fol  iustitiam,  pacem  f(i)affen  in  terris  et  lieiie- 
dictiouem  afferre.  Hoc  beuefitiuiu,  Ijeil,  pacem  vobis  praedicamus,  qiiod 
iusti  et  p[eeeata  reruiss[a  propter  lesum  Christum.  Ideo  nihil  moveat,  (|uid 
dicat  Rex,  Pontifices,   Sauhedrim.     Sic,  sie  voluut  ic.     Sed  mein  l)eir  ^se]\l^ 

y->  6l^Vtftu§,  (SotteS  6on,  h)il§  fo  ^aben,  qui  dedit  potestatem  pontificib|us  uiliil 
tDctter  quam  auff  Messiam,  qui  fol  Bringen  gnnb,  6arml)er|tg!eit ,  fegen  et 
aeteruam  vitam.  Cum  is  venit,  falle  im  ^nn  fnffen  nnb  fnffc  in,  qui  liliciat 
a  morte  et  aifert  vitam  aeteruam.  !^miX  f)inllieg  mit  ^^erufatem  an  gcltgcn, 
(juia  iiou  agDOScit  Christum,  nee  legem  nee  prophetas  intelligunt,  quauquam 

■-"  legerunt  et  memoriter  tenueruiit  ad  unguem.  Et  per  Iioc  imple\crunt 
scripturam.  Non  tautum  fo  ungelerte  6fel,  quod  scripturam  non  intelligunt 
uec  eum  agnoscuut,  qui  promissus,  Sed  etiam  occidunt  euin,  qui  fol  Bringen 

S]  ©on,  Scn  la§  Dorf)er  ge^en,  S)er  tft  ber  liert.  3»(^  IreiS  irol,  §anna,  S)a§ 
^1)1  fcib  Oon  gott  georbenett,   a6er  hjeljl  i^x  ben  ^errn  nit  Inolt  !ennen,  fo 

■-'5  tftö  aits,  tf)r  feib  groBe  Sfel,  ttfiS  fagen  bie  ^rop^eten  Oon  einem  WefSin,  bev 
fol  feim  üolcE  Ijelffen,  Ter  ift  enc^  Ocr^eifien,  it)r  folt  anff  ilin  limrtten,  unb 
i[)r  fonberlic^,  benn  er  fol  eloer  ^el)lanb  fein,  frteb  f (Raffen  3C.  Inie  bie  pro= 
p'^ctcn  fagen,  Ten  fegen,  frieb,  geredjtigfeit  Bringen,  prebigen  unr,  nnnb  bis 
fol  gcfc^e^en  bur^  ben  *}3fan,   bornmB  borfft  itir  eut^  nid}t  bran  leren,  loa-S 

30  chjere  furften  fagen,  fonbern,  )na«  ber  fjeljlanb  fagt,  ber  liot  bie  geluolt,  nnb 
anbern  fo  fern  eingerenmBt,  at-?  fie  biefen  f)el)lnnb  Bringen,  Tenn  fie  iljm  ?,u 
fn§en  fallen  foüen  unb  für  tlirn  l)crr  ertenncn.  OB  fie  aBer  bie  frf)rifft  frf;ou 
gctefcnn,  nocf)  finbs  fo  groBc  föfel,  öerftefjenö  niii)t  nnnb  uBer  bat?  lonvgcu  fie 
ben  .öerru,  ber  tl)nen  folt  Bringen  ba»  einige  leBen,  T)en  fcl|lal)eu  fie  tobt  nnb 

n  cBcn  barmit  richten  fie  ba§  onS,  ba§  fie  inn  il)rcn  fc^nlcn  lefen,  Tenn  iim 
i[)rer  Sdjrifft  gefcf;rie6cn,  TaJ  ItiefSiny  folt  gefrenl;igt,  ftcrBcn  nnnb  onff= 
erftel)en  jc.  3la,  fprid)t  (5^aipl)a§,  T)a§  ^aB  "^sä)  ni^t  Ocrftanben,  Ta§  ^Icefeiaä 
folt  fterBen.  9Jn  fteljtö  inn  ber  fd[)rifft  inn  pfalmen,  ^i}x  feib  bie,  fo  bie 
8cl;rifft  erfüllen,  TOe^ioö  fol  fterBen,  aBer  nit  oerluefenu,  ^ith  aBer  nit  fuub 

40  nnnb  fdianb?  3l)r  oBerften  oolBringt  fold^'3  felBer,  toi^et  nit,  h)a§  i^r  mad^t 
über   prebigt.     'illle   \'lpoftel    >oaren    burrf)    bie    lio()en  pricfter  nernorrt    ntib 


698  ?>n'biglcii  brs  Sttljvcä  154.'i. 

lilaEciIcl)  gitnbc  iinb  feacu,  iiiib  cvcii^ificn  iiiib  )d)lagc!i  tub.    E^t  c6cii  mit  bciu 
tob  fdjtaflCIl  tic[}tcu  fic  auä,    (|iu)d   iu   psalmis   scriptum,   iiuod   dehuit    iiuni, 

tM  i«.  lOcTUcitigi,  rosui-gcre  ;i  lUDrtLiis.  Xoii  dalois  saiict|iiiu  ('ornip[tu)ni  psal:  lü. 
Moiietur  quidein,  Sed  iion  ücrlucfeii.  '^ia,  jo  i)ab  iäß  nidjt  öer[taiibcn,  dicit 
Caiphas.  Benc  David,  Esa[ias,  Daniel,  oiiines,  qui  dicunt  de  proinissiuiie,  •'> 
ftiimncn  3llfailien,  qnod  debeat  mori  3C.  vil^  ff'"'  ''iP'  'l"i  i»il>l'-'iit  scriptii[rnui. 
Sed  11011  maiiebit  iu  niorte.  Sic  Deus  proniisit  in  proplietis,  itii  vos  iuipletis, 
i|ui  debcbatis  aliis  praedicare,  sed  eontrarium.  £)a§  l^eifft  ein  gvot  CQpttel 
gclefcn,  quod  scri|it[nram  saiictam  inqileaut  per  iguoraiitiam,  quam  quotidie 
et  singulis  Sabbatis  leguut.  Hoe  veuit  ex  ignoraiitia  crassa.  Cog^itaut:  lo 
nun  liabemus  Regem,    Oportet    ergo   adesse  Messiain.     Imo  pii  2  cuutes  iu 

""'•-''-' Emalius:  'putal)anni!<'.  Cog|itaut  esse  terrenum,  temporalem  regeui  ut  alius. 
Sßev  ein  fold;  tnd)  für  bcn  ougen  I)at,  est  coecus.  Sic  \mx  getrieben  in  aÜeu 
bültf,  ut  etiaiii  Apostuli  uoii  intelligereut,  donec  Spiritus  s|anctus  veuiret. 
Sed  omues  cogitarunt  esse  corporaloiii  regeui.  (|ui  abiiudaret  (>iuinb[us  is 
(>perib[us.  Sßcit  bic  SJonicr  il'  lanb,  volueiuut  alium  i|uani  Christum.  Nou 
jol  ein  jcitlid)  reid).  Sed  fiieb,  fcUgfcit,  fegen  nnff  jeneä  leben,  quae  sit 
aeterna,  omnipotens  beuedictio,  r)elff  un§  bnrd),  ut  etoig  ftdjcv  fnr  Snnb, 
Job,  l)ell.    Ubi  hoc  intellexeruut  Apostoli,  certe  aliter  iiispicieuda  scriptura. 

Vi.  ii-,  10  Taus   sanctus    iion    videbit    eorruptionem.     Hoc   uon    vidiuius    prius.     Nunc   -'" 
leguut  script[uraui  cum  iutelligeutia  nnb  jie'^en  fid)  bvauff.    2ßeun  .s^nnnnS, 
^Qi^j^aS  nnb  Sanl)ebvini  binber  !omcn,  dicuut  neu  de  Messia  dictmu,  ,sed 

de  alio.    Cauit  eos,  (pii  Iei'us|alem,  et  Seuatores  finb  grobe  (Sfel  uiliil  legeutes 
'  "'°3,u'"'i"   scriptura.     Item    legerunt:    'Iu    seiuiue   tuo'  JC.      Item  'Semeu   mulieris'. 
3fc.  23, 6  ff.  Item   lerem:  23.    i.e.   aufferet   peceata    et    iustificabit  homines,   quod   deb[et   -s 

SJbe^anbert,  Sao  IHeffiaS  jolt  ein  »neltlid^cr  !onig  fein,  toirftu  Sfracl  erlofcn? 
üut.  21,21  tüiv  meineten,  6r  folt  ^vfraet  erlofen  k.  S)e§  loan-S  fontten  fie  nic^t  loa 
h)erben,  loarcii  ntljeit  bcr  'D.ltcinnng,  S^a§  lüJcfjino  folt  ein  U)elt!id}er  tonig 
fein.  2)0  if)n  nn  tt)r  ilicgintcnt  genonuncn  rtnrb  Oon  3iomeni,  fd;vien  fie  nad} 
bem  5)tef5ta,  Do  tarnen  bie  'Jlpoftel,  jogen  bie  pro).)t)etia'3  nuffs  etuige  leben  -m 
nnnb  gciftlidjen  fegen,  S)o§  linr  eloig  foUen  ficfier  fein,  finber  bcö  einigen 
lebenä,  So  fie  baä  I)oren  Hom  I)[eiligen  geifte,  Cui  ift  ba-i  bie  tneinnng'?  ©o 
I)oben  uns  nnfere  T)of)en  priefter  nidjt  gcleret,  fo  muffen  loir  bie  propfjeten 
befeer  nnfer)cn,  ^llfo  jifjen  fie  bie  fdjrifft  nnff  ben  finn  Hom  llleffinc  gciftlirfjen 
;)ieid^,  loel(f)c§  bie  Ijoljen  priefter  nidjt  getf)nn,  ob  fie  fd)on  and)  bie  frf;iifft  x, 
gelcfcu  I)aben,  @o  borf;  bie  ganl^e  fdjrifft  üon  einiger  gere(^tig!eit  nnnb  priefter= 
tl)nnib  Cljrifti  rebet.  ©.  *4-^aulug  bringt  batjin,  baö  crS  bcjcugt,  ('»"Ijriftnä  fei) 
luarer  ^JJtcf5tn§.  (y§  ift  eine  lange  prebigt  gctnefen.  .'pie  iftä  nur  ftncttoeis, 
aber  bnranff  bringt  er,  3)en  ()nt  gott  öon  toten  erluertet,  Daä  belneifet  (&t, 
Senn  er  »lon  ber  l)erf)ei^nng  rebet,  bie  gott  nn?,  bev  Ueter  finbern  erfüllet  lo 
f)Qt  :c.     Daran  ligt§,  Daö  Inir  hai>  glenben,   ba§  bev  gefren,^igt  fei)  llh-ßins, 


5ir.  7  [7.  «pvil|.  699 

li'l  Rex,  sacerilos  esse,  legemnt,  seil  noii  iiitcllL'xoniiit.  I'I)i  ilatus  S|)iritiis 
s[auctus  iu  die  peutecostes,  ha  ge^et  Oevftanb  an,  nlin  lux.  Noii  iit  teiTcmis 
Rex,  sed  quod  Deus  viilt  peccata  vemittere  et  salvare  propter  Christuni. 
3)aa  'ijdben  lt)tr  nic^t  gemeinet,  sed  foro  nuindamim,  ut  pontilk-es  docueriiut. 

s  'Et  nulia   causa   mortis.'    Vides   Paul[um   Ijiubvingen,   scilicet  ad  resni'-"V'!\- ■:<. ^s 
[rectionem.     Sed  Deus  resuscitavit  eum.     Sie  prebigt  ift  nie^t  gauii,  ift  nur 
ftnÄtoeife  angezeigt,  ttivb  ein  frfion,  lange  prebigt  fein  gcloeft,  boranff  bringet 
tx.    'Hunc  Deus  suscitavit.'    Sie  ipvnc^,  fo  er  fnvet,  ftnb  and)  !nrli  nu=5iM.  13,30 
gezeigt.     'Un»  irer.'     Nos  patrum  filii.     Deus  uobis  in  lioc  implevit.   (jimd  s'vn  13,3:1 

10  resur[rexit.  ®a  ligt  an,  «piod  cieditis  lesuin  liuuc  esse  jMessiam.  cxaltatus 
a  morte,  ut  sit  Rex  gratiae,  remissiouis  p[eccatoram,  iustitiae  uon  niund|auac, 
sed  verae  aeteruae,  ubi  p[eccatuni  abest,  unfrieb,  mors,  Diab[olus,  quod  sit 
vera  fegen.  Et  ideo  resurrexit,  ut  vobis  aumiucietur.  Die  fpvncf)C  finb  t'iet 
yitnrt    angerant.       'Hodie   genui.'      Nou    loquitur    liic    grammatico,    nouSU'n- 1?/ 3:< 

15  Uteinet  numerum  Cardiualem.  Sic  omuis  Concionator.  S)a§  Inil  id)  juni 
crften  betoeifen  ex  psal[mo  i.  e.  93oin  elften  in  eim  pfalnt.  Sunt  allegantis, 
nou  numerautis  vcrl)a.  ''?hid)  in  einem  anbcrn  pfalm  sivc  sit  30.  sive  60.  3C. 
non  in  ber  jal  nnb  ovbuung,  Sonbein  wie  icf)  in  fnre.  3ft  ein  fc^avff,  allcgat 
ex  2.  psaI[mo,  post  hJeiter  au§ftreid)t.     Ibi  fte^et,  quod  verus  Dei  jc.    Is, 't*f-2.7 

20  <|ui  crucifixus  a  vobis,  est  Deus  Dominus  et  De!  tilius,  qui  quideni  potest 
mori  nou  in  sua  uatura.  Sed  quia  Deus  et  homo  una  persona,  ut  supia 
Davidis  filius,  unus  filius  Davidis  et  Dei.  Deus  iu  nna  persona  tan  nidjt 
fterben  3C.  uun  3.  die.  ^ft  gelnaltig  nnb  fc^avff  tieloeifet.  Qx  loirbS  fiak-n 
copiose   au§geftri(^en ,    (||nicquid   est    in    illa    persona,    tnu§    erfur  ex    raorte, 

25  etiamsi  mortuns.    2)a§  ift  nod)  Untnberlid}er,  (juod  sequitur:  'Dabo'.    Esa[iam 3ti.  ",  3 

!^1  auff eiinecf t ,  baä  er  folt  ein  5}fe§io§  ber  gnaben,  Oergetntng  ber  Snnben,  ber 
gcrcc^tigteit,  bo  funbe,  tobt,  fjelle,  unf rieben  lueg  ift,  Sorjn  ift  er  geftorkn 
unnb  anfferftanben,  Sai  enc^  folt  nerfnnbigt  tnerbcn  foId)e  Oerfieifjnng,  aUegirt 
ben  erften  pfatm,  aber  er  gibt  if)m  nit  numerum  ordinalem,  tiom  crften  inn 
eitn  pfalmen.  Est  verbum  allegantis.  non  numerantis,  toie  er  aud)  fjetnarf) 
fagt:  Vou  inn  eim  anbern  pfalm  ftetjct,  Inie  ^s^  mod)t  fagen:  Ta§  >uil  ^d} 
bclocifcn  evft  an§  bem  pfalm,  meinet  nit  ben  erften  pfalm.  'Hudie  genui  ie.'*i-2.' 
Sd)arff  ift§  altegirt,  So  mn^j  nuin  erft  tierfteheii,  SaS  CS^riftn«  fei)  marer 
gotte»  fon,  fonft  Ijilfft  ber  anber  glaub  nitt.    @otte§  6on  mag  Itjol  fterben, 

3.-.  Sod)  nic^t  inn  feiner  natnr,  fonbern  luarliafftiger  gott  nnb  tnenfd).  (^otteS 
fon  fan  nit  oermefcn,  mnC'  anfferftel)cn,  tan  nit  Permefeu,  gott  ftirbt  nad)  ber 
5Reufd^eit,  fan  aber  nit  tobt  btepbenu,  mn-5  miber  bnrd)  bie  gottt)eit  erloertt 
merben.  '^•enn  tuaS  inn  ber  perfon  ift,  miii-  (ebeubig  fein,  tau  nidjt  tobt 
blel)benn.     Xa5  anber  jenguio  ift  nod)  mnnberlidjcr:   :^\dj  mit  end)  bie  gnabe 

4u  Saüibtä  trelotid)  Ijaltten.    gfa.  ri«».    gf  bat-^- Hiel  reirf)Hd)er  anfgeftriibeu.  tior=.'<'-i  ;■•■-:! 
l)in  a6er  l)abcn5  (5aipl)a»,  .t)anna§  nid;t  oerftanben,  Saöib  aber  rbumbt  u6eraU 


30 


700  'lUcbiglcii  bc-i  jnljtc«  154'). 

R) allegal.  Dtnli  oi,  iil  .-il  |)rmceps  et  Doetor  in  gentib[u.s  itt)CV  lllnfcil  ft 
ouiues  prophetas.  Ideo  servabit  misericordias  Davkli  proniissas,  iit  sit  rata  k. 
Is  te,\|tus  Esa|iac.     Post  ita  iiitellex[erunt,   quando   venil    Spiritus   s|anctiis. 

iUi.  11",  1- 4  Ttoin  'Sode  a  dext[ns'.    'Tu  es  Saccrdos.'    Ibi  promis[,suin  üavid  so  datnruui 

liiiuui,  (|ui  otiam  Dei  filiiis  ot  tarnen  liomo  niortali?,  et  tanien  fol  fo  ftcrluMi,  ' 
ut  niisoriciirdia  iuactoinuni  inanoat.  Ergo  iioii  fol  nianere  in  sopulcliro.  ©Jc 
I)nbcuä  QllSbcvmnffen  feer  ücvftanbcn  pleni  Spiritn  sancto:  deb[et  esse  aeternns 
Rox,  sacerdos  iustitiae,  vitae.  S)a5  luil  tc^  fjoltcil.  Tdeo  uou  niauebit  in 
niorte.  3.  'Non  dabis.'  33icl  mclir  fpiuc^  tüirb  er  gcpvcbigt  TjaBeii.  Nos 
gi'atia  Dei  bcne  intelliginius.  .S^cibctt,  ludaei  no  nilaui  lileiani  in  seriptura  «o 
intelligunt.  Xon,  inquiunt,  de  Messia,  Sed  de  Abrah[am,  David  et  aliis. 
2)0  ßet)Ct  tut  VCC^t  an  \)a§  linglucf.  Christus  verus  Dens,  hoiuo  uiib  frieb, 
giiab,  Ctuig  fcligfeit  tvingetl.  <iuid  ergo  nos  fiioimus,  pontifices?  An  non 
sivii.  i3,3»habenius  piophotas,  Mosen?  '<Bo  fei)  eiic^  nit  !ltnb.'  'Remissio  p[cccatorum.' 

Unde?  per  istinii.  Non  est  gratia,  rejiuissio  p[eccatorum,  liberatio  a  peccato,  is 
niorte  uisi  ]K'r  luuic,  quem  oocidistis,  orueifixistis.  Hoc  aununciamus  vobis. 
S)a  rtd^tet  eudj  naä).  'Et  ab  ouinib[us.'  Non  solum  a  poccatis,  sed  a 
lege  cügebainini  \i)\ocx  gcfel;  "galten,  offerre.  9ietn  ah,  tob  mit  alt  altem 
rcgimcnt.  Lex  nou  potuit  iuvarc,  etiatn  quando  iutollecta  sccundum  iutcl- 
Siüm.  3,20  Icctuni  Mos),  quia  'per  legem  agnitio  peccati'.  Sed  quando  dat  promissiouem  '■'^ 
de  Christo,  Ibi  dieit:  Lex  te  non  iuvat,  sed  docet  te  esse  peccatorem,  dani- 

.'). a'i'i'icip. isuatnni,  et  <|Uod  vcniet  alius  post  nie  Deut:  18.    'Ab  oninib|us',  quod  docui 
agnoscere  tua  peccata.  tob,  balioit  fol  er  bir  lielffen.    Wk  l)at  ha^  Sßovt  bie 


20  über  (lat  ntclit  s[cilicet  Moses  sp 

^UHo.x^.'oon  bem  legen  unb  gnabc  fif.  110.    5!n  |olt  2Reffia§  gleirf))riol  ftevkn,   bod) 

alfo,  ba§  bie  gnob  eluiglid)  loeret,  @r  mu§  tuiber  licrfnr  nnnb  nidjt  im  grab  « 
Hcljbcn,   ;^d}  liab  Talnb  ein  folrfje  gnab  ferlici^en:    ilceiu  fon  fol  ein  einiger 
lonig  fein,  aber  mu§  fterben,  bod)  Ijcrfnr  fomen,  anff  ba-S  bie  gnabe  einig 
•iM.  IC,  lohiere,  S)arnac^  allegirt  er  pf.  Iti.  ineld^?  aüe§  bie  junger  ju  ?tntiod)ia  lool 
l'crftanben  [)aben,  bonn  c§  reid^lid)  gcl)aitbelt  luorben. 

So  Inifjet  nu,  ha^  mä)  Ocrhinbiget  tnirb  R|oniissio  P|eeoatoruiu  biivd)  so 
btcfen,  T'O  Inirb  lein  gnab,  fegen  fein,  locber  burd^  93]ofen  ober  5propt)ctcn, 
fonbcrn  bnrd)  biefen,  ben  tl)r  gcJreu^tgct  ^abi,  ber  tft§,  bn§  tocrtiinben  tuir 
end),  barnarf)  richtet  tnä),  gott  gcb,  maS  bie  jn  ^lenifalem  ma(f)cn.  'Kein  ab 
fol  fein  aKe-S  gcfc|,  6efd)luerung  bnrd^  biefen  TOan,  Senn  bas  gefe^i  l)at  eud) 
nid)t  tonnen  t)elffen  aur^  nad^  9Jiofi  berftanb,  @r  tl^ut  mir  fc^aben,  aber  tücnn  3.'> 
ßl)riftuc-  liert)eif;nn9  gibt,  fo  bilfft-S,  '3)a§  bir  anseigt,  bn§  bii  erlenncft  unnb 
linfecft,  baä  ein  onber  nad)  mir  fomen  fol,  ber  fol  bir  belffen  Imn  bem,  baS 
'M)  bit^  f)ob  leren  erfennen.  @old^  luort  erzürnet  fie  nod^  t)eiitig§  tagei,  bnrd) 
lt)elc^§  if)r  nic^t  fnnt  feiig  loerbcn,   loorju  fol§  bcnn?    G§  fol  nid^t  gerecht 


9h-.  8  [12.  aprill.  701 

K]  .^U^ftl  er3Urnet,  ut  et  hodie.    Sic  papa,  ipiaudo  docetur  opera  noii  iiistificare. 

'9ltC^t  funbet.'  Erat  mipo.s.sibile.  Lex  uianet,  ut  filii  |>arontib[iis,  inagistra-siva.  i3,  ss 
tib[us.  Sed  iioii  iiistificat.  Sed  per  liiinc  umim.  'Qiii  ante  in.'  Si  vi.s  »iw.  is,  39 
iustus  fieri,   habere  gratiam,    fegen,  frieb,   crede  in  proiiiis.snra   et  exhibituni. 

5  Quia  hoc  scriptnni  in  omuib|ns  prophetis.  Qui  vnlt  liberari  a  peceatis  sive 
habeat  bona,  gvo§  f[unft.  Soä  ift  bie  piebigt  li;ibita  in  schola,  ba§  ev  fic  a 
Caipha,  Hanua,  35npft.  Non  alia  via,  troft  qnani  illa:  Per  biinc  salvainiir. 
Hnins  mors,  resurrectio  sancta  "(iilfft  tlliv. 

S|  machen.  Senn  6^viftu§  fol§  t!^un,  fonft  fol  gefe|,  Obeileit  fileijBenn.  9(t)ci 
Ml  Uiiltu  gnab  I)Q6en,  gleiib  an  ben.  Xcnn  io  ift»  im  pi'otifjetcn  gcfd^vieticii : 
luev  an  biefeu  gU'nbt,  tjnt  gefclj  ober  nit,  luirb  allein  buvd)  biefen  feiig.  5olrf)e 
prcbigt  f)at  er  get()an  in  bev  tirdjen,  inn  bcr  @(^ul,  S)a§  fte  fidf}  nidjt  foltleii 
ftofjenn,  inen  an  Caipt)aö  ober  .S^"»""'-'/  ©onbern  ben  -JJiefiiani  annemen, 
babuid}  fic  allein  folten  geieif)t,  fvom,  Ijeljlig  luerben,  nnb  fonft  bniTlj  fein 
li  gefe^  obcv  fvomMeit  nnb  geverf}tigteit. 


8.  12.  stpiii  i.'-.'i.'-.. 

'ijJrcliiflt  nni  Sonntag  diflflmobügcititi,  tu  ber  ®d)lüfjfiirt)c  gcljnltcu. 

It]  QUASI  MODO  GENITI     In   arce. 

I.  lohan:  5.  x. 3oii- 5, < ff. 

Ineoniprehensibilis    res  ista  ooncio,   satim   dictum:   'natus  ex  Dco'  jc. 

Sod  ([uaudo  acecdit  non}eu  'Deti.s'  est  incorapreheusibile.     Excluditur  (mnie, 
20   (jiiod  est  in  mundo,  fo  lueife,  !lng,  mecf)tig.     Sed  Dei  uativitas  opus,  si  nou 

accedit  fides,    quod  uon  siinplex   verbnni,    luerd  Dei  et  nativitas  Doi.     Ideo 

lohan[nes  vult  nobis  proponere,    ut  gro»  achten,    et  nisi  tide  apprehenditiu-. 

Et  experientia   nostro  tempore    videmns    magnum,    (|uia    multi  martyres  jc. 

SBapft,  Reifer,  bie  fjodjgelexten  nohuit  fcrre,  totus  mundns  regt  nnb  luegt 
•ib  ctmtra  verbnm,   »juae  magna  cousolatio,   quae  fterdEet  fideni,   quia    gel)et   I>i'i 

verbo   sicut   ab  initio.     Non  est  somnium  nostruni.     S)a   fteI)etS,    quod  non 

S]  Qnasimodogeuiti  praesente  Electore 

1.  loannis  5.  i.Sot.Mtt- 

.ftlein  nnb  gering  lauten  bie  hjort,  afier  gro§,  nnbegreifflid)  bing  finb. 

30  3ft  t>alb  gefagt:  gots  luort,  jcugniS,  geOnrt  ;(.    ?lber  ber  man,  bev  bo  Ijeift 

gott,  mad)t5  alleä  unbegreifflid;,  ^llleo  anber  bing  ift  nod}  begreifflid),  ''JJfenfdjcn 

geburt,  3eu9"iS,  tnort,  aber  gutteS  loertf,  ȟort  ift  nid^t  ein  fd}led;t  tnerdf, 

Srnmb  Unt  ;^\ot)anney  nn§  fnrbilben,  ha-i  tinrä  Ijaltten  unnb  liei^en»  gotte-J 

geburt  ober  Don  gott  geboren.    älVr  au§  gott  geborn  ift,  ttjutt  feine  Sunbe, 

35  ton  audj  nid;t  funbigen,  Senn  bie  gotttid^c  geburt  Icft  il)n  nidjt  bav,in  fomen, 


702  *45«l)t9''"  ^'^  3at)^(^  154r>. 

11]  scribiimis,  (liiix'iniis,  sed  niioil  Apo.stoli  dociieiunt  et  «ciip.seriiut.  Et  certi- 
ficat  cordii  nostra,  iit  sie  credamiis  in  Deiini,  ut  niliil  possit  expellere  fideiu 
et  contamiuare.  8i  ex  Deo  iiati  per  verbum,  Corte  iimi  ])er  liominem, 
Caesarem,  Regem,  Petrum.  2)a  tllli§  man  nEe§  {jinbaii  fetien  in  luie  causa, 
i.joi).  3, s'Senieii  Dei',  lohan[nos  dieit.  (iiüc<|iüd  C(iutr;iriiua  est  iiuic  doetrinae.  Non  ■, 
i-enaseinuir  nee  Dei  fiiii,  iden  non  reeipimiis.  Ex  amicitia  possum  ferre 
Cappani.  Sed  per  iioc  suni  filius  Dei  et  vitae  aeteruae?  Xon.  S)a  gerjOlt 
nidjt  papae.  Nee  Pet[riis,  Paul[ns,  Esa[ias  generat  fiiios  Dei  nee  prodest 
uatnni   ex  geuere  Abrahae.     Non    generaut   nee    faeiunt  Dei  Jilios  Apostoli. 

i.iiKv.  3,4if.  Sed  ostendiint  eum,  per  quem  finuis  ut  1.  Corint:  8.  Ubi  iaetabat:  'Ego  lo 
Petri'.  Quot  liabetis  Christos'?  Num  aliuui  praedicat  Paulus?  Quid  Paulus, 
Apostoli'.'  Miüistri  sunt,  per  quos  credidi.stis.  Etsi  sumus  Apostoli,  tarnen 
non  est  nostri  liberi.  Non  fitis  ex  nobis  tanquam  hominib[us  filii.  Sed 
praedicanius  hune,  per  quem  fitis  filii  Dei.  Nostra  tides  secura  est,  quod 
gegi'ünbet  auff  bie  reine,  lauter  veritatem.  Dein  sequitur  testimonium  pioruui,  i.-. 
ba§  fic  frolidj  baruber  fterben.  Fides  non  potest  ferre,  ut  plures  Dei  fiiios, 
Christos,  Sed  unum.  Sumus  ergo  in  vera  seniita  ad  reg[num.  Imo  S]ie 
s\niius  iilii  Dei  et  nati  ex  Deo  |ier  seuien.  Nostrani  fidem  et  baptis[mum 
{oEen  Uiir  ijoä)  galten,  für  ein  foW)  opus,  baB  ha  I)eilit  Dei  gefiurt.    Ita 

1.30I1.  Sisiloijanl^iies  prae  aliis  Apostolis  sie  a[i[)el]at.  Ut  '<[ui  ex  Deo  iiatus,  mm  20 
peccat',  Imo  non  potest,  quia  ex  Deo  natus  est.  Divina  nativitas  lefft  in 
bajU  nidjt  fonien,  quia  est  vivus  Sanctus,  Dei  filius,  frater  Cin-isti  et  omuiuin 
Sanctorum  et  potest  dicere:  Suni  tuus  filius,  ex  te  natus.  Hoc  est  certissi- 
nium,  non  cmeutitum  3C.  Non  finuis  Dei  filii,  erben  et  iratres  Christi  uisi 
1.50I). .s, 4  per  filium  Dei.     'Onine,  quod  natum.'     Non  dieit:  Omne,  (piod  haljet  10   2:. 

S|6r  ift  fluttet  ©on,  (idrifti  faruber,  !an  Don  Ijerijen  jagen  'imtev   unfer  im 

tjimel'.    ©oId;e  lere  tjaben  loir  tiici^t  ertid)t,  ift  aud)  fein  nienfc^,  Ser  mw 

]ü  flotte»  ünbern  marf)   Senn  allein  gotteS  ©on,   S)a§  fagt  ©.  So^annc'S: 

i.rM'ii..^,4"5(r(c§,   liio§  üon  gott  gcborn  ift,  uberlinnbt  bie  Itieltt'.    Sagt  nit: 

alles,  lua§  gotteS  gebot  Ijeltt,  fonbern  eS  mn-5  baljin  lomen,  ni(i)t  allein,  bao  m 
bn  gottS  gebot  l)eltft,  fonbern  ein  nein  natnr  fricgcft,  ein  uelo  gebnrbt  unnb 
luefen  nni§  fein  nnb  ein   fold)?  lucfen,   Soj  bcift  n"'^  Öi'tt  geborn.     ^n  'i-'o 
!üm  ;0»dj  bai'ju^    Inir  tuerbcn  0011  5Jlenfd)cn  geborn,    tompt  un-j  and)  fanr 
gnug,  ift  ein  gro§  hjer!  unfern  l)errn  gott?,  SaS  Don  eim  ^Jfenfdjen  ein  Wenfd; 
jol  geborn  )uerben,  3?a§  l)cift:   '^sd)  glenb  an  gott  Datcr,  3d)epfer,   ter  mod)t  •h.'- 
nnä  in  mntter  leljb  unb  anä  mnttcr  leijb,  Tay  ift  nod;  unfer  gebnrt,   9lbcr 
3i^  fotl  nit  aEein  l^eifeen  ein  gemad)t,  fonbern  aud)  ein  geborn  ^JJknfd).    Sic 
reb  ift  Uor()in  nit  erfdjoUen,  Gs  ift  unferä  !^|crr  g[ottö  (Suangclium  ein  unlicr= 
ftentlidje  rebe  für  bcr  Dernufft,  Piiilosoplü  !ouncn§  nit  Derftel)en,  '^Iber  ^^ol)anne§ 
jagt:  ?luv  blut  geborn,  aus  man  geborn  ift  haä,  UuiS  bie  Dcrnnfft  fagt,  ^vft  to 
nod)  toeit  gcfetjlet,  tiiielool  gro«  bing  ift  umb  bie  Dcrnufft,  6»  9el)ort  ober 


9it.  8  [12.  %\nil\.  703 

R]  praecepta.  @§  inil§  bnl^ill  tomeit,  ut  nou  solum  audiain  lo  i»iiiecei>[ta,  (juae 
etiam  audieiula,  Seil  ut  otiam  alias  liomn  natura,  non  gefdjlliljt,  gcumdjt, 
gemalet,  Secl  reuascentia,  nehJ  geluvt,  lucjen.  Sod  'auS  @ot  gebovn'.  Sßie 
tüiii  ic^  baju?    ©efiovn  luerben.     Humano  more  fe^en,  loic  eS  3ugct)et,  gel)et 

.=■  fdjlucci"  JU.  Max[inium  opus  Dei,  ut  mulier  pariat.  Sed  ba^  ^eiljt  ^'x  Dv« 
geillQcfjt:  Credo  iu  Deuni  patrem,  Creatorem.  Non  dicitur  pater  nee  nos 
iilii.  Sed  focit  in  muttev  et  ex  iiiatris  filio.  Non  dictum  de  iiativitate.  Sed 
liic  i^eifjt  homo  nou  solum  factus,  sed  uatus  ex  Deo.  Sum  Dei  filius,  uatus 
per  filium  ex  Deo.    Is  sermo  iucognitus  antea  in  mundo.    Est  Dei  et  Spiritus 

10   sancti  Euangelium,  incoguita  lo([uela  coram  ratioue,  quod  nati  ex  Deo.    Ratio 
coiitenta,    si  audit  praecepta  Dei.     Sic  servire  deb[emus  Deo  ut  philosophi. 
Nihil,  iuquit  Iolian[nes,  hoc  est  nasci  ex  viro,   vol[uutate  caruis  ex  niuliorc,  Cm'Ii  i,  ii 
ift  noc^  toeit  bation,   loerbeii  tool  fein  Icnte,  f)0(^   tieiftenbig,   gefd^icft,  Hcv 
nünfftig  in   omuib[us  artib[us.     Sed  ea  geueratio  non  huc  pertinet.    Oportet 

15  habere  aliam  origiuem,  si  folt  Dei  filius  Ineiben,  scilicet  folt  t)cijfen  gcüoill 
Don  @ot.  Hoc  debes  scire  et  iactare  te  Dei  filium  et  jiatrem  Deum.  S)ei" 
titel  ift  jn  ijoä),  gro§  k.  Sßie  fom  ic^  ju  ber  el)r,  quod  Dei  filius,  cvtic, 
miteibe  et  frater  Christi  et  omnium  Angelorum?  6§  ift  jU  i)offeitig  gevcbt. 
Certe   verum,   si   sie   loqueremur,    quasi    nos   haberemus  ex   nostris   propriis 

ao   virib|us.    Scio  nie  Diaboli  filium  a  parentibLus.    Sed  quod  glorior  et  superbio, 
quod  Dei  patris  e  coelo   filius  et  ipse  pater,  Non  glorior  ex  meis  viribLus. 
sed  ex  gratia  et  dono,  quare  non  accepero  tam  grande  donum,  si  datum  est 
incredibile.    ?!u  foltu  et  muftS  tt)Un,  ut  sequitur:  'qui  Deo  non  credit,  facit  i.TsoIi  s, 
cum  mcndacem'.    Deus  urget,  ut  ita  glorier,  si  non  velim  eura  negare.    Sed 

as  miserrimi  peccatores  quomodo  possunt?  Deus  donavit  mihi,  est  incomjire- 
hcusibile  donum  quidem,  Sed  fide  accipieudum.  Si  quis  daret  milii  [irinei- 
patum,  cur  non  deberem  gloriari?     Si  gloriaris  ideo.   (juia  dignus,  iustus  jc. 

S)  nit  f)tef)er,  (Sott  ^at  bic  bcfnufft  gcfc^affeu,  9lber  ba  ift  ein  onbev  gebnvt 
I)ntien,  foltu  ein  ünb  gotteS  fein,  Xn  foU  bid)  lernen  rannten  unb  Ivol  uIhmi, 

30  SaS  bu  luiMt  Iv'C  fom  ^\ä)  bav^u,  ba-j  ^)rfj  micf)  rljumen  fol,  bnö  ^d)  gottcv 
finb  fei),  gotte§  erb?  jDo§  ift  f)offevtig  gcrebt.  3a  loenn  bu  eö  veben  bolft, 
aU  t)ctteftu  e?'  au»  beincr  Irafft,  fo  luere  e§  "^offcrtig  gerebt,  foubcin  fo  foltu 
fagen:  ^d)  meis,  bas  3irf)  ^o\\  Datcr  unnb  matter  gebovn,  aBet  bcv  rf)um  füret 
niid;  inn  bie  ^eüen,  S)nrumb  rt)um  3(1}  iiiid)  be§,   S)a§  ^ä)  gotte§  finb  bin, 

3.',  nid)t  burd)  mid),  fonbcru  burdj  bcn  fon  gotta.  ©old^cS  foltu  unb  muftn 
rl)umen,  fonft,  lprid)t  er,  maci^ftn  gott  3um  lugener.  @o  lieb  bu  it)n  loilt 
,]um  Dater  '^aben,  foltu  bon  (jerl^en  rljumen,  ®a§  er  bein  öater  fei),  iuie  lau 
3d;y  räumen'?  5tIfo  gott  l^at  mir§  gefd)endt,  c§  ift  nid^t  meiner  fromteit 
fd)ulbt,  3a  fo  !anftn§  rt)nmen,  Irenn  ein  Ijerr  mir  etttonS  gro§  fd)enc!t,  be-f- 

4,1  tan  3d)  midj  rljumen.  '.'Iber  Uhmui  M)  UuUtte  fagen,  S)as  ^d)»  (\ui-  Ocrbienft 
Ijdtc,  Ter  rl)um  fiuct  jiir  l)eUcn  ju,  Truntb,  loa»  bein  ticrbicnft  belangt,  la» 


704  !l5tcbigtcn  bc«  Satjtcl  1545. 

HjSed  ex  iiicni  iiiiswieorilia,  gratia,  cum  dicu:  imliguus,  iuio  luetb,  buy  ev  Ilüd) 
an  ben  gotgen  f)eiI9e.  Seil  quia  Dens  aperit  coelum  et  effundit  siia^  inimcusas 
opes,  Cur  noii  amplecterer?  Si  uou  lüerb,  tarnen  suui  nottüviftig.  .§ell 
fte'^et  ha,  loil  mit^  freffeil.  Dens  dicit:  luitto  filium,  iit  claudat  infeios  et 
aperiat  coe]um,  uou  do  piopter  diguitatem,  Sed  ex  mera  gratia.  ©o  inu§  •. 
i.3oii.5,4inQn  mutig  lueiben  et  gloriari  de  isto  imraenso  dono.  Tum  seqiiitur:  'viueit 
uauu(hnn\  Si  hoc  certum  iu  corde:  Dens  pater,  ego  filius  regni  coeloruni, 
et  eerto  credis,  3Ber  iüil  bir  f^iin,  \vtx  lliil  mit  bir  zürnen?  Et  si  irascuntur, 
lViQ§  gififtä  brauff?  loiltu  jUVlieil,  niliil  luro.  Ista  fidutia  venit  in  cor,  quo 
fuEet  l)imel  unb  eiben,  ut  bem  tob  ein  fliplin  fi^Inge.  Nihil  ctu-o,  (juod  auffers  lo 
(ei'6,  gut.  ^e  ib\ex  hu  c»  mat^ft,  je  Itieniger  iä)  haxnaä)  frage,  quia  sum 
iiatus  ex  Deo.  giefier,  »Diuge  iilimu  Dci,  fel^  !ecE.  <iind  facLis"?  bu  löivfty 
lüffeii.  Sed  ^ilftft  im  balb  gcnit  [)imel  mit  beinem  30111  unb  bolfjeit.  ^\t 
i)od)  gevebt:  Unv  finb  gottcg  fiubev.  "SaS-  ift  ein  Siegman,  iriumphator  in 
Israel,  (jui  onuiia  superat.  Simplitia  verha,  viueit  ba§  giofle  tl)ierlin,  sciücct  15 
ujiiudum,  qui  haue  bestiam  viueit.  Nos  scimus  Dei  gratia,  quid  mundus  i.  e. 
bofe  Sleuffel  mit  ^eü,  aüe  fonige,  feifcv,  (pii  irascuntur,  et,  ([uod  plus,  viiicit 
peccatum  et  occidit  mortem.  S)a§  ift  uutei'fte  moc^t  Diaboli,  quaudo  occidit 
mundus.  Sed  haec  terribili.s  potestas,  quod  iiomines  in  desperat[ionem  unb 
f)elt  in  fein  tetten,  geloalt,  ut  fa[ciat,  (|Uod  vult,  ut  liodie  persequuntur  20 
Christianos  Reges,  nos  liic  iu  rosaruin  horto.  Papa,  Card[inales  jc.  sunt 
eins  squamae.  Sed  peccato  terret,  treibt  in  peceata  2.  tab[ulae,  '^a§,  neib, 
nntrelü,  ut  videtur  iu  mundo,     (^ni  est  Cbristianus,    vincit  ista  vitia  omnia, 

Slbein  rf)umen,  aber  bay  gefd^cnct  foltu  rljumcn,  Sin  S"^"-' »ii^lt  hievbt,  bin  3tf>3 
gXeid^jDol  noturfftig,  2)enn  bic  fjelle  fte^et  offenn,  £"0  mu§  ^c^  fouft  I)inciu,  25 
S)vum6  Inil  ^\d)  ber  f)eUi'ii  cntlauffen,  muv  .^c^  midi)  boa  rt)umen. 

"Jincä,  \x)a-j  Uou  gott'  jc.  (.^ott  ift  mein  tiatev,  ^d)  6iii  fein  Soii, 
erb  haB  ^imetreid^,  loer  Inil  mir  t^un,  luenn  '^sd)  fo  räumen  tan^  uhmiii  frfjon 
ber  leuffet  ,]ornig  ift,  fan  er  ilim  bod)  ein  Hiptiu  fc^tn[)en,  unb  ob  il)m  id)on 
Iel)b  unb  leben,  ioeib  unb  tinb  gcfdjlngen  luirbt,  fo  fragt  (¥r  bod)  nief)t  baruadj,  30 
fc^Iag  bu  gotte§  Son  tobt,  fei)  bo«,  bu  Seuffel,  ®u  Unrft  gotteä  Sou  uit 
crUnirgen,  fonbern  nur  balb  Ijelffen  gen  t)imel,  ber  fonft  nit  fo  balb  bin  fem, 
Su  f)ulffeft  i()m  bcnn  bar,3u,  Csn  fo  gi-'O'--  'ft  gerebt:  X'ltleä,  Wac-  au-i  gott 
geboru  ift,  ift  ein  ©iegman,  ein  «Sieger,  ber  ubcrlBinbt,  alle-^  unnb  aEe*?. 
So[d)e§  finbt  f(|Ied^te  loort:  ber  gottcj  tinb  ift,  uberh)inbt  ha^  grofje  tf)icrliu,  35 
bie  Hielt,  Ina-j  ift  loelt?  2)er  Seuffel  mit  alleu  Icuffcin,  '^ettentif orten,  alten 
3ornigen  furften,  t)errn,  ^tem  Sunb,  fd)reden  bfi  tobe^,  lobt  unb  Sunb  ift 
fd)redlic^er  benn  Seuffel  unnb  lüelt,  5lodj  finb  bie  alle  gcfc^Iagen  burdj  ben, 
ber  gottes  ünbt  ift,   leuffel-j  unb  tob§  getnalt  ift  gro§,  ^Ibcr  funb  ift   uiel 


.%■  aoelt  r 


9Jr.  8  [12.  Slptil].  705 

KJ  er  i)at  ju  einen  guten  mut,  quid,  quod  mid^  Beß  jc.  ^ä)  fel^e  bicC)  unflat 
nt(5t,  qiiod  fol  meim  5te^iften  unre(|t  t^un  um6  ein  gt-  3tJ^  toolt  etje  aUe 
gulben  Iregtoerffen,  quia  sum  iilius  Dei.  5Jlein  obel  ift  ^imlifd).  £)er  unflat 
geilet  niic§  an.     Haec  peccata  2.  tab[ulae,  ba  regiert  er  geloaltig.    lu  poena 

5   potest  dementare  homines,  quod  desciscunt  a  fide,  richten  le^erel)  unb  irtl^unt, 
ba  regirt  er  re($t  unb  ^at  fie  jttifd^en  fporn.    Ibi  nemo  loeret  uisi  uativitas 
Dei.    Sed  Mafien  ficf)  bermauret,   ut  non  veliat  audire  ut  papa  et  sui,   imo 
persequuntur  eius.     Beati,   qni   audiuut  et   eustod[iunt.     Non   possem    tio^er  aut.  u,  28 
ftuc^en:  ®ott  gebe,  baä  bu  ein  Sapft,  ßarbinal,  Sift^off  loerbcft.    S)a§  tieifft 

10  in  abgrunb  ber  tjelle  geflucht,  quia  in  momento  muffen  fie  fjinunber,  quando 
pap[a,  Reges  et  principes  sunt  servi  Diab[oli,  et  omnium  Safter  unb  ®ottel= 
lefterung  contra  1.  tab[ulam.  Non  nasci  ex  Deo  lur^umb,  sed  diab^oio.  ^a 
gratias  ag[aDaus  Deo,  quod  audimus,  quod  non  prohibetur  praedicari,  audiri. 
Suprema  potestas  Diaboli,  itenn  er  un§  mit  funbcn  unter  fiif)  ätoingt,   ut 

15  quaudo  fc^toelgen,  geilen  ic.  finb  bei  Scuffel§  eigen,  sed  veibum  praedicaudum, 
an  ex  Diab[oli  laqueis  JC.  Haec  una  |)otestas,  altera  ift  nod)  fdf;erffer,  quando 
homines  rei|t  ad  peccata.  ®a§  t^ut  man  mit  luft,  S)a§  man  h.iud)ert, 
^üuxet)  3C.  fc§er|et  nic^t,  quando  in  peccata  ge6rüd)t  l^at,  S)a  lüenbet  er  ba§ 
blat  umb,    ut  et  Moses  tabjulam,   quae   intus   et  foris  scripta,    foris,   iutus, 

20   quando  revelatur.     £)a§  ift  bie  redete  tude,  ut  quidam  terrentur,  ut  sibi  con- 
sciscant  mortem.    Ut  David,  quando  in  adulterium  ceoidit  et  Uriam  occidit, 
vide  quid   tristitiae   postca  Jc.     'Tu  es  ille.'     ®a  findfet  er  ba^in.     Sßor  ift  |,^°™ Vff; ' 
l^onig  getieft,  hienn  ber  fenff  !ompt  unb  beifft,  toer  t)ilfft  bo,  pracsertim  si 

S]  grofier,  nicfit  allein  ß^ebruc^,  untreto,  l^o§  unb  ncibt,  tüic  inn  ber  »nelt  gemein 

25  ift,  ©olc^e  I)at  tnol  ber  ßtjiift  uberlnunben,  t)at  ein  guten  mut,  left  ficf)  nid)t 
tjermogen,  ba§  er  einem  unret^t  ti^ue  umb  ein§  ^eüerS  toerbt,  Senn  er  filmet 
biefen  unflat  ni($t  an,  iuci)!  er  ein§  foIc[)en  SlbelS  im  t)imcl  ift,  ?t6er  inn  ber 
erften  Safel  finb  erft  bie  rec()ten  ©unbe,  ©aö  ber  leuffel  bie  toelt  fo  tan  afa= 
tnenben,  ba^  fie  gott§  hJort  In|en  faüen  unnb  6t)riftum  nit  für  itjrcn  [)ci)lanbt 

30  t)alttcn,  tooKcn  nit  ^oren,  rtie  Sajjft  unb  ßarbinal,  InoHenl  nit  anne£)men, 
2a  fi^t  ber  2euffel  fcft  im  fattel,  ©inbt  bie  ßlenbeften  !ned)te,  bie  bie  Sonne 
befif)einet,  S)enn  fie  be§  2euffel§  fnecf)te  unnb  aller  lefterung  gottc§,  ftradtl 
fareiv  fie  jur  f)ellen  grunb,  S)rumb  finb  »nir  fclige  leutt,  bie  tvh  6t)riftum 
erlenncn  unnb  feine  finber  unnb  6rben  fein  unb  bie  Inelt,   ben  Seuffct  unb 

35  Sunb  ubertoinben.  äßeli^e  aber  inn  iljrcn  funbcn  fort  faren,  bie  finb  nit 
linbcr  gotte§.  £)a§  ift  eine  gclualt  be§  SeuffeB,  rcitjt  bie  leut  ju  funbigen 
unnb  tl)ut  iljnen  nit  triel)e,  bie  Sunbe  gel)t  mit  luft  ju,  tocnn  erS  aber  inn 
bie  ©unbe  gebrad^t  bat,  fo  loent  er  bie  tafel  umb,  ba  tomen  bie  [)üd)ftcn 
tucfen  be§  SeuffelS,  tüie  ettlid)  crfdiretfen  für  ber  6unben,  ba§  fie  fid)  ertrenden, 

40  ertüurgen  hjie  3i'i5a§,  loie  jappelt  Xanib  über  feiner  Sunbe,  iüie  gar  fd)luerlid) 
erl)eltt  it)n  ber  prop^et,  ftirbt  it)m  unter  ben  l)enben,  findt  baljin,  ba  er  haä 

2ut^etg  SBetfe.    XLIX  45 


■^06  T>l:f^'Stcn  &«§  3nI)tf-5  154?1. 

R)  contra  1.  tab[iilam,  iit  \al]ä)  QCpiebigt  unb  Icute  ticrfuret.     Si  mihi  accideret 

unb  lerete  ein  faiyd)en  aitidel  unb  ferne  unter  bie  Icute,  tt)o  tnolt  ii^  HeiBen, 

si  per  ferreuni  mumm,  ut  certe  multi  fuerunt.     Martiiuis  fortis  Christiamis, 

otiam  miracula.    @r  ^at§  einmal  öerje^en,  laetus,  ftolic^er  legt  im  bie  f)enbe 

...  in  miindum.    S)a  fiel  er,  bas  er  toittigt  in  fe^ercl),  ubi  sentit,  Jneinet,    r, 

l)eulet.^    S)a§  ift  bie  rechte  geiralt,  ipi|,  retu,  qnae  post  peccatum  admissum. 

Quid   hie   faciat   Martinas?    sentit,   qiuxl   brein   SeloiUiget   in    baeresin.     Sic 

Pet[rus  in  Caiph[ae  domo  negat  Christum,    fc^lüeret,    füre    micf;  bcr  Seuffcl, 

nou  sensit  peccatum.     Sed  post  amare  flevit.     Si  hoc  verbum  non  ertjolten: 

Hat.  'ii,  32  'Ego  oravi  pro  te'.     Hoc  verl)um  conservavit  eum.     Si  nou   apprehendisset  lo 

hoc  verbum,  idem  accidisset,  quod  ludae.    Haec  max[ima  potestas  Diab[oli, 

quod  cor  desperat.     S)a  foren  fo  Öiel  feel  ba'^in,  tot  animas  seduxi.    Sic  ad 

2.€om.i2,i4l)avid;    Fecisti  blasphemare   uomen.     Sa    jeuc^t  5JQtt)an    ^6cf}er    QU    quam 

sK.  10 adult[erium  et  homicid[ium.    'Non  veniet  gladius  ex  domo.'    £)  inte  fro  Irirb 

!!'.  13 Sabib.     'Non   morieris.'     Sed    ut    fhoff    unb  iDOmung  \t\).     Non    discedet  v> 

gladius.    Ista  vera  potestas  Diaboli,  post  peccatum.    £)  Jüe"^,  l^tlff  ^te.    Hoc 

1. 3oii.6,4est  ausilium:  'Qui  ex  Deo  natus'.    @§  fol  einer  in  fid)  felfi»  fc^liigen  et 

dicere:  Si  etiam  peccavi  ut  Martinus,  Petrus,  David.  @§  ift  gefc^el^cn,  cecidi 

in  peccatum  et  sentio  me  damnatum.     Si  excidis  nativitate,  vicissini  3C.  non 

iS. »  possura  erfuEen,  tamen  non  debeo  hanc  nativitatem  negare.   "Dei  testimonium' 


20 


2.  Som 


5  .  .  .]  ein  Wort  nachgeinall,  unlesbar 

')  Vgl.  Eeaknzyklopädic  für  prot.  Theol.  und  Kirche  "  XI,  390,  37 ff'. 

^.^^jtvoxi  ijoret:  '®u  bift  ber  man'.  äJDr'()in  fcOmoöt  il)m  bie  Sunbe  iuol,  fuelet 
fie  nit^t,  alier  i^t  fuelet  er  fie,  S)a  ift  bie  beräiretfelung  nal)e.  äßo  lüolt  Sd) 
fcleljBen,  Irenn  3^0  ^^l)  meint  geluifscn  tnufte,  2)aa  ^c^  ein  falfc^eu  ortidEel 
geleret  ^ctte?  De  Episcopo,  ber  from  inar  unb  ein  freibiger  2)bn  unb  ein 
linb  gottC'3,  nod)  Iniüigt  er  in  ein  falfc^en  orticfel,  bo  trifft  i:^n  fein  tierj,  25 
JnetS  ntt^t  3U  lilcl)6enn.  @.  $ctru§  Verleugnet  fein  lielicn  t)errn,  tjerflud^t  fid^, 
fulet  bie  ©unbe  nic^l,   nlier  l)crna(^  loeinct  er  bittcrlid).    .öett  er  ba?  »cort 

i;m.22,32ntt  6et)altten,  ba§  tt)m  ßf)riftu§  gab:  '•^^iu,   bcr  Scuffel  Inclt  eud}  fid)ten, 
aber  ^ä)  l)ab  für  bid^  gebeten  :c.  Ijctt  6r  ha§  tnort  nidit  gel)abt,  fo  l)ett  er 
gctl)an  Inic  3iibn§.    Senn  ino  bie  gebanrfcn  lomen:  ^iä)  Ijab  ba§  gcttiau,  !an§  30 
ntt  enbern,  lanö  nit  leugnen,  ba  gcljcn  fo  liiel  feien  bal)in,  bie  Oerfuret  finb. 

^.12,14. 10  2S5o   ha  l)inau§?  toie  jum  S)amb  gefagt  hjorbt:  ®u  l)aft  gemacht,   ha§  bie 
9lmoniten  gott  gclcftcrt  Ijaben,  3::rnmb  fol  ba»  fdjtoert  nid)t  öon  beinern  Ijaufe 

«i.r,i,  3 ff.  genommen  Serben,    ©oldjer  ftac^el  f)at  il)n  fo  jnplagt,   loie  inn  ^^falmen  gu 

feben,  toenS  nu  ba^in  lompt,  ju  ben  gebanden,  'wo  binau§?    Sllfo  tl)u  i^m,  35 
3id)  bin  gefallen,  aber  ob  ^sä)  fc^on  bon   ber  geburt  gefallen,   Inil  ^sd)  tuiber 
binauff,  bob  3d}  gefafien,   5ld;  ^sd;  lan§  nit  toenben,  3lbcr  3d)  tt)il  meine 

1. Soll. 5, 4 geburt  nit  berleugnen,  ^^d;  loil  gott  mer  gleuben  bcnn  mir  felbg,  '$IBa§  au§ 


««r.  8  [12.  Slptil].  707 

RJ  inquit,  ^maius  quam  homiiium\     'Quod  ex  Deo  natum'  jc.     Etsi  übereilet, i  3011.5,4 
tarnen  redit  nativitas,  non  ludas,  Saulus,  Sed  Petrus,  David,  non  ideo  debet 
Deus  inentiri.    Meum  testimonium  est  hominis,  non  Dei.    Scio,  lt)Q§  fut  ein 
angft  unb  matter  tft,  c^e  einer  ttiiber  ad  istam  nativitatem  !ontpt.   Jid)  tt)ei§ 

5  efmai  bovumb.  Quidam  mortui  sunt  subito  vel  submer.serunt.  ©0  jolB  nid^t 
I)eiffcn.  Sed  'quod  ex  Deo'.  S)a§  ift  fo  {)errlid),  alniec^tig,  ut  omuia  viucat. 
Quando  factum  est,  t^ut  tnir  Ice^e.  Kum  desperabo?  Json,  ego  sum 
Christianus,  baptisatus,  audio  verbum,  quod  testatur  Christum  pro  me 
mortuum,   passum   pro   peccatis   meis.     Quis   dat   tale   testimonium  de  filio? 

10   Deus:  'Qui  credit  iu  filium',  habet  vitam  aeternam,  et  ex  corde  credit,  est  ex 33. 10 
Deo  natus.    SGßenn  haB  I)er|  erltiufd)t  ;c.  tum   possum  dicere   ad  peccatura, 
quod  me  devorare  volebat,   %XD^  bieten   et  alios   consolari,   S)a§   ic^   [a  @ot 
nid^t  lugen  ftraffe.    Qui  Deo  uon  credit,  facit  eum  mendacem.    ©0  tieff  foltu 
fallen,  fo  bofe  ber  Seuffel  ift,  fo  engftlid^  conscientia.    ©u  folt  -Stegman 

15  fein,  vincere  diab[o!um,  peccatum,  mortem.  2)enn  oKeS,  inquit,  sive  sit 
peccatum,  iu  quod  cecidi,  sive  quod  ad  deperationem  adigere.  Contra  haue 
maximam  potestatem  ^eifft  ex  Deo  natum  esse.  Istam  nativitatem  vocat 
fidem.  Nam  per  eam  veuio  ad  hanc  maximam  vim,  virtutem.  Nisi  audis 
verbum  praedicari  et  credis,  quod  est  Dei  testimonium.    Tum  !anft  bidf}  auff= 

20  richten  unb  toel^ren  et  dicere:  ^ab  icE)»  gut  ober  bofe  gemad^t.     Si  gut,  fo 

S]  gott  geborn  ift,  uberluinbet  bie  toelt',  unb  ob»  fc^on  ubertoeltigt  ift,  nod)  foI§ 
loiber  auffftctjen,  fol  nit  tnerben  3uba§,  ©aul,  fonbcrn  5pctvu§,  ^Jtartiiuiäi, 
S)Qt)ib.  ^ä)  toil  h)iber  aufffte^en,  ben  ^ä)  teil  gotte§  toort  unnb  jcugni»  l)of)er 
achten,  benn  mein  jeugniS,  ^a  Wcx  alfo  fagcn  !an,    ber  {)at  aurf)  gewonnen, 

25  aber  fc^lner  ift§,  et)e  einer  teiber  jur  gcburt  fompt,  t)iel  finb  bruber  blieben 
inn  ber  angft,  öiel  auc^  i^nen  felbft  leib  getljan.  2)rumb  töa§  üon  gott  geborn 
ift,  ift  ein  folc^  almed^tig,  groS  loerl,  ba§  qHcS  uberloiubt.  Srumb  ob  ^^^ 
fdjon  gefallen  bin,  ©od)  bin  '^d)  getaufft,  Ijorc  gott»  ftiort,  Xas  C?[)riftu§  für 
meine  ©unb  geftorben  fei),  £)a§  ^cusni^  gottei  mu§  ^ä)  nid)t  fo  ocrac^ten. 

3"  Senn  tner  ift§,  ber  folrf)  3e»gni§  fagt?  ®ott,  toer  teil  nu  toiber  gott  ftrebcn? 
loenn  ba»  I)er|  big  ern^ifd^t,  ha^  e»  gottS  tinb  ift  Oon  gott  geborn,  ob?  fc^on 
funbe  fulct,  boc^  uberloinbet»  bie  toelt,  lugenftrafft  gott  nid)t,  fonbern  be^ert 
fid},  rufft  aüä)  gott  an,  loiberftatt»  aud)  barnac^  reidjlid^.  ©0  bofe  fol  mir» 
nid)t  begegnen  inn  bem  leben,  fo  bofe  fol  funb  unb  Seuffcl  nit  fein,  fo  engftig 

35  fol  bein  gcU)tf3en  nit  fein,  c»  fol  tjei^en:  Su  folt  ein  ©icgman  fein,  5l[lc§, 
toai  ou»  gott  geborn  ift,  ubcrmiubt  bie  meltt  unb  äße»,  loa»  hielt  ift,  S)ie 
©unb  unb  tobt,  Xenn  bie  ©unb  großer  ift  benn  bie  toelt,  bie  auäj  jur  Ocr= 
^meifelung  treiben  tan.  £rumb  getjort  auc^  ein  große  gctoatt  bar^u,  nemlid; 
bie  geburt  gotte».    SBoburc^  aber  tnetbcn  toir  geborn?    S)er  glaub  ubcrmint 

■•0  bie  tüelt,  lo§  bir  gott§  loort  befoll)cn  fein,  unb  '^alt  brob,  gleub  bcm,  bo 
fanftu  bic^  loiber  auffgeridjten  unnb  uberloinben,   i)ab  3dj»  gut  ober  bofe 

45* 


708  ^IWcbigttn  be?  Safite-?  1545. 

R]  ift§  nic^t  gut.  Econtra.  Non  fio  filius  Dei  neque  per  bona  ne<jvie  per  mala 
opera.  6§  fei)  iibel  ober  tool  gef^on.  Sed  iä)  fol  gleuben  an  ®otte§  @on 
3^efum  ß^liftum,  accipere  tota  fidutia,  sive  peccatum,  mors.  Ego  liabeo 
fidem,  baptismuni.  SBelt  ift  be§  SIeuffelu  reirf;,  quod  in  ber  loelt  l^at,  per 
peccatum  füret  er  ^U^*^'!^  O"  SSalnm.  I.stae  contiones  nou  loquuiitur  de 
nostris  operib[us.  Istam  praedicationein  habetis  opulenter  in  nostris  Ecclesiis, 
grati  sitis  Deo. 

S]  gemacht,  ift§  nid^t,  S)enn  ^ä)  bin  gottc§  ünb  nid^t  buri^  mein  gut  ober  bofc 
tocrtf,  6§  fet)  ubel  ober  Inol  getfjan,  fo  9cl}t§  fein  toeg,  3lber  e§  tjeift:  ^iä)  fol 
gleuben  on  gott§  Inort,  fo  Bin  3<i)  ein  linb  gotteS,  \vad  nu  bem  ©on  loiber= 
fcret,  Jüiberferet  mir  auc^,  Senn  '^ä)  l^ob  fein  lüer!  unub  gcift  in  mir,  ':^ä) 
i)ai  ben  glauben  an  lijn  unb  Iie6  fein  toort.  (Sonft  füret  ber  Seuffel  jur  öer= 
älnciffelung  toic  ouba§,  ©aul  2C.  .spett  5j>etrum,  5}{artinum,  ©aoib  aucf)  gern 
t)ingefuret,  iüo  fie  nit  biefen  troft  ergriffen  uub  bamit  bic  loelt  uberlnunben 
l^etteu.    ©oldje  Icr  aber  l)aben  loir  gott  lob  nu  reic^li(^. 


9.  19.  %px\l  1545. 

^I^rcbigt  am  Sonntag  9J?ifcriforbittci  2)oinini. 
R]  DOMINICA   MISERICORDIAS. 

I.  speiiiä,  2iff.  1.  pet:  2.     'Ad  hoc  vocati  estis'.     'pastore  aniraarum  ve.strarum'. 

Deo  sit  gratia,  habemus  verbum  pure  et  opulenter,  qui  legit .  .  .  meint 
melius,  quam  po.ssit  dici.  Utiuaui  gratias  ageremus  et  servarcmui«  et  secuiidura 
ilhid  viveremus,  ne  amittamus  et  iu  deteriores  errores.  Sie  ftraffe  ift  uod^  20 
öerlianben,  (luomodo  Den.«  mit  Sapft  unb  Wurden  geftrofft,  bie  cingeriffen  in 
bie  SBelt  propter  iugratitudiuem  verbi.  Ideo  ein  jemerlid)  loefen  geraten. 
SB.  25  Dens  liberavit  nos.  ' Vos  velut  ov^es  errantes.  lam  conversi  ad  pastorem.' 
SBenn  man  nic^t  mc^r  funb  behalten  ex  ista  epistola  quam  ba§  lieblich  bilb, 
quae  pingit  cum  pa.storem  et  Episcopum.     Ego  libeuter  habeo,  ubi  Spiritus  25 


18  .  .  .]  ein  Wort  nachgemalt,  unlesbar 

S]  Misericordias   Domini. 

ftri2, 2iff.  1.  Pe:  2. 

Söir  '^abcn  ba§  Hebe  toort  reic^lid)  unb  geh)altiglic§  gott  lob,  folten 
aud^  bandbar  fein,  2)arnac^  leben  unb  tt)un,  £00  un§  nid)t  loiber  genommen 
toerbe  unb  erger  mit  un§  Irerbe,  loir  feljen  bie  ftraffe  noc^  borl)anbcn,  5)amit  au 
bic  Hielt  geftrafft  ber  unbandbnrfeit  balbeu,  3)rumb  ift  auc^  ein  jennuerlid§ 
loefen  braue  toorben,  luie  uoil)  3ufc[)en.  Srumb  laft  uns  bufee  t{)un  unb  uns 
35.25  leren  "jum  ^^irten  unnb  bifdjoff  ber  Selen',    ^c^  ^abä  gern,  ba§  bie  ©d^rifft  gott 


9li.  9  [19.  Slptil].  709 

R]  s[auctus  vocat  Dominum  ^Jtteftet  vel  SBifc^off.  5)lac^t  etiam  Regem  et  §etrn. 
Secl  liefelic^er  unb  tvoftltd^er,  quod  maif|t  tcirb  3um  ©eclforgev.  @iu  !oni9= 
lieber  namc  unb  furftlii^er  ftanb  ift  nid^t  lieHid^,  quin  füret  fc^trerb,  'Stntm, 
(Snigen:  alias  non  potest  couscrvaie.    8ed  )3rie[terlii^,  2?ifd^offltcfj  ampt  noii 

-.   '^nt   ha^   fc^lnerb   an   bic   feiten  9ef)en9t.     Sed  dedit  eis  librum  in  raauum  et 
praecepit,    ut  docereut  et   praodicaront,    jiraecipue  "^at   ha§  tJrieftetltd^  nmpt 
3ttiet)  trexcE  in  fid^:  @in§  gegen  @ot.    S)a§  anber  gegen  bie  leutc.    Heb.    Uti-'cur.s,  i 
deo  ofFeiat  et  propicietur  pro  populo.    Episcopi  atnpt  inter  Deum  et  homines. 
übi  populus  est  in  peccatis,   S)a  fol  ein  priefter  berfunen  mit  Beten  unb 

10  0|)ffei"n.  Sic  institutiis  Aarou  cum  posteris,  ut  in  tempio  be§  CultuS  pflege, 
niactet  boves  ad  propitianduni  populum,  et  Deus  fd^one  be§  tioIcf§  UtnB  be§ 
Dpffer§,  reui^ein,  Blutbergieffen  vcl  fprengen.  Hoc  est  <iffitium  sacordotis: 
innen  Dei  iram  pro  populo.  S)a§  ift  \a  nic^t  ein  fd^redli(3^,  .sed  troftlic^, 
quia  facit  sacrifitium  pro  populo,  sed  ut  Deus  sit  propitius  propter  prieftcr= 

15  [t^um.  2.  oftitium.  Ubi  orav-it,  fot  er  hoc  tf)Un,  ut  praedicet  populo.  ©ort 
crga  Deniii  opffem,  bitten  pro  populo.  Stuffer  fot  er  prebigen,  ba§  fie  from 
fein,  tjalten  ®otte§  gebot,  fingen,  toben.  Ibl  vides  statum  sacerdotalem 
ii  foftlic^er  ttiertf  an  fid^  ^aben:  Sin§  gegen  @ot  ^uberfünen,  S)a§  anber 
gegen  homines   docere.     Offitia   sunt   fidere.   credere,   fünbe   fttaffen,    niinari. 

20  Gerte  consolatione  plena  otlHtia.  Non  potest  dulcius  pingi  quam  sacerdo[tium. 
S)a§  alt  priefterttiumb  ift  tob,  fuit  furfpiel,  quod  Deus  georbnet,  donec 
veniret   veras  'Epi.scopus',   propter  quem    sacerdotium  in  veteri   testanientoi.5|Jcttis,s5 


S  über  propicietur  steht  oret 

sj  äuni  bijc^off  nnb  priefter  mad;en,  S)o§  ift  troftlid^,  Walet  i^n  fiie  and)  fo, 
bcn  lieben  ^el)Ianb,  ein  felf orger,  tonig  nnb  fnrft  ift  auc^  ein  ^errlidje  gab, 

25  ben  bie  toelt  nic^t  tan  o^n  fd^tucrt  erbaltten  toerben,  aber  bem  SSifd^offlid^en 
anipt  "^at  gott  ba§  flottiert  nii^t  an  bie  ©eiten  geben,  fonbern  ha§  iu^  inn 
bie  t)anb  ju  leren  unb  prebigen.  Sifdjoffticf)  ampt  bat  2  Joerf:  cin§  gegen 
gott,  ein§  gegen  hielt,  gegen  gott,  ba§  fol  gott  opfern  unb  öerfunen,  beten 
nnnb  gott  inn  obren  liegen,   fol  bitten  nnnb  ligcn  äluifc^en  gott  unnb  bem 

30  Holet,  unnb  tüo  ba«  oolc!  Ocrfnnbigct,  fol  er^^  gegen  gott  oerbitten.  ?Ufo  ioar 
2taron  cingefe^.  Wo  ba^  öolcf  ficf)  üerfunbigt  '^ett,  opferten  fie  für  boS  öolä 
unnb  t)erfuf)ueten,  28ar  i^r  ampt  funcn  unnb  fc^lic^ten  gotte§  ^om.  £)i§  ift 
uit  ein  f^redtid)  ampt,  bas  ein  priefter  fte^t  für  ba§  arme  bolc!,  ba§  gott 
lüoll  bem  öolcE  gncbig  fein.    2)a§  anber  ampt,  tüenn  ba§  nu  aufgerid;t  ift, 

35  fol  er  auc^  ha^  f^un  tiertunbigen  unb  prebigen.  jDi§  ge^t  gegen  bem  Dold 
prebigen,  jf)ene§  ift  gegen  gott,  borauS  jufeben,  ba§  priefterlidje  ampt  groJ5c 
tugent  an  fii^  t)at,  beibe§  begreift  ein  feiige»  ampt,  ba§  got  öerfu^^net,  bie 
leute  bcliütet.  S)n§  alte  pricftcrtf)umb  ift  uu  tobt,  ba§  ein  üorfpiel  geluefen, 
bi§  ber  retfite  bifd^off  lern,  Sarumb  bas  alte  prieftert^nmb  ift  gott  angenemer 


710  !Ptebigtcit  be§  ^a^xti  1545. 

R]  angenem  geloeft,  uou  propter  se.  Docere  legem  Mosi  non  !^itfft,  nou  sangui- 
[nem.  Sed  beutet  auff  ben  rechten  priefter,  et  in  huius  !rafft  '^ot  gegolten 
unb  ongeneiU  geJoeft,  quia  expect[avenint  vcnturum  Christum.  Sed  ubi  venit, 
abolitiim,  prius  non  opus  incenso,  non  sang[uiue  taurorum,  (|iiia  VÜb  !^inh)Cg, 
verum  opffer  i[t  ha.  Ibi  pingit  Episcopuni  cum  sua  victima,  quomodo  et  s 
quod  übtulerit,  ut  in  textu  Petri,  quod  Christus  S5if(^off,  pfav^etr,  ©eel= 
forger,  ^jrebiger.  Sic  iuculcandus  Christus  secundum  lieBItc^ftein  Bilb,  scilicet 
sacerdot[ium.  1.  nou  overa,  bovem  obtulit  ut  in  veteri  lege,  quid  tum?  Si 
est  Episcopus  et  sacerdos,  oportet  saerificet,  sanguinem  spargat,  ut  in  lege 
scriptum.  Talis  Episcopus,  qui  obtulit  non  ovem,  sed  sei])sum,  suura  ipsius  lo 
corpus.  Est  sacerdos  et  victima,  et  proprio  sanguiue  gefpictiget  gegen  bcm 
aliax  i.  e.  ®ot,  ut  9Iaron  6o(f§.    Ibi  all  funbe  unb  tob  l)inhicg  per  sacrifitium 

i.*""i,  2  corporis  et  sangLuinis.  Sic  incipit  Epistolam;  'In  obedientiain  et  aspersionem' 
i.  e.  ad  eam  victimam ,  de  qua  praedicandum ,  quod  Christus  non  hircorum 
sang[uinem,  sed  suum  sang[uinem  gefprengct  et  vos  per  illura  asperg[imini,  is 
et  hoc  in  cruce.  Ibi  seipsum  et  sang[uiueni  suum  gesprengt.  Ad  quid? 
Episcopi  offitium  jol  fein  opffern,  mactare  et  Deo  sacrificare  et  ideo,  ut 
populus  reconcilietur.    Haec  causa  finalis.    Victima  gilt  ntcf)t  aüein  sacerdoti, 

i.spctti  1,19 sed  populo,  ut  Dens  respiciat  unb  gnebig  fe)).    Sic  Pet[rus:  Obtulit  saug[uinem. 

Ista  lecta  in  papatu,  sed  non  intellecta,  quam  gloriosa  praedicatio,  quod  2" 
Christus  sacerdos  seipsum  offerens  et  aspergit  suo  sang[uine  et  in  se  accipit 
peccata  nostra  et  occidit  in  se.  Illud  in  lege  erat  ^ürfptcl,  non  emft.  Sed 
Episcopus  noster  absolvit  sacerdotale  offitium,  obtulit  peccata  nostra  et  nos, 
ibi  crucifigit  ?lbaTn§  ünbev,  nimpt§  an  fein  ]^al§,  Iet6.  Sic  peccatum,  mors 
commoritur,  et  nos,   sie  ut  non  damnemur,    Sed  ut  mortui  peccato  vivamus   ^s 

S]  getoefen  benn  6od§  Blut,  tan  funbe  ntd)t  öerttigen,  fonbern  olleS  ift  auff  ben 
julunfftigen  gnngen,  unnb  tun  be§  frafft  tiat  bi§  nudf)  goltten,  ^JJu  et  a'bex 
fomen,  '^at  baö  auffgcnd)t,  borffen  feinS  od)feen  nie:^r  nod)  Uut,  S)enn  haB 
tec^t  Opfer  ift  nu  ba,  S)aruniB  nennet  i'^n  T)ie  ?Peti-u§  ein  redeten  prteftet  ober 
U\ä)of\  unfer  feien,  ©iftlid)  tjat  er  fid)  geopfert,  l^at  fein  !alp,  fc^ep§,  oti^fen  '■>" 
geopfert,  ift  er  ber  pricftcr,  fo  getiort  iljm  ju  bo§  prieftcriicf)  ampt  ^u  opfern, 
©rumb  tjat  er  fein  eigen  tet}^  geopfert,  fein  eigen  Mut  gcfprengt  auff  bem 
altar,  3ft  priefter  unnb  opfer  ju  gleid^  gelnefen,  Dnrburd)  ift  loeggcnommen 
alte  Snube  unnb  tobt,  "..'lifo  pflegen  ©.  5petru§  barliou  .U'i^ci^C"-  ®"§  folt  il)v 
lernen,  baS  unfer  Bifdjoff  nit  Dt^fenblnt,  fonbern  fein  eigen  Hut  genommen  ^^ 
unb  aiiS)  un§  bamit  tiefprengt,  inorju?  6in§  Bifc^offS  ampt  fol  fein  opfern, 
1.  ipctti  2, 24  fd^lac^ten  unb  folc?^e§  bavjn  f^un,  ba§  er  gott  tierfufjne,  '@r '^at  geopfert  unfer 
©unbe  auffm  '^ol^'.  ©old^§  finb  lierrUdje  tuort,  ahcx  int  SPapftumb  nit  t)er= 
ftanbcn  nod^  rec^t  geleret,  S)eun  $Petru§  ^ic  fo  liebliche  »nott  prebiget,  S)ai 
allein  tl)un  fol  ber  ^vtcfter,  ber  S?ifrf]off,  unfer  fierr,  Ta6  unfer  tobt  unnb  •"> 
junbe  »üirb  getötet  am  freulj,  unnb  loiv  aucCj  mit  fterkn,  nit,  ba§  loir  tobt  i 


m.  9  [19.  9l()ril].  711 

R]  institiae.  Non  sie  occidit  in  cruce,  ut  non  vivamus.  Sed  ut  sicut  ipse 
ascendit  ex  niorte,  sie  per  mortem  et  sang[uinem  resurgamus  et  vivamus  in 
iustitia,  salute  3C.  Is  sacerdos  totiiis  rauiidi  peceata  auff  fein  fjdi^  et  meum 
peccatum,  et  quicquid  est  alte  "^aut,  erhJiivget,  erfeufft  in  suo  sang[uine. 
5  Totius  'mundi  peceata",  inquit,  'Qiii  credit,  nou  confundetur'.  Deo  obtulit i.iJctriä.e 
patri  eorpus  et  nos  et  sie  reconeiliavit,  ut  Deus  de  peecato,  raorte  nic^t 
toiffe.  @oI  nit  fjeiffett  vita  iustitiae.  Est  ^jriefter,  qui  pro  nobis  saerifie[avit, 
Deum  berfunet  et  aeternam  berfünung  ju  un§  gefirod^t.  Ibi  ift  boS  red^t 
gebet,   iia§   rcd^t  2atn6    blut   et   vera   expiatio.     Hoc  dieit:  'Nostra  peceata'.  i-*f'"  2, 24 

10  Include  te  in  hoc  verbum.  Obtullt  non  secvmdum  ritum,  sed  bui'd^  fic^  fcIB§. 
Non  iu  peccatis  maneamus  et  vivamus,  sed  ut  liberati  a  peccatis.  S)q§  mag 
jiropitiatio  '^etffen.  Ibi  lein  graufam  Btib,  sed  omnia  suavissjima.  Ubi  hoc 
fecit  et  exeeutus  offitium  saeerdotale,  ascendit  eoelos,  dedit  Spiritum  s[anctum 
et  sinit  praedieari.     Hoc  est  alterum   offitinm  saeerdotale,  quod  gegen    un§ 

15  uBet.  Hoc  etiam  on  fl^tüerbfd^tQg  juge^et.  Ibi  nihil  quam  über  et  lingua, 
qua  praedicat  ipse,  uos  instrumeutum  eins,  quib[us  utitur  usque  ad  finem 
mundi.  Quomodo  potuit  suavius?  Non  attulit  Apostolis  gladium,  sed  linguas 
igneas,  'ijat  feine  fnoi^en,  bein,  sed  ireicfj  fletfc^.  Hoc  membrum  ntmpt  er, 
qnod  non  ftid^t,  f)elt)et,  sed  gelencf,  rebet.     Ideo  docere  debebant  1.  officium 

20  sacerdotis  nostri.  S)a§  ^ol  lingua  tljun,  ut  homines  credant,  quod  Dei  filius 
est  Episcopus,  qui  seipsum  obtulit  pro  peccatis,  imo  te  cum  ipso.  Si  hoc 
eredis  eum  fecisse,  fo  foI§  jein,  quomodo  credis,  nempe  quod  omnium  peceata 
in  suo  proprio  corpore  obtulit  in  cruce.  Hoc  praedicandum,  hoc  credere 
debemus.    1.  erga  Deum  obtidit  et  reconeiliavit.    Post  dat  Spiritum  s[anctum, 

85   docet  et  dicit,  quomodo  credere,  vivere  dcbeamus.    £)a§  tutt  in  nimer  follen 

S]  Hel)6enn,  ftmbern  baB,  Juie  er  aufferftanben ,  alfo  burr^  fein  tobt  unnb  leben 
nn  nit  mer  in  fnnben  blel)bcn,  fonbern  erben  bte  ett)ige  feligfeit.  3)a§  ift  ein 
große  iroltljat,  S)aä  er  unjer  funb  unb  tobt  Oerfcfjinngen  nnnb  getobt  '^at, 
@r  ItJtl  nit  mer  teilen  tobt,  funb  ober  '^eü,  fonbern  er  forget  für  un§,  nnb 

30  un§  juüerfufjnen  fjat  er  fol($3  anff  fid;  genommen  mit  feim  gebet  nnb  !ren|, 
S)q  ift  ba§  redete  lamb  gcfc^lac^t  nnb  bie  red)te  öcrfunnng  getragen,  aber  nit, 
ba§  loir  inn  fnnben  bleljben,  fonbern  ber  Snnben  abfterben,  in  gered}tig!eit 
leben,  ©olc^  bilb  ift  fo  Ueblic^,  bo§  lein  menfc^Iii^  jungen  fan  gnugfam 
bebenden,  Sarnadj,  hnc  er  unl  nerfutjnct  gegen  gott  bcm  tiatcr,  fjot  er  nod) 

:i5  ein  ampt,  ®a§  er  left  fold;§  prebigen  inn  aflc  luelt,  gibt  ani^  ben  ^[eiligen 
geift.  3{m  pfingften  brachte  ber  f)|eil[ige  geift  fein  ©djiDerbt,  fonbern  feuer= 
flamen,  ^nnge  ift  ein  toetc^  ffeift^,  no($  fprirfjt  gott,  6r  »oolt  mit  bem  gtteb= 
maä  feine  feinbe  tobtf(f}Ia^en.  2^aS  I)Qben  bie  3lpoftcl  am  pfingfttage  empfangen, 
DaB  fie  foüen  anbere  aud)  leren,  S)a§  left  ör  nu  bnrc|  bte  Juelt  t)erbur(f) 

40  gel)en,  Da§  (5'f)riftti§  ber  redete  priefter,  Stfdioff  ber  Selen  fei),  unb  bte  an 
.it)n  gleuben,  fottcii  ha^  elDtge  leben  tjaben,  Boldß  ift  ein  fcligc  prebigt,  nbet 


712  ^»vrbigteii  be?  3nf)te?  1545. 

R]  berlaffeu.  Haec  uuica  via  ad  salutem.  Est  salutifera  praedicatio.  Det  Deus, 
1.  spctri  a, 25  ut  grati  et  habel)  Bleiben.  Nam  Petrus  dicit:  'Fuistis  sicut  oves  errantes'. 
Nunc  venistis  ad  Episcopum,  qui  quaesivit  vos  et  congregavit  in  unum 
ovüe  q.  d.  cogitato,  quomodo  errantes  oves  fueritis.  Adhue  videtur  sub 
pap[atu,  qui  iion  agnol^erit  Christum,  victimam  sang[uinis.  Vide,  (juam  s 
niax[iiua  ijCiU^  in  Turcia.  Qui  uescit  de  Christo,  victiraa,  iion  credit,  quod 
Christus  totius  mundi  peccata  obtuiit  in  corpore  suo.  Mahomet  praedicat, 
füllen  ha§  fc^toerb  füren,  et  omues  credentes  iu  Deum  patrem  Christi.  Ideo 
est  (Stbfeinb  unb  Seuffet,  ipii  non  vult  ferre  Christum.  lubet  exercere  sua 
opera,  orare,  post  occidere  pios.  Sßeld)  ein  jemevlic^  bing  ift  iixnb  ein  foldjen  lo 
2ur(fen,  qui  non  novit  Christum,  totis  virib[us  omnes  oves  Christi  occidit. 
Hoc  certc  est  ovem  esse  erraiitem,  item  lupuni.  Gentes  invocarunt  Diaaam, 
1  stov.  la,  2  Venerem,  si  facerent,  quod  rationi  geme§,  fierent  salvi  1.  Corint.  12.  'ad  muta'. 
Item  iu  papatu,  quod  adhuc  gebencft,  quid  fecimus?  Karo  factum,  quod 
Templum  haberet  nomen  Dei.  Hoc  templum  Mariae.  Hie  S.  Georg[ius.  n 
Deo  non  dedicavimus.  Cog[itavimus  Christum  esse  mortuum,  post  baptis[mum 
cecidimus  in  peccatum.  Ego  iuvocavi  Barbaram.  Et  mundus  dixit:  Maria 
mater  gratiae,  communis  oratio.  Novl  multos,  qui  mortui  hoc  verbum  tenentes 
in  ore,  et  ita  docuerunt.  Si  mortuus  essem  in  papatu,  etiam  ita  orassem. 
Quotidie  3  Sanctos  habebam  in  mea  Missa*  oblitus  Episcopi  mei.^  Et  alii  jc.  '^o 
Alius  Monaehus,  ßorf^eufer.  Is  ad  S.  Tac')b[uni,  Ierosol[yma  quaerentes 
gnob  unb  '6arm'^[erjig!eit.  TTbi?  bei)  ©.  ß'af^orin.  Qualis  haec  vita?  @§ 
tft  no(^  fo  in  papatu :  papa  confirmavit  BiJlas  et  iudulgent[ias.  Hoc  vidimus, 
unb  bin   feI6§  brin  getoeft.     Quomodo  ergo   cogitare   debemus  Deo  gratias, 

')  Erinnerum/  an  Luthers  Messedienst!  -)  Gemeint  ist  Christus.     Vgl  die 

ixmge  Predigt. 

Sjgott  geb,  ba§  toiv  banöbot  fein  unb  babel)  bleibenn,  £)enn  gleic^lrol  5petru§  25 
1.  $ctti  3, 25  f agt :    3f)r  feib  toie  bte  irrenbcn  fcfiaffc   geiüefen,    h)ie  a\x6)  loir  unter  bcm 
bapftumb  erfarcn.    ^Ita^oniet  trei§  nichts  öon  bem  Opfer,  ha^  ß^riftug  t!^an 
l)Qt,  fo  blinb  ift  er  unb  gefjt  bnf)in  bie  luet)l,  left  prebigen,  fott  tobt  fd^laben 
aUe,  bie  (^btiften  fein,  bcrfuret  aucfi  öiel  ß^rifteu  bnrmit.     3lIfo  bte  Reiben 
■^oben  nngcruffen  93tercurium,  Sianom,  S3enerem,  finb  gclauffen  öon  eim  ftod  so 
5um  anbern,  ift  a\\^  fein  Gfjriftus  getrcfen,  ben  fie  getennet.     33?a§  f)nben 
iDtr  getban'^  bie  ürc^eu  getanfft  narf;  ben  fjeljUgen,  ^aria,  aller  ^eiligen, 
ürd^en  [)obtn  all  anbere  namen,  .^aben  auS)  nit  anber§  gelert,  benn  bo§  bie 
crfte  2;auffe  tjerloren,  ©erluegen  folc^e  loer!  unb  gnugf^uung  auffgeri($t,  £)ie 
gan|e  lt)elt    ^ai  gebet:   Maria,    mater  Dei,   miserere   mei.     '^6)   l)att    auc^    fo   35 
getrau  im  Sapftumb.    3cl)  "^ett  atte  tag  3  bel)Iigen  inn  meiner  5Jle^,  mel)ne§ 
Tjerrn  Gbrifti  gebac^t  3c§  nii^t.    "^itm.  toaren  fo  öiel  »tjalfarten,  loarumb?   6l) 
h)ir  fuifiten  nergebung    .'c.     ©ole^iJ  luil  ber   l^apft  aud)  nod^  erbaltten  unb 
^at§  auc§  mitt  bullen  beftetigt.    3'^  6i"  oud)  inn  foIcl;er  blinbfieit  geftedt. 


■Jlx.9  [10.  9Iprit].  713 

R]  quod  Don  errans  ovis.     Haec  Petri  verba  lecta,   sed  nou   iutellecta.     Ideo 
troftUd^  35tf($off  !)nt  un§  mitffen  unBefanb  fein  et  loco  eins  invocata  mater. 
Sic  Dcus    puuit   ingratitudiuem   2.  Tessal:  2.   aEevIel)   federt.     Sed   ad  istum  s.lSeü.a,  lof. 
Episcopum  nemo  cucurrit,  Quia  sie  docturu,  pictimi.    Bernhard[i  periculosum 

5  verbiun:  Filius  ostendit  viilnera  {)atri,  mater  ubera  filio.'  Sic  fuit  Cliri^itus 
severus  iudex.  Tdeo  factus  Monachus,  quod  volebam  meis  operib[us  severum 
iudicem  espiare.  Cur  enim  iugressus  coenobium?^  Verba  ista  mihi  incognita, 
quae  dicit  Petrus.  3lEe§  tob  adhuc  apud  pap[am,  quia  defeudunt  invocatiouem 
Sanctorum,  qui  cominunicant  superflua  opera.    Sic  docui,  vixi  iu  his  operib|us 

10  et  errorib[us;.  Ideo  recte  dicit:  'oves  errantes'.  SBax  bap[tismo  liberatus, 
ber  'gellen  entlauffen.  ^ä)  prae  terrore  peccati  et  mortis  berbortet,  ut  multi 
alii.  Ibi  ^eC,  extre[mus  dies,  quoraodo  effugiam,  gratiam  impctrabo?  Ibi 
invoco  !Mariam,  Sauctos,  iugredior  Monasterium.  Ferd[inandus  infoelicis.s[imu!S 
vult  cüDgredi  cum  Turca,  non  vult  hunc  Dominum,  nou  vult  audire^  intel- 

15  ligere  hunc  textuni.  Ideo  debemus  laeti  Deo  gratias  agere.  Quid  faciondum? 
ic^  furd^t  für  ber  fjell,  tob.  Num  in  coenobium?  Xon.  Omnia  perdita,  l)ilfft 
ni(^t,  neque  peregrinatio  ad  S.  lacobum,  ieiunat[io.  Sic  facito:  es  errans 
Ovis,  quaeris  salutem,  quomodo  Diab[olum  et  inferos  effugias?  Do  consilium: 
geud^  ein  anber  l^ailt,    faffe  alias   cogitationes,   quod    habeas  Episcopum   aiii- 

20  raarum,  .s[cilicet  lesum,  qui  obtulit  seipsum,  peccata  tua  auff  fein  ^al§  geiiomeit 

'>   Vgl.  Sernio  in  natiritaic  Mariae  de.  aqiuteduutu  (opp.  ed.  Basil.  1566  Sp.  31.SA): 
'Exaudiet  utique  matrem  filius  et  exaudiet  filium  pater'.  ')  Erinnerung  aus  der 

Jtigendzeit. 

S]  S)ancl  bu  o'Ber  unferm  "^errn  gott,  Sa§  bu  ein  feiig  menftfi  Bift,  bo§  bu  bal)tn 
nt(!^t  getoeift  6ift  Sorben.  ^vft§  nic^t  ein  jentmerlid^  btng,  had  trir  ben  !)ct)lanb 
nid^t  geteuft,  finb  inn  greulirfiem  irt^umB  gelegen,  fjaben  tüte  bie  torid^ten 
■^inb  gelouffen,  3(6er  ben  lie'öen  ^et)lonb  ttrnfte  metnanbt.    @o  Ijat  auc^  58erit= 

■J5  ifaxbuB  ein  geferlit^en  fptuc^  gefe|t,  S)a§  ber  Son  bem  trntcr  bie  tminben,  Sie 
mutter  bem  ©on  bie  bruftc,  bo  !onn§  nic^t  gefc^eljen,  e§  niitl  etfjorititg  folgctt. 
SCßenn  ^ä)  auä)  ft^on  folr^c  fpruc^e  5petrt  Ia§,  !ont!)  ?f($§  bot^  nid^t  tierftel)en, 
ift  auä)  nod^  ficutiga  tagc§  verborgen  det)  bem  S9ot)ft.  ^!)r  fetb  geteefen  irrige 
fd^affe,  3ia  freiließ,  ?i(i)  trer  gern  ber  l)eüm  entlauffen,  furd^t  mid)  für  bem 

30  SSungften  tag,  Itiie  nucf)  tiiel  bruber  geftorben,  SBie  folten  toir  t[)un?  i)a 
■mat  fein  rabt,  bo  fnm  ber  SPapft :  f)elt  ^3)leB,  tlju  bi§  unb  ba§,  loiiff  tnnlfnrt, 
h)te  auä)  nod)  ber  itiifeltge  mnu  fJerbinanbitS  tuil  ben  SEuröen  fdjiafjcit  mit 
be§  58apft§  5JleB  unb  proce^ion  jc.  ©runiB  foItcn  lütr  gott  bnntfcn,  Inel)! 
h)it  Uji^en,  h3a§  h)ir  f^un  foKen,   ntcfjt  tenlfart  Initffcn  nod)  5Rcfe  ftifftcn, 

35  fonbern  fo  foltu  tljun:  3)u  tift  ein  irrig  frfjoff,  fiid]ft  bcine  <5elig!ett,  unnb 
tüie  bu  ber  gellen  mogeft  entlauffen,  fo  tfju  if)m,   ,}eud^  eine  anbcrc  l)aut  an 

.32  gcrbinonbuS.  r 


714  53ri;bi9tfii  t'tä  3al)vea  1545. 

E]et  expiavit.  Is  dat  vitam  et  cousolationem.  Ibi  dicis:  SC^  mein  lieBer  .f)irt, 
tu  peccata  mea  couiecisti  in  Collum,  bu  '^aft  QÜen  jom  ^ingenometl.  Si  hoc 
credis  ex  cordo,  non  ibis  irrigen  tüeg.  Nou  6artl)eufer,  neu  ut  te  oxcriicies 
openb[us.  Sed  certo  erede,  (inod  sit  verura.  'Eratis  oves."  3ift  'E^'"  'JJJnnc^e 
foppen,  platten,  5}leffe,  f)ciltgcn.  Sed  lantiim  pastor  et  Episcopus,  ad  i|ueiii  s 
conversiis.  Qui  tvenlid;  an§gcrid)t  suum  offitium,  ut  hab[eam  re|i)iis.sionem 
p[eccatoruin,  gnab  et  aetcruam  salutem.  Hac  via  insistunt  omnes  pii.  Si 
iu  Turcia,  papatu  mnlti  lionesti,  snpieiites,  noii  sapientia  ^tlfft.  ©inb  irr= 
lücge.  Ego  incul])abilis  vitae  unb  fo  ftetff  ordiuem  servavi.^  S)ennoc^  tüar 
in  irrelneg.  Sed  Christus  Episcopus,  praeter  cum  nemo.  Non  Maria  niater  w 
i^ratiae,  iion  Petrus.  Christus  solus  noster  E])iscopus,  pfnr^crr,  Seelfotger, 
qui  utitur  oflStio:  uno  erga  Deuni,  altero  erga  iios.  Pro  nobis  trit,  orat, 
eifert.  Praeter  eum  non  est  sacerdos,  post  exit,  eifundit  Spirituui  s[ancturn 
et  si^it  praedicare,  ut  oredamus  hoc  et  non  dubitemus.  Ibi  tum  uon  errantes 
oves.  Quod  alii  etiam  praedicatores  dicuutur  Episcopi,  foinpt  Öon  im  l^er,  i.s 
Omnes,  qui  baptisati,  Christiani,  oves  Episcopi.  Quia  non  Archiepiscopns 
est  priefter,  nos  eins  liberi,  ipse  gignit  liberos  2C.  In  novo  testa[mento  nihil 
reperitur  prieftcr  3C.  Cum  sinuis  filii  Episcopi,  foßen  lüir  oud^  opffcvn,  non 
sie.  Sed  vocati,  ut  leiben  foHen.  Ipse  pro  ovib[us  passus  et  ut  exemplum. 
Ipse  reconciliavit  nos  patri:  hoc  non  facere  possmnus.  Sed  ut  veterem  Adam  20 
offeramus.     @ol(?§  leiben  ift  auä)  offithmi  sacerdotis,  sed  tierfnnet  nic^t,  non 


')  Luf}n;r  über  seine  Mönchsseit. 

öj  unb  gebencf,  ha§  bu  ein  gar  frcuntlic^cn  bijc^off  tinft,  ,3t}efu«  (V^riftnS,  gotteS 
©on,  tJQt  bid^  ticr)ul)nct  mit  feint  Hut,  t}at  bein  ©unb  an§  (^'rcul  getjcngt 
unb  bid^  gott  licifur)net.  ©oId)c  iooltriat  nimb  an  unnb  bancfe  bel]nent  lietcn 
I)trtten  inn  cloigteit  unnb  glcubS  liou  ganjcm  fierjenn.  S)arnac^,  tneitn  bu  ha^  2.s 
gleufift,  fo  fallen  bic  irr^ücg  all  uiber,  Satfftuö  nicfjt  ju  6.  .^acob  lanffen  :c. 
Souberu  iv  "waxd  irrige  fc^affe,  aöer  bic  irrtrege  finb  tneg,  nnb  fcf)en  ni(^t§ 
mer  benn  bcn  58ifdf)off  unfer  feien,  ®er  fein  prteftertirf)  tncr!  trcutid^  f)at  anf= 
geriet,  ba§  ^ä)  folte  c>üig§  Ic'Ben  fjaticn.  S)a§  ift  alleinc  ber  tneg,  fonft  feiner 
t)ilfft  '^ie,  nit  fromfeit  ober  er'6arfeit,  Denn  c§  finb  irrloege.  ^^  l^telt  mein  so 
orben  ftrcng  unb  te6t  unftrefflicl),  ater  e§  tnarcn  irrtuege.  3l6er  ber  Tjirt  unfer 
feelcn,  3U  beut  lüir  Beferet  finb,  ber  iftö,  ©3  ift  nit  6.  Sßeter  ober  $aul,  fonbern 
Cvfiriftug,  unfer  Selforgcr,  prebiger,  S9if(f)off  unb  tjirtt,  ©er  bie  gtriel)  ampt 
braucht,  opfert  für  un§,  Ucrfunet  uu§,  ©arnad)  get)t  er  f)erau§,  fc^icft  fein 
]Ö[eiligen  geift  qu§  unb  Ieft§  uuB  prebigen.  Sie  anbern  tjeiffen  autf}  $ricfter,  35 
S9ifd;offc,  aber  ba^  fompt  öom  (lerru  r)cr,  loa§  aber  G^riften  finb,  ba§  finb 
aEc  priefter,  Senn  unfer  SSatcr  priefter  ift,  S)nrnacf)  'f)ei§et  man  Sifd^off,  bie 
im  nmpt  finb,  aber  nicnn  »uir  and)  priefter  finb,  foflen  hnr  and^  opfern, 
ncmlid)  leiben,  2)eun  unfer  Oater  aud;  gelitten,  unb  ein  ejcmpel  gelogen,  Setbeu 


7?t.  9  [19.  9H)rtI].  715 

R]  auffert  peccatum.     Sed  patimur  propter  ipsum,  int  ju  Io6   unb  tijX.     (S§  tft 

ein  tlein  Opffertein,    et  tarnen  t1tu§  fein,  nt  corpus  mmtificetnr.     Nos  liberi. 

Ipse  t^ut  ha§  i)0äj  prieftevlic^  ampt.    Tu  sequere,  non  ut  per  hoc  rccoucilieris. 

In  fine:  habetis  Episcopum,  rpii  reconciliavit  vos,  obtulit,  sang[uinem  aspergit. 
5  Tu  huuc  credite,  post   praedicate,   uttb  ritfitet  fein   offitiuni  fcI6§  aii§  gegen 

®ot  unb  5Renf(^en.     Hie  nullus  gladius.     Xon  ut  satisfaciatis   pro  peccatis. 

Sed  ut  dicatis:  quid  mea  passio  ad  Cliristi?    Haec  est  Cliristiana  praedicatio. 

Sic  non  Turca,  papa,  Monaclii,  apud  quos  Christus  ignotus,  vertunt  dorsum. 

Imo  papa,  Cardinales  persequuntur.     Est  ira  Dei,  quod  Dens   ber^cngt  bem 
'»  aSopft  unb  ßarb[inale  in  bie  ürd^en  äufe|en.    Videte  ingrati,  papa  tnu§  ber 

lere  feinb  fein,  quod  non   nostra  satisfactio  jc.    ©0  inu§  ev  bie  ^ron  tntt 

fnffen  ttetten.    S9apft  fteliet  btauff,  quod  nostris  proprüs  operib[us  salvenuir. 

Ideo  uon  leibet  vel  niu§  bie  fron  tcegtoerffen.     @^e  er  bQ§  t:^ut,   oceidit 

Chiistum.    2ßaru6er  'i\M  fi(^§,  bai  man  nid^t  gleuBt,   ut  pap^atus,  5!Jlefje, 
>=>   SBoIfarten.      Sed    Petrus    dieit   esse    erroneas    vias.     Num    propter    papani, 

Caesarem  3C.    qui  mit  jUr  ^elle   l^elffen.     Ideo   cogitandum,   ut   ipsi    faciant. 

Si  fol  geftorfien  fein,  ut  inaneam  apud  Christum  et  offerani  nie,   haec  sequi 

vestigia.    Sic  Christiani  occiduutur  laeti  in  hac  fide,  quod  sequuntnr  Christum. 

'Ad  hoc  vocati',  si  necessitas  postulat.    Sic  papa  et  Turca,  jitjo  ruten  [haff  i  '^ct"2.2i 
20  übet  bie,    qui    veritatis    amorem.     Per    eundem    et  Turcam    '^ot   ber  Sleuffel. 

Ideo  honoremus  hanc   sanam   doctrinam,    feft  'polten,    e§    ge^e    ba'^in   leib, 

leben,  gut. 

s]  ber  e^riften  ift  auäj  ein  Sifc^offttd^  antpt,  ober  e§  OergiBt  bie  @nnbe  mä)\,  hoä) 
ntu§  fein,  S)enn  ber  altte  Sibatn  niu§  anfgefegct  fein,  S)rum'6  tnn^cn  hiir 

"  ß^rifti  fuftnpfen  tretten.  S^otöon  fagt  5ßetru§  aud):  3t)r  linfit  ein  Sift^off, 
ber  für  eud^  geopfert,  gereud^ert,  Hut  gefprcngct,  S)ent  gteitbt,  S)arnncf)  prebigt 
crB  iuij  unnb  rid^t  fein  nntpt  au§.  Sarnac^  Ijin  fol  mi)  boS  folgen,  nii^t 
bQ§  i{)r  für  bie  ©unbe  opfern  mitften,  fonbern  i^ni  ^u  et)ren  leibet  outf),  aber 
h)Q§  ift  unfer  leiben  gegen  feinem  leiben?    ^IBer  umb  feinet  Iriücn  ioil  Jid) 

30  atteS  leiben,  WaB  mir  triberferet,  unb  mit  affcm  gefiorfnm  unb  luilten,  nic^t 
fnnbe  pbertilgen,  fonbern  pr  bnnrffagung.  3)q§  ift  bie  S^riftlidje  lere,  Joelc^c 
bie  irelt,  %uxä.  »apft  nidjt  luifeen,  ouc^  nicf)t  leiben  moHen,  3l6er  Inft  un§ 
äufelien,  haB  tuir  ben  Sifd)off  ni^t  Oerlicren  mit  unfer  nnbandborfcit,  Snpft 
lonS  nit  leiben,  unnb  Ino  crB  teiben  Ji3ott,  mnft  er  !nppen  unb  Snpftnmh  nb- 

^■'  legen.  S)rumb  crf)e6t  fid)  ein  fotc^c  Herfolgung  im  ^tibcrlanb,  Oitent  Uiie  tobet 
g^erbinanbuS,  ftoft  unnb  pflocft  bie  Ivelt.  ?}u  mufeen  tuir,  tooHen  »uir  bet)  beut 
^irtten  bleDben,  leiben  folc^c  öcrfolgung,  gleidjmie  and)  bie  leute  gott  lob  frolid) 
bruber  geftorOen  unb  lieber  bei)  bem  ^irttcu  blet)ben,  bcnn  bny  fie  tl)n  lier= 
leugnen"  foltten.    Sopft,  SurdE  ift  ber,  baburd^  u|nfer  ^[err  gLott  ben  Seuffel 

<o  [)at  (af^en  geU^ottig  iucrben,  2)rumb  Tnft  nn§  bcli  bem  loort  f)altten,  nn§  ben 
'^irttcn  nit  ncmen  Infeen. 


716  "Prebigfcn  bc?  gn^te?  1545. 

10.  26.  Hpril  1545. 

^^rcbifjt  nm  Sonntag  ^uöilotc. 

R]  DOMINICA  lUBILATE. 

1.  ijjctii  2, 11  ff.  1.  pet:  3. 

S'mz\)  ftudE  finb  furuemlidf)  in  Imc  Epistola,  bai  toir  Rotten  bte  hieltlic^c 
Ijerrff^aft  ffjrcn,  nidjt  tieraifjtcn  nodfj  tierftorfüi,  scd  116,  gefjorfam  iinb  bienen. 
-.  t»om  I)aii§  rcgiment,  nt  servi  untertfjaii  fein  non  solum  fromeit,  sed  liiunbcr=    s 
lidjen,  ftorrigcn  fjerrii,  qnia  Imc  valde  placeat  Deo.   £)a§  ift  gnug  geprebtgt, 
hier  barimd)  tl)un  lüolte.     Est  Dei   vuluntas,   ut  subditi   iuagistratil)[us,   er 
h)il§  fo  l^oben.    Deinde  subditi  ütiam  aiuliuut,  quod  sit  Deo  placens  v()][untas. 
übi  sunt,  (jui  volunt  audire,  ncduiii  facere?   llnjer  fj[nx  @ot  mag  ein  anbei" 
prebigt  fd)itfen.    S)ie  ift  au§,  vcl  anbere  lente  frf)iden,  quia  ßnec^t,  5Jiagb,  lu 
^anbh)erc!ev    quisque   facit,   quod   vult.     lam  Caesar   est   subditus.     Econtra 
scrviis  Doniinus,    non   batff  Dominus    servo   vei'bum  dicere.     Sic  SBcrcfleut, 
si  nou    jc.     Ergo   uon   adsunt  homiues,    quib|us   praedicandiuii.     Ideo   alio.s 
Doetores    vel   aliani    praedicationem    mittat    vel    alios    liomines.     Quae    inm 
poteutia  prineipuniV     Titulo  sunt  Domini.     Sed  frag  ire  jundE^erm  borutnB.   is 
Si  faciunt,  h3a§  bem  Sfund^err  toolgefeHet,  finb  front.    Sic  ne  gentile.s  faciunt, 
sptcb.  10,7  quid    deb|ent   pnncipib|ns,    Rcgib|us.      (5§    ift    toie   ©aIont[o:    ©in    fr^euSHc^ 
bing  auff  (Srben,  quod  servi  ju  9to§,   principes  ju  fu§.     ®a§  ift  ein  fiofc 
regintent.     Si  d[icit  Dominus  ad  servum,  et  econti-a  servus.     SBoIt  ir§  ni(3^t 
ti)m\,  fo  lafft  e§.   @§  lüil  mit  nnfer  prebigt  au§  fein.    Vel  mittat  aliam  con-  20 
tionem  vel  alios  homines.    Nemo  Voil  tt)nn,  quod  debet,  a  suramo  usque  ad 

S]  T  n  b  i  1  a  t  e. 

l.ipctriS,  llff.  1.  Pctrj   2. 

Seret,  baä  tuir  foKen  etjren  bie  ireltlid^e  ^errfc^afft,  gcl)orfam  fein,  nit 
jerftoren,  .^aufregiment  fol  getiorfani  iein,  unb  foId^§  mit  furdjt,  nt(]^t  aüein  25 
ben  linben,  foiiberii  ben  ftorrigen,  ©§  ift  be§  Ijerrn  itill,   ba§  i^r  folt  fein 
amptleutcn  gct}orfam  fein,  ni(^t  bern(^teii,  ift  ifjm  ein  angenemer,  gefeüiger 
bienft,  and^  ha§  gefinb  im  '^an§  fol  folcf}§  ani^  tttif3en,  3tber  toer  ift§  I)eutig§ 
tage»,  ber  foI(f|§  tliun   tnoHe?    Wott   mag  ein  anber  (?uaiigelium  ober  aber 
anber  gefinbe  machen,  S)enn  iebermon  lient  fdjveit  uBer?  gefinb  unb  untertljan,  30 
ein  jcber  tf)ut,  tcie  er  fel6§  luil,  SBem  tnollen  iDirä  benn  prebigen?    S)ie  leut 
finb  nit  ba,  S/rumB  mag  gott  enttoeber  ein  anber  toort  f($icfen  ober  anber 
lent  madjcn.    8i'()c  einer  ba§  toeltlicifi  i)fegimcnt  an,  tcenn  furften  ttjun,  ira§ 
bie  nnterttjnnen  TiaBen  tüoÜenn,  fo  finb§  furften,  too  nic^t,  fo  h.ierben§  berad^t. 
sßtcb.  10, 7  Salomon  fagt :  bie  furften  get)en  ju  fu§,  bie  fnedjte  fi|en  3U  ro^,  lüie  e§  auä)  35 
i|t  gef)t.    ?lkr  gleir^tool  fngt  tiie  ber  tert:  ®ott  ttiil  geliorfam  ffafien,   Uienn 
bu§  nu  bera(f)teft,  fo  »»irb  baö  braue  folgen,  ba^  unfer  ^err  gott  ju  Ie|t  ipirb 


9Jr.  10  [26.  ülpiil].  717 

R]  minimum.    Textus  dicit:  'propter  Dominum'.    Item  Vie  Deii.s  viilt'.    Sic  haec  i.  !|äettt  a,  u.  is 
De!  vol[imtas   et   sinit   adlioitari  uiiilitore.s,    iit    propter  Deum  faciant.     Hos 
sequetur,  boi  unfer  ^[exx  (^ot  aubere  leute  inad^en  Deo  obedieutes  et  volun- 
tatem  eius.     Gerte  vult  esise  Dominus,   fecit  ex  nihilo,    vult,    ut    obediamus 

5  sponte  et  ex  corde,  qni  siimus  Cliristiani.  Si  gentiles  feceruiit,  iiuilto  magis 
DOS  K.  Sic  diceudum:  Non  ideo,  quod  Dominus  corporalis.  Sed  propter 
Dominum,  qui  effudit  pro  me  sang[uinem.  Ubi  hie  aures?  Si  dieitur  verbum, 
tt)otten§  baöon  lauffen,  Uiollen  ungcbrungen  fein.  £)a§  l^ctfjt  Deo  resistere  et 
cuntemnerc   saug[uinem    et    mortem   Christum,    sed    iDoEett    niuvrcn,    donec 

lu  veniat  Turca.  Tum  iDoHen  murren.  Nou.  Sed  ego,  Dens,  tjobä  im  Befolgen. 
6r  tan  bie  fünft  meifterlid),  ut  omnes  bemütige  üerBeut.  Nobilib[us,  ue 
foüen  ^errfc^afft,  sed  esse  bubulci  unb  Irtrfft  ranfft  brob§  für  bie  fiiffe. 
Principes,  ®raöcn,  ©bclnian  jeud)t  er  alie  au§  et  coguutur  fieri  subuici.  Sic 
5Jtegben  unb  Änedjten.    Im  Turcia  ge^et  auff  ben  mardt,  ijatB  feil,  ein  fned^t 

15  umb  3  gt.  9Jtd)tä  gu  frcffcn  benn  ronfft  6rob§,  !nutel  anff  ben  rnden.  @te 
»ooHen  fd^ier  ni(|t  in  ben  flcibern  k.  uou  muffen  joljff  fjafien.  Sed  muffen 
l^unbe  fein.  Non  habet  ©rafen,  Nobilem  in  sua  regione.  ©er  Surd  tft  für 
ber  t^ur,  !topfft  an.  Dicimus:  tt)ut  Önffe,  sitis  obedieutes  magistrat[ui,  tf)Ut§ 
umb  @otte»,  ß^riftt  ioilien,  ()ui  effudit,    Non  sis  fxefftger  iauä).    Nou:  ^ä) 

20  Jril  freffen,  fauffen.  Non  feilet  an  un§.  %i)ntB  umB  gotte§  lt)tHen.  Si  non, 
t^utä  in  aller  Scuffel  nantcn.  Sa  mnft  irS  t^un,  nou  propter  Deum,  sed 
ex  timore.  Si  uou  facis,  füret  bid)  anff  ben  mardt  2  gt,  ubi  prius  gegolten. 
Si  iratus,  f(^legt  er  bi(|  k.    Sßeibe  mir  boä)  !üe,  ut  det  mtlc§.    Si  non  fit, 

Sl  onber  leut  modjen,  Senn  er§  nit  leiben  !an.    SBir,  bie  toir  ben  ^iamen  G^rifti 

25  t)a6en,  foltten  bißid)  ber  Dbcrfcit  untertl)an  fein  unb  fagen:  ^^  luil  ge'^orfam 
fein  nit  meiner  fragen  falben  allein,  fonbcrn  eine»  ^errn  ^al6en,  ber  für 
mid^  gcftorfien,  6old)§  aber  gebcndt  gfinb  nid)t,  brumfi  n)iberftre6t§  gotteä 
iDiEcu  unb  \)naä)t  (5l]xi\i.i  leiben  unnb  fterbcn.  Srumb  mußen  linr  iiu  er= 
faxen,  ha^  ber  %mde  tont  unb  Ungarn  einnel)me,  S)er  !an  tnedjt  unnb  ^Jtegbc 

30  jtuingen,  grofee  §anfcn  ber  gleid^en,  üerbeutt  i^n  flug§,  ha§  fie  nit  mer  follen 
Stofie  reiten,  fonbern  felOy  pflügen  unnb  l)irtten,  3111  fnrften  unb  ^errn  muffen 
i^m  l)irtten  unb  pfluger  toerben,  3item  ein  l^auffen  megb  unnb  !ned)te  füret 
er  anffn  marft,  ein  Incd^t  ettloa  2,  3,  4  gt  unnb  nid^t§  jue^en  geben  ben 
ctttoa  unb  fc^lrerlid^  ein  renfftlein  brobt,  loo  e§  it)n  nod)  fo  gut  toirbt,  S)o 

35  mu§  er  erbeitcn  unnb  bar^u  gefdjlageu  tüerben.  Srnmb  l)at  er  auc^  fein  fnrften 
unnb  graffcn  im  lanbc.  Sold}e  Ijerrn  tDottcn  toir  Ijabcn,  unnb  ber  3ovn  ift 
für  ber  tl)ur,  Oermanet  un§,  baö  >üir  un§  be^ern,  tno  nidjt,  fo  toerben  toirS 
finben,  luolleu  »oir  inn  gotte»  namen  nid)t  tl^nn,  fo  mn^en  lüir§  in§  2;euffel§ 
namen,  ®o  muftu  bem  üurden  bienen  unb  bm  ftecfen  ftetä  auffm  l)al§  i)ai^n, 

40  loiltu  nid)t  gel)orfam  fein,  fo  3ufd)nteift  er  bid)  nnb  füret  bid;  toiber  juni 
marft,  oerteufft  bi(|  umb  2  gC  unnb  toirft  Oon  bem  noc^  l)ertter  gefc^lagen, 


71g  !l5tebigten  bc3  Satjtc?  1545. 

Rljc^lcgt  cv.  Sßiv  rinsen  bavnad).  '^\i  Iciii  regimeut,  befel^,  tljut  quisque, 
quod  vult.  SBan  f^ut,  ltia§  in  gelüftet,  patietur,  quod  vult.  Facite,  quod 
ilebetis,  obeclite,  Docet  per  Coiicionatores,  tum  habebitis  pacem,  mauebitis 
in  vestris  reg[nis.  Nolumiis.  So  tüil  iä)  hxä)  nid^t  tegtien.  2BiI  uBer  i\ä) 
\ä)\ätn  %uxätn,  ber  fol  bi(5§  leren,  ubi  tum  clamavpi-itis.  Si  iam  Witten-  s 
berg|ae,  Lipsiae,  ubi  praedicatur  verbuiu.  @§  toOTpt  bir  ni(f)t  ha^ü,  borffft 
nid^t  gebenden,  non  solum  habeb[is  illam  liberta[tem,  quam  iam,  sed  etiam 
privnris  verbo,  Sacrauiento.  ©e^en  toir  mit  eud}  Unter  3C.  Giaeci,  Hungari 
^aBen  ein  toftlid^  reg[iment,  in  pace  gejefjcn.  Kemo  !unb§  jiningen,  regiren. 
Iam  non  potiuntur,  et  admonetur,  quid  deb[eant  facere.  Sed  ben  fnutel  auff  lo 
ben  t)al».  ©o  luolten»  bie  §ungcrn  ^aben.  JlBir  ringen  auä)  bornad}. 
1.  monet,  ut  tüeltlid^er  DBerfeit  gc^orfoni.  Et  ut  familia  consideret,  quod 
bap[tisata  et  redempta  per  sanguinem  Christi.     Sic  ineipit:  'Fratres   dilecti, 

1.  ¥ttri2,9adhortor  vos'  JC.  melius  in  postilla^  jc.     Prius  dixit:    'Estis  genus  electum'. 

S)q§  ungluif  ^at  bie  lere  muffen  trogen,  quod  seditiosa.  Praedicat  Christianis,  is 
qiii  sub  geutib[us.  Nos  habemus  Christiauum  priucipem.  FerdLinandus 
aliique  omnes  veri  gentiles  cum  Episcopis.  Nou  snmus  sine  gentib[us  ante 
extremum  diem.  Theodosius  verns  C^hristinnus.  Arcadius,  Honorius,  post 
haereses.  ]\Iax[ima  gratia,  tnenu  lonig  unb  tcifer  (i^riften  ioerben.  Iam  nulli. 
S)a§  iüar  bie  plage  Christianorum,  praedicabant  de  Rege  Dei  filio  et  eins  ao 
rcgno  et  gloriabantur  se  Reges,   ut  Pet[riis  dicit.     Ideo  dicebant  seditiosum 

sivd.ic,  20;  pop„],,„j    „(^  Acto:  16.  17.     Tstud   non,   quod  Christus   Rex   et  non   regnum 
oiuH.    Si  hoc  dicimus  'toniglidjc  priefter',  namen§  an  für  ein  föimac^  unb 

«motti).  27, 37  richteten  fie  l^in  ut  seditiosos.    Sic  Christus  ut  'Rex  Iud[aeorura',  quanquani 

■)  Vgl.  Eli.  Ausg.  "■  Bd.  s,  -jijSff. 

siltjie  er  benn  mit  ben  Graecis  Christianis  fpiclct  unnb  jemmerlid^  aufrottet.  25 
S)rumb  t)utc  biet),  fonft  f)eift§:  »üiltu  tliun,  lua§  bir  gefeit,  fo  muftu  loiber 
leiben,  ba§  bir  nic^t  gefeit,  2)a§  bu  moc^teft  benn  lountfd^en,  ba?  bu  Iniber 
mod;teft  am  öorigen  bienft  fein,  aber  e§  tompt  bir  nit  barju,  Bift  beraubt 
beiner  freiljcit  nnnb  beS  inortS  gottc-S,  2)rumb  tro^,  tuie  bu  \mU,  Q-i  fol  bir 
barju  tomen,  ba§  bu  fold;cn  trolj  crfarcn  Unrft  tnie  bie  graeci,  bie  ein  fd^on  30 
^Regiment  "Ratten,  toolten  auä)  tf)un,  luaS  fie  Inoltten,  !ont  fi)e  niemaub  benbigcn 
glcicl;  loic  bie  Ungern,  Inir  tl^un-s  nnd)  unb  UiottenS  aucf)  nit  be^cr  f)nben. 
!:petru3  Oermanct  '.i  ftud:  (iJct)orfam  gegen  ber  Obcrtcit  unnb  gegen  il)ren  I)errn, 
looltcn  boä)  onfe'^cu  iljre  felig!eit,  2)a§  fie  e§  umb  ß^riftt  tnillen  tl)un  tooUen. 
i.si5citi2,ii  '^si)  uermane  euc^  al§  bie  frembblinge.'  35 

.Uirdje  mu§  ben  namcn  tragen,  al§  fei)  fie  auffrurifd),  benn  anc^  luir 
fo  fi|en  jlüifdjen  Reiben  >uie  aud)  fie,  Senn  unfer  furft  mit  fein  üerloanten 
nnnb  luir  finb  ©Triften,  5lnbere  Sif($off  unnb  furften  finb  noc^  Reiben,  benen 
inufeen  hjir  auffrurifd)  fein,  luir  mu^en  aber  unfer  firc^en  fd)niucEcn  mit  bem 
namcn,  baö  unfer  l)ei)lanbt  fclby  ift,  ba§  er  ein  lonig  fei).  So  fie  nu  ia^  40 


9it.  10  [26.  Slprit].  719 

R]  diceret:  'Regnum  meum   non   est  de  hoc  mundo'.     Quando  obsedit  Satan -jod- is,  an 
tales,  )o  flechten  fie  attjeit  afigotterel)  in  tücltlid^  regtmcnt.    Si  piaedicamus: 
vestra   diguitas   regalis   est   divina   ordinatio,   \o  ift§  nidjt  gnug.     ^äj  erbiet 
mic^  mit  Seit  unb  gut,  ge^oilam  k.    Ibi  Rex  incipit:  S)u  folt  gleuben  nt 

5  ego.  ©ie  flechten,  mengen  suam  falsam  fidem  in  suam  maiestatcm  regiani 
.  .  .  toit  gleuben  nt  ipsi,  ut  hodie.  Et  si  possent  omnes  occidere.  Nihil 
valet,  quod  dicimus:  voluraus  obedientes  esse.  Nolunt  segregare  ^eifei'Iidje 
maieftet  unb  SiBgotterel).  Si  non  facimus,  fo  ^eifft§:  ben  ßeifer  nic^t  gcetjret, 
sed    auffr^urti(j§.     Papa   suis   decrctalib[us    iraplevit  totum  orbem  idolatiiis, 

10  adiunxit  Caesarem.  Reges  voiuiit,  ut  idem  sapiamus,  eredamus,  quod  ipsi. 
S)Q§  fonncn  totr  nii^t  tfjun.  Sed  fc^ciben  fidem  öon  ber  toeltlid^cn  Ijctrfdjafft. 
Dicimus:  lüa»  eltjev  feifeilii^  maieftet  antrifft  nad^  ben  ttieltUc^en  recfjten,  ilii 
obediemus.  Sed  ut  credanius,  quod  vos  creditis,  ba§  tonnen  toir  nid)t  t^un, 
quia   discernimus  inter  fidem   et  maiestatem.     Tua   maiestas   non   est  nobis 

15  supra  Deum,  sed  unter  @ot  et  Christo.  Non  auffert  Christus  maiestati 
sceptium,  ut  hie  dicit,  ut  fur(i)ten  unb  e^ren.  Sed  debes  euudem  Christum 
adorare,  quem  nos.  Si  hoc  faeis,  vide,  oB  ein  !Iag  u'öer  mtc§  fol  fomcn,  tum 
ego  volo  fidelius  bicnen  f|n;iiii  alii.  Sed  fie  6ralt)en§  unteveinonbcr:  f)errfcfjafft 
unb  ©lauBen.    .^Jerrfc^afft  geljet  auff  »oeltUc^e  fachen,  2)al  alte  facf}en  itiol 

20  ertunbet  fein,  ha§  man§  greiffe.     Sed  fides  dicit  psal:  2.    'Et  nunc  Reges 

intelligite' K.    DB  ber  Spiritus  s[anctus  mad^t  ^at,  qui  creator  coeli  et  terrae,  spi.  2,  lo 
ut  d[icat:  <Bet)  mein  fd^uler,  Ia§  bic§  leren.    2^  l^altS  ja.    Nos  dicimus  ad 
Caesarem,  Reges,  Episcopos:  quicunque  estis,  in  vero  statu  estis,  laudamus. 
Sed   oramus,   ut  sinatis  Spiritinu    s[anctum   esse   Magistrum.     Non    pereatis 

25  frustra  sie  praedicarunt,  quia  Christiani  dicuntur  seditiosi,  quod  non  tnolten 
de  via.     Si  vultis  vestram  maiestatem    niit   idolat[ria   jieren.     Apostoli   non 

6  .  .  .]  d         14  über  uobis  steht  ncficn 

S]  prebigten,  Balb  muften  bie  G^riftcn  I)ert)altten  gleidj  tuie  t^t,  o6  ioir  fd^on 
feljfer  unnb  fonig  für  unfere  I)errn  tialttcn,  3lBer  Itiel;!  toir  unferm  ü^errn 
6()riftum  ansengen,  fo  nutjjen  Inir  auffrtjiirifd;  Ijei^en,  Senn  lütr  nidjt  luoCen 

30  glcuBen,  Ina»  fie  gleuBenn,  fonniglidje  maieftet  unnb  aBgottcrel)  tonnen  fie  nit 
fc^ciben,  folgen  Inir  nu  ber  aBgotterel)  nit,  fo  ^etft»  auffrliurtfd)  fein.  9ht 
mu^en  tnir  bie  9ieligton  fd;eiben  üon  ber  lücttlid^en  fierfd^offt,  töir  fagcn:  tütr 
geben  bcm  feljfcr  nadj  bcni  lüeltltc^cn  rcd)t,  \mä  \mt  ft^ulbig,  aber  inn  bem 
glauben  iroCen  toir  it)m  nit  folgen,  benn  ber  glaub  nit  be§  !e^fer§,  fonbern 

35  unfcry  ^errn  3l^efu  Gfjrifti.    llnfer  l^err  6()riftu§  gebeutt  fein  (Ef)rtften,  iia§ 
fie  bie  fron  efircn,  toils  i^n  braun  nid^t  ncmen,  aber  fie  foüen  mit  un§  ben 
"^errn  anbeten,  has  tooEcn  fie  nit  tliun,  5lber  Ijerrfd^afft  ge^t  nit  im  glauben, 
fonbern  inn  Ireltlidjen  fachen,  Ina»  man  fe^en  fan,  'Et  nunc  Reges  inteiiigite',sp(.  2,  lo 
Sernt  unb  laft  eud)  untcr)ücifen,  Ser  l)!  eilige  getft  fagt  jun  furften  unb  !al)fer: 

40  .^orftu,  fei)  mein  fdjuler,  la§  bidj  ioeifen,  fo  fagcn  toir  audj:  Ijorftu»,  teifer  jc. 


720  ^JJfbigten  beä  3al)tcd  1545. 

H|  lidfiii  illoniiii  nnnfllieil  lU'c  ntlomrc  iilohi.  Xiliil  lit,  nisi  adores  iilolum, 
1. -läcivi  2, 11  occideris.  Niliil  (juaero,  quam  ut  sinnt  nie  credere.  Ideo  adhortor.  'Car[nale 
deside[rium'  nou  tantum  un!eufc|eit,  bic  Sprnige,  lat^girige  luft,  quia  t^ut 
tDc!^e,  (juando  Reges,  priucipes  non  voluut  audire,  quod  volo  obedirc,  nou 
volmit  jrf)eiben  kffen  maiestatem  et  idola.  Ibi  dicit:  folget  elüern  äornigen  5 
gebändelt  nidjt,  quia  puguaut  contra  animnni.  Sed  cogitate  vos  pereg[rinos 
et  hospites,  laffet  bic  toHeti  ^ui^ftcn,  !6nigc  iinb  |)errn  macfjen,  leibet  ir.  Sic 
consolemini  vos,  estis  pilgi-am,  fveinbbling  imc^  bem  (EI)viftliif;en  glauben, 
alioqui  non  obedio  Regi,  si  non  habeo  leib  linb  gut.  Secundiim  fidem  sumus 
advenae  i.  e.  regnum  nostrum  est  secundum  fidem,  ßonig  in  bem  ctüigen  lo 
leben,  bin  fuvft  et  j)oteus  supia  Diab[olnm,  moiteni,  |ieccatimi.  äBeltlicf) 
Ijerijdjafft  ift  unter  bem  Scuffel,  Sob,  ©unb.  Ibi  ego  juncter.  Ideo  meum 
regnum  gor  ein  Ijertlid)  tjcvrfc^afft  gegen  bem  auff  6rben,  quod  est  locus,  ba 
man  ein  uac^t  ligt.  Sic  es  per  Dei  filium  Dominus  super  peccatum,  mortem. 
Ipse  super  pecuniam.  Si  etiam  morior.  ^ä)  bin  in  ber  l)erberg  gelegen,  tu  15 
occidis  tue,  tum  ego  ad  vitam,  tu  ad  inferos.  Non  habet  ttorteil  pro  nobis. 
©ie  Ijabcu  ben  tob  fo  getoiäs  als  toir.   Ideo  estis  peregrini,  si  vellet[is  agnoscere. 

■  Öed  qiiaerunt  hie  loolluft.  ©ie  mitffen  alle  baOon,  lafjen  bie  loelt  ^ie  tinb 
faren  3C.  Ideo  toenn  gleidl)  ift  mit  ben  t)errn,  bendet,  ba§  ir  nit  jurnet, 
quia  Reges  et  sacerdotcs.  Quid  Caesar  sit,  nescio.  Sed  FerdLinandus  est  20 
gentiiis,  Episcopi  deteriores  gentib[us,  imo  Diaboh.  Ibi  ....  aiiff  ba§  fie 
muffen  jufd^anben  Jnerben  in  inen  felb§.  @§  loirb  nod)  an  tag  tomen,  ut 
certe   factimi,   ut  cogantur   dLicere:    finb    pacifiei    liomines.     Sßir  foHen  un§ 

21  .  .  .  .]  coiiuerl'        23  cogantur]  cogatur 

S]h)ir  finb  eud^  geliorfam,  aber  bitten,  looEft  ben  ^[eiligen  geift  nit  meiftern 
U2,i2nDif)  bie  leut  jUnngeu,  fouft  l)cift§:  '©ein  ,3oi'n  loirb  anbrennen'  k.  Sie  s» 
l)eiben  beuten  il)ven  geliorfam  aud)  baljin,  haS'  bie  d^riften,  fo  uutljer  if)n 
loaren,  bie  abgotter  foltten  anbeten,  nid;t  allein,  bo§  fie  i^nen  fouft  inn  loelt= 
tilgen  fad)en  geliorfam  fein.  Srumb  Oermanet  fie  "^ie  !petru§,  rcbt  nit  oon 
fleifd)§  lüften,  fonbcru  Oon  be§  joruS  nodj  rad)  lufteii,  2:cnn  e§  tl)ut  cim 
Ivetje,  S)al  fie  nti^t  toollcn  uiiterfdjciben  abgott  unnb  obcrteit.  Slber  'i^etruS  so 
fagt:  Saft  eud)  uid;t  ubermogen,  ba§  il)r  äornig  rturbet,  fonbcru  feib  fanfft= 
mutig,  aud)  menn  fie  e§  3U  grob  mad)cn,  fo  feib  fanfftmntig  unnb  IcibetS, 
2)enn  loir  alle  priefter,  lonigc  fein  im  etoigcu  leben,  über  tob,  funb,  IjeUeu 
l)err,  S)a§  ift  ein  anber  fonigrcid).  Sßelt  ift  nur  eine  ftabt,  ba  man  ju  nod^t 
über  lagert  loie  ein  frembbling,  äBeu§  nu  ]nt  ift,  fo  mu^cn  toir  bou  bannen  35 
fdjeiben  auö  ber  tjcrrbcrg,  S'^vai  bie  ftol|en  tl)rannen  t)abcn  eben  fo  Uicnig 
fid§erl)ett  l)ic  jublctiben  über  nac^t,  £)rumb  bilfft  iftnen  aud^  nit  Diel  reiditnmb, 
(S,l)riften  aber  fareii  bal)in  jur  feligteit,  finb  l)ie  frembbling.  3llfo  Oermanct 
unä  ©Triften  auc^  betrug,   ha'S  loir  unftrefflit^  unter  ben  l^eiben  fonig  unb 

35  logett]  tangeit 


3h.  10  [26.  Ipiil].  72  i 

HJ  fratrum  occisorum  aunemen,  man  tregt,  bulbet.  Caesar,  Reges  non  possunt 
aliter  dicere  (jiiain,  t|uod  im  lueltlid^eu  tnefeti  ftiH,  tf)un,  tüa§  fd^ulbig.  Et 
eilt  mal,  föen§  an  tag  tompt,  muffen  fpredien:  @l)  man  ijat  inen  muetfjt 
get^an,  finb  frieblid)  unb  ge{)oi;fam,  quod  non  credunt  ut  nos,  baran  tl^un 

'■>  fie  red^t.  Xe  sitis  seditiosi,  ^alt  maiestates  in  elften,  qiiia  estis  Domiui  super 
t)exrfdf}afft  nenn  mal  groffev  benn  ^unbert  toelt,  nt  peccatum,  morteui, 
l)iab[oluin.  2)aran  la§  bir  genügen,  Si  idolatrae  te  plagen.  Sic  tu  couso- 
latus  Christianos,  Et  nos  iam  indigemus.  lam  dicit,  tDa§  ber  gute  loaubel 
unb   ftiH    gel^orfam.     Cum   sitis  reges,    Domini   liberati    ab  omuib[us  nialis, 

10  faeite  propter  Dominum.  SBeltUc^  orbnung,  ßreatuv.  S)a§  f)at  ben  33apftefcl 
iire  gemacht  in  suis  decretis.  Sed  er  .  .  .  fol  Sfel.  ßreatuv  i.  c.  oibnuug. 
Äeifev,  .^onig,  untertTjan,  TjeirfdEier,  ©efinb,  (ärfieitei,  äßcidEIeut.  S'ie  ovbnung 
muffen  iu  bev  loett  fein,  unb  muffen  priucipes,  unb  finb  maiid^cvlelj  ftenbe, 
6mpter.     Nou  omnes  servi,  servae,  Domiui,  praedicatores.    Sed  varii  ftenbe. 

i:.  Oportet  habeanuis  agricolas,  artifices  i.e.  (Smptev,  ftenbe,  hii  in  bi§  leben 
geboren.  Hos  complectitur  mit  ber  Orbnung.  6r  meinet  ben  ßeifev  ,iu  iKom, 
quia  non  Rex,  Hispania,  5tancE[reid^,  Anglia  aEe  I)intDeg.  6ie  fein  sul> 
(.'aesare  vel  aliis  Elegib[us,  ut  bie  untoeifen  leute  itid;t  bluffen  fdjveien:  ^x 
feib  nidjt  unteit^an.     Sic  servi,  famulae,  uou  folt  nomen  l)aben,  (juod  iuobe- 

■M  dieutes,  item  all!  artifices  jc.  non  sit  communis  cjuacrela  ut  hodie  JC.  mon 
ton  mit  familia  nicfjt  aii^fonien.  ^§  Inil  fo  Picl  gelbö  l^aben  et  tameti  uiiiil 
facere  vel,  U)ie  e§  loil.  ^JJJeiiieftu,  ha^  bü^  nid^t  geftoleii  fei),  ^luandd  fcfiobeii  tfiiift 


II  .  .  .)  ein   Teil  des  Worles  nachgemalt,  unlesbar 

S]  6ofe  furften  luanbeln,  hav  fie  über  uu§  ju  ftfjanben  loerben,  »nie  fie  benn  felbft 
mu^en  befennen,  S)ai  toir  gern  frieb  t)etten  unb  gel^orfam  fein,  ^km  leren 

2.^  näjt  unnb  t^un  nienuinbt  iiit  unb  finb  geljorfain,  tüoS  Itioüeii  \mx  mit  if)nen 
angel)en  ^  Sold)ö  muBeii  fie  felbv  fagcn,  fotttenö  un»  ja  nniiemeii  bev  b'l)rifteii 
im  9Jiberlanb,  aber  loir  fitzen  ftiU  unb  liegeren  frieb  3ul)aben.  SBie  nu  fold&§ 
iiit  ongenoimueu  lüirb,  fo  f)aben  loir  bod)  ben  troft,  ©aS  >rir  t)crrii  finb  iibev 
tobt,  Senffei,  funb,  lpcld)'5  toot  großer  ift  benn  luuO  melt.    '(Kreatur'  l)aben 

3n  mir  gebeutfdjt  "Orbnung'.  ®a§  Inort  Ijat  ben  SBapftefel  irr  gemndjt,  aber 
furften,  ^errn,  oberfeit,  tnedjt,  magbt  finb  orbnung,  mußen  fein  inii  ber  melt, 
finb  mondjerlcl)  ftenb,  empter,  bie  bie  Inelt  liaben  mu-J,  muff  aderinan  babenn, 
l)aiitmerd5  (eut,  oberfeit  .'c.  3)a§  begreifft  allev  fampt  ®.  '^^ctev,  mov  jum 
loeltlid^en  Ütegiment  get)orct,  3)en  f ollen  Inir  gel)orfam  fein  umb  gotts  liiiUcii. 

3r.  ©olt  ben  namen  l)abcnn,  ®a§  iljr  nit  für  bofe  buben  gefdjolttcii  tncrbet,  3}eii 
uamen  folt  i[)r  nit  l)aben,  Ta-3  if)r  ftorrig,  ungcljorfam,  untrem  feiet,  ®ott 
löil§  fo  ^aben.  3lber  tnie  gel)t§?  !an  bod)  uicmanb  mit  bem  gefinbe  umbfomen, 
3)0  gef)t  benö  gefd;vei),  bii  feieft  ein  iiulrcmer,  bofcr  menfd),  unb  ift  nit  ein 
gering  funb,  \>a^  bu  beineii  l)errn  perfeiimeft  unnb  nbftileft,  8oldj-j  mirb  gotl 

S!utt)ev«  Slßeile.    XU\  40 


722  $rebi(iten  be?  Safjte?  1545. 

R]  am  geBeh)  vel  3l(Ier?  Si  do  tood^enlo'^n  et  vix  ij  tag  exbeiteft,  S)a  '^aftu  e§ 
geftolen,  ja  offentlid^  gerautet.  Ibi  inirb  öerfeumet  Äue  :c.  .öeift  bn§  ntdfjt 
geftoleu?  et  aocipis  praemium.  Num  hoc  obedire  propter  Poiiiinuni  et 
Christum?  Tiirca  totvb  h'xä)  tool  leren.  Rustici  dicuut,  et  bene:  (S§  tft 
Keffer  ein  fauler  S)te6  (luum  ein  fnuler  ,<?ne(^t.  Quia  piger  für  nimpt  nirfjt  & 
tiiel.  Sed  faul  fned^t,  ^Jtagb  ftilt  on  unterlas,  uegligenter  facit  offitium  et 
lanieu  vult  Christianus  esse.  S5ift  ein  S^euffel,  bift  ein  frifd^er  Steuber,  ®iel) 
mit  fielen,  mit  evBeit  faul.  @in  fauler  SteuBer  lieffer  benn  ein  faule  ^agb. 
Ut  bie  tofen  ftvaffen  3C.  S)a§  ift  bü§  Uieltlicf)e  regiment,  habet  gkuliuin  uub 
"feinet  topffe  getroft  Ijintoeg.  Et  Dominus,  ut  ftraffe  familiam.  Haec  enim  lo 
voluiitas  Dei.  Sunt  stnlti  homines,  qui  dicunt,  quod  seditiosi,  qni  praedieant 
de  novo  Rege,  regno.  Si  videut  vestram  obedientiam  et  tidelitatem,  sie  ora 
eoruni  obturantur.  Quisque  debet  facere  ofBtium  et  ornare  verbum,  ne  dicat 
numdus,  quod  seditiosi.  Estis  liberi,  sed  a  Diabolo,  morte,  inferno,  peccatis, 
idolatria,  humanis  traditionib[us.  Sed  non  folt  ba'^in  beuten:  quid  ouro  i-, 
Dominum,  Doniinam?  Non  est  ista  tua  liberatio,  non  valet  apnd  Christianos, 
nt  sis  inobedieus  unb  f(f)aben  tl^uft.  Est  becEel  ber  boS'^eit,  ein  fc^anb  betfcl: 
8i  liber  a  peceato,  morte,  cur  non  a  Caesare.  hero?  Non  vult  lueltlic^  orbunng 

jubrec^en,  sed  6c!refftigen,  bieneft  mit  leib  unb  leben  tuae  potestati,  ut  1 i 

defendantur  3C.    Sic  servi,  ut  servi  Dei  i.  e.  propter  eum  servire,  non  propter  20 
Turcani,  non  propter  Carolum  V.     Sed  quia  Deo  placet,  si  servin  fideiiter. 
Tum  non  Kegi,  sed  Deo  servio.    Estis  Dei  servi  et  ancillae.    Quicquid  Domino 
1.  -\u-{ü  %  n  facitis,  Deo  facitis,  qui  bittet  unb  Öermauet.   'Omuib[us  honorem.'  Non  tautum 
Regib[us,  sed  proximo.    Ante  omuia  i^altet  feft  über  ber  bruberlid}en  lieb. 

S]redjen,  man  mu§  bir  6,  S  ft  3U  lobn  geben,  fo  fti)left  unb  öerfeumeftu  30,  25 
20  ft  üb,  ba§  ein  jeber  ein  S;ieb  ober  2  im  bau§,  ©§  ift  befeer  ein  fauler 
bieb  benn  ein  fauler  6aur,  Senn  ein  fauler  bieb  ftilt  nic^t  öiel  aöer,  ein  faul 
geftub  ftilt  all  tage  o^n  unterlaS.     ©0  fagcn  bie  banren  felb§.    Sa»  Ijeiftu 
bie  toeltlid^e  orbnung  nict}t  geballten,  bie  gott  gemad§t  J^at,  gleid^  luie  aber 
obcrleit  macf)t  ^at,  bie  bofcn  juftraffen,  fromcn  ju  loben,  alfo  auc§  ein  frouun-  -m 
Ijaujioirbt.    "^^x  folt  frei)  fein,  scih'cet  Don  fuub,  l)eE,  auc^  abgottereljcn,  aber 
bie  freil^ett  fol  nit   iun   bO'J   loeltlic^  Stegiment    gebogen   luerbeu,   glcicfjfam 
borffteftu  nit  gel^orfam  fein,  Die  frcl)t)eit  ift  lueg,  ba§  ift  ein  beclel  ber  bofl)eit, 
ift  nit  ein  frci^eit,   foubern  ein  fdjaubbcdel,  fonbern  bu  folt  trenlid;  bieuen 
unnb  gel)orfam  fein,  folt  gnug  l)abeu  an  ber  frei^eit,  S)a§  bu  ein  l)err  bift  35 
über  Snnb,  tobt,  Seuffel,  '3lber  iun  ber  tuclt  foltn  it)r  gc^orfaut  fein,  nit  be-S 
l)errn  tüilleu,  fonbern  be§  CUjriftcntbumbg  l)alben,  SBtr  finb  geljorfam  bem 
lel)fer  nit  umb  feint  lt)it(en,  fonbern  unferm  l)Lerr  g[ott  3U  gefallen  unb  bieuft, 
ba§  toir  ^eifsen  ein  gotteSluedjt,  ein  gotte§  magb.    ®enu  gott  nu-?  geboten 
unb  tiermonct,  ba-S  tuir  tl)m  gel)orfam  fein  follen.    Sßenu  bu  jeberman  cljreft  40 
uub  bie  Urubcr  lieb  t)aft,  fo  Unrb  bidj  gott  luiber  el)ren.    Moralis  est  contio. 


9lt.  11  [3.  3«ai].  723 

HJ  Si  ista  facis,  est  siguuiii,  quod  Deiim  times,  qui  te  honorabit.  Concludit 
nod^  ein§.  Timete  Regem  jc.  nou  idolatriara,  adhort[atiu-  propter  Christum, 
(]iii  suum   saDo[uiaem,  iit   serviamus  Deo,   qui   hiabet    potestatem  super  uos. 

S]  tarnen  immiseet  fidem.     'Demi  cv  JQgt,  triv  foHen»  t^un  umb  be»  'ijtnn  \vi\ien, 
5  bcr  uiiv  gav  fheiicv  ertoufft  l)at,  1)0  foüen  \oix  i^m  loiber  ein  e'^te  tl^un  unnb 
bie  Dberfeit  el)ieii. 


11.  3.  3)iai  1545. 

^^rebigt  am  Sonntag  Slantate. 

R]  DOMINICA  CANTATE. 

1.  Corint:  15.    '^ftoc^t  jemanb  fagen.'  i.soi.i5,35 

S.  Paul[us  contiouatur  hie  de  resur[rectioue  niort[uorum,   ut  merito  is 

10  artie[uhis  tractatur.  S)ataiiff  [te^et  er,  bringt  unb  tieiBt,  quod  Christus  non 
iiiortuiis  uec  resurrexit  pro  sua  persoua,  sed  pro  utibis  mortjuus  et  resur- 
[rexit.  Et  bringt  barouff:  Si  Cliristus  mortuus,  et  uos  mortui.  Si  resur- 
rexit, et  uos,  per  fidem  im  ®eift.  '§'^vift  i[t  erftanben.' '  £ias  fol  bran 
!^engen:   'S^e»   foÜen    loir    nÜe  '  2C.   quia    resurrectio    eins  nostrum  solatium. 

11  Nemo  sie  praedicat  Cliristiuu  resurrexisse  pro  sua  persona.  Si  nou  bienet 
pro  me  et  te,  nihil  inde  eommodi.  et  uihil  ad  rae  pertinet.  Sed  additur  in 
Cautico:  "©eS  foUeu  \vh  aüe'  K.  quia  resurrectio  eins  uou  ipsi  gilt,  sed 
mihi:  'Sl^rtft  töil  unfer  tvoft  fein'.'  2)a§  ift  ba§  enbe  bom  ßieb.  Ista  resur- 
rectio,  quam  operatur  in  Christo,   gilt  onniiblus  eredeutib[us  in  eum.     Eos 

20  omnes  vult  e  sepulchris  edueere  3C.  33effer  ift§  gefd^rieBen  quam  ego  jc. 
Resurrexit  ab  omnib[us  passiouib[us,  sed  eius  resurrectio  est  uostra  salus. 
Laetemur  ergo:  est  nostrum  gaudium,  solatium,  quod  cum  eo  ex  morte  in 
fide,  potestate  Diaboli  et  mnndi.  lam  non  curo  peccatum,  Satanam,  mundum. 
Si  non  vis  lQ(i)en,  magftn  jurnen.     Istam  lidutiam  habemus  in  eorde,  quod 

2i  nun  curanius  nee  timemus  papam,  Turcam  jc.  Quia  credo  me  resurrexisse 
secundnni  animam,  Restat,  ut  tieifautc  et  ,}!(  erbe,  ex  qua  jc.  3)a§  fol  nid^t 
lang  loerben.  Hoc  praedicanms,  <|uod  xivificatus  pro  uobis.  Tarn  lide,  et 
post  ex  terra  suscitandi.  S)ü  grnnbet  fidj  ©.  5paulu§  auff.  Sic  uos.  Sic 
intelligendiis    artic[ulus    de    resur[rection(;    in    Symbolo.     Nos   non    possumus 

30   Diabolo  resistere,  sed  duceret,  ut  vult,  ut  papam,  Turcam.    Ego  praedicabo, 

laudabo,  canam  Christum  et hinc,  quod  credo  in  Christum  mort[uum, 

qui  resur|rexit  pro  me  iain  in  spiritu  et  llde  et  die  Ulo  secundum  eorjjus. 
Surreximus  et   iisceudimus   cum  ('hristo  Ephe:  2.     Item  Hoseae.     Quia  iion|P')  a.sf- 

fO*'  13*14 


13  im]  ein         31 |  awei  Worte  nachgemalt,  unlesbar 

')  Dag  bekannte  OsterUecl. 


46* 


^24  5*i^ebiglcn  be?  3al)tc3  1545. 

B]pro  sua  persona,  quia  iniiocens  conceptus  sine  |)eccato,  uon  habet  vini 
peccatum,  mors  a  momento  conceptionis.  Quare  nioritnr  et  resiir[git  propter 
nos  unb  teiffet  omues  sccnm  ex  peccato,  morte.  @o  treit  'ijobtn  tniv  ixaä)t 
nostrani  resm-rectionem.  Tnde  cantamns:  'S)e§  foUen  h)ir  alle'.  Et  ista 
praedicatio  gteng  fein  JU  6ortnt|o.  Sed  Diab[olus  non  quiescit.  Vbi  vertit  .s 
Paul[us  dorsum,  venerunt  psendapostoli  invertentes  praedicationem.  Fueruut 
Mpfl.  17, 32  discipuli  Hannae,  Caiphae.     In  Actis  Lucas,  quod  tales  porci,  qui  non  cre- 

9uf. 20, 29fi. diderunt  resur[rectionem  raort[iiornra.  gaben  für  Domino:  fueruiit  a])ud  nos 
7  fratres.     Cuius  uxor  erit?     5)ieineten,    fte  ^ettenS  lüol  getroffen,  quam  in- 

i.fior.  ir.,  sefongruens  res,  cjuod  una  niulier  hab[eat  7.  'S)u  ^Jlarr^  Xihil  intelligis.  Doniimis  lo 
f rfjlegtä  anff  bie  fd^nou^en.  Germanice :  ^x  feib  gro6e  Sf el.  Xon  habebimus 
couiuges,  sed  erit  vita  spirituab's:  corpus  non  edet,  sed  vivemus  in  clara 
visione  Dei.  Sic  solutimi  argumentum.  Illorum  Sadd[ucaeorum  discipuli 
circumvagabantur,  et  ubi  praedicari  audieraut  resur[rectiouem  mort[uorum. 
Ad  Terusalem  tnuften  omnes  ludaei  ter  quotannis.  attetlet)  fneblin,  tarnen  n 
mulieres  mit,  ubi  intellexerunt  haue  praedicationem  sparsam  in  omnes 
horaines,   dix[erunt:   quomodo    resur[gent  mort[ui?     Hoc  vult  Paul[us,   cum 

1.  Sor.is,  ssdicit:  '5Roc^t  jcmanb'.  Quäle  corpus?  Nuni  ducent  uxores,  num  sugent 
infaute>?  2Bo  Uni  ber  ^imel  laum  geben?  ubi  frumentum,  lac?  S)a§  ift 
§anno§,  6atpl^a§  et  papae  fides.  Sic  enim  loquuntur:  Num  una  mulier  ?c.  so 
Est  argumentum  Caiphae  et  sectae  eius,  papae,  Card^inalium,  Episcoporuni 
et  Epicureorum  inter  nos.  al§  Sßuc^erer,  Um6fd)Icger  non  crednut  resurLrec- 
tionem  mort[uorum.  '5Jteineftu,  baS  ein  ßexi  im  anbein  ftedt'?'  Cur  creditis 
Pau[lo  praedicari  resur[rectionem  mort[uorum?  &e^et  in  rationem  vestram. 
Si  omnes  resurg[ent,  tDD  fol  man  effen,  trinken  nemen?  Ibi  dicuut:  Irie  as 
llug  bift?  '®U  Starr',  ini(iiit  ]'au[lus,  Si  Christus  uon  resur[rexit,  nee  nos. 
Si  ipse,  certe  et  nos,  quia  non  pro  'se,  sed  pro  nobis,  bie  Jüit  foEen  frolid^ 
fein:  'G^^rift  loil  linfer  tvoft  fein',  quod  cum  eo  resurreximus  iam  fide. 
Nollom  Christi  nomen  audirc,  si  eius  resiuTCctio  tam  infrugifera.  Cur  prae- 
dicem  de  eo?  Praedicet  de  Aug[usto,  Hercule  in  Scholis.  Si  Christus  est  so 
mortuus  homo  et  non  jiro  me,  Jtiil  id^  in  toebcr  fef)en  nod)  f)ovcn.  Xum 
tanla  pi'opter  cum  pati  unb  !eiu  nnti  Don  im  ^aben?  .sjie  muffen  Ivix  girig, 
geizig  fein,  quod  eius  resur[rectio  sit  nostra  saius,  sojatium.  Corpore  nnnc 
liab(;b[imiis  uxores  et  omnia  ut  in  liac  vita?  6t)  loie  ein  fd^on  leben  tnil 
baSlüerben?  5pauI|U§:  SBapft,  6atb[tnöle 'narr',  ßQipt)[a§  cum  suis  (Jiscipnlis.  ar, 

i.ffor.ir,,s6'S)a§  bu  feeft,  loirft  ntd)t  Icbenbig.'  @r  ift  ()i^ig  unb  lur|  ba.  Paulus 
v[ult  d[icere:  ®e^e  ^in  auff  ben  aän  vel  hortum.  S)a  ft^e  ben  35atticr  et 
ser\o  ju,  Dominae,  famulae.    Ibi  nemen  erbct§,  ftec!en§  in  ben  adEer  unb 

fcfjarven»  JU.      Nmu    prudens    vir?    qui    prius  non    vidissot,    diceret:   An   non 
t'rustra?     Cur  non  cdis  vel  das  porcis?    2ßa§  fol§  ^ie  öerfoulen?     3)0  tüivb   411 
teil!  fra)U  fo  toH  fein,    qua«'  non   rideat  Imins  stulti,    «|uia  habet   haue  cogi- 
lationem:  Sie  erbciy,  bie  idj  bnl)in  ftede.    .poveftu,  lueifer  9Javi?    N(.ii  f'acio, 


"Kc,  11  [••?.  3)itti].  725 

R]  ul  liic  inaueiit  oibciS,  i|ii:inquaiii  iiiaiiL't  et  toevtDCfet.  Sed  revertere  post  10 
.sL'|(ti[iiianas,  'iDa  foltu  K.    6i)  bit  Icugeft,  tuic  tan  ba«  fein,  qnia  evWs  nev- 

faulet?  (Sl)  blt  bift  '-öapft,  (Sarb[tllüL  Mulier  habet  ex  cxperieutia,  ift  Doi 
iue|t  boBel)  getüefen  ab  initio  mundi,  et  non  dubium,  quod  öevfaulet,  seil 
i  t)crfur  »pac^fcn  ein  ftcnget  ex  terra  ;c.  Si  im  fac!  vel  boben  ligen,  uiliil, 
vel  (]uia  in  terra  iaeitur  luib  fc^ari'et  Jll,  |)<ist  non  cog[itanduiii  de  pisis,  et 
sine  cog[itatioue  eins  ge^et  evfui'  ein  ftengel.  Sic  faciunt  rustici  cuin 
oinnib[us  seminib[us,  (|iiia  um6  pfingftcn  folS  aitber§  fe'^en,  iseminat,  arat, 
abscondit.    §elfft,  ba§  ic^  nicf)t  fo  barff  berfauleii.    Agrieoia  iion  sie  cogi[tat, 

"»  sed  post  X  septimanas  foßeii  fc^otten  ftciigel  3C.  Hoc  vides  ob  oculos,  pap[a, 
(|iu)d  post  8  sept[in)aiias  fc^ier  luibev  fc^ottcii.  f^i  hoc  potcst  Dens  facere 
(|Uotidie.  Nemo  fo  tol  unb  töricht,  ut  abscoudciet  frumentum  in  terram,  si 
iiaberet  hanc  cogitatiouem:  @§  ift  licrlotlt ,  Sed  domi  retineret  et  uteretur. 
Si  Deus  facit  cum  semeutib[us,   quae  vorantur,   unb   mac^t   (|Uotannis  semi- 

15  iiib[us  ein  fd^onen  leiB,  toie  ev  h)U,  Et  fteljet  fo  luftig.  Ibi  vides,  quod 
Deus  istis  coecis  h()miiiib[us  pingit  exemphiin  fortis|simum  re[suiTectioiiis 
mort[uorum.  Ex  !orn  fit  ein  groffer,  bider  eid^enbaum,  facis  tua  manu. 
Vides,  tangis  5  sensib[us.  Si  manet  in  sacco,  nihil  fit.  Ex  horto  tuo 
debes   discere   art[iculum    re.sm|rectionis    raort[uorum,    si    non    esset    Bibiia. 

211  Quilibet  hortus  est  Dei  über,  ex  quo  videri  potest  miraculum,  quod  Deus 
quotidie  operatur.  Gerte  ibi  debes  dicere,  quam  mirabilis  Deus,  coniicio 
pisa,  post  8  3C.  Adauge,  o  Deus,  fidem.  Omnia  renovantur  quotannis  ex 
mortuis.  Pisum  öevfoulet  unb  öerrtefet.  Agrieoia  et  Domina  fol  luft  unb 
frcube  [)a6eu,    quod  legit  in  horto  mera  exenipla  resur[rectionis  mort[uoi'uni. 

•-'6  Sic  quodlibet  grauuii]  nobiscum  loquitur,  nt  credamus  resur[rectiouem  mor- 
t|uorum  futLuram.  Quis  facit?  Non  tantum  opus,  sed  Dei.  Nihil  facis, 
quam  quod  mittis  semen  in  terram,  non  facis  tuo  labore  ein  ftengel,  nihil 
est  colonus,  de  seraine,  fabis,  pisis  scio,  quod  berfaulen.  Ei'go  toirft  .... 
Imo  dices,  quia  ineternum  3C.     Deus  operatur.    Tu  edis,  dermis.    Deus  Icfft 

30  regen,  SKcgcn  inac^t  feudjt  unb  \vci^.  Sie  @on  cr^e6t§  mit  irer  '^i^e.  Hoc 
vides,  tantum  sepelis  grana,  S5ift  ein  tobcngrebev,  ©artman,  frato,  bcfd;avrcft 

grana,  £)engft  tU(^  an  ^al§,  post  nihil  facis,  dormis.  Interim  Deus  operatur 
per  ]iluviam  et  Solem,  et  excitat  ex  grano  in  terram  iacto  ein  l^alm.  An 
non   debes   crcdere    Deum    etiam    tecura    sie    agere?      ©i'^C    nuff    ben    ?l(fev, 

3:.  (halten,  i|uam  mirabile  opus  hie  fiat  per  Deum.  In  terra  Derfaulet»,  luenn 
mani  auffgrebt,  non  est  granum.  Sic  nobiscum  erit.  @ot  gibt  bti  ein  buc^ 
für.  Omiiia  grana  et  seminn  sunt  tui  eontionatores:  f)aft  mid^  ante  ß  menses 
Uerfc^orrcn  unb  begraben.  lam  fte^e  ftengel  vivus.  Sic  Deus  nobiscum 
loquitur  per   omnes  Creat|uras,   Arbores,   Herbas.     Ex  nucleo  fit  max[imus 

40  arbor.     Hoc  vides,  audis   et  facis  tuis   manib[us,   et  tamen  tarn  impius,    ut 

28  .  .  .  .]  ein  Wort  tiacIti/emaU,  unlesbar 


726  *4-'tcl''n'f"  i't'ä  SnIjtcÄ  1545. 

R]  Dei  vcrbo  non  credas.  Ego  niitto  filiiini,  (Hii  fol  ftcrBcn  et  sepeliri,  nisi 
*(.  16, 10  <|iioil  halii'l  tiovtctl  in  script[iira  ])sal:  IG.  'iio  vidoat  (•on-iiji[tioiieur.  Nos 
oimies  tocrfaulcii,  luerbcii  jii  erben.  5ltue  bo  toivb  nitfjt  md}X  barauS.  Non, 
CS  IVi  gramiiii,  !ivfci)!eni  unb  teicijcl,  «[iiia  Deu.s  uoii  misit  filium  niori  et 
resur[gcve,  ut  resurrectio  eins  .sit  iiostnim  solatium,  salus.  Paiil[ii8  vocat:  ^ 
i.floi.  16, «'Seniinatiir  incor[ruptibilc',  Uevlocfct  ctbet§,  tarnen  iöttb  fcf|oner.  Sic 
iios  hjeifet  in  hortuin  et  agruni  neklt  bem  verbo,  quod  promittit  i'esur|rec- 
tioiiem  inort[iioruni.  Hoc  operabitur  in  die  extremo,  quod  qiiotannis  per 
totum  imniduin.  (^uisque  consideret  lioe  opus  unb  [a§  bil"  ha§  erteifftc[)eil 
prebigeil:  Christus  jiro  te  tuortuus.  Sic  tecura  aget  Dens  ut  raatrona  '" 
inccnm.  Oportet  tc  in  bic  @tben  fteÄeu.  3a  i<^  ^U'3  öerJrcfen.  Sic  nobis- 
cmn   lo(]uitur  uova  lingua:  ipii  eitertur  mortiius,  fol  nic^t   f)eiffeii:  e§  ift  Ücr= 

loveu.    Sa  nim  ju  .^eugen  aüe  garten,  ecEcr,  beume.    Omues  dicuut:  ^cf)  Vm 
tierlnefen,   licrfdjiirrcu,  scd  cum   fructu.     Sic  fol  mit   nuB  lücrbeu,   ha  »nir 
Ijeiffen  get)flan|et,    gefcet.      Et  luei-ito  debet  dici:  non  sepelire,  scd  sciniiiai-c,   '^ 
plantare.    Nulla  matroiia  dieit:  sepelivi,  scd  Joil  pflanzen,  fccn.    Sic  rusticus: 
non  sciiclio  forn,  sed  pflanze,  fec,  ut,  fol  anffgeticn  post  aliquot  sc|)t|inianas. 
■    6§  mn§  Uiol  lievlnefen.    Ut  ergo  ffiartenfrato  gelui§,  .sie  uos.    Alioqui  muftuS 
nic^t  gefeet,  gepftan^et.     llnfer  iird)f)off  non  est  sepultura,  sed  ut  patres  Dei 
agrum,    agrnm   Domini,    agricnltnra    Domini.      Non    est    opus    rnstici     nee  w 
Dominae  hortus,   sed  Dei.     S)ation   \)at   n   fein  ctbetfen  gefeet.     Ibi  ipso 
colonus,  Agricola,  qui   beS   (harten   pflegt.     Homo   effertnr.     S)q   tregt  man 
unfer§  .^[err  @otS  erfieifen  f)in  in  feinen  3l(!er,  ©arten,   ut  resurgat,  (piia 
Dei  pisum  est.     Dens  longo  ccrtiores  cogitationes  habet  quam  rusticus,  (jui 
ceito  novit  post  10  hebdo[mades.     kico  seniinat,  oecat,  mittit  horreum,  iiou   " 
ut    percat,    sed    ut    metat.     Sie    Matrona   K.     Multomagis   Deus   habet   has 
(cogitationes    nobiscum,    qui    sumus    eins   bonen  K.   Itnb   fird^'^off    est    ©ottC'j 

?Wfr,   ubi  fein  TOörcn,  ^^oibel  gefeet,  einer  fo,  fo  et  varia  rcsurrectio  et 
tamcn  »imncs  resnrLgent.    iQai  fte   10  ünbct  gefjaBt,    iDirb  mang  fcl)cn  au 
irem  leib.     Sed   r>ei  agcr,  nee  tan  letieubig  lüerben,  nisi  prius  rcdigamur  jc.   ••»"i 
Coloui  smit  tobengrckr,  scd   non  mad^cua  lebenbig.    Sic  nos  homincs  be=     f 
f(|arveu  uub  laffen  miif)  ligen,    non  cogitant   de   mc  resurgendo.     Sed  Deus      'j 
est  ineus  Agricola,  qui  dicit:  ^ä)  loil  ein  foId)en  regen  unb  Sonnef(^cin,  ut      1 
resur|gas.     Omiies    Cieaturae   f(|reicn   über    uufcm   f)al§:    Crede,   C'redc,  ne       j 
dubita.     (-'erto  excitaberis,    et  tamen   sumus    taub.     .'öanna§    uub    6aif)ba§  ^* 
sunt  stuiti.     Si   non    viderenuis,    non    minnn.     In   liyeme  l)ol|  in  arborib[us       ; 
ift  tob,   In  vere  bridfjt  eraU'3  ein  engelin,  Jiost  ))yrum.    Sic  praedicant  omncs 
Creat[urac:   resnr|ges  ex  niortnis.     An  non  igitur  crederes  te  resuscitanduui 
ex  terra?  et  dedit  pignus  filium,  (|ui  uon  pro  se,  sed  pro  te.    Est  vis  resur- 
[rectionis,  et  cauimus:  'Se»  foüen'  JC.    ümnes  Creaturae  contionantur.    Vidcs,   4u 
(juani   infoelices    sint   Epicurei,    qui   habent    verbum    et    non    intelligunt    ut 

20  agricalturam  > 


-Jlx.  12  [10.  -mai].  727 

R]  Hannas,    Caiplias.     'Da§  fein  6elo,    6fcl.     Gerte   promittit  resur|rectioneni 
propter   fiüi    mortem   et    dat  testes  üiimcs  ("leaturas,   qiiac  fintJCll,    fpvtll^eil. 
'OJJit  lücliijlcrlei  leib.'    gvag  bie  ''Bhc^b  brunib  im  garten,    .^affeu  uiid}  i  «lu.  15, 35 
bie  evbcis  ftetfen.    (Sij  fie  loivb  erfticEen?    Sq§  get^en.    Pisum  fol  cinlinir|eln, 

5  unter  ftd^  ftoffen  itnb  ftengel  über  fic^.  Sic  nos  seminamur,  gepf(Qn|t  it. 
Ndii  liabebo  Imc  corpus,  qiiod  eij'en,  trinden,  ^ofen,  ^etnb,  lue,  Öed  iu  aerc 
l'o  Icidjt  et  Deum  laudabit  iu  aeternum,  ut  etiam  Stellae,  Luna  testes  resur- 
[rectiouis,  Coeluui  et  Terra.  Sßer  bn§  nicf|t  >int  gteuben,  ber  ntng§  Inffen. 
Quilibet   homo   in    liorto   leuit   lil)rum    de  resnr[rectiouc  et  tc^tem  et  pigiius 

10  resur[rectiouis.  S)er  ftengel  fil)et  üiel  nnberS  beuu  ber  famc.  Hoc  dielt 
Creator  per  Creatura:^  et  per  filiuui.  Scripta  resurrectio  iu  (juolibet  ijrauulo. 
Qiii  nou  vult  fidem  coufirmare  et  Deum  laudarc,  abeat,  quo  debet. 

12,  10.  3Jlni  1545. 

^rcbigt  nm  Süiuttng  il^occiu  3üc»>ii''tntiiS. 

R]  DOMINICA   VOCEM  lOCUNDITATIS. 

1.  Corint:  15.     'Ecce   mysterium.'  i.flor.  is.Mff- 

•*  (5:§  ift  ju  uiel  auff  ein  prebigt.    Ep[istola  ift  ju  reid;  et  lo.piitur  de 

ingeutib[us  reb[u.s.    JNlerito  tractamus  hisce  dieb[us  de  ai'tic[ulo  resur[rectionis 

13  iö  Anuo  r 

üj  Dominica  vocem  locuiiditatis. 

1.  Cor:  15. 
SBir  l)nbeu  gel)ort  bcu  5(rtic!el  lion  ber  auffeiftcf)uug  nidjt  nllein  ßljrifti, 
»'  fonbcvn  nndj  unfer,   2!euu  ßtjrifti  nuiferftel)nng  tncre  ui^t§,  tueun  luir  and) 

Pr|     ^ie  ©ritte  prcbigt,  Don  ber  let^teii  Jpofiiimen  4?otte'.t.     i..<tu,.  15,51-53 

i'^  ^U)e,  ^ä)  fage  eud)  ein  ©e^eimntS,  Sßir  loerben  nii^t  alle  ent= 
^^    jd^laffen,   äßir  Inerben   aber   alle   licrtuanbelt  Inerben,   unb 

^^'  baffelb  plülilic^  iu  einem  augenbliif  jur  jeü  ber  legten 
ai  i^Jofauuen,   S)enn  e§  Inirb  bie  5|Jofaunen  fd^allen,   Unb  bie  SLobtcu 

luerben    aufferfte^cu    unücrUiefelid),    unb    Inir    merbeu    tierUiaubelt 

lucrben.     Senn   biu   üertoefelid^c   mu-j   aujiefjen    baä  uuDerlnefelidje, 

unb  bis  fterblid)e  mu§  anjie^eu  bie  unfterbligleit.' 

'"^^'JlS  ift  ju  öiel  auff  eine  $Prebigt,  2)enn  ber  Slejt  ift  3U  reid;  unb  bie 

3.)  '^^    fad}e  3U  grou  unb  l)od},  baöon  ber  ?(poftel  an  bicfetn  ort  rebct,  ba§  JuirS 

nidjt  erreid^eu  nod)  auff  ein  mal  nad)  toirben  l)anbelii  founeii,   "^oä)  lueit  eä 

bie  geit  fobbert,  muffen  h)ir  baOon  reben,  fo  öiel  \v\x  üermügen  unb  jeit  t)aben. 

22  In  templo  parochiae  Dominicae  Vocem  iucunditatis:  Anno  1545.  r 


728  'lUcbiiilcit  bcj  ^nl)!^!"^  1545. 

Blnoii  soluni  Christi,  qiii  ]n'(ii)ter  iios  oiuiies,  sed  etiam  de  nostra  resur|rectione, 
iit  abiiiule  aiulistis  hoc  tempore.  Sua  resurrectio  nihil  esset,  nisi  nos 
sequereniiir,  ])ropter  quos  facta  est,  ut  canitur:  'S)e§  foEen  ton  olle  fro  fein'. 
Stein  '6l)rift  lull  unfev  troft  fein'.  Resurrectio  eins  fol  unjer  tvoft  fein.  Si 
nou  crediiuiis,  iiou  utilis  nobis  resurrectio  eius  uec  opus  habuisset  resurgere  & 
a  tnorte  et  mori.  Nos  gaudere  et  cantare  debemus  hanc  resurlrectionem, 
quod  sit  unfet  troft,  quod  certissime  et  nos  resurrecturi.  Audinius,  <juo- 
Miodo  respondeat  iis,  qui  (|uacrunt,  quomodo  resnrg[ant,  in  unc^r,  bcrföefet, 

Hlntdjt  [)ernad)  iolten,  @§  f^e'^t  un§  an  fein  Jlnfferfteljung,  Inte  Inir  [tncicn:  "S)c§ 
follcn  Uiiv  arte  fro  fein'  k.  fnllen  bal'on  ftniien  unb  miif}  (\Ientien,  ^n§  iioluiö  lo 
uiifcv  tioft  fcl)  @f)riftnä  mit  feiner  anffetftef)nng,   Denn  @rö  fnr  fein  perfou 
nid^t  bebiirfft.    liefen  3Irtitfel  tvetjbt  nn  5paulu§,  ben  bie  öernufft  nic^t  Der= 
ftef)t,  S)entt  fein  afe  fo  ftintft  al§  ber  menfc^,  no(|  fol  er  miber  unfterbM; 

?i]  ^itlidö  ift§,   bn>3  man  ju  biefer  jeit  nac^  bem    Ofterfeft  prebigt  nnb 

tjanbelt  ber  ?(rtit!el  tion  ber  9lnfferftel)nng,  'DJtc^t  allein  tion  ber  ^Infferftetinng  i;. 
nnfer«  |3?i.  65  8]  ,f-)(S9J5RTt  THESU  CHRISTI,  mele^er  umb  nnfer  atter  tinttcn 
Hon  ben  tobten  aufferftanben  ift,  ©leid)  toie  er  and)  nrab  nnfer  aller  Inillen 
geftorben  ift,  ©onbern  anc^  l)on  nnfer  'Sfufferftelinng,  auff  boa  trir  im  ©tauben 
Hml  gegrunbet  nnb  ganli  gelniS  Inerben,   ba§  nnfer  Seib  tucrbe  tniber  erfur 
ge()en   nnb  lebenbig  merben.     Xenn  bie  ?Infferftel)nng  Cbrifti  ift  nn§   nidjtä  m 
nu^e,  loenn  loir,  umb  mcWjcr  IniEeu  6t)rtftu§  aufferftanben  ift,  i^m  nid)t 
nadifotgen  nnb  glcid)  loie  er  alfo  aiiä)  tüir  fon  ben  tobten  aufferftetien.    TIu 
aber  loerben  loir  jm  nic^t   nachfolgen  lonuen  nnb  mit  jm  onfferftel)en  ^um 
Scben,  loir  gleuben  benn,  ba§  fein  3tnfferftet)ung  un§  ju  gut  gefd^ebett  fei). 
(Mlcnbeu  toerben  lt)ir  anc^  nid^t,  tnir  ptebigen  benn  immer  bafon  nnb  treiben  -'i 
bicfen  XHrtidel  on  nnterlaf;,  bamit  er  in  unfern  igex^m  beileibe. 

So  ge'^et  nn  bie  ?lufferftef)nng  (5f)rifti  un5  an,  SBie  ttiir  auff  bog  £ifter= 
feft  fingen:  'Gbrift  ift  erftanben  öon  ber  5Jlarter  alle,  Se§  foUen  tnir  aKe  fro 
fein,  Pl}rift  Inil  unfer  3:roft  fein.'    So  lout  e§,  ffl)riftn§  5luffcrftelinng  fol 
nnfer  Sroft  fein,  Sol  iie  nnfer  Xroft  fein,  fo  muffen  toir?  gleuben,  Wlcnbcn  :io 
loir§.  nid^t,  fo  ift  fie  un§  ntc^t§  nu^e.    S)enn  umb  feinen  tüitten  l)nt  (s  t)riftu§ 
nid)t  burffen  aufferfteben,  ©leid)  Une  er  aud)  umb  feinen  toiüen   nid^t  bot 
bnrffen  fterben,  Umb  unfern  rtiCten  ift  er  geftorben  unb  imu  ben  tobten  anff^ 
erftanben,  Sarumb  lüir  un§  feine§  @terben§  nnb  leiner  5lufferftebnng  an 
nemen  f ölten,  un§  berfelben  öon  .'öer|en  freUien,  fingen  unb   gleuben,  Tn§  35 
fold)S  aÖe»  unfer  öeil  nnb  2:roft  fei),  Unb  ba§  auc^  tüir  getni»  öon  ben  tobten 
Serben  aufferftel)en,  ittie  er  oufferftanben  ift. 

Senfeiben  ?lrtidel  treibet  S.  5paulu§  geluoltig  in  biefer  ßpiftel  tniber 
alte  SSernunfft.  ^ix^  Hör  biefem  Sert  bnt  er  geantlnortet  beuen,  bie  ha 
fragen,  SBie  bie  9htfferftel)ung  Inerbe  3ugel)cu,  Senn  nnfer  Seib  Inirb  begraben,  10 


^x.  12  [10.  9?!nil.  729 

Rl  ftindt,  licvfaittct  n(  lein  af3  auff  Grbm  k.  SBie  !nit  niiy  foW)ni  ftiucfoiibcn 
mnbcn,  bei1iicfcntlid)cu  ein  ticUicv  Icirfjmim,  <iui  f)cnlirf)  fcfunu'v  i|n;im  Sol? 
Si   non  tit,  l'rustra  iiiortuus  ot  rcsiirrexit,  i|uiM  fol  un)cr  fvcilbc,  tioft  fi'ill,  cr 

ftinrfc,  tinc  greutit^,  tarnen  dixit:  (är  fol  fc^on  ^errltd)  unb  üerev  qnnm  S(.l. 
»  Utinani  credereimis,  ut  abundp  pracdicatur.  Sed  jn-opter  nostrani  incirdnli- 
tatem  hie  textus  non  falsiis  nee  Dens  nientietur.  @§  tttOC^t  3eit  foillCll,  ul 
libenter  audiremus,  si  licevot.  Non  dico.  Sed  Spiritus  s[anetus  loqiiitnr  per 
PaiiUini.     Si  papa  iani  bvumB  geBe  fctn  brcl)  fronen    et  Tuiea   omnia  regna, 

8j  evftef)en,  -Ißenn  ba§  ntt  gcfdjcd),  toere  ß^iiftnS  ncrgeBenS  gcftorBcn,  3^or  (intä 

10  gfngt,  5)aS  @r  nnffluccten  unb  fd)on  macf;en  Itnl,  ob  tuirS  ndcr  idjon  nirf)t 

glcnticu,  fo  tnirb  bod)  btefcr  tert  unfern  unglanöcnS  finlkn  niifjt  folffl),  unvb 

ein  3cit  !omen,   ba§  manS  gern  Ijoren  inoc^t  unb  nid)t  fönten  fan,  Stapft, 

Piiftintfct,  tiertocfet  unb  öerfniilet,  Sllfo  bn§  fein  erger  ?(6  auff  ©rben  t[t  bcnn 
bes  Wcnfc^en  SciB,   luenn  er  tob  ift.     5)n  frngct  bie  ^l'crnunfft  nnb  ipritf)t: 

li  SBte  fan  bo(^  ou§  fold^etn  jeincrlidjen,  ftindcnbcn  2eicf)nani,  ber  bn  yer=  l&.  ■'[■>  l| 
triefen  inn§,  nnb  ben  bie  ^JJnben  unb  2ßnrine  treffen,  ein  nctnev  Seiff)nniii 
tuiber  onffcrftel^en,  ber  fd^oner  nnb  lierrltc^cr  fei)  benn  bie  Sonne?  2Bolon, 
ilirirfjt  S.  5paulu§,  @ef(i)id^t§  nictjt,  ha§  unfer  Seicfjnain  ioiber  nnfferftctjet,  6o 
ift  t^l)riftn§  tiergeben?  geftorben  nnb  ticrgefien*3   öon  ben  tobten  Iniber    nnff^ 

w  erftanben.  3ft  aber  ß^rtftii»  nmb  nnfer  tt^iUen  geftorben  unb  anfferftnnben, 
©0  mn§  unfer  S?cic^nam  nuc^  onfferfte^en,  S)a  ift  fein  jhieiffel  an. 

3nfo  fagen  Inir  and):  ©efc^ii^tS  nidjt,  baS  lotr  Inni  ben  tobten  nnff= 
crfteficn,  SBaS  mad)en  tüir  benn,  ba§  tnir  fingen:  'g^rift  ift  erftanben,  Tev 
foUen  toir  aüe  fro  fein,   Pt)rift  loil  unfer  Iroft  fein"?     ©ol  (^"f)riftu§  nnfer 

3s  iVrelübc  unb  Stoft  fein,  tnte  Irir  fingen,  So  mu§  unfer  Scib  loiber  au§  beut 
@rabe  crfi'tr,  er  tierttefc,  tierfanlc  unb  ftinde  gleid),  Unc  grettjlid)  er  jmcr 
irorie,  Unb  toaS  Inir  fingen,  baS  ift  geluis  nnb  {]at  feinen  jtueiffel,  Senn  bie 
f)eiligc  @c()rifft  ^euget  e§,  ®ott  t)ot§  gereb,  SaS  unfer  Seib  frfjöner,  ()crrlirf)cr 
unb  flerer  fein  tücrbc  benn  bie  f)elle  ©onne. 

:<"  @oId^§  ^irebigen  Uiir  uu  jinerbnr,  Sßolt  C4)ott,  loir  fnnben  es  fo  feft  iiub 

gctr»i§  glenben,  Inie  reid^lid)  e§  un§  geprebigt  tnirb.  S)od)  Irirb  nuib  nnferä 
llngtaubenS  h^iHen  biefcr  lert  nidjt  folfcf)  9lodj  Wott,  ber  foIrfi-S  gerebt  bot, 
,Hini  Süguer  Uicrben.  '"JJlit  unfer  fiiitoadjcit  fnnb  C^ott  gebnlt  baben,  'ilbcr 
ba'3  toir  fat,  mi'ibe  unb  nberbri'iffig  luerbcn  65otte§  äBort  jn  f|6rcu,  S)a§  ift 

3^  f(f)rccflid).  ^d)  fiab  offt  gefagt,  TOon  föUe  @otte§  Sßort  mit  aUctn  crnft  nnb 
blei§  fjoren,  loetl  e§  un§  geburet,  (So  möchte  bie  3eit  fotnen,  ba§  UnrS  gern 
f)6rcn  tüolten,  trenn  e§  un§  gebi'iren  funbe.  3Ber  e'&  uic^t  fjöreu  tnil,  ber  forc 
jtncr  [)in,  @r  ItjirbS  trol  getoar  tuerben,  tnen  e§  gcretoen  txnrb.  '^\ä]  prebigc 
bir  nic^t,  Sonbern  ber  beilige  Seift  tft§,  ber  biird)  S.  *^?aulum  rebet,  S^erfelb 

4u  luil  Don  bir  unöeradjtet  fein.   Sßeitu  ber  SSapft  jtit  fein  3)rel)fad;e  Ärou  Unb 


730  ^vcbiglcii  bcä  3oI)rc5  1545. 

RlfanuMi  iion  dcliol  inuliio,  quia  tiolnonmt  niidire.  Et.  Dens  lo(jnitnr,  pI  .si  non 
tuil  f)incn,  fdjlucif^t  cv,  fanS  vcrhum  nufftiorcn.  Sic  papa  ot  sui  l)n'6cii§  |o 
lUuHeil  rjot'Cli.  Volenti  non  tit  iiiiuiia.  lani  aperit  coelum,  claudit  infeios 
iiiib  fdjitt  rei(J)Ii(^  uiib  rcbct  gctvoft.  Nemo  Ixnl  Ijoren.  Eeontm  potcst 
claiulcre  cochnn  et  infcro.s  a))erire  uilb  mit  I^auffett  JC.  Ideo  audianiu.s,  dum  5 
Inqnitur  Dens,  ne  auferat  itenim  verbum  et  taceat.  Si  hoc,  tretben  bQ§  loort 
llidjt  fricgen.  Ego  15  annis  Monaclius  libcnter  andiuseiii.  @§  !iiiib  mir 
aber  nidjt  Incrben.  lani  andimu.s,  ftellcii  un§  bod§,  aU  giengS  un§  iüd}t  oit. 
.  .  .  tüil  tocrfcr)en,  nt  auifeiat.  Tdeo  auditc,  dum  loqnitur  K.  Dixit,  h)ic 
e§  jugteng,  ba§  ba^  jemerlic^  faro  fol  auffcrftcf)cn.    lani  addit  et  iioc:  (pio-  i« 


9  ...]  ü 

^\%m^,  tücnu  fic  fd^on  t^r  fron  bntmti  geBcn  tnolt,  mu^  ntd)t  "^oren,  T^ewn 
cr§  aiid^  uiifjt  luil  Ijabcii,  @ott  tcft  fein  toort  prebigcn,  fd^utt  fein  inort  reidfjlidf; 
nuu:  ?(r(  gen  T)imel,  all  gen  fiimel,  luil  mnus  nn  nit  fjoren,  tuolan  fo  tan 
er  aurf)  tuol  bic  (jcll  aufffdjlicf^cn,  T-mmB  laft  nn§  Ijorcn,  bamit  tuir  fein 
Uiort  nid)t  Verlieren,   ^m  SBal.iftumB  Ijett  ^s^^  gern  geljort,  aBer  fo  gut  !ont  ':■ 

Silber  Snrcfifcf)  Reifer  aEc  feine  ,<?cintgreicf|  barumb  geben  loolten,  bas  fie  ein 
fc(fcf)e  ^prcbigt  l)6ren  mod^ten,  fo  mnffen  fic  e§  bennod^  nid^t  r)5ren.  Sie 
T)alicii§  nicfjt  Tiorcn  Inol^  fäM.  ■?)  ij]  len,  ha  fie  e?  I}etten  r)in-en  !önnen,  S)arnmt) 
fiiKcn  fie  e§  ancf)  nidjt  I)oren,  nn  fic  eS  gern  f)6rcn  Uioltcn. 

Sßenn  (Sott  rebct  unb  fein  Sßort  gibt,  @o  gibt  er§  reid^Iid),  f deutlet  -'» 
feinen  fdfjaii  nbcrfcf^tocnglid)  an§,  Slint  ben  .^"»imcl  locit  auff,  rufft  nnb  fprid^t: 
^Ifte  gen  .'pimcl,  ?llle  gen  öimet  ^tl§  bcnn  ift  geit,  bü§  man  bie  Cl)rcn  anff= 
tT)ue  unb  f^orc.    Sßenn  man  aber  fein  3Bort  nirfjt  f)oren  tril,  So  fdfitoeiget  er 
ftiHe  nnb  nimpt  fein  2Bort  rein  '^tnitieg,  6o  ge'^et»  bcnn  alfo,  .'öaben  iuir 
05ott  nidf)t  Uiöllen  boren,  ba  er  mit  nn§  rebet,  ©o  mögen  Jnir  ben  3;enfcl  -'i 
boren,  SPenn  ö5ott  fdilueigct.    .?)aben   mir  nidf)t  gen  .^tmel  motten,  loeil  er 
offen  ftunb,  So  !an  @ott  ben  .^"limel  yifc^Iieffen  nnb  bie  .f)clle  anfffdf;Iieffen, 
'^a  mögen  Iuir  ,^nfeT)en,  Hm  loir  bleiben.     Dem  5?a^ift  nnb  bem  2nrdfen  ift§ 
alfo  gegangen,  ba§  (Sott  fein  9.Bort  Hon  jncn  genomcn  r)at,  Sie  fjabenS  andf; 
nid)t  anbcr§  ItJotten  Ijaben,   ^lincn  ift  red^t  gefd^eljen,   5öie  ba§  Spridfiitiort  ^u 
lautet:   Volenti  non  fit  iniin-ia',   T'tx  e§  fo  ()aben  )t)il,  S)em  gefd^tdfit  nidjt 
nured[)t,  aBitt!ot)r  bricht  Saubred^t. 

^l^t  f(^Ienfft  (Sott   and^  ben  §imel   auff   unb   fc^lenfft   bie  ^cttc   an, 
Srf)uttet  fein  Sßort  reidjiidfj  an§  bnrd)  bie  ^rebigt  bes  guangelij  unb  rebet 
getroft,  ?lber  niemaub  W\l  c§  faft  mebr  f)6ren.   So  loirbs  aucf;  gcfcfjel)en,  hau  ^i 
(Sott  ben  §imel  lüirb  anfdfilieffen  unb  bie  .^ette  anfffd^Iieffen,  haZ-  bie  £cntc 
mit  "^auffen  ttcrben  'hinein  faren  mnffen,  lueil  fie  je|t  nidf)t  in  ben  .^imel 


')   ülpian,  Digest.  XLVII  tit.  X,  1  §  ö:  nulla  est  iniuria,  quae  in  volentetii  fiat. 


i. 


"Kr.  12  110.  Tim].  731 

R]  modo  fiel  resiirrectio  in  ext[i'emo  die.  §te  fogt  ciu  fonbeilicf)  ftlttf  i.  <■.  ein 
lictmlid^  fti'itJIin  in  bn§  oTir  fogcn,  sie  tamen.  bas  foUcu  all  in  toto  orbc 
tjoren.  Scd  tuivb  nidjt  icbcvinan  311  t)ev|ten  gcfjcii.  Idcd  mnuot  mystcrium. 
3t  mod^t  fragen,  luie  e§  toerbc  jugelien  am  iungftm  tag.    Sic:  'Neu  omnes  i- sf"'  '•'•- '•■* 

*  obd|ormiemns'.  Sic  veniet  e.\t[remiii^  dies  laeta  nohis  credentih[iis,  (prrtliilis 
avaris  3c.   60  tüivb§  ^nge^en.   5Jlan  lötrb  un§  nic^t  aEe  in  fard  legen,  r)inan§ 

si  mtV'j  nic^t  hierben,  Saft  nnä  Tjoven,  niel)I  nn§  ®ott  rnfft.  Sipcr  abn  l)a\ 
*4?anlu§  gctvicfien  beii  ?lrtic(el  l'on  ber  9tufferftef]ung,  iljt  jeigt  crS  an,  toie  cS 
,^nget)en  U)Cfbe,  iDtl  etttoaö  tjeiinlic^»  in§  or  fagen,   ni^t  fo  rjeintlid),  ba-i  nit 

»»  ein  jebevtnan  '^oren  folt,  fonbern  ba^  nit  jebevman  jn  t)er|cn  faffen  loil,  toit 

^'Jloollen,  lüeil  er  offen  ftc'^et.  S)aruni5  laffet  un§  öleiffig  T)örcn,  tocil  ®olt 
tnit  nn§  rebet,  3Inff  ba§  er  fein  SBort  nid^t  liintreg  neme  unb  ftille  fdfjUicigc, 
■JJim|.it  er  fein  2Bort  f)tnUicg  nnb  fcf)lDeigct  ftiCe,  fo  tft§  mit  nn§  an-J.  5l'er= 
lieren  loir  ®otte»  äBort  ein  mal,  fo  mevbcn  mir  e§  ni(^t  mef)r  nbcrtommen. 

15  ^ä)  Sin  fnnffje'^en  far  ein  5JJnn(f}  gemefen  unb  fiette  gern  ein  einige  red)t= 
f(f)affenc  ^rcbigt  gefiorct,  ^tfier  e§  funb  mir  nid^t  fo  gut  lucrben.  ^l^t  t)at)en 
mir  ©otteS  Sßort  reidjlidf),  ?l6er  Inir  fteHen  unS  bagegen,  e6en  aU  gicng  e3 
nn-j  nid^tg  an,  SBotan,  merben  h)ir  e§  t)erfe=  [S3I.  |>  üj]  f)en ,  bo§  lotr  ©otteS 
5fi?ort  Verlieren,  @o  mögen  mir  erfaren,  tüa§  mir  gemadjt  TjaBeu.    ^u  raten 

IM  mere,  mir  tioreten,  meil  @ott  mit  nn§  rebet  nnb  un§  fo  tretoliif)  raffet  nnb 
frcnnblii^  tocEct,  5l6er  baüon  i|t  gnng,  SBir  moüen  pm  Sejt  greiffen. 

S3iPer  Tjat  @.  ^anlu§  gemaltig  fielueifct  ben  Slrtirfct  Oon  ber  5InfferftcI)iiiig, 
2)n§  ba§  elcnbe,  jemerlic^e,  menfrf)lid)c  (T"lfifcf).  fo  ba  ftirBet,  oerfaiilet  nnb  in 
ber  (h'bcn  Oertoefet,  an§  ber  Srben  miber  evfur  loinen  nnb  anfferfte{}en  mcrbe, 

:•!  S)ane6en  auc^  angejeiget,  mit  mcld^erlel)  SeiBe  bie  Sobten  !omen  merbcii.   9Ju 

fnget  er,  mie  e§  am  l^nngften  tage  in  ber  ?luffcrftc'^nng  üon  ben  lobten  ,^n= 

getien  merbe,  Unb  icijt  ein  fonbcriid)  ©turtlin,   bergleidjen  man   foiift  nidjt 

finbet  in  ber  ^eiligen  @d)rifft.    '@il)e',  \pxxä)i  er:  '^ä)  fage  end^  ein  @el)cimnt§\ 

ö)eT)einini§  Trifft   ein  Ijclmlid)  bing,  ba§  au«  ben  3lngen  gctTjan,  Don 

30  ©innen  nnb  SOernnnfft  ferne  gefegt  unb  alter  Sßelt  nerBorgen  ift,  tein  oer= 
barft  bing,  ba§  mit  feiner  l^ernunfft  mag  erlanget  merben  benn  altein  burcfj 
ben  ©lauBcn.  ©0  fpriif)t  er  nn:  ^df)  toil  cncf}  ctmaS  fieimlid^S  nnb  lierBorgeiiS 
gleidf)  in  ein  Df)r  fagen,  9Uc^t  alfo,  ba§  e§  niemanb  fjdren  nnb  niciiianb  baUon 
miffcn   folte  benn  ir  allein ,  Senn  meil  tdt)  ein  Slpoftcl  Bin  unb  £crcr  ber 

3.-.  .Reiben  unb  mein  Sßort  offentlicf)  gcl)et  in  aEe  SBelt,  ©0  fol  e§  jcberman 
f|6ren,  p  t^cm  mein  Sßort  !ömpt,  ©onbern  alfo,  haä  fie  e§  nic^t  atte  gleuBen 
merben.  C^df)  frf;reiBe  e§  offent(id),  hai  e§  öffentlich  geprebigt  mcrbe,  nnb  ba§ 
c§  alle  älJelt  l)6re,  3lBer  allen  luirb  eö  ni(^t  ju  .'pcr|en  geljen.  2)arumB  ift§ 
ein  ©el)eimni§  nnb  Bleibt  ein  ©e'^eimni§,  ba§  e§  jcberman  fioren  mag,  9l6er 

40  biet  merben  c§  nicl;t  acfjten,  SienfelBen  »oirbs  auc^  üerBorgen  Bleiben,  oB  fie 


732  ^^Stcbiiiicit  bc-3  3"')vc?  1545. 

Kilragcti,  ®niTn[mciit  reichen  niitfin  Mtc.  T-nS  Ticifft  cntfdfjinffcii,  ubi  im  5Rugc= 
ficttc  ligeii.  So  luirbö  iiid)t  allen  Cfjviftcii  gcfieii,  praeseitim  in  die  ext[n'mu, 
Uiilb  llidjt  l)ciffcn:  sc']ioli  lnmc,  aliiim,  pon-ige  Sacraliuentnm.  Sed  iote  bu 
Unvft  fi^en  in  bette,  ^elen  lalev  ntierm  taften,  in  momento  tob  unb  lebenbif^. 
Totus  mundus  in  momento  tob  nnb  lebenbig.  Hi  neu  sepclientur.  Hoc 
olavis  verbis  dicit:  bie  bei"  tag  luivb  treffen,  non  obdor[mient.    Dennod)  muffen 

sitocrben  iiit  au  entfcfjlaffcii,  baS  ift:  in  bie  erben  Derfc^ovren  Inerbcn,  ^cnn 
am  jnngfton  tage  Uurbc'  niii^t  {)eiffen:  .'pore  bcn  '-8eid}t,  gid  il)ms  Sacrameiit, 
BegraB  itjn,  luirb  and)  nic^t  fo  Ijeiffen:  3^^  bu  beine  tater  :c.  fonbern  iuu 
einem  augenHid  Inirbs  anberS  Uierbcn,  atier  gleii^luol  muffen  Inir  alle  Her- 
luanbetn,  bie  ba  toonen,  bie  auff  ber  erben  tnoncn  unb  unter  ber  erben  ligeu 

Iit]e§  fdjon  Ijoren  unb  toificn.  Offenbar  ift  e§  unb  bod^  .'oeimlid),  Offenbar,  ba§ 
e§  offcntlid)  gefirebiget  unb  an  ff  ben  öeud)ter  gefeilt  tnirb,  ba§  e§  Ieud)tet  Tjeller 
benn  bie  (Sonne.  3.^erbiirgeu  unb  .§eimlidi  ift  e§,  ha§  e§  bie  älVlt  uidjt  glenbeu 
,  iiKiu  3, 1  no(^  ad^ten  Inirb,  fonbcriid)  bie  ©picurer  unb  Sfiotter  1.  ^ct.  o. 

2ßa§  ift§  nu  für  ein  ©cbeimniS?  'Sa§  [»r.^iiij]  ift§,  antltuirtet  5panlug, 
,^vf)r  modjtet  fragen:  Gl),  fo  bie  tobten  aufferftefien  »rerben,  Jnie  loirb  e§  benn 
.^ugeljen  am  ^u'ingften  tage?  2ßer  inirb  ben  anbern  begraben?  k.  So  loirb 
eS  'jugefjeu:  IBir  luerben  nid)t  alle  entf(5Iaffen,  2ßir  hierbcn  aber  alle  Oer= 
Umnbett  loerben.  3)er  ^^süngfte  tag  loirb  alfo  !omeu:  Ta§  c-3  ein  fridid)er 
Sag  fein  Inirb  ben  ©leubigen  nnb  redeten  6f)riften,  ?l6er  ein  fdjredtidjer  "Jag 
ben  lingleubigcn,  ©otttofen,  ©einigen,  2Sud)ercrn  unb  falfd)en  ßfiriften.  "S^enn 
fo  lüirb  e§  3uget)en:  ''JJIan  loirb  un§  nii^t  allen  auffin  Sette  haB  Sacrament 
reidien,  in  bcn  ©ard  legen  unb  ju  ©rabe  tragen,  Senn  ba§  l^etfft  er  Gnt= 
ie^laffcn:  äßcnn  man  aufT  bem  'Rugebetlin  ligt,  beu  (Seift  auff  gibt,  l)inan§ 
getragen  unb  in  bie  ßrbe  Oerfd)orren  toirb.  S)a§  loirb  man  nic^t  bebürffen, 
jagt  er,  am  Sungften  tage.  ®a  loirbö  nidjt  Ijeiffen:  Äom,  ^iire  beu  Scid^t, 
?lbfoIoire  jn  öon  Sunben,  Sfeid^e  jm  ba§  Sacrament,  ^Begrabe  jn  ,'c.  Soubern 
loeun  bu  toirft  fiku  nberm  3:ifc^c  nnb  effen,  Steben  uberm  haften  unb  bie 
laler  ^elen,  ^m  S^ette  ligen  unb  fd^laffen,  'üln  ber  3ed^e  fi|en  unb  fauffen, 
9lm  lon^e  fein  unb  fpringen,  35alb  in  einem  ?htgenblid  loirftu  oerlimnbelt 
loerben,  Da§  ift:  tob  unb  Iniber  lebenbig  fein. 

SBcrlüanbelt  loerben  licifft  er:  ju  einem  udocn  Seben  oerenbert  loerben, 
?lii3  bem  SBefen  unb  Seben  biefcr  SBclt  !omen  in  ein  anber  nelo  SBefen  unb 
lieben,  ba  man  nic^t  mcl)r  bcbarff  GffenS  unb  2;rincfeu5,  .Kleiber  unb  Sd)ud), 
@elb§  nnb  ®nts,  Sd)laffcn§,  ©rbcit,  6f)eftanb§  unb  bergleit^en,  fo  in  bis  Seben 
gef)6ret.  SBcldje  ber  Sungfte  tag  loirb  treffen,  fprid^t  er,  bie  loirb  man  nid)t 
burffcu  begraben,  fonbern  fie  loerben  in  einem  ?lugenblid  nnb  vli'tilie^  anber§ 
loerben.  @ntfd)Iaffen  loerben  loir  ui(^t  alte,  2tbcr  alte,  beibe,  bte  in  ben 
©rebern  Ugen,  unb  bie  auff  er  ben  ©rebern  noc^  auff  ßrbeu  toonen,  muffen 


^t.  12  [10.  mai].  733 

li]  olle,  qiii  in  sepulchris  dormientes  et  extra  sepulch[ruiu  mutati,  (lui  Itgen  cum 
uxoLribiis,  liberis,  oiunos  imitahiranr,  qui  et  in  terra  versantiir  et  in  sepulcliLris 
i.  e.  fol  luerbeii  ein  onbcr  Iei6,  qni  non  edit,  fein  toeiB,  finb,  ni(i)t  bnvff 
erteilen.    Sed  fol  ein  anber  leib  »neiben,  bei:  nii^t  ifft,  tvindt,  finber  jcudjt, 

A  Saler,  gulben  jelet.  Hi,  qui  in  .sepul[chns,  et  qui  tum  vivent,  gletd)  ju  mal 
Oerlnanbelt  tocrben.  <iui  iu  terra  üerfaulet,  bte  Irerben  Qnber§  Inerben  et  qui 
credunt,  ein  ff^onen  lei6.  Si  uon  onincs  sepelimur,  tarnen  omnes  immutabinuu-. 
Xon  omnes  credent,  sed  für  ein  9tar^eit  "galten,  quib[us  est  mysterium  ridi- 
culum,  ut  papa  et  omnes  crassi  peccatores.     Sed  vos  auditc,  credite:    certo 

10  fiet.  S)er  leiB  taug  md)t,  ift  nnfletig,  ftinöt,  mu§  nidjt  loeiu  fauffen.  6*3 
mirb  nid)t§  gut§  au§  stereus.    Sa§  ift  ein  Iieimlid}  ftüdlin.    Et  hoc  plotslid) 

S]  i.  p.  c§  fol  ein  onber  Inefen  locrben,  bo  nit  rocft  ober  "^embb,  ct)eftanb  ober 
gelt  ober  gut  k.  feebarff  fein  fc^Ioff  jc.  ein  fold^er  Iet)b  foI§  ioerbcn,  ber  folrf)§ 
gav  nic^t  Beburffe,  baö  ift  bic  uerUianblnng,  lai  bie,  )o  entid)laffen,  mit  nno, 

I'.  bie  loiv  leben,  jum  nelnen  leben  üerenbert  werben.  S)a»  ift  ha-j  l)eimlid; 
ftucflin,  bas  aüetn  bie  ad^ten,  bie  ßtniftcn  fein.  Sa^ift,  garbinal,  innrfjerer, 
@l)ebrcd)cr  gleubcn-?  nit,  ad^tenä  nit,  fonbern  aüein  bie  6l)riften,  S)as  inu 
einem  augenblid  folc^c-  gefrf^e^en  fol,  ba§  ift  Ijeimlid;  bing,  Denn  eS  nit 
glenblic^,    Solt    unfer   tjerr  (Sott  bic   Welt   in   eim  ougenblid   anffrenmeu'? 

■M  folt  ber,  fo  im  grab  gelegen,  mit  mir  in  eim  ougenblidE  üeraubcrt  Werben? 
S)a§   ift   unglcublid^,    Srumb    ift-5   ein    tjeimlid;    ftudtlin,    ©o   Vloljlid;  nnb 

Pr]  tierWanbelt  Werben,  S)enn  e§  fol  ein  anber  äßefen  unb  ein  anber  Seib  Werben, 
ber  nid)t  gffe  nod)  S^rincfe,  nic^t  arbeite  noc^  ©d^laffe,  nid)t  .'poc^3eit  l)ültc 
nodj  Äinber  ieuge,  5tid;t  mit  ©elb   umbgcl)e   nod)  laier  jele,   Hub  fumma: 

25  ber  be§  We=  [aB(.  •&»]  fen§,  fo  jum  Dergcnglic§en  ßeben  gebort,  nidjt  mel)r  braudje. 
Xa-i  ift  bie  93erWQnbelung,  ba-5  bie,  fo  entfd)laffen  finb  nnb  unter  ber  C^nben 
(igen,  jugleidj  mit  unS,  bie  wir  nod)  leben,  unb  Wir  mit  jnen  Werben  ju 
einem  neWen  2ebm  bcrenbert  Werben. 

©old)  beimlid;  Stücflin,   fage  id)  eud),  fpric|t  er:  S)enn  fie  Werben  e-3 

M  nidjt  alle  gleuben,  fonbern  für  Sorljeit  unb  Spot  l^alten,  Denfelben  Wirb-? 
audj  ein  üerborgen  ®el)eimni§  bleiben,  3lber  fel)et  jr  ju,  ba§  jr§  l)6ret  unb 
gleubet,  Senn  e§  loirb  gcloifjlirf)  gefc^eljen,  ob  Wir  fc^on  nid)t  alle  Werben 
begraben  Werben,  ^Jluffen  Wir  bod)  alle  ^ugleid)  oerWanbcIt  Werben,  'Senn 
biefcr  V-cib  taug  nidjt  mit  feinem  2Ücfeii  unb  SSraud),  Wie  er  j|t  ift,  (h'  ifl 

3ü  ju  unfletig,  ftedt  ool  fünbe,  Ool  fterbligfeit,  öol  brecfö  nnb  unflats,  2iJa§  fan 
barau§  gnt§  Werben?  Sorumb  mn3  er  anbcr§  Werben,  ^JJlnS  gereinigt  nnb 
gelentcrt  loerben,  baö  er  nid)t  niel)r  junbige,  nidjt  Wein  fauffe,  nid)t  fidj  fülle, 
uid)t  beloe  noc^  biefer  aeitlid^en  ©üter  nnb  5ßefen§  meljr  brand)e. 

Sa-?  ift  nu  ba-?  (M)eimni§,   baDon  £. ''•J^aulny  \.)i(  fagt,   Sa-?  ift:  ein 

40  Iieimlid),  ucrbovgeu  Stüdlin,  ttield)-?  allein  adjten  nnb  ju  l)ertjeu  nemen  bie, 


734  ^Ptebigteit  be?  afal)te§  1545. 

li^j'"  i"-''"  üciili'.  Sn§  ift  ^eimlid^  hing,  ift  nid^t  credibile.  Num  Deus  totum 
miiiuluni  iu  luduieiito  auffieuntcn,  ba§  pIo|Ii(^  ber  5000  toerben  öevlnefen, 
löerbeu  HcrUianbelt  lücvben,  Jieo  in  aurem,  crede.  Si  non  vis  credere,  omitte. 
'Ictus  ociili",  auff  ober  jit  f^iiu  blid.  Hinc  dicitur:  bonner  unb  6li^,  est  in 
moineiito,  e^C  mon  Qlige  ouff,  JU  tt)Ut,  factus  !ilt|.  Adam,  Eva  et  alii,  si  & 
III 111  cxcitati,  ut  arhitror.  Sed  alii  nobisouiii  in  momento  mutabuutur  in 
aliud  tücfcn,  dico  iu  aurem:  si  credis,  bene  tibi,  si  uou,  tameu  ceiio  fiet.  Et 
,  Tiioi. -1.  lifiluic  cMMi  noviss[inia  tuba.     1.  Tess:  4.  ideni   docet.     Dominus  ipse  de  coelo 

s|t)el)enb  fol§  gcfd^cljcii  mit  bciieii,  ]o  iiodf}  iitt  nufferftanben,  imb  and)  bic,  fo 
nod)  ithm,  foKcii  iiiii  cineiit  Wiä  tierJüanbelt  Serben,  S)er  fo  im  bett  fc^lefft,  i" 
fo  an  feiner  avl'eit  ift,   fo  fein  gelt  jelet,  fott  niif)t  vanm  gelaffen  toeiben, 
fonbevu  ^lül^Iid)  gefd;et)n,  !ucnn  bie  lc|te  pofaun  fcf)aLlen  iDJib.     1.  1t)ef:  4. 

Pii  fo  bo  vedjtc  ^'{)iiften  fein.    SBapft,  Gnvbinclc,  Sifc^offc,  groffe  ^^nxn  biefev  äßelt, 
;,stem  äl>i'irf)cvev ,  @t)cbverfjer,  ©cnffev  unb  Sdjlüelgcv  gtenkn  e-?  nic^t,  ad)ten§ 
and)  nicf)t,   ®eim  e§  ift  bcv  S5evunnfft  nnglcnlilicO,  bn-S  in  einem  ^Ingenblidf  i;. 
alley  fülle  anberS  Inerben.     ©olt  föott  bic  gan^e  äBelt,  fpvidjt  bie  S^ernnufft, 
in  einem  Slngenblirf  gnn^  nnb  gor  anffienmen?    äBic  fan  ber,  fo  fnv  r>0(iO 
jaien  geftovluMi  nnb  fo  lange  ^cit  im  förabc  gelegen  nnb  lievtoefct  ift,  mit  mir, 
ber  id;  norf;  lebe,  plo^lid;  öerenbeit  loevbeu?    ^t),  Sßie  nex-vifrf)  bing  gibftn 
fnv?    6-3  ift  nid}t  glcnblid).    äBolan,  fagt  (5. 5panlnS,  .3d)  fage  biri<  in  ein  20 
•Ol)v,  'Ulm  ^iiiiftft''"  t'iiU'  Hnib-ö  fo  jngeljen:  Xiie,  fo  nntei' bev  ©iben  ligcn  nnb 
nod;  nic^t  nufferftanben  finb,  tuerben  auffcrftel)en  unb  jngleirf;  mit  beneu,  fo 
nod)  auff  (Srben  leben,   fdjnel  unb  beljenb  Uertnanbelt  Uierbeu.     ©oldjS  glcube 
firf)er=  1^1.  ■'!><! I  lid;,  äßiltu  e»  aber  nic^t  gleubeu,  fo  la§  eö,  Umb  beine-J  nn 
glaubeuy  UnUen  tt)irb§  nid^t  natfjblciben,  @§  loirb  geloiSlid;  gcfd;el)en.  -2^ 

'Monicntunr,  'Ictus  ocnli'  Ijcifft  ein  ^Jlugenblid,  loenn  fid)  ba-?  3lnge  auff 
unb  ju  tl)ut,  ®av  ge'^et  fd)uel  unb  M)cnb  ju.  ®al)er  fprid;t  man:  Tonner 
nnb  2?litj,  3)enn  el)e  man  ein  3luge  auff  nnb  3U  tl^ut,  fo  ift  ber  Slil;  gefdjel)eu. 
So  IrivbS  oud;  am  ^\nngftcu  tage  fdjncl  nnb  bcl)enb  ^ugetjen,  Joie  ber  SSlitj 
bal)cr  feret,  S?cr  jld  bie  .ft-anbcl  am  9J}anl  l)at  nnb  trindet,  ®er  im  83ette  30 
ligt  nnb  fdjlcffet,  Ter  an  feiner  @rbeit  ftel)et,  Ter  fein  (^)clb  ^elet,  Tem  fol 
uidjt  iKaum  gelaffen  loerbeu,  ©oiiberu  cf)e  fid;  ein  9hige  auff  unb  ju  tl)ut, 
mirb  er  HerUmnbelt  Inerben.  ,'^'\ft  ^Ibam,  @na,  9lbral)am,  Sara  unb  anbere 
a«(ntij.j7,6-.''iu'lcr  uid)t   auffevftanbeu  mit  (^'Ijrifto,   tnic  bay  ©nangeliuni  -lliattbei  bal)in 

lautet,  unb  id;  e§  bafur  l)alte,  ©0  loerben  fic  fampt  allen,  fo  in  beu  Kreberii  ;■... 
finb,  unb  fanipt  un3,  fo  Ivir  nod;  nnff  ('^rben  leben,  beljenb  nnb  in  einem 
.*pui  iu  ein  anber  äBefen  lierenbert  Inerben.  ©0  loirb-j  3ugel)eu,  !,\d;  fage  bir? 
in  etil  Ol)r,  .^d)  meine  e§  trelolii^  unb  gut,  ©leubeftu  e?  nnb  uimpft  ju  tjer^cu, 
Uiol  bir,  (^ileubeftu  e?  nid)t  unb  Oeraditeftö,  Inelje  bir,  @>3  tüirb  beunod;  gefd;el]cn 
unb  beineu  l)alben  uidjt  nüd;blciben.  40 


5h.  12  [10.  aKcüJ.  735 

II]  descendet  cum  voce  Archangeli  et  tuba  Dei  unb  felbgejd^vei.  Ibi  dicit:  tempore 
noviss[imo  tiibae,  pofauti,  troiueteii,  Uüit  meffing  gemacht,  bie  mau  bvaiicf)t  im 
■^eev,  fcfjlac^t.  -JUiff  bicfelti  gricgifd)  mnnier  rebct  er  f)ie,  lüic  311  fclb  l)frget)ct, 
Sriiinel,   Saratautara,  @ot  ift  ®ot,  3}ia^omet  fein  fLiH'djt:  TuixMe  lofmig. 

■''  3Benn  ein  teil  gewinnet,  dieimus:  ba§  anber  teil  ift  ilein  laut  ipovbeu.  Sic 
Paul[us:  ®s  loirb  irici'beu  ciu  felbgcfdjvel):  "^ui,  f)ut,  mugmis  Angeln.^  Unrb  bic 
üvuuiel  fdilagcu.  Post  Dens  mirb  (joiauueu  blafeu  jc.  Nou  est  pofaun,  bie  liou 
meffig  ober  [ilber,  Mosi.    Sed  öon  ein  anber  pofaun,  trumel,  felbge|d)rel),  ^.woinu. 


2  ff.  In  teiuplo  Tvircico  scriptum  La  illali  ilellali  Meliemmet,  Iresul  Allali,  'J'aiirc  Bir 
Pegamher,  Hacli  Non  est  Dens  nisi  vnus,  Meliemmet  autem  proplieta  eins,  Cieatm-  vnns  et 
pidpliotae  aequales  |[  In  i)ugn:i  unnics  alta  voce  clauiaut  Allall  Allali  Allaliii  i.  p.  (•  Dens, 
Uens,  Deus  r        S  über  Mosi  steht  Num:  10.  S2> 

S]  rcbet  %5aulus  aiicf)  balioii:  S)cr  §err  loirb  felbS  öom  t)imel  Ijeruibev  fareu  mit  1. 1:11.11. 4,i:.ff. 

10  eim  feltgeid^rel)  unnb  mit  ber  ftimm  bc^  (Sr^cugel-S  unb  mit  ber  po)auii  (Siotte-?, 

Vllfo  vebt  er  l)ic  and):  "jur  jeit  ber  leljteu  poiaun'.    ^4>ojouu  finb  bie  T>rometeu,i  sor. i.',,  ^ 
fü  inn  ber  id;lüd;t  gebrandjt  »nerben,  Senn  er  auff  bie  frigifd^e  manir  rebet, 

Dr]  Unb  jolc^ä  niirb  gefdjefjeu,  jagt  er:  '^ur  jett  ber  legten  Spofauuen,  i.ffoi. ih,v.> 

3)enn  e»  tnirb  bie  spofoune  [(fallen,  Unb  bie  Sobten  tüerben  auff= 

ir.  erfte()en,   nitberuiejilid},    Unb  luir  tuerben  öertoaubelt  tuerben'.    &x 

rebet  eben  Imn  bem  ^'''iiöften  tage,  Unc  er  baüon   rebet  1.  llicfjal.  4.  ba  eri  TMi.  4,  lef. 
Ipridjt:    '6r    fel6§   ber   §fö3{3i'    mirb   mit   einem    ^Jelbgejdjrel)    unb 
Stimme  be»  @r|engel§  unb  mit   ber   5pofüunen  @otte§   cruiber 
lomen  Dom  §imel,  Unb  bie  2obten  in  Sf)rifto  tocrben  anfferfteljcn 

20  juerft,  Sarnat^  luir,  bie  h)ir  leben  unb  utier6lci=  [3?(.  ■'p"|  beu, 
tuerben  ^ugletd^  mit  bcnfelbigen  fjingejudt  tüerben  in  ber  SBotdeii, 
bem  .6@9i9\9l  entlegen  in  ber  Sufft'  etc.  Sreljerleli  er^elet  er,  fo 
ß^riftug  tu  feiner  legten  ,3ufiii'fft  mit  fiil)  f)iiben  tuirb,  SaS  5'^l'>flPi'f}i'i^>i' 
S)te  Stimme  be§  6r^engel§  Unb  bie  5)>ofüune  6)otte§.     Unb  rebet  nai^  ber 

■ii  Sßeife,  tüic  e§  ju  'lydho  in  ber  @d)lad)t  ^uge^et,  S^enn  Jelbgcfc^rel),  KcleuCma 
l)eifft,  luenn  fid)  bie  Ärieg-?lcutc  im  §eer  untereinanber  Germanen  unb  an^ 
treiben  ritterltd^  juftreiten,  |)in3u,  ipiuju,  |)inäu,  S)ran,  2)ran,  3)ron. 
^ofaunen  finb  bie  ©rometen,  fo  in  ber  .öcerfdjlad^t  gebrandjt  luerbeii. 

So  gef)et»  ju  ju  ^elbc  in  ber  A^eerfc§lad;t.    äßenii  man  bie  Sd;Iad)t 

30  anfet)et  unb  bie  geinbe  angreiffet,  fo  blefet  man  bie  ^^ofaunen  ober  ©rometen, 
fc^legt  bie  Srommel,  unb  geltet  baljcr  bie  laratantora,  '•JJtan  mac^t  ein  Jvelb= 
gefdjrel),  §er,  .sjer,  |)er,  §er.  3Der  Dbcrfte  Seutenant  ober  .*geubtmon,  bem  ber 
.ftriegsfürft  ba§  i^elb  befohlen  Ijat,  tjermanet  ba§  Ärieg-iüold ,  bie  ^^einbe 
ritterlidj  aujugreiffen,  .^ni,  .§ui,  .^ui,  .^ui.    Unb  ba§  ftrieg-soold  fdjreiet  3U: 

35  gj-'ifd)  «11  fic-  Afifd)  an  fie,  frifd^  an  fie,  Sdjlag  tob,  Sdjtag  tob,  Sd}lag  tob. 


736  sptebigten  beä  3al)re?  1545. 

K]scilicet  gotlid;.    Kt/.tvofiu:  loeiin  bie  ©djiff teilte ,  Ärieg-äleute  einanbev  öev= 

manen,  post  tiumet  ju  .'c.    2)a  lüirb  fo  jugeljen.    Descendet  Dens  cum  suo 

hurtatu  i.  e.  tüirb  ein  j^tnar^e  tooldt  aufffletjeri,   bli^,  boniier   et  totu  terra 

biegen  et  omues  homiues,  donec  ber  le^t  boiiiierfi^Iog,  truntcl,  fo  h)irb§  aÜel 

-4ii.76,  isin  ein   fjauffcn  gctjen  unb  bu  tob  unb  Icbenbig  fein  in  inomento  jc.   'Vox 

4S1.68,  sj  toiiitrui'  'dabit  voci  virtntem\    Quaiido  Den«  loquitur  ia  loquela  luaiestatis 


6  über  tonitrui  steht  psal  76  sj>      über  voci  steht  psal  68  s^J 

sj@ott  luiibt  fein  Sniininel  lafeen  9cl)en,  fein  felbgeidjrel)  unb  pofaun,  ^ä)  mein, 
t'i  jül  ein  \v(\en  Ipeiben,  Senn  ev  ift  nid)t  ein  ITleßinge  pofann,  bie  ein  golt- 
jd)uubt  niad)t,  foubein  cittel  gottlid)  ieltgefdjiei)  lüerben,  SüC'  linrb  alfo  p= 
gel)en,  (S()iiftuö  loirb  Ijerab  fonien  mit  jeljiiev  pofaun,  ;ilij  unb  bonnev,  »vivb  >" 

Kl  1  S)a'^ev  f omptC',  tnenn  ein  teil  gclDonnen  !^Qt,  fo  fprid;t  man:  S)ev  nnber  teil  ift 
ticinö  Units  luovbeii.  äBcnn  bie  SiadEen  an  bie  ©djladjt  gefjen,  fo  ift  jre 
iiüfung,  nnb  ha^  gan^e  .S>ei-  fdjrciet:  \'JUal),  '■^nial),  ^^ülat)u,  lltafiomet  ÜJegil 
SlUaf)'  (S'3  ift  fein  @ott  benn  ®ott,  ^JJlafjomet  ift  @otte§  fned}t.  Sllfo  tl)eten 
bie  föiied)cn  oud)  im  Streit,  t)ütten  jre  fiofung  unb  ©efdirel),  ire  $ofannen  ir. 
nnb  Siomctcn. 

?luff  biefelb  ©ried^if dje  manicv  rebet   t)ie  ©.  $Paulu§  unb  fprid;t :  Slni 
Snngften  tage,  trenn  (£^i'iftu-3  Dom  .sjimel  l)nah  !omen  inirb,  tüirb  ein  (Velb' 
gefc^rei)  rterben:  fQni,  .s>ii,  .s^ui,  Ser  groffe  (iSngel  trirb  bie  Srummel  fc^lagen, 
(Sa  fei)  IUI  ber  (Jngel  ©abriet  ober  ein  anber  ©ngel,  Senn  ©abriet  ift  bie  20 
t)6c^ftc  '■JJiad;t  unter  ben  (Engeln,  ber  l^od^fte  ^eerfurer  im  .s^">imel,   S)er  ha§ 
5d)trierb  füret,  Ter  beä  Äonigs  [»1.  CS]  TOarfi^alc!  ift,  S)er  be^  .Reifer?  grofte 
■JJiadjt  l)at  ju  gelbe,  üBie  ber  Plante  mitbringet  '©abrief:   '©ottec-  Wrafft', 
'@ottc§  mad)t',  Söenu  er  feine  getualt  Irit  üben,  @o  fdjiegt  er  aCc§  tob,  ttta§ 
auff  6rben  tebct,  ©6ld)cr  (ir^engcl  ober  auBerlefener  (fngct  für  anbcru  Sngctn,  a;. 
ber  ©otte-j  mad)t  ift,  ber  loirb  bie  .V)ecr  Srummcl  fd;tagen  unb  feine  Stimme 
l)üren  taffen,  Unb  ©ott  Inirb  feine  5^^ofaunen  btofen.    @§  tnirb  aber  nid)t  ein 
fold)  fd}niüd}  3clbgefd)rel)  fein  nod;  f6[d)e  geringe  Stimme,    audj   uid)t  foldje 
''4?ofaune  Hon  ^effing  ober  Ampffcr  geinadjt,  Inie  auff  6rben,  Ober  Hon  Silber, 
4.a;oirin,a>oie  bie  5))ofauuen  ''JJiofi   luaren  5ium.  10.     Sonbern  e§  Inirb  fein  ein  ftardf,  m 
trefftig,  §imtifc^  unb  ©otttid)  gelbgefdjrel),  Stimme  unb  5ßofaunc. 

So  lüirbä  äugef)en,  61)riftu-5  ber  §(h-r  loirb  00m  Söimel   [)erab   faren 
mit  feinem  fyclbgefdjrel),  mit  be§  6r|cngetc'  ftimme  unb  5^'üfauue  ©otte§.    (^§ 
luirb  ein  fc^tuai^e  äßolde  auffgel)en,  Sarauff  Inirb  fold;  bti^cn  unb  bonnern 
folgen,  ba-S  ber  gantjc  (Srbbobfu  beben  unb  alle  Wenfd}en  auff  ßrben  crfd;recfen  ■■s 
unb  iitlern  tocrbeu.     Sa»  unrb  bie  ^^ofaune  unb  S^rummet  fein,  baö  ein 


9h.  12  [10.  aJlat].  737 

I  sime,  ift  ftavö.  Christi  vox  suavis.  Dei  vox  ift  ein  anbev  pofami,  bie  fdjiegt 
ein  ^au§  in  momeuto  bamibev  erben,  bQ§  ftau6  eitel.  i)a  firret§  ballet  et 
fit  iu  momento.  Ibi  acclamabunt  oiunes  Creaturae:  ^ui,  ^ui.  Sic  in  Esai[a 
legimus.  S)a  htx  !onig  @enI)Qrib  für  3feruf[atent,  für  ein  Sngel  au§  mit  Scf.  37,  se 
feiner  fttm  unb  trumel  unb  blie»,  ürret  mit  feiner  jEorantara.  Bellnni  Tupha. 
Ut  olim   loenn   in   Missa   Äreuj  a   4  termiuis.     Tupha   bon   morgen  .  .  . 


6  .  .  .]  fc§ — X  nachgemalt 

S]bie  gan^e  erbe  fcelBen  unb  ein  fc^lag  inn  anbern,  Vi^  ba^  ber  Ie|te  S)onner= 

fcfilng  iüirb  fomen,  fo  Inirftu  tob  unb  lebenbig  fein  in  eim  augenSlicE,  toenti 

©Ott  rebt  inn  ber  fprac^  feiner  SRaieftet,  bie  !an  !ein  menfcf)  ^oren  unb  leben. 

'0  ß^riftu»  aU  ein  'D}}en)c^  rebct  nod;  leiblid),  abn  @otte§  ftimm  ift  ein  l^ronunet, 

bie  f erlegt  in  eim  augenbtid  barntber,  ba§  ein  bäum  in  eim  augenblid  3ur= 

Dri  Sonnerfc^lag  toirb  ineinanber  ge!^en,  bi§  ber  le^te  ®onnerfif)lag  inirb  !omen, 
ber  §imel  unb  (ärben  unb  aüe§  in  einen  t)auffen  lucrffen  luirb.  S)a  tnirftu 
fo  batb  in  einem  Stugenblid  tob  unb  tüiber  lebenbig  fein,  S)a  inirb  bie  l'er= 

15  luQubelung  gefc^etjen. 

3ic3^   öerfte^e   burd^  bie   ©timme   be§  6r|engel§   unb  ^pofaune   ®otte§ 
Slij  unb  S)onner,   S)enn  haS^  ift  ber  ©ottlicfien  5Raieftet  ©timme,  älHe  ber 
SPfalm  7G.  faget:  'Vocem  dederunt  uiibes',  £iie  SBoldten  bonnerten,  unb  bie '4.<i.  77,  la 
©traten  füren  baljer.   3tem:  'Vox  tonitrni  tui  in  rota',  @§  bonnerte  im  .'pimel, »  1» 

2u  £)eine  bli|e  Ieu(i)teten  auff  beut  ©rbboben,  S)a§  @rbreic^  reget  fitf)  unb  bebete 
baöon.     ünh  ^^folm  68.  'Dabit  v<ici  suae  voccm  virtutis'.    6r  loirb  feinem spt- es, 31 
£onner  frafft  geben.    3)n§  ift  ber  5Jtaieftet  ©timme,  SBenn  @ott  rebet  in  ber 
fpra(^  feiner  5)iaieftet,  ©0  tan  e§  fein  5Jlenf(^  ^oren  unb  leben,     d'^riftuö 
at§  ein  ÜJienfd)  rebet   leiblid),  unb  feine  ftimme  [St.  ^i]  ift  freunblid)  unb 

25  lieblid).    5l6er  @otte»  ©timme  in  feiner  ^JJiateftet  ift  ein  onber  ':|>ofüun  nnb 

S)romet,  bie  f erlegt  ein  §au§  in  einem  5(ugenblitf  barniber,  ba§  eitel  ©taub 

^erauö  feret,  Unb  jurfc^mettert  einen  Saum  auff  ein|ele  ©tuiJlin,   SBenn  el 

bal)er  firret,  ©0  tompt  c§  in  einem  Slugenblid,  2Ba§  e§  trifft,  ba§  ligt  barniber. 

60  tüirbs  nu  jugeljen,  äöenn  6^riftu§  Dom  §imel  '^crab  fomen  loirb 

30  in  feiner  §errligteit  eine  ©rfjlarfjt  ju  Ijalten  mit  feinen  ^einben,  2)a?  ift: 
))iai)i  ju  geben  über  bie  ©ottlofen,  Denn  toirb  ber  (Sr|cngel,  S§  fct)  nu  ber 
(5ngel  ©abriel,  ber  @otte§  ^J)iad)t  ift  ober  ein  anber  ©ngel,  S5li|!  unb  2)onner 
ge^cn  laffcn,  Unb  @ott  Inirb  feine  *^*ofaunc  unb  ülaratantara  blafen,  Unrb 
feine  Srummcl  fc^lagen,  ba§  e§  in  ber  ßufft  mit  aüer  mad}t  botjer  f irren 

35  tuirb,  S)enn  loirb  ha§  ^'^Ibgeftfjrcl)  gefd)cl)en,  Unb  toerbcn  nicfjt  allein  bie 
@ngel,  ©onbern  auc^  aEe  (^reaturn  fampt  juen  jufc^rcljen:  §ui,  !qüi,  !qü\, 
y^rifd^  an  fie,  f^rifd)  an  fie.  .'p(^9(5K,  Die  geinbe  tjaben  betncn  ^iJamcn  lange 
gnug  geleftert,  §aben  gniig  beiner  .^eiligen  U3lut  oeigoffen,  i^i  ift  jeit,  ba§ 

iJut^erä  äßetle.   XLIX  47 


7g8  'Ptcbtgtcn  be§  ^a^tc?  1545. 

RlAngelus  2c.  S)a  giengcn  bie  bonner  unb  fiiilege  in  ein  onber,  ha^  auff  ein 
augenfilitf  185  taufent  mit  be»  6ngelä  pofaun,  ba§  haS  ganlj  lanb  Bebet. 
2a§  iDOr  ein  tvmnel.  Item  cum  submcrgereutur  Sod[oma,  Gomona.  gicng» 
fo  311.  S)a  ber  fronte  Sot^  mit  2  todjtern  flol^  Sear:  nihil  possum  facere  3C. 
1  ■ä)ioifi9,  i9ii  \vax  gegen  morgen,  cum  ingrederctur.  Ubi  ingre.ssiis  et  sol  ortus.  gieng  ein  5 
lüctter  baljer,   ba«  bie  ©on  fd^lrar^.    2)a  gieng  jc^ltjeM,  6ti^,  bonnev  et  in 

,. .  3j  ^l  fd^mcttert  toirb,  @o  fte^t§  (^)a:  37.  S)o  ber  !onig  Hon  3l^l}rien  bor  ^ernjolem 
Ing,  1)0  giengen  bie  Donner  unb  f(f}lege  in  einonber,  S)enn  2nptia  t)eii"t  ein 
treu^fc^Iog,  2)o  lagen  185000  5Jtan,  ba§  barüon  tto:^e,  toer  fonf^  fUljen,  :,'\tem 
2)0  ©oboma  unb  (Somorrfia  untergieng,  bo  U)ar,  mein  'jid),  and)  eine  ftimm  m 
i.'Woji  i'i,  i9fi  ©otteä,  flug§,  2)0  Soll)  inS  ©tetlin  ©egor  fam,  fompt  ein  loetter,  bo  gieng 
fd;löefel,  fetoer,  f)lij  unb  bonner  auff  ©oboma,  So  toar  nit  öiel  gelt»  jelen, 

Hijbu  bid)  an  inen  redjeft,  unb  fie  geri(^tet  Inerben,  ©ran,  Srnn,  2ran,  ©c^log 
tob,  ©d;lag  tob,  ©d^lng  tob,  2ll§  benn  toirb  §imel  unb  (grben  in  cineti 
.^anffen  fallen  mit  groffem  frac^en,  S)ie  (Clement  luerben  für  §i^e  fd^mcltsen,  15 

2.  'jifivi  3, 10  2)ie  6rbt  unb  bie  äöcrd,  bie  brinnen  finb,  toerben  oerbrenneu  2.  5pet.  ;!. 
arf.  37,36  ©0  tefen  luir  im  5propl)eten  Sfaia  6öf-  37.  Sa  ber  fionig  öon  ?lffi)ricn, 

©enl)arib,  öor  ber  ©tabt  ^serufalcm  lag,  2)a  ful)r  ber  (fngel  be»  |)@rrn  au§, 
Sieg  feine  ©timme  I)üren,  ©d^lug  bie  irummel  unb  tirret  mit  feiner  S;ara= 
tantara,  2)a  ^ub  fidj  ein  folc^  bli^en  unb  bonnern,  unb  giengen  bie  S)onner=  20 
fdjlegc  mit  mac^t  in  einanber,  ba-3  \)a§  gan|e  *^lffl)rifc§e  ßager  Ool  tobter 
Seic^nam  lag,  nnb  baOon  flol),  tner  ha  fliegen  !nnb.  3)ay  »nar  ber  5Jiaicftet 
©timme  unb  5po)annc,  2)a  bie  bat)er  firrete,  bettete  ba^i  ganlje  Sanb,  unb  logen 
in  einem  3lugenbti(f  barniber  l)unbert  fimff  unb  ac^tjig  Saufent  2Ran.  Senn 
alfo  l^atte  ®ütt  jntior  licrtunbigen  laffcn,  Sa§  [Si.  3ij]  er  ben  ©enl)arib  Hom  25 

Sei. 30, :;oii. .sjimcl  l)erü6  üon  .^c'^i'ff'J^E'"  ii^cg  fd^lagen  toölte  ^f'"-'*' 30.  'Ser  .^69J9\ 
Jüirb  feine  l)errli(^e  ©timme  fc^allen  laffen,  i>a^  man  fe'^e  feinen 
ausgeredeten  9lrm  mit  jornigem  brehjen  unb  mit  (^lai^'i^f"  ^cS 
üerjercnben  gcluerS,  mit  ©trolen,  mit  ftarifen  Ülegen  unb  mit 
§agel.  Senn  Slffur  inirb  erfc^reöen  für  ber  ©timme  be§  ip@rren,  :» 
ber  in  mit  ber  ^Hute  fd^legt,  Senn  e§  tnirb  bie  3{ute  gan§  burd) 
bringen  unb  tnol  treffen,  loenn  fie  ber  .§(i:9i9i  über  jn  füren  Inirb 
mit  ipaucEen  unb  .^arffen  unb  ollentl)alben  toiber  fie  ftreitet.' 
Tsfi.  30,32  'Pugnabit  contra  eos  Tiuipha' ',  2Bie  im  .§ebreifd)en  2ert  ftet)et,   Sa§ 

l)aben   Inir  tierbolmetf(^t:   6r  U'irb  allentl)alben  loiber  fie  ftreitcn.    Tniii)lia  -^ 
()eifft  Ventilatio,  MoLio,  ein  SBcbnng,  loenn  man  etlno»  Ijin  unb  l)er  loebet. 
Sal)er  ba§  Sßebeopffer  ben  namen  l)at  im  alten  Seftament,  Unb  and)  Ijeifft 
'Pmiplia,  SarumO,  bai  man  eS  t)in  unb  l}cr  ,50g  in  l'iel  orter,  gegen  -JJiorgcn, 
\Hbenb,  ^JJiittag  nnb  'JJiittcrnadjt.     Sie  lltefepfaffen  im  5öapftumb  al)mcn  bem 

')  nBisn. 


9lt.  12  [10.  mai].  739 

U]  momeuto.  S)a  iDQt  in  momeuto  uian,  loeib,  ünb,  fegel  tob  unb  öerfeiidt  in 
afigtunb.  S)a§  toar  fein  pofaun,  tromet.  Sic  pop[ulus  tmnsieus  mare,  et 
pliaiao  sequ[itiir,  iibi  exieriint  et  pharao  sequutus,  fetit  ftd}  eilt  Sngel  JhJtfc^en 
6eibc  ^eer  3C.    Mane  filmet  Dominus,  lefjt  lüetter  ge'^en,  cjuod  Augel[us  nocte 

5  hac  gehalten.  S)a5  fjeifft  imfer§  l)eir  ®ot§  pautf,  et  rtenn  er  borniert,  lauts 
fd^ier  loic  ein  panä,  uub  bie  S)onner|d^lege  fd^er^eu  nid^t.     Paul[us   vocat 

S|  Jonbern  oHeS  int  augenfilitf  tobt  unb  berfundfen,  Stent  S)o  bie  ünber  3frnel 
bnrc^§  meer  jogen,  So  evt)n6  @ott  aud^  ein  luetter,  ®a§  bie  ©gijpter  nid^t 
fort  tonten,  Sarnac^  6alb  be>3  tnorgen§  fd^Iegt  er  il)n  ju  doben.     S)ü§  ift 

in  niifer-?  ^crrn  got§  baudfen,  S)enn  bie  bonnerfd^lege  fdfjer|en  nictjt.  S)a§  ift  bie 
ftinim  beS  (Jr^engel§,  S)er  rebct,  ba§  bie  gaulje  erbe  bebet  nnb  bie  gan^c  Uu'U 
erjcfjridft,  S)o  toerben  alle  ßreatur  jc^reien:  fd^Iag,  lieber  gott,  fd(;lag,  S^cnn 

l'ri^}}ofi  nac^  (aber  on  befe'^I,  3a  toiber  6l^riftu§  befef)!,  toenn  fic  bor  bem 'Jllfar 
ftetjen  unb  5Jteffe  bauten,  fo  tbun  fte  6reu|fd§lege.    ^ä)  \v\U  alfo  bcubtfd()cn, 

15  ba§  Tniipha  bie  beifft  ein  (Jreu^fd^lag,  (kt  Jüirb  totber  fie  ftrcitcn  'rimplia, 
®a§  ift:  6r  tuirb  tnit  SBli^  unb  S)onner,  6reu|i>oeife,  Don  allen  üier  orten 
ber  SÖelt  auff  fie  jufd^lagen,  Qx  tüirb  bem  ?lffur  rec^t  auffpaucten,  Donner, 
Säli^  unb  getor  fot  bie  5pauöen  nnb  ^l^feiffen  fein,  SBie  es  benii  aud-)  gefdjad;, 
Senn  ba  ber  6ngel  beS  §6!R9{5)1  auSfnr,  ba  gtng§,  Sc^mir  oou  2Inffgang, 

20  Schnür  l)om  Übergang,  ©c^nür  üon  ^Jiittag,  Sd^mir  öon  DPiitternadfjt.  'JHio 
lüirbS  and^  am  ^iingften  tage  juge^en,  toenn  6l^riftu§  tomen  toirb  jnut  ®erirf)t, 
Sa  toirb  S3li^  unb  Sonner  in  einanbergcben  unb  loirb  ein  redf;t  Bellmu 
Tniiplia  fein,  aßentbalbeu  58li^,  Sonner  [2^1.  Süj]  unb  ^eloer,  Tinipli:i  uon 
9Jiorgen,  Tnuplm  oon  ?tbenb,  Tnuplia  öon  5!Jlittag,  Tnupha  bon  5Jlitternad)t.  i.woMs.asfi. 

25  5tl§  Sobom  unb  ©omorra  untergieng  @ene.  19.  Sa  loar,  meine  id^, 

®ottc§  ©timme  unb  5|^ofaune,  @o  balb  ber  frome  Sot^  mit  feinen  ^jluo 
Xoc^tern  in  ba?  ©tebtlin  3oQi-'  "Ef"»  ""b  bie  ©onne  auffgangcn  loar  auff 
@rben,  'tSiud^  gieng  ein  3Better  bal)er,  Sie  Sonne  toarb  fd))tiar|,  Hub  erT)ub 
fid)  SBlitj  unb  Sonner,  llnb  ber  .'T^'öStS'J  regenet  ©d^tnebel  unb  yycloer  bom 

:iu  .'pimel  berab  auff  Sobom  nnb  (^omorra,  Sa  loar  in  einem  "Jlngenblidf  ba§ 
ganl^c  !i;anb  umbge!erct  unb  berberbct,  Unb  alte  (SinJüouer  ber  ©tcbte,  ^JJiann 
unb  SBeib,  Äinb  unb  ßegel,  tob  unb  berfendft  in  abgrunb  ber  .Stellen.  Sa  loar 
nidjt  ,^eit  @elb  ju  jelen  nod)  mit  ber  ^JJJeljcn  berumb  jn  fpringcn,  ©onbern  in 
einem  'JUigcnblid  mar  alles,  Uiao  lebet,  tob  unb  berfuntfen.    SaS  mar  ÖotteS 

M  ijiofaun  unb  Sromet,  Sa  giengS  5ßummerle  l)um,  5pii^,  5pla|,  @d)mir,  ©d)mir. 

*.JÜfo  gieug-3  and^  ,^,u,   ba  ha^  SßoldE  3frael  burd^§  rote  Wtn  gieng  unb 

ber  ftönig  ^|<I)arao  mit  feinem  ■'peer  nadjfolget.    %U  bie  ßinber  ^fracl  auS= 

gejogcn  loaren  au§  @gl)Vten  Unb  ^U)arao  mit  feinen  iHoffen,  SBagen  unb  ^licutern 

jnen   nadjjaget,  Sa  erl)ub   fid)  bev  (vngcl  Wottes  unb  fe|et  fid)  iUiifdjen  boS 

4u  ^eev  ber  Ggi)ptcr  unb  ba»  .s>er  ^froel,  Hub  eine  finftere  ^ilSoldeu  lend;tet  bie 

47* 


740  ^rebtglen  be§  3at)te§  1545. 

^1^  ^^jvocem  Arcbangeli,  ber  rebet  burd)  ben  bonner,  bas  bte  tuelt  crjd^nät  unb  tob 
loirb.  Ibi  dicit  Sol  et  oinnos  ereatiirae:  fc^lag  tob,  e§  ift  jeit.  £q  iDtrb 
benn  bie  rec^t  pofaun  fomcn  unb  fiircn,  ioiib  ein  gteulid;  toctter  fein,  et 
omnes  Creaturae  fid^  ftcKen,  quod  finis  adsit  et  noviss[imum  tonitru.  Ibi 
imtnutabimur  ex  uuirtali  Uicfeu  in  immortalem.  'In  niomento.'  S)a§  Ifirb  5 
ber  leljte  bonneifdilag  t{)iin,  ba§  loirb  ber  rec^t  fein,  Intrb  gioS,  gut  unb  an= 

Slbo  finb  gottlofeu,  bie  bid)  geleftert  t)aBen,  fd)Iag  tobt,  fcfilog  tobt,  niatf;  be§ 
tocfen»  ein  enbc.  £'Q§  loirb  haB  felbgefdjiel)  unb  bie  Saratantara  lueiben, 
S)q§  tüirb  ütrr  ge^en  unb  bummerbumbum  jc.  S)ie  S>onnevfcf)Iege,  fo  i|t 
geljn,   finb  ein  üorf}3icl  unb  Oorbraber  be§  legten  bonnerf c^IagS ,  bei  loivb§  10 

?ri  gan^e  nadjt,  hah  fein  teil  ju  bem  anbern  fomen  funb.  31I§  nu  ba§  5Jleev  bon 
einanber  geteilet  ftunb  lnic  ein  ÜJiatuer  pr  redeten  unb  jur  Sinden,  Unb  bte 
Äinbcr  3frael  burd^  t)in  gegangen  tonven  auffnt  tiuden,  unb  bie  (Sgl)pter  jnen 
nad)folgeten  iii§  5Jteev,  3)a  fdjQloet  bev  §(*3i;ti  be-5  'JJJorgenbs  nuff  bie  Sgl)pter 
unb  leffet  ba§  äßetter,  »Dcld;§  bev  ®ngel  bie  nadjt  juDov  gel^nlten  tjatte,  Unbev  15 
get)en,  ^JJlad^et  ein  fdjtieden  in  ber  @gl)f)ter  .'peer,  ©toffet  bie  3{eber  Oon  freu 
Sßagen  unb  ftiir^et  fie  mit  ungeftiim,  £effet  ba§  SQßaffer  »niber  fönten  unb 
bebedet  Sßagen,  Steuter  unb  aße  modit  bc§  ^p^arao,  bie  ben  ßinbern  ^^ixad 
nac^gcfolget  loaren  in§  5Jleer,  [931.  3iiii|  ©erlegt  5p:^arao  ntit  aCc  ben  feinen 
3u  boben,  bQ§  nid)t  einer  au»  jnen  überbleibet.  2u 

S)a§  ift  nu  unfer§  §ß9{9J9{  ©otteS  fanden  ober,  bie  e§  @.  $Paulu§  l^te 
nennet,  bie  Stimme  be§  Gr|cngel-j  unb  Sßofaune  @otte§.  S)enn  tuenn  @ott 
bonnert,  fo  lautet§  fd^ier  luie  ein  S|.^auden,  S|5ummeiie  pum,  Unb  bie  S)onner= 
fd)lege  fdjer^cn  nid)t.  S.  ^^aulug  nennet  e§  bie  6timm  be»  6r^enget§,  S)enn 
@ott  in  feiner  5}laieftct  rebet  burdfi  ben  Sonner,  ha§  bie  gan|e  @rbe  bebet  2.s 
unb  aEe  älVlt  erfdjridt  unb  balb  tob  ift.  äBcnn  nu  folc^e  Stimme  unb  letite 
^Pofanne  ®otte§  erfc^aUen  loirb,  2)a  loerbcn  Sonn,  5Jlonb  unb  aüc  ßrcaturen 
3ufc^reien:  ©d)lag  tob,  lieber  §63f9{  ©ott,  fc^lag  tob,  S)a  finb  bie  ©ottlofen, 
bie  bidj  nid)t  !ennen,  Unb  bie  folfcfien  6t)riften,  bie  nid)t  finb  gel)orfam  gertefen 
bem  (fuangclio  ßfjrifti,  S)ie  tjaben  allefampt  beinen  9iamen  geleftert,  5}einc  30 
.^eiligen  auff  ©rben  »erfolget  unb  getbbtet,  ©c^log  tob,  6§  ift  l^olje  jeit,  mac^e 
bes  SBefenS  ein  enbe. 

Saö  linrb  fein  ba§  gelbgefdjrei)  unb  bie  Slaratantara  (Sotte§,  baS  ber 
gan^e  öimcl  unb  aüe  Sufft  tuirb  gef)cn  Äir,  ßir,  5Pumerle  pum.  Senn  e§ 
loirb  ein  grclnlic^,  unerl^brt  SBetter  fein,  befsgleic^cn  nid)t  gelnefeu  ift  öon  « 
anbegin  ber  SBelt,  Unb  oüe  (vreaturn  luerben  fid)  bermaffen  fteEen,  baä  ha-i 
enbe  ha  fe^.  Sllä  benn  luirb  bie  leljte  5pofaune  @otte§  lomen,  S)o§  ift :  ber  le|te 
Donnerfdjlag,  toelc^er  .^oimel  unb  6rben  unb  olle§,  ioag  brnnnen  ift,  plo^lid;  in 
einen  .?)auffen  fdjlagen  loirb.  S)a  toerben  loir  nuc^  üertoanbelt,  S)a-5  ift:  a\iB 
biefem  fterblidjen  3i3efcn  in  ein  unftcrblid;  äUefeu  Oerenbctt  toerben,  toenn  §imel  w 


Vit.  12  [10.  OTüiJ.  741 

R]  med^tig  fein  k.  Videmu.s  ob  oculos,  ba§  bei"  Somierfc^tng  fo  mcd^tig  ift,  ut 
©ic^eit  in  moQiento  jufd^ettert.  Onines  fabri  Iunben§  in  eim  tag  nid^t, 
(jui  tantum  ein  Oovfpicl,  borttati.  Si  hoc  potest  tonitm,  quid  fiet,  cum  Dens 
ipse  loquetnr,   uou  ut  C!hristus   iu   cruce,    sed   iu  sua  maiestate  unb  fprad^? 

5  9lüe§  tob,  et  omnes  Creaturae.  ^a,  ba§  toirb  ein  ^rieg  fein  contra  oranes 
inipio.^  et  2!euffel.  Hiero.  3c§  effe,  ti'inifc,  fdjiaffe  unb  \vaäje,  fo  faufet  inif 
bie  ipxaä)  in§   of)r:  @tet}et  auff,   ix  tobten  3C.    Si  uon  sie  verba,  quia  in 

2  ni(5t  possent 

SI  anfmod^en,  2)enn  tnir  fcf)cn,  bn§  ein  Sonnevfcfifag  ein  (Sljc^en  inn  eim  aiigcn= 
HidE  entjlDel)  fdjmcifecii  nnb  3unialmcii  fan,  Uie(dje§  !eiu  !omg  noc^  jimmermmt 

10  tt)un  fan.  6^riftn§  loirb  ein  !rieg  fuven  toiber  bie  gottlojen  unb  bie  felben 
mit  bonncr  jurfc^mei^en.  .'oieronl)muu  tjat  ein  fein  gebandfen,  S)a§  er  fagt: 
S^ig  iDoit  l)or  ^d)  immer  inn  mein  o^ren,  fteljt  ouff,  i^r  toten,  !ompt  für 

X>r]  unb  Srbeii  jerge'^en  tocrben,  86lcf|§  allc§  toirb  gefdielien  pIo|lid)  nnb  in  einem 
3lngen6licE,  Unb  bn?-  Wnh  bie  le^te  ^^ofaune,  S)q§  ift:  S^er  letite  X)onnerfd;tng 

ir.  tfjiin,  S}cnn  e§  toirb  ein  rechter  anSBunb  fein  öon  S)onnerf erlegen,  itiirb  gut, 

gro§,  frefftig  unb  ?lllmed)tig  fein  unb  gan|  burd^  bringen  unb  tBol  treffen. 

S)ie  S)onnerfd^Iege,  fo  j|t  gefd^e^en,  finb  nur  ein  S^orbrab  unb  --Borfpiel 

jene»  [SI. 3»]  Ie|ten  S)onnerfd)lng§,  3l6er  jener,  ber  Ie|te  £)onnerfd)Iag,  loirb 

bie  rechte  ^ofaunc  (Botte§  fein,  h)elc^e  e§  mit  ber  ganzen  SBelt  auamad^eu 

ao  loirb.  Sßir  fe'^en  offt,  i>a§  ein  S)onnerfcfjIag  eine  groffe,  ätuel],  bre^  flefftetige 
®id;en  in  einem  '3lugen'6lid  mitten  entgiuel)  fd^meiffet,  offt  aud)  in  Heine 
©tüdflin  jumalmet,  toeld)»  öicr  ginmiermenner  in  einem  ganzen  tage  nid^t 
öermöditen.  ©o  nu  ein  Sonnerfc^Iag  ju  biefer  jeit,  toeld^er  nur  ein  93orbrab 
unb  S^orfpiel  ift  jene?  Ie|ten  5)onnerfdf)(ag§,  foId^§  oermag,  2öa§  folt  benu 

üb  nid)t  öermogen  ber  Ie|te  Sonnerfd^Iag,  toeld^er  gro§  unb  31llme(^tig  unb  ber 
gar  ans  fein  toirb?    ©ott  toirb  aU  benn  reben  in  fetner  5JJaieftet  unb  .§err= 
ligfcit,  5Iid^t,  loie  6t)riftu§  am  6reu|  rebet,  ba  er  fprtd^t:  'Sater,  öergib  inen,£u[.  ^3,34 
benn  fie  loiffen  nii^t,  toog  fie  tt)un',  SBelc^e  Stimme  ®otte§  jorn  ftiHet  unb 
bie  Sßett  nod^  fjeutig?  tag§  er'^elt,   Sonbern  toirb  reben  in  feiner  ©ottlid^en 

30  5)taieftet  nnb  nnleiblid^en  ©prad^e,  mit  Sonner  unb  Sli^,  ^^ummerle  pum, 

^r,  Äir,  ©d^Iag  tob,  Saju  benn  ade  ßreaturn  fd^reien  toerben  5lmen  nnb  3a. 

Senn  el  tnirb  ber  red)te  it'rieg  unb  bie  rechte  ©d)Iad}t  fein,  fo  6:^riftn§ 

in  feiner  .§errlig!eit  füren  loirb  toibcr  alle  Seuffel  in  ber  §elle   unb  ®ott= 

lofen  anff  ßrben,   3in  toeld^er  ©d^Iad)t  er  atte  feine  ^^einbc  mit  S8Ii|  unb 

35  2)onner  äufd^mciffcn  toirb.    2)a  ttiirb  erfüllet  toerben  ba§  SBort,  b(\§  er  faget 

30'^an.  5.  'Sott  ^at  bem  ©on  mac^t  gegeben,  oud^  ba§  6krid}te  3 u 30I). s, 27 if. 
l^alten  ©arumb,  ba§  er  be§  ^enfdjen  ©on  ift.     S5ertDunbcrt  eui^ 
bei  nid^t,  2)enn  e§  !6mpt  bie  ftunbe,  in  tüeld^er  alle,   bie  in  ben 
©rebern   finb,   toerben    feine    ©timme   t)oren,   Unb   toerben   erfür 


742  5)»rebtgten  bcS  SoTjk«  1545. 

RJmomeuto,  tarnen  ift  bic  mciuuiig:  Stc'^et  auff,  iv  tobten,  ;ul  imlitimti  i.e.  in 
monieiito  luoi'tni.     Hicro.  alio  in  locu.     Qui  cieJit   sc   iiiorituiiiiii   et    sp  fuv 

Q'küä)t  Eüiueii,  luiivbe  iiicfjt  tnci  fc^aWeit  k.    9lu  t:^ut  ber  liavmljcr^igc  Osot 
bic  giiob  et  cl^re,  picbigt,  iubet  facere  offitium,  vocatioueni,  edite,  nou  ideo 
baöOll,  quia  oportet  edati^  k.    9l(icr  licdcu  üllbcr,  utimini  illis,  iit  cxpectetis    s 
tubani,  ut,  quando   lüirb  filafen  iiiib  bonnci'fc^lag  aitgel^cu,   ut  parati  .sitis. 

s]  gcrid^t,  5Jid)t,  bn5  )o  lang  jeit  toevbcn  luivb,  bay  in  ber  lufft  bic  [timm  bal)ci; 
gcl)cii  folt:  ftc()t  nuii,  il)r  toten,  Tcnn   c-3  nit  fo  öiel  jcit  fein  luirb,  gott 
luirbS  in  eint  augcnblic!  uuicfjcn.    S)nun6  follen  luir  alfo  aUcv  gntcr  inu  bcni 
Ic6en  gcbraud)cn,   ha^  loiv  ber  ftimm  nitfit  üergeßcn,  fonbevn  o^n  nntcrlofe  lu 
Imntcn  bcv  Suöunfft  be§  ^errn  unb  jagen:  !om,  lieber  f)err  G^iifte,  iinb  maä) 

Pi]gel)en,  bie  bn  gut§  get()an  t)aben,  gur  5Iuffetftef)ung  be§  Seben», 
bic  ober  ubel§  gef^an  fjaben,  yir  9(ufterftcf)ung  bc§  C)eriJ)te§'. 

[®i.  36]  ®.  öieronljnui'o  tjat  feine  gebancfen,  ha  erfc^reibet:  Sive  eome- 
dam,  sive  bibam,  sive  aliquid  aliud  faciam,  seuiper  vox  illa  videtur  soiiare  15 
in  auribus  nieis:  Surgite,  mortui,  et  venite  ad  iudiciuiii.i  '^ä)  efje  über  trindfe, 
fc^laffe  ober  loai^c  ober  tl)ue  ettoaS  anber§,  fo  faujet  mir  allezeit  bie  Stimme 
in  meine  Obren:  'Ste'^et  auff,  ir  tobten,  ßompt  für  ®eric^t.'  9lid^t,  bQ§  e§ 
fo  lange  jeit  fjabcn  »uerbe,  bis  bie  ©timme  in  ber  Sufft  baf)cr  fc^allc  nnb 
eben  biefe  SBort  mit  ollen  ©l}Eabcn  auSgebrnctt  tcerben,  Sonbcrn  ber  Ie|te  20 
S}onnerfc^Iag  loirb  fo  Oiel  anseigcn,  al§  bie  Sßort  geben.  Senn  Sott  Inirb 
alles  in  einem  ?lugcnbli(f  au§ricf)ten,  ba§  e»  nic^t  foüiel  jeit  luirb  beburffen. 
Unb  fprid^t  S.  .5>ieronl)mu§  Iteiter:  Quoties  diem  ludicij  cogito,  totn?  corde 
et  corpore  contreniisco,  Si  q\ia  praesentis  vitae  est  laetitia,  ita  ageiida  est, 
ut  nunquam  aiuaritudo  futuii  iudicij  recedat  a  memoria.  '©0  offt  tc^  an  -5 
bcn  tag  bc§  (Seric^tl  gebencfe.  erfc^ricft  mir  mein  •'öerlj  nnb  ganzer  Scib. 
Jyellet  jrgenb  ein  ^reltibe  für  in  biefem  gegentncrtigen  Seben,  So  fol  man  bcr= 
felben  alfo  brauchen,  boS  ber  ernft  be§  lunfftigcn  @eri($t§  un§  ntd^t  au§  bem 
©tun  !ome  nod)  aui  bem  CV)ebed)tni§  falle. 

Unb  e»  ift  geluifelic^  Wax,  2.Ber  Don  ^er^cn  gleubet  unb  eS  gcUn^  bafiir  30 
Ijclt,  ba»  er  fterben  unb  für  Ö)erid)t  fomen  mu§,  Sem  toirb  ber  ,ft^nl5el  tool 
Hergeben,  äBirb  nic^t  niel  5cl)al(il)eit  nod)  35ubcrei)  anritzten.  3Bie  and)  ©l)rad; 
eii.7, jofagt  6ap.  7.  '3Ba§  bn  tl)uft,  fo  bebende  boS  enbe,  ©0  luirftu  nimermeljr 
ubelä  tl)un.'  (irfd}ridt  bod)  ein  menfdjlid;  .Sjer^,  Uienn  ei  l)dret  bie  fd^rc(I= 
tilgen  Ö)efd}id)te  unb  greiuüc^e  Gjempel  be§  groffeu  unb  ernften  jornS  @otte§,  35 
2)a§  ©Ott  mit  ber  ©inbflut  bie  Sßelt  ber  ©ottlofcn  tiertilget  unb  bie  ©tebte 
Sobom  unb  Wontorra  mit  ©djUiebel  unb  fycUier  fom  §imel  Ijerab  umbgcleret 
unb  öerbampt  I)Qt,  Söie  folt  e§  benn  nid^t  erfd;reden,  luenn  c§  boret,  boS  @ott 


')   Vgl.  Nacldräge. 


yjv.  12  []().  OTai].  743 

R]  Edaii),  faciaui  vocationi«  opus  et  Ie|  cxpectabo  ult|imani  horam.  i?om  t)Cf, 
licbcv  SjßSir,  ^tf;  T)a(i  giuig  flccffeu  3C.  Ut  sie  utercmur  hac  vila,  ut  certo 
expcctareimis  aliaiii.  Vh\  manebmit  geizige,  \Oüä)na ,  ro^e  hold,  ((ui  iion 
audiunt,  bleiben    neibifc^,    bo§  et  t^un,    ac  si  inaeteruum    vivereut?     0  lüic 

s  uitüei'fe'^enu  lüerben  fie  übereilet.  Sicut  dos  credimus  et  cogitamus  uon  ven- 
"  tiinini  dieni,  sie  ipsi  eruiit,  bie  ber  bonnerfd^Iag  irirb  finben.     Sodomitae 

s]  bc-3  Ieben§  ein  cnbe.  2lber  lüo  InoUcn  bie  geiltnenfte  blel)ben?  2)ie  e§  it)nen 
fngcn  Inffen,  b(el)ben  glcid)hiol  ftolij,  geiijig  jc.  loie  fol  it)ncn  bie  bonncvni't 
SU   fvuc  !omen,   i^\n  eS  ift  nod)  lang  bat)iu,   »nie  i|t  bie  ioelt  gebenett,   alfo 

u)  liicrbcn  bie  auif;  fein,  bie  bev  ©onnevfc^lag  toirb  treffen,  S)ie  ju  ©obont  tüorcn 
nid^t  aubcr  leut,  benn  bie  bor  100  joren  toaren  bo  geJoefen,  3llfo  finb  luir 

?i|  bie  le^te  SBelt  mit  SSlilj,  Sonner  nnb  fyehjer  jum  Sungften  ®eri(i)t  erforbern 
loerbe,  Xa  ber  ^imel,  loie  [a3L  37l  ©.  $etru§  fagt,  bom  JveUier  jnrgeben  nnb 
bie  Glcment  für  l^ihc  jnrfd^meltien  tocrben.     S)enn  jene  ®efd}id)t   finb    nur 

i:.  gürbilbe  be§  jufünfftigen  ,Sorn§  nnb  Oöniä^tB  @otte§,  Sßic  and}  ber  ^Ipoftel 
^etruS  faget,  3)aä  @ott  bamit  ein  6j;empel  gefegt  'ijob  ben  ©ottlofen,  bie 
l]nnaäi  tonten  Inerben. 

5Ru  hjolt  ber  Sarmticrijige  @ott  nid;t  gern,  ha§  ton  mit  bem  ®erid§t§ 
tage  pl6|li(^  überfallen  »m'irbcn,  Sarnmb  f^ut  er  un§  bie  ®nabe  nnb  ßl)rc, 

■M  Sßarnet  un§  trelrlid),  Seffct  unä  fein  äßort  prebigen,  !Rüffet  un§  jur  Suffe, 
58ent  un§  an  Vergebung  aUcr  unfcr  6ünbe  in  ß^rifto,  Saget  un§  jn,  ©c^nlb 
nnb  5Pein  foEe  anffgeljaben  fein,  fo  loir  an  feinen  @on  glenben,  .^etfft  un§ 
unfer§  35eruffe§  rcarten  nnb  unfer  befol)len  ?lm|3t  tl)un,  SBenn  hiir  bn§  tljuu, 
©0  gönnet  er  un§  tool,  baö  loir  cffen,  trinden,  guter  bing  nnb  frolic^  fein, 

"  S)enn  effen  unb  trinden  muffen  tt)ir,  f ollen  inir  anber§  auff  6rben  leben, 
9lltcin  6)otte§  unb  bc§  pfünfftigen  £eben§  foüen  »nir  nid)t  üergeffcn.  3ft 
baö  nid)t  ein  gütiger,  f romer  föott,  ber  e§  trelulid)  unb  ganli  üeterlid)  mit 
nn§  meinet? 

gr  rebet  je  nid)t  anber§  mit  nua  benn  ein  SSater  mit  feinen  .^inbern 

3»  unb  f^nit^t:  Sieben  Äinbcr,  %i)ut  Suffe,  ©Icnbet  on  meinen  @on,  ben  id) 
cud)  gefanb  l)ab,  ©eib  fromm  unb  ge'^orfam  unb  tl)ut  eitler  befoljlen  'ihnpt, 
^axnaä)  effet  unb  trindct  unb  brandiet  ber  jeitlii^en  ©üter,  fo  ic^  mä)  befdjere, 
Mein  fe%t  ju,  ba§  jr  biefer  aOäelt  unb  ber  .^eitlidjen  ©üter  fo  braudjet,  baS 
jr   auff  bie  le|tc  ^ofaune  luartet,  ^uff  ha^,   irenn  biefelb  fd;aCten  unb  ber 

3!>  leiste  S)onnerfd)lag  anffgeljen  toirb,  jr  bereit  unb  gefdjidt  feib  mit  ^eiligem 

Sßonbel  unb  ©ottfeligcm  SBefen,  3[ßenn  jr  ba§  tl)ut,  ©o  t)at§  !ein  not  mit  end). 

©ölc^c  trelue  SBarnung   unb   frennblirfje  Sermanung  unferS   gnebigen 

föotteg  unb  lieben  33ater§  folten  toxi  ju  §ert^en  nemen  unb  fügen:  äßolan, 

lieber  PJott,  Sßeil  bu  föld^§  bon  mir  l)aben  milt,   unb  eö  bir  alfo  toolgefeKct 

40  unb  mir  feliglidj  ift,  So  loit  idj  mtd;  üon  .s^er^en  ju  |»i. 38|  bir  befercu, 


74.1  ^Ptcbiglcu  bcä  3iit)rc?  154ri. 

Kjtrareu  eben  jold^e  Iciite  ac  praecessores,  dicent:  tjoB  \ä)  iiod)  bic  fvift,  Ia§ 
tDudjevn,  r)uveii  k.  @§  fc^cinet  Bei)  bc:u  liefen  @ot,  boB  bcr  Sonnerfrfilag 
i.-j)ioici9,2icr3u  trit.  2otf)  fc^reiet,  praeclicat,  ©oix  gct)ct  ouff,  ©uangeüiim  leud^tet  unb 
j(^einet,  glen^et.  Papa,  Turca  ista  uou  curat.  6§  fc^einet,  all  hjolte  ei  ein 
morgen  tocttcr  Incvbcn,  bie  gemcingliif)  fcf)rctflic^,  poA  Bliret,  bonncrt.  Amio  5 
I)at  mc()i-  tüettcr  gefe'^en?    Son  fdiUmr^,  l)imel  finftev?   In  momento  ©oboin 

sjeben  auc^  geftnbt  unb  bie  funfftigen  aucf):  D  Ia|  fier  ge'^en,  1)06  ^s^  noc^  fo 

Inng   frift,   Iq§  gei|en  unb  inn  luoEuft  fdjtneben,   ^\vat  eS  fc^tcft  fic^  fein 

i.iKoicis/iibagu,  2)a§  loovt  \mxh  gcprcbiget,  S)ic  -Sonne  gef)ct  nuff,  ßof^  ^jvcbiget,  h)ir 

fragen  iüc()t§  barnodj,  (?§  Icft  fidj  anfeljen,  es  lnoK  ein  morgentoettev  luerbcn,  w 
Druinlj  Inft  unä  brnuff  fc^en  unb  nn§  Beffcrn,  S)cnn  bie  ^ofoun  tuitb  bnr)ei- 

?ijaBil  an  beinen  ©on  gleuBen,  SBil  mein  ^Inipt  mit  aüem  bleife  au^ricfitcn 
llnb  loil  alfo  effcn  unb  tvincfen  unb  bev  jcitliifien  ©ütet  in  biefem  CeBen 
Brou(|en,  baB  iä)  bei  legten  5^>ofannen  nic^t  öcvgeffe,  ©onbern  on  unterla§ 
beiner  ^w'Eunfft  gebende.  S)enn  tüarumB  toolt  ic^  midf)  für  bent  ^üngften  tage  »•■■ 
fnrd^ten,  lueil  bu  miv  burd)  bein  2Bovt  ©nabe,  Setien  unb  Seligteit  geioi? 
.^ugejagct  I)aft,  ßomm,  liefiex  HE]?R  IHE8U,  unb  maä)t  biefeä  SeBcni  unb 
SßefenS  ein  cnbe,  ^ä)  lioBe  gnung  geeffen  unb  gettuncfen,  '^ä)  teil  aüe  ©tnnb 
gern  mit,  tnenn  bu  mit  beinern  Sage  !6mpft.  2)n§  r)ieffe  bcnu  ficf)  nä)t  Bereiten 
unb  biefeS  Sc6en§  red^t  braucficn,  äBenn  inir  im  ©lauBen  unfcr  ?Impt  ttjetcu  '^u 
unb  beB  jufünfftigen  fieBens  loarteten. 

?lBer  toenig  Seute  finb,  bie  c§  ju  .sjerlen  nemcn  unb  fitf)  rec^t  barcin 
fi^icfen.  3Ba§  icil  aBer  barau§  trerben'?  Sßie  tooHen  foWje  Seute  enbtid) 
Befte^en,  toenu  fie  foüen  für  ®ericf)t  tomen/  39ahjer,  Sürger,  5lbel,  (dürften, 
fo  i|t  in  aller  Sic^erBeit  leBen,  ©otteS  2Bort  nicf)t  Boren,  Soffen  inen  nid§t  « 
jagen,  SleiBen  @ottlo§,  ©toI|,  'JJeibifd),  .tieffig,  Sopafftig,  Sinb  erf offen  im 
Wciij  unb  2Bud)cr,  Sigcn  in  SßoUcrel)  unb  Söoltuft,  SreiBen  ©rfjnub  unb  Softer 
unb  tBuu  aUer  bing,  al§  luoltcn  fie  ctüig  ^ie  ouff  6rben  leBen.  D  lote  l)l6|Iid) 
unb  nnOcrfcBenS  »oerben  fie  mit  bem  ^nnflftcn  tage  uBereilct  Itterbcn?  C  loic 
lüirb  inen  bie  Ie|te  2)onncrart  öiel  ju  frue  fomen?  3|t  gleuBen  ftc  e§  nidjt,  »o 
bo§  e§  gefc^eBen  tocrbc,  SBenn  fie  bom  3fungften  tage  fagen  Boren,  fo  fpotten 
unb  larfjcn  fie  unb  fprecf)cn:  ."po,  @§  ift  no(^  lange  baBin,  2ßa§  fngeftn  mir 
Dom  ^ungfteu  tage?  Aoctte  id)  fo  lange  föclb  ,]u  jclen,  Bi§  bcr  S"ngfte  tag 
ferne,  fo  tuolt  id)  ein  fcliger,  geiounbfd)tcr  TOenfc^  fein. 

3h)or  bie  Beilige  ©d)rifft  "^ot  e§  juOor  öerfünbiget,  2)a§,  je  nel)er  ber  a 
Sog  fein  luirb,  je  tocuiger  ©lauBe  unb  SieBe,  unb  je  groffer  ©id^erl)eit  in  ber 
SBelt  fein  tüerbe.    Sie  ju  ©oboni  unb  ©omorro  toaren  eBen  foldie  Seut,  \vk 
bo§  Bofe,  rol^e  [»i.  J?i]  S5old  ift  ju  unfcr  jcit,  ©ie  tl^aten  bem  fromen  SotB 
oUcy  leib  mit  jrem  unjuc^tigcn  Sffionbcl  unb  cineleten,  loie  ©.  ^*etru§  faget,  _^ 
s. spctii  2, 8  bie  geredjte  ©eele  öon  tag  ju  tag  mit  jren  unrechten  SBerden,  Sieffen  beu  40 


'Jlv.  12  [10.  üKni].  745 

K)  in  bei:  i]iü.  Impiis  est  teiTibil[e,  nobis  consolatio[ne  pleniss[imiiin.  Ccr- 
tiss[ime  tiiba  ttiivb  ütren  iinb  S^ntntantara  fingen  iit  Persae  iti  oxorcitu  sie, 
ba§  "^imel  utib  ©vben  in  Tjauffen  et  omiies  homines  tob  unb  lefcenbig.  'Et 
mortui.'    SBenn  boS  gefcf)i($t.     Senn  c§  mu§   \o  fein.    'Nam  hoc  mortale 

s]  i  f(f)aÜen,  Sa»  ^imd  unb  erben  inn  ein  liauffen  falten  luirbt,  unb  in  ciui 
nugenHict  tuerben  loiv  lieranbcvt  »ncrben,  S)cnn  'ha?>  ftevtili(f)e  muS  an^ifien 
ba%  unfterblidie',  (S§  mu§  Ja  ein  mal  ein  jeit  !omen,  bo  ein  anber  leben  tuirb 

Br] guten,  alten  ?!Jlann  prebigen,  marnen  unb  bvclneu,  @ie  aBer  fungen  bielveil 
Hom  ©d^Iemmer,  f^jotten  fein  ali  etne§  S^'^oren  unb  !ereten  ft($  an  feine  ftvaffe. 

lu  (SBcn  alfo  tfinn  unfere  ^»niici^n-  SattJer,  SBurger,  ?lbel  etc.  Iieutig'3  tag?  ancf). 
!ga,  fpra(f|en  fte:  ßa§  ben  ;3un9ften  tag  tjer  gelten,  .^aben  tniv  norf)  fo  lange 
frift,  Bi§  ber  ^ungfte  tag  fompt,  @o  Ia§  un§  ®ei|en,  SBuc^evn,  .?)uren,  Su'Ben, 
©auffen,  ^^rreffen  unb  in  allerlei)  SBolluft  leben,  6?  Ijat  feine  not. 

©olc^e  fdjeblic^e  Seutc  muffen  toir  leiben,  Sßolan,  SßaS  fie  bamit  lurrben 

i;>  geUiiunen,  ba?  Serben  fie  allju  3eitlic()  erfaren.  5Rit  fold^er  jrer  ©iÄ)crl)eit 
geben  fie  felb§  3eugnt§,  S)a§  ber  ^ungfte  tag  nid^t  ferne  fein  muffe,  llnb 
furmar,  (SB  f($tcfet  [li)  alle?  fein  ba3u,  ha^  ber  ^inigfte  tag  balb  evciu  Bredjeu 
niirb.  Sott)  prebiget,  rufft  unb  frfireiet,  Sie  ©onnc  gcliet  auff,  ba§  ©uangclinm 
Ieu(f)tet  unb  fi^einet,  3I5er  ni(^t  aüetne  SSapft  unb  S^ürcfe,  ©onbern  aud^  unfere 

2«  falft^  ©uangclifcfie  fragen  nicfitS  barnac^.  SarumB  lefft  fic^S  anfeljen,  ol§ 
iootte  ein  ^lUorgeumetter  fomen,  SiefelBen  SBettcr  finb  gemeiniglich  f(i;rec!Iirf) 
unb  fe^rlic^  unb  fc^er|en  nic^t.  31I§  benn  mirb  e5  gefc^eljen,  mic  e§  gefc^ad) 
]un  feiten  Sof^.  9lt§  Sof^  gen  3ofi-'  etnfomen  unb  bte  ©onne  auff  (Srben 
auffgegangen  mar,  ha  erljub  fi($  ein  Sonnern  unb  Sli^en,  Sic  ju  ©obom  "^attcnS 

'2b  ju  erft  für  ein  Spot  unb  fprac^en:  .§a,  §aftu  bor  nie  mef)r  Sßctter  am  .^imel 

gefe'^en?    Slber  5alb,  al§  bie  ©onne  ft^tüor^  unb  ber  .^imel  finfter  marb, 

regnet  ber  ö^JiSJ  ©djtoetiel  unb  5vcmer  bom  .&imct  fiernb,  Sa  lag  Sobom 

unb  Piomorra  mit  aüen  ©nmoucrn,  3'ung  unb  9llt,  in  aBgrunb  ber  §etlen. 

^3llfo  mirb  ber  Süngfte  tag  unb  te|tc  Sonnerfd^lag  unfere  fidlere,  ftol^c  ^uintfcrn 

30  oud^  treffen,  etje  fte  fid^§  öerfetjen. 

!-?(.. ff ij]  2ßem  nn  ju  raten  ift,  ber  felje  brauff,  3;f)ue  Suffe  unb  beffere 
ftdfi,  S)enn  ber  ^vüngftc  tag  toirb  nt(|t  auffen  6Tei6en.  Sie  Ie|te  ^^ofauuc 
(Lottes  mirb  baficr  firren,  llnb  bie  ■•öimlifdjc  'ifaratantara  Irirb  fingen,  cl)e 
mir  meinen.    5ll§  benn  mirb  .öimel  unb  Grben  in  einen  •'öauffen  fallen,  Hub 

35  merben  alle  91|enfc§en  in  einem  Slugcnblicf  tob  unb  miber  lefienbig  unb  ju 
einem  anbern  Seben  Ocrenbert  mcrbcn.  So  mirb§  am  ^üngften  tage  3"flc^c"' 
@§  mirb  ein  fc^redlic^er  unb  troftlidier  Sag  fein,  S(i)rec!IirT)  atlcn  Unglenöigcn 
unb  ©ottlofen,  Sroftlidj  allen  föleubigen  unb  ©ottfürc^tigen. 

Senn   bie   lobten,    fpric^t   ©anct   5pauln5    meiter,    merben    auff= 

iu  crftefien  unöerme^litf),    Senn   bis  üermefe(icf}e  mu§   anjieljen   baS 


746  ^ttbicitfit  bci  3fl{)«§  1545. 

R]iiifliu'l'  jc.   (?§  muu  ein  mal  ein  Ictcii  foincii,  bn§  nUe  ^itat^c  ein  enbc  jc.    lam 
3t(.  2;.,  sst'i|iiitni-   'J.   pars  hiiius   contioiiis.    ile    iiuu   pmedicaiirliiDi.     Esa:   ^U  bcv  jcit 

iuivb  morn  absoipta  r)cifjen,  toirb  auff^oren,  bn§  er  nimev  inet)i-. 

S]tüeibcn,   unb  funb  unb  tob  nntf()OVCn  fol,   Mors  absorpta  est  in  fiiicm  et  in 
victoriani,  2)a§  cr  nimmcrntcv  un§  Iuivb  anfechten,  'Sobt  ift  bcvidfjlniigcn'. 

PiiunHeituc^Iic^e,  llnb  bis  fterblidjc  mn?  an3icr)cn  bic  nnftcvblifltcit. 

Ga  ntnv  ein  mnl  eine  jeit  fönten,   bn  ein  anbei'  Sebcn  anfatie,  llnb  ein  joldj 

£eben,  ha  ©iinb  nnb  Sob  aufff)öre  nnb  alle  ^^lage  ein  enbe  neme.    @§  mn§ 
1. floi. IS, 55 ein  mal  ex-fullet  trevben,  ba§  gcicfivicBen  fteljct:  '2)ev  Sob  ift  uevfifjlniijiien 

in  ben  ©ieg'.    5}ie  jeit  mus  fomen,  barinnc  ber  %ob  gan|  unb  gar  aufi= 

I)üic,  alfo,  ba§  er  un§  nimermcl^r  anfedf;ten  !6nne. 

Unfev  tiefer  .'öß5R9t  nnb  ©rlofcr,    3l)eiu§  6'^viftu§,  'jcrteil)c  nn§  feinen 

t)eiligen  ®eift,  hiVi  \mx  in  rei^tem  ©lautien  unb  öottfcligem  l'eBen  luavten 

unb  eilen  ju  bev  3u'Ennfft  feineö  SagS,  9(uH  ba§  mir  in  ber  51utfcvftcl)ung 
i.iMf  4.  i'ber  2obten  mit  ben  9lufeermeletcn  unb  Seligen  l)inge,3urft  mcrben  in  bev  l'ufit, 

bcm  S^m-m  entgegen,   llnb  Bei)  bem  m^'ü^l  fein  mögen  allezeit,   515JM-5?. 


13.  24.  9Jiai  1545. 

^I^rcbigt  nm  ^fing|ttag,  nnriiuiittag?. 

R]  DIE   PENTECOSTES  vcspeii. 

91DI1-  a,  iH-  Acto:  2. 

Retinenda  historia  huius  diei  et  praesertini  contio  Petri,  (|nani  hodie 
liabuit,  (juia  hacc  dies,  de  qua  omnes  prophetae  Acto.  2.  ab  exordio  nmndi,  20 
1  iDiolc^a.isquod  iu  hoc  loco  ad  Ab[raham:  'In  semine  tuo'  jc.  hac  die  iuipletus,  quia 
iam  creditur  opus  Spiritus  sancti,  quem  filius  nieruit  per  moi'tem  et  resur- 
[rcctionem  et  incipit  gnbernare  Spiritus  sLanctus  Ecclesiam  usque  ad  finem 
inundi.  Idee  tenenda  historia,  non  percmrenda.  ludaei  dispersi  eraut  per 
orbem  primuni  per  Assyijiam,   in  Parthiam,    Mediam,  Persiam,  deindc  per  25 


24  ludaei  dispersi  per  orbem.  r 

SJ  Die  pentecostes  Acto:  2. 

Historia    iniius   fest!   observanda    et  praesertira   primus  sernn)  8.  Petri 

iioc    die    iiabitus.     Hie    enim   dies   est,    de   quo   omnes    prophetae   ab   initio 

.!Dioic2j,i8lu"onuuciaruut,    adeo  ut  in  ipso  quo(|ue  dicto  ad  Abraham  facto  'In  semine 

tuo  beuedicentur  omnes  gentes',  quod  haec  sententia  hodie  sit  inqileta.    Nani   30 
hoc  die  incipit  beneficium  Christi,  3fft   Qud^  ba§  '^od^fte  feft   mie   aud)  ber 
^uben.     Sed   ludaei    ei-ant    dispersi   per   omnes    gentes,    Grftlid)    burd;    bie 


9h.  13  [24.  OToi].  747 

R)  Regem  Babyl[ouiae  in  Babel,  jwst  veiiit  Aiitiochus,  qiii  etiam  imiltos  ab- 
(hixit,  post  Roraaui  Romain.  Sie  disjicrsi  mtttevnnii;t  Partlios,  Kleber,  5}Iittnfl 
(Steter,  2l6enb  in  Graeciam,  et  niundus  pleuus  ludaeis.  Inter  geutes  agcbanl 
cum   uxore,  liberis.     Et   Romae   tarn  multi  Tudaei,  iit  Claudius   expelleret.^ 

5  Sic  dispersi  ubique.  Adhaec  adhaerentes,  faciebaut  sibi  gentiles,  (pii  circiim- 
cidebantur  et  fiebant  ludaei  i.  e.  proselyti,  non  naturales  ludaei,  sod  acci- 
piebant  cultum  et  advehebant  ex  omnib[us  terris  immeiisani  pecuuiani,  unb 
loftUdO  regitnent  ba  unb  fperlid)  öoldt  idoneus  ad  guber[uationem  oecononiicam. 
Ita    dispersis   praecepit  Moses,    ut   nias  ter  in    anno  jc.     2)0    fc^neietS    mit  n.'J'i''lE3*.'i3 

'"  ju^en  JU  ex  omnib[us  uationib|ns.  Die  pentecostes  tft§  tiol  Silben  ijclucft, 
et  attuleruut  gro§  gelb  unb  gut.  CaiphLa.s,  Han[nas,  Epicurci  tnaren  vcidj. 
Deinde  l^engteu  bie  l)eibcn  an  fiel).  Praedicabant  de  vocatione  patruui  et 
educatione  popnli  ex  Aegipto.  Ideo  multi  accesserunt.  Dicit:  ^ubeu,  non 
gentiles,  habitantes,  et  tarnen  dicit  textus  fuisse  in  Parthia  JC.    Sed  veiicrnnt 

«5  Ieiusal|em  auff  bie  lio'^en  feft.  Qui  hab[ebat  donuim,  {}at  etltc^  mansioncs  liol 
©eftc  gehabt,  ut  iam  conveniunt  ex  omnib[us  ad  Comitia.  Itam  tum  fuit 
plena  Iud[aeis  uon  tantum  habitantium,  sed  etiain  advenientium,  qui  etiam 
dicuntur  ibi  habitare,  quia  hab|ebant  conducta  eorum.  Hoc  die  pcntecostes 
ift   am   meiften    DoWS,    quia   tempus   idoneum   ad   peregTinationcm.     In    lioc 

20   testo   fit  hoc   miraculum,   quod  50.  die  venit  Spiritus  s[anctus.     Domus,   in 

6  Proselyti  r 

')  Sueton,  Claud.  c.  25. 

S|  Assyrios,  batnad^  burd)  bie  SBaBliIoniev,  ha^  i^r  l'iel  gegen  morgen  unnb  gegen 
nutterna(f)t  fomen  finb,  atfo  barnadt)  ?lntioi^u-3,  Litern  ^Uomcv  if)r  liiel  Uieg 
gefurt  in  ©gtjpten,  in  ©rid^enlanb  jc.  ba^j  bie  Inelt  boücr  ^nbeu  tuar  inn 
aCcn  öter  ottten  ber  luelt,  !amen  i'^r  aud§  fo  oiel  gen  S'lom,  ba§  man  fie 

25  eutlidf)  Vertrieb.  3tem  fie  t)tengen  autf)  öiel  fieiben  an  fid),  bie  fidj  6cj($nitten 
unb  iüurben  ^uben,  gafieu  fid)  unter»  gfe|  *J3Eoft,  bie  ^ie  ^nbgeno^eu  genennet 
finbt,  iradfjten  auc^  Biet  gelb  gen  ^etufalem,  bie  toar  eine  nam{)afftige  ftabt. 
2)a§  boltf  fc^lemmet  nit,  tont  ben  .'<  lüol  fparen.  9hi  ftatt  5)tofe5  geboten, 
3)a§  ein   jebeS  5!Ran5biIbe   folt   oüe    jnr    brel)   mal   bafelb§   crfdjeinen.    5502.11)10^34,23 

30  )(f)neict§  Ool  ;3uben  unb  ^ubeugeuofeen  unb  hxad)i  gro§  gelt  ba^in  yim  Opfer, 
barüon  6aip^a§  unnb  öannaS  k.  reid)  luurben,  @§  tnar  ein  aufeEig  Bolc!, 
leret  bie  Ijetbeu,  Bradjten  bie  SBibel  unter  fie,  S)rum'6  finb  bi§  alle§  .^nbcn 
unb  3ii^engeno§en  getuefen,  geboru  finb  fie  in  5partt)eu,  ^eben  jc.  unb  aUc 
3fate  ba'^in  gen  ^erufalcm  lomen,  ba§  ;;>rnfalem  bol  gafterel)  getnefen,  l)aben 

3h  kbiugte  genfer  .^n  3iei-"»ff^''"'  gef)a6t,  barinn  fie  eingefcret  finb,  bal)er  l)ie 
gefagt  loirb,  ba§  fie  ba  getuonet  ^aüen.  äBie  nu  boy  Oolrf  fo  bei)  einanbcr 
loar  mer  benn  anber  jeit,  benn  fonft  nit  jeit  jureifen,  S)a  e§  nu  gefd^hiermct 
l)at  uol  ?iubeu,  gefc^ic^t  ba§  grofee  hjunber,  ba§  ber  l)[eilige  geift  fompt  auffm 
5Pfingftage,  So  i(]r  bei)  etiianber  Iriaren  12n,  bie  loeljber  nit  gered^net,  2Bie 


74  R  ^Ptfbicitcn  bf?  So!)«?  154f). 

Rlqna  orlenint  pascha,  fiierunt  120  connunieratis  miilienb[us,  iii  siipra  12  Apo- 
8toli,  72  tliscip[iili,  iteriini  mulieres  30  vel  35,  ^at  fid^  ba§  boIcE  !unb  Jiifnmen 
I)altcn.  Quid  fecernnt?  lioc,  quod  soliti.  Mane  aiidierunt  contionein  ex 
Mose,  prophetis,  postea  orarnnt,  gratias  egerunt,  deinde  vesperi  qiioque. 
Habemns  eiindera  morein  maiic,  vosperi,  prapcipue  mane  oirca  10.  apud  nos.  s 
Apud  ludaeos  3.  est  nobis  9.,  G.  est  noliis  12.,  9.  est  iiobis  3.  pomeridiana. 
siM.3.2  'Ecce  souitiis.'    2)a§  gon^  ^au§  'i)ai  getaufrf^t,  ift  mä)t  crfdirccHicf; 

getücft,  quia,  qui  afflat  corda,  affuit  et  mutavit  JC.  nou  iguei  coloiis,  sed 
manifestavit  se  S])iritns  s[anctus  in  vehement:  spiritu,  ba§  fie  folteil  mit 
gcUmlt  Ijerblirij^  geljen.  Hactenus  delituerunt  non  ausi  progredi,  iam  aiiimosi  lu 
egredinntiir.  Sed  uescio,  quid  sit.  SBirb  ettrnS  gelueft  fein,  ba§  fic  gefniet 
Ijotien  linb  gefe'^en,  sivc  fnerit  h'ngna  ignea  sive  aliud,  (piod  videruiit  et  sen- 
uiffltti).3,i6serunt.  Venit  mit  eufferltc^em  biltg  ut  ad  lordanem  Spiritus  ,s[anctiis  in  .spetic 
Colnmbae.  Tbi  distincta  persona  a  patre  et  filio.  Sic  hie  apparet  in  specio 
ignis.  Max[imuni  opus,  (]uod  tarn  misericorditer  nobiscum  agit  Dens.  Ibi  i!> 
discipuii  mutati,  sunt  piscatores,  idiotae,  nescientes  legere,  scribere,  «mod 
audievunt ,  tenuernnt.  Petrus  nonduin  habet  linguas  igneas,  fit  mntatio  jC. 
nt  omnes  linguas  intelligant  et  loipiantur,  Item  omnes  projihetas  de  Christo 
iutelligaut.     MaxLima  miracula  2.  (]uod   idiota  Pet[rus,    qui   non   bene   novit 


1'2  Discipuii  coiigregati   viiaiiiiiiiter  »•         7  Spiritus  s[aiK'tus  manifestat  scse  in  vciitu.  r 
la  In  igni  )•         W  Discipuii  iniitaiitur  r  l'Jff.  1  Doiiuni  lingii.arum  ||  Miniculiim  linguaniin, 

(luotl  discipuii  tenent.  omnos  linguas.  ||  2  dounm  iiitelligendi  scripturas  I|  Miracnluni  proplie- 
tiae,  f|nod  discipuii  iiifelligunt  lotain  scripturani  ]l  .3  donum  fidutiae  pt  magnanimitatis  ||  -1  donuni 
sanationum  r 

sjSucaS  fogt,  72  Ringer,  11  ^Ipoftel,  mögen  aiii^  tuol  3G  toel)'6er  geloefen,  h)a§  20 
matten  fic  Bei)  einonber?  ha^  fie  Don  t'^tcn  betern  gehjonet  6el)  cinanbcr,  be§ 
morgen?  eine  ^crtion  ,^,u  lioren,  h.iie   niicf)  mir  bie  meife  Ijotien,  !om^t  be§ 
morgens  .yifnnien,   l)oreu  gotteS   luort,   ^Ilfo   bc§  nbenb?  umfi  bie  !).  ftunbc, 
S)a§  ift  e6en,  lote  mir?  jelen,  0  boi  ift  umb  3  ju  ntenbt,  ®o  i^o'^anneg  inn 
■Jcml-icl  gicng,  Beten  nu  be§  morgen?-,  fompt  ber  f)! eilige  gcift,  erfnUet  boS  2s 
gnnje  liau§,  ift  nit  erfdjrcfflicf)  gcloejcn,  2)enn  er  fing?  lom^it  in  i{)re  fyx^m, 
:oift  nit  goltfarB  getoefen,  fonbern  lebenbige,  feurige  flamme.    ?ttfo  offenbart 
firt)  ber  bieilige  geift  im  loinbc,  ba§  er  fie  folt  ftarcf,  feft  iinnb  mutig  maffien, 
bie  boff)  fid)  bortjtn  ferfteiiten,  unb  bar.yi  feht  er  ficf)  auff  ein  iglicfjen,   ba§ 
loei?  man  nit,  aber  e§  mu§  ctttoaS  geloefen  fein,   ba§  fie  gefer)en  unb  gcfitlet  :w 
haben,  öbS  ift  gemeft  bie  feurige  .ytngen,   Sfßinb  ift  ein  en^erlid)  bing,  mie 
aurf)    fenerftnmmen   ift    enfferlirf)   bing.     S)arinn  left  fid)  ber   bLcil^ifli^   9^'ft 
feben  tt)ic  aiicfj  inn  ber  tauben  geftalt,  unnb  ift  boc^  barbet)  bie  bkUige  t'«i)= 
faltig!ett,  bie  fompt  au  un§  menfdjen.     S)o  tterben  fie  nu  ploalid)  geenbcrt, 
finb  arme  Seien  Ooit  ßatileo,  fontbeu  frtirifft  ni(f)t  lefen  not^  fc^relibcn,  baben  x:< 
einen  geljabt,  ber  if)nen  bie  ©c^rifft  öorgelefen  f)at,  ^^etru§  aber  bat  bie  feurige 


■äir.  13  [24.  ÜKoi].  749 

li]  liugiiam  inaternam,  sie  subito  mutatur,  ut  omaes  liuguas  teneat  stib  sole. 
Hoc  miraculura  Doctores  uiaxiiiic  commeudaruut,  quia  fuit  magna  mutatio 
tempore  novi  testamenti,  facit,  ut  uoiint  omnium  gentium  linguas.  Hoc 
raaius    miraculum,    quod    aperit   sci'lpt[uram  sauctam,    quod   Petrus,    alii   et 

5  foeminae  sunt  Doctores,  prophetae  super  omnes.  Doctissimi,  qui  uu(|uaiu 
fueruut  ab  initio  mundi,  teucutes  omues  proplietas.  Idiota  Petrus  oumia 
novit,  quae  in  scripturis  et  variis  Unguis  loqui.  2)a§  5etDei[t  Pet[rus 
geloaltiglic^,  er  füret  scripturam,  ba§  Epicurei  nt(|t  mögen,  sunt  meri  porci 
ad  Apostolos. 

10  'Variis  Unguis',   uon  niaterua,   sed  iis,   quas  nuuquani  audierunt  etsifg.Q,-! 

didicerunt.  SlHerlel)  fprad^en  unb  ücrftanb  scripturae.  Ibi  disputant,  tote  ba§ 
prebigen  fei}  jugangen  JC.  Plena  civitas  populo.  Quidam  putaut,  quod  disci- 
pulus  loquens  Ebraice,  et  tarnen  alii  onmes  audicrint  quisque  suam  iinguani. 
Sed  ex  hoc  sequeretur,   quod  non  variis  unguis  locuti  fuissent.     Sed  Ijucas 

15  coutrarium  dicit.  (juod  vaiiis.  ©teic^tool  magnum  miraculum.  Alii  dicunt: 
Apostoli  teuuerunt  quidem  onme:<  jiuguas,  sed  tarnen  tautum  unam  linguam 
locuti  ad  coetum  totum  cougregatum,  iam  Italicani,  iam  Ebream,  iam  per- 
sicimi.  S)0§  tf)Ut§  auä)  niäjt.  Sed  ut  textus:  variis,  aliis  Unguis.  Itoni 
'audimus   eos   loqui  nostris  Unguis  nuignalia  Dei\     Nou   fuit  in  foro  contios).  n 

30   ad  Universum  coetum,  ut  in  nostra  lingua  contiouem  faciraus.   3ltC^t  jo.    Sed 


14  Variae  liiiguae  r 

S]  junge  ntt,  aber  ^ie  !riegen§  ba§  üerftenbniS  ber  ©cfjrifft  iiiib  aller  ©pradjen. 
5Petru§,  ber  nit  lool  !an  feine  mutterf prac^ ,  fol  fo  plojttc^  geenbert  locrbeii, 
haä  er  alle  fprac^en  tan,  fo  untl)cr  ber  Sonnen  [tnb,  S)aa  ift  ein  gro§  jeidEien, 
ba§  ]iä)  ieberman  muft  lounbern,   aber  fold)  äei(f)en  muft  fein  Bei)  bctu  loerf, 

2,i  S;o  foU  ba§  gefel^  auffge^afien  tocrbcn,  3a  boä  tft  mä)  großer,  3)a§  er  nuff= 
tf)ut  bic  ()|eüige  fc^rtfft,  ipetruö  unb  tüt\)hn  loerben  S)octoi-  unb  -llropljcten 
über  aUe  propI)ctcn,  reben  Don  ß^rifto,  tote  e§  inn  aUen  Propheten  gejd^riebcn 
ftel)t.  (Sin  i'olc^er  ungelerter  5Jlan  )ol  ein  folii^  DerftentniS  fo  tilojlic^  Bcfotnen, 
S)a§  fonft  niemanba  fontl)  fo  !unftlid;  öerfteljen,  iHegcnten  ju  ^ernfalem  finb 

30  cittel  51arrcn  gegen  ber  !nnft,  3)a§  l)eift  nu,  ba§  fte  tntt  anbern  3u"Qi-'ii  gercbt 
l^aben,  bie  fie  nid^t  gelernt  nodj  getjort  tjaBcn.  ''Ulan  bifpntirt  aber,  Une  biö 
prebigen  fei)  jugangen.  Sie  ftabt  ift  Ool  C\ubcn  gelBefen,  '•JJicincn  alfo,  ba§, 
toenn  ein  Slpoftel  auffgctrcttcn,  tjat  er  feine  mutterfprad)  gerebt,  aber  bie 
3ut)orer  Ratten  ein  jeber  feine  fpradje  ge[)ort,  loelc^'j  lool  fein  ift,  aber  gletd)lüol 

35  l)iefe  ba§  nit  reben  mit  anbern  3"ngcn.  Sejt  ift  ttar,  ba^j  fie  gerebt  t)aben. 
?Inbcre  fagen,  l'tpoftel  l^aben  lool  alle  fprad)cn  gefunbt,  aber  nit  alle  gerebt, 
gleii^lool  '^abenö  bie  anbern  if)re  fprad)  üerftanben.    S)i§  teil  ^ä)  auä)  nit 


34  fle^orl  ift,  tuel^i 


750  5prebigten  be?  3a^te?  1545. 

plena  ci\ätas  pojiulo.  Qtiaelibet  natio  siuiiii  habebat  vicum  et  hospitium. 
Media,  Parthia  oecupavit  hunc  vicum.  Ubi  egredimitur  isti  120,  is  ad 
Arabes,  alius  ad  parthos,  unb  teilen  ficf)  in  bie  gan^e  ftanb,  et  parthice, 
aiius  ad  Romanos  Romane,  ab  iliis  ad  Medos.  Ibi  couveuerunt  nationes 
et  dixerunt:  Is  niecum  loqiiiitns  mea  lingua.  Alius:  Gerte  etiani  niea.  5 
(iii()('un(|ue  venerunt,  haue  linguam  locuti  ad  eos,  in  qua  ipsi  nati. 
Est  (iaililaeus  natus  et  tarnen  aegiptiace  mecum  loquitur.  Mira  res  pro- 
fecto  3c.  Et  praesertim  gtalDenöolö  h)irb  ftc^  ju  iven  freunben  gefiiuben  et 
usae  variis  Unguis.  Nostrae  sororets  utuntur  \ariis  unguis.  <B'\e  fabelt  firfj 
löol  unteretnonber  gefennet.  Quid  ergo  pi-aedicarunt?  Hoc  praedicarunt :  iü 
Sol  ic^  biv  nit^t  lagen,  Heber  üettev,  biuber?  audi  miraculum.  Nosti  a 
piiarisaeis  crucitixum  Christum:  is  excitatus  a  uiorte,  niisit  Spiritum  sLauctnm 
t  dedit,  ut  loquamur  variis  unguis.  Et  nobis  befolgen,  ut  praedicennis  eum 
sedere  ad  dext[eram  patris  et  dare  Spiritum  s[auctiun,  et  scire  debetis,  (|Uod 
vobis  proraissus  Messias  ex  tribu  David,  qui  debLet  salvare  popuium  suum.  is 
Hoc  recte  intelligite.  Nostri  pharisaei  non  recte  docent  nos  de  Mcssia,  ipiod 
dicunt  esse  terrenum  Regem.  Sed  est  spiritualis  Rex,  per  quem  omnes  gonte-s 
benedicentur  per  fidem  iu  cnm  et  baptismum.  Hoc  Euangelium  attulcrunt 
lud[aeis.     Qui   crediderunt   hoc,    postea    aliis   aununciarunt  etiaiu   gentib[us. 


e 


11  Magnalia  Dei  r 

f^|t)aben,  foubcvn  meift  bcn  tej;t:  '©ic  rcben  mit  unfer  jvradjcn'  niib  ']iingen  20 
reben',   bcn  tert  mu^en  Wix  In^cn  Hcl)ben,  S^enu   e§  nit  fo  ;iugnngcn,  ba§ 
auffni   nmvlt  ein  prebigftuel  gongen,    bo  fie  3utn  Holtf  gerebt,  fonbcvn  UicDl 
btc  ©tobt  öol  ^uben  ift,   }o  ge^t  einer  ]u  bcn  9lrabern,  ber  ^un  ^^art{)crn, 
ber  in  bie,  ber  anbcr  inn  ein  anbei  gafecn,  teljlen  fid)  an§,  fotnpt  ^]'^ctru-3  ]un 
'i^axtljiB,  )o  rebt  er  if)re  |pracf;e,  S^ü  lauffen  bie  ^^ üben  jufamen:  luie  rcbt  ber  a 
meine  fpracfje?  ein  anber:  rebt  boc^  and)  mein  fprad),  3Ilio  ift»  fnnbt  lnorben 
nnb  finb  öerftor^t  lüorben:  S)icfer  rebt  (^g^pttfc^,  Slrobifdi,  3ft  \)a§  nit  ein 
Umnbcr,  ba§  bie  armen  fiidjcr  follen  fo  mandierlel)  fpradjen  reben?  ^tcm  bie 
fraluen  loerbcn  an^  mibcr  getrieben  tjnben,  baS  nljo  cridjollen  ift,  ba§  nuin 
nnb  lücl)b  foldj»  erfaren,  Tenn  fie  fic^  unter  einanber  IdoI  getennet  t)aben,  lnn§  .-lo 
f)nbcn  fie  aber  geprebigt  ?  Otine  jlueifel,  InaS  51.ietrns  "^ie  prebigt :  Sieber  brnbev, 
fol  od)  bir  nit  lüunber  fügen?  ®n  I)nft  luol  gcI)ort,  ®a§  unfcre  Oberften  ben 
^\t)efum  gefreu^iget,  ber  ift  geftorben,  aufferftanben  unb  ^at  un§  ben  [)[eiligen 
geift  unnb  bie  fpradjen  geben,  nn§  and)  befolhen,  S^a«  Inir  fold)§  prebigcn 
foKen,  unnb  itjr  fott  nu  leiten,  "Sag  ''JJte^ias  Jörnen  fei),  loie  er  tierljciBen  ift.  ss 
Unfer  Sebiten  leren  nn§  nit  red^t,  alo  Ujurbe  ein  jeitlic^er  *Dle§iaS  tonten, 
0  nein,  lierfte()e  e§  rec^t,  gott  f)at  ein  anbere  prebigt  gettjan,  ba6  itjr  folt  an 
ben  'JJlcftiam    gleuben  ?c.   unnb  fclig    loerben.     3)ie   ncUi   ,',eitnng    (jaben    fie 
gebradjt  unter  bie  ^suben,  Tic  Ijabeuv  beuu  nadj  beut  feft  I)eim  inn  if)r  lanb 


9lr.  13  [24.  ajlat].  751 

11]  Sic  emanavit  Euaugeliuin  ex  Ierus[alem  et  iucepit^Messias  veram  coiicionem. 
Magna  res  cousolationis  plena.  AEessias  nobis  promissus  secuiidum  proplic- 
tanini  vaticinia.  Poutifices  diciint  eum  muDdanuni.  Xon  est.  Dens  pro- 
raisit  et  praestitit.     Venit  Messias,   nos  crucifiximus,   Agamus  poeiiitentiam. 

■■>  Is  est,  quem  oecidimus,  et  resur[rexit  a  niort[uis,  asceiidit  ad  coelos  et  sedet 
ad  dext[eram.  Nunc  sciat  tota  domus  Israel.  Si  vultis  Mess[iain,  Certe 
crncifixistis.  Dens  coudonabit  hoc  peccatum.  Imo  quotquot  creditis  in 
enm,  illis  remissa  peccata  et  liberi  a  peccato,  luorte,  et  filius  aeternae  vitae. 
Ista  contio    ift   etftlil^    evfc^OÜen  in  omnibLus  plateis  et  doniib[us.     2Ba§  fol 

10  iä)  jagen?  lesns  aute  ^eptimauas  crucifixus  jol  aufferftanben  fein  et  nütterc 
Spiritum  s[aactum,  qui  credit  jc.  Sic  repleta  hoc  rumore  tota  lerusaleni. 
Expectabant  auxie  ludaei  Christum,  praesertim  tempore  geutilium  Kegniu. 
Herodes  iam  tenuerat  30  3C.  Idco  libenter  habuisseut  Messiani.  Sed  quando 
venit,  displicuit,  occideruut.     Sed  iam  factus  Dominus  omnium  creaturarum, 

li  certe  impleta  promissio,  credite  in  eum  et  sie  vos  accipietis  Spiritum 
s[auctum  et  unguis  loqucmini  et  intelligetis  script[uram  sanctam  ut  nos. 
Hoc  intolerabüis  praedicatio  pontificib[us  JC.  Si  hoc  verum,  quod  Messias 
in  hoc  venit,  ut,  qui  in  eum  credit  et  baptisatur  in  nouien  eins,  liabcat 
re[missionem  p[eccatorum  et  sit  haeres  vitae  aelernae,   quid   prodest  sers'are 

20   legem,  ritus  Mose,  circumcisionem  ?  Hoc  non  ferendura  nobis.     Sic  abrogatus 


IT  Coutio  Äpostolorum  iutoUerabilis  poutificibtus  r 

S]  anff^etragen  ju  ben  t)eiben.  So  ift§  (Suangelium  aufgangen  ton  .^crufalcni  in 
bie  ganje  tuelt,  ©oIc^-3  ift  ja  fo  ein  gro§  lunnbei,  aU  ha§  fie  alle  fpvad)en 
fonnen,  ein  tvoftlic^  piebigt  ifts,  G^iiftuy  ift  !omen  ein  f)et)Ianbt,  nit  ein 
toeltlidjer  fonig,  fonbern  er  Dringt  ba§  libtn  unb  ^ebt  folc^  netu  reicf)  im 

25  iDort  an:  ^ijiiu^  öon  5la3arctf),  ben  tnir  gefreujiget  f)aBen,  S)er  ift  ber 
53te6ia-3,  ben  gott  üer^eifeen  f)at.  ®al  finb  bie  neluen  jeitnng  geluefcn,  Umlt 
i^r  ben  ^Regiam  t)aBen  ?  ber  ift§,  ben  i'^r  gefreu^igt  "^abt,  ?lber  er  h)tl§  ntil}t 
rcdjen,  fonbern  i^r  fott  it)n  annef)men,  fo  inil  er  eud)  feiig  machen  nnb  lebig 
bon   allen  Sunben.     Solcher  netoen  ^eitnng  ift   bie  gan|e  ftabt  Ool  luorben, 

30  obs  ftf}on  nt(^t  alle  gleubt  ^aben.  ®ie  12U  perfon  f)aben§  burd^  bie  gan.^c  ftabt 
inn  eim  tag  getrieben,  S)enn  bie  ^ui'fn  f)offten  gar  engfttglic^  auff  'DJiefeiani, 
fonbcrüd)  ju  ber  jeit,  bo  bie  9t6tner  boä  ^iegiment  fetten  nnnb  §erobey  nn 
30  !^i)at  toar  gefeßen,  Darumb  tjoren  fie  ouff  bie  Junnberlici^e  prebigt,  nnb 
ift  3untffi:  6aip^a§   nnnb  Sebiten  nnleiblid^,  3)enn  Inenn  ba§  fvai  ift,  ha^ 

.15  ^Die^iaS  bargu  fomen  ift,  ba§,  loer  on  i^n  gleubt  unb  getaufft  toirbt,  foÜ 
Oergebung  ber  ©unben  jc.  tocnu  ba§  toar  ift,  loaä  I)ilfft  benn  unfer  crbcit, 
Opfer  3C.  3ft  untb  fonft.  S)a  fd)Iag  ber  Seuffel  brein,  fpricfit  (Jaip[)a»,  S)cnn 
e§  fto&et  bie  prebigt  auff  ein  f)auffcn  altar,  tempel,  (eucf)ter  nnnb  lieifjtpricfter 
unb  ScPiten,  une  aucf)  yJlofeS  gefagt  fjatte,  Sein  t^nn  fott  nit  (enger  fte^en 


752  55rebt9teit  bcä  3ül)re?  1545. 

KJlex,  cultus.  2)ic  cift  prcbigt  fol  ftoi'cE  fein,  ftofft  auff  ein  Ijaiitfcn 'remplum, 
legem,  cultus.  Mose  praedixerat,  fein  adniiiiistratio  foEe  ni(^t  lenger  ire^ten, 
5.>j)ioiei8,i5  usque  ad  adventum  Messiae  Deut:  18.  Hoc  non  potueruiit  ferre.  Pii  et 
rcliquiae  crediderunt  Christum  crucifixum  verum  esse  Messiam,  et  baptisati. 
11)1  periit  fidutia  Circumcisionis  et  cultus.  S)a  ift  gehierb  sacerdotum  nil^t§  s 
miifX.  Idee  restiteruiit,  donec  Jerusalem  destructa.  Nolebaut  abftel)en  Don 
ivem  toefen,  donec  excisi.  Adliuc  erraut  exules  et  tarnen  supcrbi,  uolunt 
hunc  Messiam,  (juaerunt  talem,  qualis  est  Turca  et  Caesar.  Promisit  Deus 
Messiam,  qui  benedictionem  afferret  et  salvaret  a  peccato,  morte  et  in  ba§ 
einig  ^imelveid^  fe|en.  Volumus  Messiam,  qui  ein  gulben  ftucE  3U  3ierufal[em  w 
et  templum.  Talem  volumas.  Deus  Itteid^t  nicE)t  nee  ipsi.  Sie  prebigt  ift  JU 
vipfl  13, 39  ftm;(f :  'qui  credit  in  hunc,  iustificatur'  Acto.  13.  Ideo  mortuus,  rcsurLrexit, 
sedet  ad  dext[cram  et  dedit  Spiritum  slanctum,  ut  hoc  praedicetur  Pritnum 
Hiorosol[)'mis,  quod,  (|ui  vult  salvari,  crcdat  in  Messiam  et  baptisetur. 
Quid  nunc  opera?  Sie  foUen  in  item  tüerb  fein.  2tuff  bie  pfingften  ftarcE  n 
löinb  unb  fetorige  jungen.  Messias  mortuus,  resus[citatus,  (jui  credit  in 
eum,  baptisatur  ,'c.  £)a§  ge^^ott  auff  ben  pfingftag.  Nostra  opera  non  sunt 
Messias,  qui  sua  resu[rrectione  et  sessioue  ad  de.\t[orMin.  Ista  contio  ftofft 
Sei'ufatem,  piieftevttjnm,  Mofen  nnb  ba»  gantj  regiment.  ©a«  Ia§  and)  ein 
lüunber  fein.  Piscator  fd^Iegt  cultum  Mosi  nibei,  geltet»  !^inburc^  uncr=  20 
fd^rocEen.     .\ihil  templum,  Cii'cumcisio.     Hactenus    voluerunt,    ut    pop[nlus 

jg„„,j,8_^|benn   auff  be§  OJ^efsiac  .jutunfft,  ©old^S  ahn  l^afieu   nit  benn  it)V  iüenig  im 
üoW  angenommen,  bie  C3  Oerftonben,  bie  t)aben  fid)  lafjcn  teuffen.  lamit  ift 
gefaUen  aUe  juOcrfidit  Don  l)efd)neibnng,  Opfer,  prieftertljumb,  VInbere  t)a6ens 
nit  iDoEen  gleuben,  S)rum6  muft  auä)  ^erufalem  juboben  gcljen,  ineil  fie  e§  25 
nit  Qnnef)men  tooltten,  Ina»  ifjnen  5riofe§  juüoljr  gcfngt,  nu  in  bie  ISüO^ar 
lauffen    fie    nm6   oI]ne   pricftertf)um6,    fonigreid)  unnb    finb    nod^   üerftoft, 
loartten  anff  ein  -DJtcBiam,  loic  ber  üurd  ift.  So  bodj  gott  gcfogt,  @r  Uiolt 
it)n  ein  folc^en  Samen  geben,  ber  fie  folt  feiig  madjen,   5Jein,  fpred^en  bie 
3|nbcn,  ben  tooHen  luir  nitt  f)aben,  fonbern  ein  tt)elt(id)cn  I)crrn,  Sßcljl  nn  3" 
gott  nidjt  toil,   fto^en  fie  auff  cinanber  nnnb  mufien  juboben  get)cn.  Seiner 
ß^riften^eit  unb  bem  üeinen  l^eufflin  left  er§  prebigen,  bie  follen»  annemcn, 
S)er   anbern    f)auffen   mu§  3U  grunb  gct)en  fampt  Iner!  unb   prieftert^nmb. 
S)cnn  'iWJefiiai?  ift  nit  geftorben  umb  feinet  millen,  fonbern  tjat  unfere  Suube 
getragen,  ift  geftorben,  auffgefaren  nnnb  fi|t  jur  redeten  gotteS,  regirt  nnö   « 
mit  feim  iuort,  loie  [)cntig§  tagc§  ,}u  feljen,  3ft  5hi  biefe  5|?fiiigftprcbigt  nit 
gelualtig  unb  lounbcrlic^,  ißetre,   biftu  nit  torid^t?  fd)lcd)ft  inn  ben  Ijouffen 
Tempel  unnb  5l^rieftert^umb  unnb  er[)cbeft  ben  gefreujigten  Gbriftum,  §ore  nu 
auff,  (£aipl)a§  .'c.    @ott  loil  5J5rieftcrtI)umb,  Opfer  nit  mer  ^aben,  fonbern  if)r 
folt  end)  teuffen  la^en  nnnb  bie  tuort  aiinetjmen.    Si»  ift  Uiel  ein  großer  tuerd,  ■«' 
3)enn  büä  )mx  ben  S3apft  ein   lüenig  feUen,  S)eun  er  nit  gotte»  loort  Ijat, 


9lr.  13  [24.  Tlal].  753 

RJ  praepararetur  Christo.  Cimi  veuit  Messias,  lajjt  cultuni  onfte^en,  credite  in 
Dominum  et  baptisabimini.  Dui-a  praedieatio  phai-isaeis,  jo  bretn  jUJC^lQgen 
a  simplicib[us.  ^meh  ift  üiel  ein  groffer§,  quod  Apostoli  tempUim  et  alia 
praecepta  iiiditialia  3C.  Dens  cultum  praeoepit  (papa  nihil  tale  habet).  S)a§ 
5  ift  ein  grunb.  Sed  ;^oren  ouff,  quando  venit  Messias.  Exod:  25.  inquit  2.aRotc2s,4o 
Dens:    'vide,  ut  omnia  fiaiit  ad  .similitudiiiem  eins,    quod  vidisti  in  monte'. 

Ibi  gibt  ein  glofa  5Jtofe§  u6er  fein  fd^ttfft,  quod  fein  tegiment  fol  ein  t)or= 

trab   unb  bilblrerdE  fein,  non   econtra.     Epistola  Eb[raeoruni    interpretatnr. 4,061. 9, 9 ff. 

Mactatio    pecudum    sigoificat    Christum    mactandum.       Hoc    intellLexeruiit 

10  ludaei.  Sed  Petrus  et  alii  certe  aliis  Unguis  praedicarunt  non  tantum, 
quod  Romane,  Arabice  loquuti,  sed  de  longe  aliis  reb[us  dixerunt,  non  de 
mactandis  bob[us,  sacrifitiis,  sed  quod  ista  amplius  non  valeant,  sed  novum 
regnum  coeleste,  in  quo  Messias,  qui  libera\it  a  peccato,  morte.  Et  hoc 
regnum  non  consequimur  sacrifitiis,   sed  fide  in  Christum,  in  ea  fide  bapti- 

15   samus.     Pleni    Spiritu    s[ancto    ergo    vacui    Mosi    et    doctrinae    pontificum. 
Si>iritus  s[anctus  i)at  au§gefeget  ben  toHen  intellectum  et  dedit  verum  intel- 
lectum  scripturae.     S)e§  ftedt  ix  i)iX^  öol,    ideo   os   ge'^et  übet.     Non  soluiu  TOnttt.12,34 
discipuli,    sed    etiam    feminae    locutae    variis    et    novis    ling[uis.      '©roffe 
traten',    scilicet   quod  Messias   excitatus   a  morte   sedeat   ad   dex[teram   et 

20  uos   fecit  consedere  Ephe.  2.     De  hac  lingua  praedicandum  usque  ad  finem  i^w.  2,  g 
mundi,  et  tum  in  aeterna  vita  inaeternum.    Quid  hoc?     Ergo  totus  populus 

S)  fonbern  eittel  menfc^en  tanb,  §ie  abn  ift  gottc»  toort  unnb  bon  gott  li.ntnber= 
Itd)  fo  lang  erfaßten,  Slber  bo  nu  5Jle§io§  !ain,  fott§  Quffget)a6cn  toctben. 
6jobt.    ©i^e  ju,  ba»  ein  bilblucr!  fei)  bc§,  ba^  bu  auffm  krge  gefel)cn  Ijaft.  2.imDic25,4o 

25  |)ie  gibt  5)iofe  ein  glofe  feine§  pricftcitf)nmt)y,  ba§  nur  ein  btlbluerf  fein  fol, 

Irie  auä)  bie  6piftel  jun  |)cbr[äern  setget,  Opfer  ift  nur  eine  figiir  unb  pru=§cbr.9, 9ff. 
p^ejei  ß^rifti,  S)a§  er  folt  leiben  unb  fterben  unnb  mit  feim  Hut  bie  6l)riften= 
f)cit  befprcngen,  S)rumb  t)nbcn  oucf)  bie  3lpoftel  nic^t  tiom  fd^lad)tcn  unnb 
pricftcrtl^umb    geprebigt,   fonbern   mit   anbern   jungen  üon  anbcru  materien 

30  geprebiget,  S)a§  bi»  al[e§,  9ieud)loerI  unnb  Stempel,  fol  ni(f)t§  mer  fein  unnb 
nu  ein  neU)  lonigreidj  angefangen  fcl),  barinn  geredjtigfeit  unnb  leben  fcl)n 
fol.  S)er  tiLciligc  geift  Ijat  aufgetrieben  iljrcn  fleif(f)lid§en  tocrftanbt,  ben  fie 
bor^in  Ratten,  unb  redeten  berftaubt  bom  ^JJle^iae  Üieid)  eingegeben,  'S)ai)n  il)r 
■^erij  auc^  fo  bol  toirb,  baS  ber  munbt  uberleufft:  'Inir  l)oren  fie  mit  i[)reit  raatti).  12, 34 

35  jungen  bie  grofjen  tl)aten  gottes  reben',  finb  ba§  nit  grofje  tl)aten,  2)a§ 
6^riftu§  geftorben,  aufferftanbcn ,  auffgefaren  ift,  unb  mit  it)m  aüe,  bie  an 
il)n  glcuben,  in§  [)imelreid)  bcrfal|t?  Solider  prebigt  »nunbern  fie  fid^,  ift  and) 
ein  lounbcr,  ha§  nur  nit  gnngfam  fonnen  aufreben,  fonbern  tun  ber  elbigcn 
frenben  barumb  gott  loben  merben.     Dicfe  tjabcn  ettluaS  gerochen,   nidjt  ben 

40  ©d)nuppen  ^aben:  Tiefe  prebigt  Ibirbt  ein  tunft  ioefen  antjeben,  Senn  unfer 
■^o^en  priefter  lüerben  ben  üempel  unnb  prieftert^umb  nit  farcn  la^cn.    ?lbcr 

üülijex'i  äöette.   XL1.\  48 


754  !Ptcbigten  be§  ^aljxc?  1545. 

R]  errat.  Gerte  tiiinultus  orietur,  quia  nolent  climittere  Mosen.  Nos  inaue- 
binius  cum  istis  3000  cum  Messia  relinqueutes  papam.  Ipsi  expectarunt 
falsum  Messiam,  non  spmtualem  regem,  sed  nunc  audimus  eum  esse,  qui 
pro  nobis  moritur  et  nos  secum  excitat  ex  peccato,  morte  et  eollocat  in 
coelestib[us. 

S]  gletd^  iDol  gleubcii  fte  ber  prebtgt  unnb  nemcn  ben  3Jlefeiam  an,  nid)t,  ber  ein 
toeltlic^er  'ijexx  fei;,  jonbern  ber  un§  mit  iljm  au§  bem  tob  in§  l^imelreici^  unnb 
Ic6cn  xüät.  ®i§  ift  nu  eine  ftarcEe  prebigt  gctoefen,  bie  ein  jeberman  bev= 
ftnrtit  I)at,  ^at  auä)  fruc^t  hxaä)t,  loie  \mx  hjeitter  ^orcn  lüerben. 


14.  25.  3Kat  1546. 

^rebigt  am  ^^^fingftmontng. 

R]  LUNAE  IN  FERIIS  PENTECOSTES:  lo 

?iP9.  a,  uff.  Contio  Petri  Acto:  2. 

Heri  aud[ivimus  in  priore  parte  hi.storiae  pentecostes,  h)te  bic  120  per- 
souae  cgressae  per  civitatem  et  locutae  variis  unguis  et  suis  freunben 
annunciaruut  Messiam  venisse.    Is  populus  habuit  spem  in  futurum  Messiam 

1.  gjtofc  3, 15  ab  initio  etiam  mundi,  quia  promissus  statini  post  iapsum:  'Inimieitias  is 
ponam'.  Et  semen  mulieris.  33on  bem  fprud^  an  ^ot  fur  nnb  für  getoefjret 
expectatio  Semiuis,  qui  non  a  BabLvlonica  et  Romaua  captivitate,  sed  liorri- 
bili  captivitate  Diaboli,  (junm  angeric^t  in  paradiso.  Ideo  oranes  patres 
expectab[ant  eum  Messiam.  Imo  etiam  alle  Reiben  folten  be§  Öeilonbe» 
genieffen  nnb  teil^affttg  inerben.  Quia  Petrus  in  sua  contioue  dicit,  quod  20 
$089. 2, 8  in  Christo  non  solum  benedici  debeat  Israel,  sed  oniues  gentes.  Et  Hag.  2. 
Adhuc  modicum,  et  veniet  ber  Reiben  troft.  Quanquam  nobis  non  promissus 
Messias,  sed  tautum  Inda,  Israel  et  domui  David,  tarnen  complectitur  pro- 


19J20  Messias  iudaeis  promissus  pertinet  etiam  ad  geutes  r 

S]  Seeunda  Feria. 

falben  gel^ort  Dom  erften  find  ber  :^iftDricn,  toie  bie  120  perfonen  umb=  25 
gangen  nnb  mit  mondjerlet)  fpradjcn  gerebt,  iljren  freunben,  fcfjlveftern,  firubern 
bie  frolidje  jeitnng  gcBradjt,  luie  il)r  ^Jleßia-S  tomm  fei),  Senn  jeberman  auff 
i.!D!oic3,i5ben  ^Jlcfjiam  fjoffetc,  3lnc§  balb  nac^  bem  faC  3lbae,  ba  gott  gefagt:  '3»c§  Irtl 
eine  fel)nbtfrf)afft  fe^en'  jc.  Son  bem  fpruc^  an  f)Qt  fur  unb  fnr  gelocTjret 
bie  üerljeifjung  unnb  f)offnung,  Sa-J  ber  Scijlangentrctter  !omcn  foltt,  Sarauff  30 
t\äbm  pxopi}dm  nnb  patriardien  gelüarttet,  aud^  nic^t  allein  fte,  fonbern  toir 
i.OTo[c22,i8lf)eiben  foltten  ber  t)erf)eifeung  tet)n)afftig  toerben,  mie  5lbra^ae  gefagt:    'In 

semino  tun  benediecntur  omncs  gentes".     5tncf)  2lggeu§    fagt:   '@§  fol   lomen 


5lt.  14  [25.  TOot].  755 

K]  missio  nos  gentes  credentes  in  euui.  Nisi  quod  praerogativa  eoriim,  quod 
ipsis  facta.  Promissionem  non  accepimus.  Sed  tl'ofter  accepimus  et  Salva- 
t[orem.  Ideo  totus  muudus  tft  berftd^ett  be§  Messiae.  S)a§  ^oben  Betbc, 
^ftenner  unb  SBeibcr,  ex  istis   120  rud)t6ar  gemad^t,  quia  etiam  mulieres 

5   locutae,  ut  dieit  loel:  'Viigines  vestrae'.     1.  promissus  Adam,  post  oninib[iis  |°'jg''2*J* 
patrib[us.    'Hembdath*  omuium  gentium'  Hag.  2.    In  hac  contione  dupliees 
discipuli:  primi  suut  pii,  qiii  sie  dicunt:  Nos  audimus  nostris  Unguis.    Haec 
sunt  miracula,  quae  proraisit,  quod  Messias  Sal[vator  totius  mundi,  ]o  btel 
an  itn  ift.     Adest  promissio  completa,  sed  non  omnes  acceperunt.    Messias 

10  morietur,  tnirb  aEer  toelt  funbe  tragen  et  caput  serpentis  unb  fein  Regnum 
ju  nic§t  machen.    Haec  magnalia  Dei,  S)a§  atter  toelt  folt  bainit  get)oIffen 
Jüevben.      Haec    miiabilia.      Sic   ipsi   antea  non    intellexerunt    Apostoli,    sed 
proplietae;    Imo  Apostoli  in  ea  opinione  fuerunt,  quod  Rex  terreuus  Acto:  Lmm«.  *^ 
'Num  in  tempore  isto.'     Hie  dieit:  Manete  Hierosol[ymis,   mittam  Spiritum 

15  s[anctum,  ille  docebit  vos.  Hi  pii  discipuli,  cum  illis  docemus  esse 
magnalia  JC.  Omnes  admirati,  scilicet  pii,  quos  supra  religiosos,  qui 
expectarunt  Messiam. 

2.  trieben  ein  gefpot:    'Musto  repleti'.     Procul  dubio  fuerunt  C'aiphae,  s(fn  2,  i3 
porci  et  discipuli,  qui  nihil  didicerunt  de  Deo  et  eius  miraculis.    Nam  eraut 

20   Epicurei.     Hi  tales   etiam  discipulos  peperunt,   quia  infra  ca:  4.  dieit  Lucasapg.23,6 
Sadd[ucaeos  non  cred[idisse  esse  Angelos,  spiritum,  coelum,    inferos  nee  sc 


6  Dupüces  audientes  r         U  Magualia  Dei.  r         20  über  4.  steht  23 

')  man. 

S]  ber  Reiben  troff  i.e.  53le^ia§.    Db  er  un§  nu  tool  nit  ber'^ei^en  ift,  3)enn «.agB. 2, s 
un§  feine  propfieten  gefrfiidt,  fonbern  bent  "^aufe  3frael,  gleic^lool  begrcifft  er 
un§  I)eibcn  auä),  baS  tnort  ^aSen  Inir  nit  empfangen,  fonbern  ben  troft,  ber 

25  ift  uns  mitgeteljlet  tuorbcn.    ©Dlcf;§  ift  nu  lautbar  Jrorben  im  gan|  Sei^ufalei«' 

nic^t  aücin  Don  menncru,  fonbern  audf)  non  tüel}6ern,  U)ie  and)  ^ie  3ioeI  f agt,  sci .%  1  f. 
S)ie   alle  ^aben  öon   bcm   t)el)Ianbe   gcprcbigt,   Do   aber   finb   nu   ^toeierlcl) 
©ci^uler,  3)ie  erften  finb  bic  fromcn,  fagcn:  'Jnir  ^oren  fie  bic  groficn  tljaten 
gottc-j  reben',   2;iefe  ucmeu  bic  Oer^ei^ung  an,  @§  finb  unfcr§  I)evrn  gott'J 

30  magnalia,  be»  ^Uc^iaS  fterbeu,  aÜe  menfc^en  Oon  ©unben  erlofen,  tobt  unb 
funb  ju  nid)t  machen  folte,  unb  fott  aller  tnelt  barburd^  gel^olffcn  n^crbeu. 
Saä  t)a[)cn  fie  gef)ort  unb  Uerftanben,  unb  ba§  bie  t)ot)en  prieftcr  ein  anbcrn 
Jra^n  babon  gef^abt,  baburd)  auc^  bie  Slpoftel  tiernarret  getrefen,  »oie  fie  am 
tjimcIfartS  tage  fagen:   '■'öerr,  loirftu  nu  ba§  5Kcid)  auffric^teu?  aber  itjt  Tjatsipa.  1,6 

35  fie  ber  t)Leitige  geift  anbcrft  gcleret,  \väd)a  lere  bie  fronten  ju  faüenn,  aber 
bie  anbern  ©d^uler  finbt  6aiplia§  unnb  ?tnna§,  ferdEel,  bie  nid^t§  tion   gott 
ober  gotte§  munbertfjaten  gefjalten,   Senn  6aipt)a§  \vax  bie  fatn  '?lcto:  4.  tion  hm.  23,  c 
ber  ©ect  ber  Sabuceer  i.  c  fie  gleubtcn  fein  tjeU  ober  l)imel  ober  geift  ober 

48' 


756  ■         $lri!btgten  bc§  3a!)re§  1545. 

R]üatos  iu  peccatis.  Qui  sie  credit,  h)Ct»  ÖOn  ®ot  tentura,  quantiim  porcus, 
Asiuus  i.  e.  an  ein  ]aä  öol  Heien.  9llte  Stangen  unb  junge  ferd^mutter. 
Terribile  auditu  est,  «piod  in  lioc  popiilo  foEeu  fein  folc^e  fe)0  et  praesertim 
gubernatores.  2ßie  ein  fc^oncv  fpiegcl  ift  getneft,  «juando  ornati  veste  sacer- 
dotali,  (luani  gratum  Deo.  Ihi  {jat  ©nlii  boe  pnn|er  an,  me'^r  benn  200 (X*0  ■, 
man  !^a6en  aug  gehabt  auff  §anna5  j)roptei-  Deum.  Nihil  curabat,  accipiebat 
pecuuiaui,  sicut  S5ij(^off,  21|uml^errn,  ßarbinel,  Sapft.  lam  sunt  meri  ©eto, 
@)el,  qui  prorsus  nilül  credunt.  Quando  pastores  abigiint  pecus  in  campum, 
cogito  pastorera  ein  et)rli(^en  Man,  ber  ]o  btel  ©eto  für  im  !^intrei6t,  qui 
non  credit  Angelum,  Diabolum,  idem  credit,  quod  porcus.  Ideo  non  miruni,  lo 
si  in  .simili  et  calaniitoso  tempore  vivanuis.  S)ie  oBerften  in  Ecclesia  finb 
eitel  ©CU)  unb  (äfel.  Fui  et  ego  in  opinione,  quod,  si  quid  mihi  doceudum, 
deberem  accipere  a  papa  et  suis.  Sed  iam  video  eum  cum  sua  fide  Diaboli 
vicarium  et  Christi  hosteni  atrociss[imura,  tamen  sub  ovilla  pelle.  Quid 
niirum?  Tempore  Christi  cum  verbuui  clarissinie  sonaret  et  virtutes  fiereut,  15 
erant  in  administratione  publica  Ülangeu,  Seit).  Iam  invenimus  eosdeai 
papam,  Card[inales,  qui  oben  on  fi|en,  finb  unfer  6fcl,  ©eio,  gefc^mudt  suis 
vestib[us,  tantum  utentes  ad  haue  vitam  suo  ofBtio  et  proventib[us.  Ibi 
Christus,  Maria,  Zacha[rias,  Simeon  et  alii  Levitae,  qui  non  supremi,  sed 
inferiores.  S)ie  ^aben  gehalten  an  ber  Hoffnung  Messiae  et  viderunt.  Ita  2a 
nunc  Euangelium.     Episcopi  et  Card[inales   facti   porci    tantum    quaerentes 

9  über  ÜJloJt  steJil  C'aipham 

siSeuffcl,  gteubtcn  aud)  nid^t,  ba§  fie  in  ©unben  gcborn  toeren,  hier  ba§  ni(|t 
glcubt,  ber  gleubt  foöiel  aU  ein  fato,  ein  rangen,  fo  finb  Saipl^QS  unb  feine 
5Junge  rangen  gctnefcn,  unb  ift  fi^recEIicf),  £a»  inn  bem  iiolä  foKen  fold^e 
rangen  unub  inhl  fein,  bie  gleii^lnol  im  Stempel  gereudjert  f)abcn,  unb  aCeä  25 
üolä  auf  bie  Ijo^en  priefter  gefe^en  ^aben,  in  bie  2000000.  S)i§  finb  (Sarbinel 
unnb  Sepfte  gelnefenn,  Sie  leben  i|t  our^  alfo,  gleuben  mäjU,  loenn  ^ä)  ein 
l^irten  fe{)e  auftrcl}benn,  aä)t  iä),  (Sr  fei)  ein  gvo^e  pcrfon,  fei)  ber  fo  ütel  Sarbinel, 
^Rund},  33epft  unb  Pfaffen  ou§  unb  eintreibt,  S)rumb  laft  un§  nit  lounbern, 
ob  loir  au(^  in  ein  foldjer  jeit  leben,  So  bie  ©berften  finb  eittcl  3}angeu,  fein  30 
unnb  6fel,  nad)!omen  .'»Jannae,  ßaipt)ae,  S)a§  toirs  luol  moiicn  troften:  Q  ha 
gott  felbs  prebigte  unnb  ba§  grofte  liedjt  Joar,  ha  toaren  glcic^tool  bie  oberften 
ber  ßtjriftenfjett  rangen  unnb  feto,  ob»  nu  aud)  fo  ge^t,  toolan  tnir  finb  nid^t» 
befeerS  benn  bie  5Ipoftel  unnb  lerer,  toir  finb  bie  erftcn  nit,  ift  anbern  quc§ 
ioibcrfaren  al»  G^rifto,  5)lariac,  Ap(i>tolis,  3fld)artae,  ©lijabett),  ©imeon,  35 
3(tem  ettlid^  priefter,  Seüiten,  bie  nod^  an  ber  Hoffnung  gcloart,  unnb  ibn  aud^ 
gegentoertig  gcfet)en.  Ob  nu  fd^on  Sepft,  Garbincl,  Wen|  ju  faluen  Joerben 
unb  nur  ben  tleien  fad  anbeten,  gIeid;looI  laft  uns  gott  banden,  S^o»  toir 

3ß  ^offnitngl  l^off  ||  mc 


mt.  14  [25.  3J?ai].  757 

R]  quisquilias.  Faciamus  ut  Maria,  Apostoli  unb  ®ot  Hagen,  quod  bie  !^tit  erleBt, 
et  tameu  gaudere,  quod  purum  verbum  liabemus.  .?)erobe§  plaget  i.  e.  alieuus, 
multo  plus  bie  ©elo  iu  templo,  Hannas,  Caiplias.  Deinde  etiani  negabant  et 
reiiciebant  oranes  prophetas  praeter  5  libros  Mosi  et  tarnen  exercentes  sacerdo= 
5  tale  offitium.  et  tarnen  non  homiues,  sed  porci.  Ideni  feremus  a  nostris  3iangeTt 
311  9{om.  3e  ^S^'^  ^Q"  babon  ))rebigt,  eo  deteriores.  lam  omnes  Canonici  eitel 
SJangen,  nihil  faciunt,  sed  vivunt  ut  porci  K.  Ideo  sit  et  hoc  uobis  consolationi, 
quod  ipsis,  scilicet,  quod  agnosciraus  niirabilia  Dei.  Hierosol[ymis  non  tantum 
sunt  Religiosi,   et  timentes  Deum,   qui  ex-  corde    laetantur,   sed   sunt   etiam 

10  porci  jc.  Gerte  nos  habemus  Messiam.  Papa  cum  suis  indigni,  ut  audiant. 
Sicut  Hieros[olyrais  Caiphas,  Hannas,  sie  nos  habemus  nostros,  Deo  gratias, 
quos  novirans  esse  9Jangen.  Prius  cum  ein  fov^  geloffen,  "^atg  gebonnert  im 
!^itnel.^  lam  seimus  porcos,  nihil  curanius  eorum  niinas.  Dei  gratia  scimus 
Dei  magnalia,   si  credimus  in   eum,   securi    a    peccato,    morte   et   filii   vitae 

15  aeternae,  si  in  ea  confessione.  3)a§  '^at  ber  <Sah)S5al3ft  nid§t.  Sed  Sanctos, 
pereg[rinationes,  indulgentias.  Nos  scimus  ista  omnia  nihil.  Sed  quod  venit 
Spiritus  s[anctus,  qui  praedicat  de  benedicto  semine,  qui  caput  Serpentis. 
Haec  magnalia  jc.  nnb  {)alten?  mit  ben  leuten,  qui  dicunt:  'Audimus  nostris 
Unguis',  quod  fid^  laffe  fd^lagen  an§  6reu|  cum  nostris  peccatis,  morte,   et 

20  in  suo  sang[uine  etfeufft,  mortem  in  suo  proprio  corpore  ertourgt  et  !^elle 
au§  gclefli^t.     Ista  mirabilia  nobiscum  exereet,  si  invocamus. 


')  Ähnlich,  aber  auf  Luther  bezogen,  Kroker,  Tischreden  Nr.  193. 

S]  ba^  reine  Inort  ^oren  mögen,  loie  autf)  Simeon  6'fjriftum  tnn  bie  arm  nam 
mit  tDel)ncn:  "Üä)  nn  toit  ^ä)  gern  ftcrfien,  Tenn  boc^  fonft  ^oI)epriefter  baaJut.a, 
t)er|leib  im  %empd  anritzten  unb,  ha§  nod)  erger  ift,   S)octor  ©ah)  unnb 

25  Jungfer  5Rang  tturffcn  5Jlofen,  prop!^eten  au»  ber  ürd^en,  toie  aud^  i|t  35epft, 
ßarbinel  ttjun,  finb  fato  unb  fd^mein.  So  mn^en  mir  un§  and;  troften  toie 
bie  Stpoftel,  bie  mufteu  auä)  ^oren,  aU  meren  fie  öol  toein§.  3tnbere  aber 
unb  ber  luenigfte  ^auffc  namenS  an:  mir  f)a6en  in  ben  redjtcn  Ijelilanb  inn 
unfern  !ircE)en,  3?apft,  (Sarbinel  3C.  finb§  nid^t  tnerb,  ba§  fie  ben  fjeljlanb  ^oren 

30  foltten.  Sßir  mißenS,  ba§  fie  nu  Stangen  finb,  ai^ten»  nu  nid^t§  fein§  far3en§, 
Senn  mir  nn  t)aben  ben  '^eljlanbt,  gleufien  an  if)n  unnb  finb  burd;  i^ii  fieser 
für  ber  (jellen,  fnnb,  Seuffel,  mcnn  mir  nu  an  ifjn  glcu6cn  unnb  brauff  fterkn. 
<Bolä)^  £)a6cn  S5apft3  k.  nic^t,  fonbcrn  getjen  ()in  mit  ifjren  proce^ion  unnb 
I)ei)It^um6,  2Rnnc^erel),  Iat)perei,  Jtarrcrei.    2Bir  t)atien  hai^  reine  mort,  barinn 

35  geprebigt  öon  Sunbentretter,  tobfrefecr,  feligmoc^cr,  Sie  magnalia  [)aben  mir 
aut^,  S)a§  fic^  6^riftu§  mit  unfern  funbcn,  tob,  IjeUen  an§  !rcu|  i\at  Ia§en 
ft^Io^en  unnb  in  feinem  Hut  erfeufft,  "^ai  mir  an  i^n  gleuten  unnb  fotc^er 
ga'6cn  aud)  t'^et)If)afftig  merben  follen,  ?af?  bie  ©em  nnb  rangen  immer  ()in 
Ueradjten  unb  femifd)  leben. 


758  ^>rcbigtcii  bc-3  ^al)xei  1545. 

R]  Hacteniis    de   historia  prioris   partis.      Contio    Petri.     Ista    coutio,    ut 

opinor,  facta  Ebraica  lingua,  quia  omnes  tenuerunt  linguam  ebraicam  ut 
hodie  etiam  mali  inter  gentes.  Forte  alii  11  cum  isto  steterunt  nou  longe 
a  templo  vel  alibi.  S)q§  ift  5Petri  prebigt  aiiff  bie  üorige,  quae  gelouffen 
per  totam  urbem  variis  Unguis.  Hie  Petrus  singulari  in  loco  et  Ebraico  s 
«Vfl.  2, 14  sermone  primum  respoudet  porcis,  sed  verbis  verecundis.  'Qui  habitatis.' 
Loquitur  tautum  cum  ludaeis,  et  qui  advenerunt.  Magna  copia  venit  auff§ 
feft   mtifX    13000.     Num    vultis    blasphemare   Dei    miraculo?      Est   Caiphae 

aj.  16 fercElitt.  'Non  sunt  aebrii.'  Non,  fuerunt  aebriosi,  non  famtnot,  fetben  ba§ 
gelb  l^inburc^  ixaäjt  ut  nos.  6in  fpQvfam,  tior^afitig  üold,  mane  undecima,  lo 
vesperi  6.  ederunt.  Ideo  ift§  Petro  ein  ftard  aigiimeut.  Tantum  est  3.  hora 
i.e.  noua,  a  6.  incipiunt.  Ibi  non  mos,  cousuetudo,  ba§  man  t)Ol"  11,  12 
f erlege  ifjt.  Quid  ergo  dicitis  esse  musto  plenos"?  Si  etiam  pleni,  tarnen 
non  loquerentur  variis  unguis  et  nostris.  SqS  t^un  öoöc  SelD  nidjt.  Hi, 
tüenn  fie  Pol,  fonnen»  fein  lüort  mod^en,  ja  bic  tnuttev  \pxaä)  md)t  füren,  " 
uedum  JC.     Sed  bog  ift§:   Xos  loquimur   magnalia  Dei.     Ideo  arrigite  aures, 

SJ.  nne  sitis  porci  ut  Haimas.  Erit  tempore  Messiae,  Effundara  spiritum  auff 
oHetlel)  menjc^en  siue  omni  discrimine  virorum,  mulierum,  filiorum,  filiarum, 
servorum  et  famularum.  'Caro'  ift§  gar,  (piicquid  iu  genere  huniano,  vel 
heri  vel  herae,  liberi,   servi,    omnes  accipient  Spiritum  s[anctum.     Hoc  erit   2« 


1  Contio  Petri  require  1536'  )'  3  über  mali  steht  iudaei  4l5  über  (juae  bis 

variis  sieht  pxtbizt  quae  non  scripta  nisi  quoil  imlicat  Luc[as  magnjflia  Dei  sp        S/9  Iudaei 
sobrii  et  parci.  r         ISjlO  Caro  r 

')  Vgl  Unsre  Ausg.  Bd.  41,  604  ff. 

S]  gfJu  folget  ba§  anber  ftut!  t)on  ber  prebigt  5Petrt,  S)enn  ^Petrus  rcbt  i^t 

inn  Ijcfercifc^cr  fprad^,  bie  aiiä)  ein  jcbcr  gelontf)  I)at,  rebt  fiie  mit  cittel  ^suben, 
ctttim  fnr  bem  Stempel  ober  an  cim  pta^,  rcbt  am  fouberIi(^en  ort,  nit  an 
alten   orten,   unb   erftlicfi   Ireret   er  ben   fcmifc^en   gebancEen  §annae   unnb 
ßaipf)ac:  Slir  ^nben,  lieBen  menner,  nit  oHein  bic  Burger,  fonbern  aud)  bic  25 
gefte,  ineldjcr  glei(^tx)ol  iiin  bic  1  300000  ober  mcr  gctoefen  ift,  ttjut  nit  nlfo, 
folt  i^r  fo  gott§  rtunbertucrc!  leftern?  ift  boc^  erft  bie  britte  ftunbc  am  tage, 
S)a()cr  jiifclien,  boS  ein  narljafftig  bold  geinefen,   ein  gut  Scgimeut  gcfjnpt, 
ntt  gcprn^et,  SrumB  f)at§  nit  e()r  ge§cn  bcnn  umb  11  ober  12  nuffn  abcnb 
um6  6.    S)rumb  ift§  @.  Spetro  ein  '^arte  tciberclag  unnb  ftar!  argument,  tote  30 
f ölten  fie  trumicn  fein?  ift§  bocfi  erft  um  bic  3.  ftunbc,  inn  ber  ftunbe  pffcgt 
man  nit  ju  efscn  unb  jutrincEcn,  loa5  narrt  il)r,  hai-  ifjr  tnolt  fagen,  fie  finb 
öoQe  fett?  unb  luenn  fie  fc^on  boü  toeren,  fontten  fie  boc^  nidjt  mit  mandjerlcl) 
fpradicn  rebcn,  3"  ^en  lanbcn  fcufft  ft($  ein  Tcutfc^e  fain  fo  öol,  bas  fie  iljrc 
mutterfprad)  Pergifect,  (Sonbern  ba§  tft-5,   bas  gefagt  ift  burc§  ben  propI)eten:  35 
hjenn  2Re|ial  !omcn  toirb,   fo   h)il  iä)  mein  geift  ouf gießen   auff   allerlei) 


9h\  14  [25.  mai].  759 

R]  niiraciilum,  qiiaudo  Messias  venturus,  quod  videbitis,  loqmiiitiir  variis  liuguis 
^ZXXn,  frahjen  3C.  cum  videbitis,  tum  certum  adesse  tempus  Messiae.  Certum 
Signum  et  perfectum  die  pentecostes.  Visum  et  auditum  ab  omnib[us  ludaeis, 
et  tarnen  non  comraoti  hoc  miraculo.    Si  hoc  non  ge^olffen,  bai  non  solum 

5    viri,  senes,  sed  omnis  caro,  viri,  mulieres,  jung,  alt,  liberi,  servi,  oHeS  fol 
ben  ^[eiligen  ©eift  fliegen,   ut  loquantur  variis  unguis,  et  hoc  videtis,  et 
tarnen  non   vultis  credere,   quod  tarn  longe   ante   praedixit  loel.     Sed  si  sie 
praedicatur:  'Qui  iuvocat  nomen',  ba§  toirb  ben  porcis  niäjt  gefallen.     Tdeo  35.21 
non  curabunt  hoc  miraculum,  quod  omnis  caro  variis  Unguis,  quia  contio  de 

10  his  dicit  reb[us,  quae  intolerabiles,  quia  dicit:  'Qui  invocaverit  nomen'.  ^a 
Wo  Metfi  iä),  §anna§  IC.  Si  per  Messiara  salvamur  credentes  et  invocantes 
cum,  Quis  posthac  offeret  bonos  fructus?  tum  erimus  mendici.  3ltoe  bei' 
^)Xebtgt.  Sic  papa  non  lib[enter  audit  loqui  bona  opera,  quod  tamen  non 
fit.    Sed  dicimus  non  posse  saivari  per  opera  monastica.    S>a§  ioil  ^U  groffen 

15  fd^aben  t!^un.  Quid  habemus,  si  indulgentiae,  Bullae,  cultus  Sanctoruin  nihil? 
quid  retiuet  papa?  @tn  brecf  in  latern.  Si  aü  loub,  gra§,  stellae  sie  prae- 
dicarent:  'Qui  invocaverit  nomen',  tamen  non  jc.  quia  porcus  inu§  treftem, 
papa,  venter.  Ideo  mu§  !e|cvcl)  fein :  '  Qui  invocaverit'.  Item  (pii  credit 
morte  Christi  saivari  k.    SSIeib,  58n|)ft  ©ait),  tuoÄen  ben  fern  et  te  mactare, 

20  crede  ut  ApostoH  die  pentecostes.  ^a,  tc§  mag  ni(^t.  Quare?  quia  trurbe 
ein  armer  Setler.    @of  t(|  prebiger,  pfar^err  iuerben  ju  IRom,  fo  totrb  mir 


2  Signum  adventus  Messiae.  r 

S]  ^JJlenfd^en  o^n  unterf(J^eib,  alt,  ^nna,,  man,  loeib,  !nec^t,  magb,  @on  ober 
toc^ter,  S)a§  ift  ja  aÜeS  gefii)led}t  in  ber  Inelt,  bo  fol  !etn  unterfc^eib  fein, 
aEe  foEen  fie  ben  geift  6e!omen,  31)1  tücrbetS  fef)cn,  Befinben,  ba§  bo  tüerben 

25  reben  mit  allerlei  äimgen  man  unb  \m]i)  k.  loenii  i^r  ba§  f)oret,  fo  gleuBet 
geh)i§,  ba§  5)lef§ta§  ba  fet),  bi§  ift  ein  gclrt-3  jeicf^cn,  aucfj  erloeifet  Joorben  am 
5pftngftagc,  noif;  ^at§  nit  ge'^olffen,  einerlei)  flcifd^,  ^JJJanfbilb,  tr)el)6§B{lb, 
3ung  unb  alt,  fol  ben  l)[eiltgen  geift  fliegen  fi(^t6arli(^.  S)a§  'ijdht  il)r  ja 
geboret,  noc^  fdjeltt  ifjr  fie  truncicn  unb  Itiolt  foldj  linmbcrjcidjen  nic^t  Ipren, 

30  S)te  prebigt  Intrb  Satp'^ae,  §annae  nit  lieö  fein.    SrumB  loerben  fie  bo§ 
tounber  nit  ad^tcn,  ba§  fie  fo  mit  jungen  reben,  2)enu  il)r  rebt   bon  fold^en 
farfien,  £ie  luir  nit  leiben  tonnen,  Senn  tl)r  fagt:  'Iner  ben  namen  be«  l^errn  Jim- 2. 21 
anruffen  lotrb,  fol  feiig  tüerben'.   3ft  ha§  ber  loeg  jum  Ijimel,  fo  lüirb  §annac 
tircf;en  luufte,  toer  lüil  odjfen  oi)fernn?    ©leid)  loic  ber  39apft  unfer  lere  nit 

35  ^oren  tril,  S)enn  luir  leren:  2)u  fanft  nit  feiig  Iuerben  burrf;  ^JJiund^erel), 
^Jlefec,  toalfart.  ^a,  fagen  fie,  lDa§  lüerben  Inir  benn  ^aBen,  Jnenn  ber  Sapft 
ba^  fol  la^en  farcn?  Sßenn  bu  nu  haS  mit  100  000  jungen  \oldß  lereteft, 
fo  ^orcn  \vixS-  bo(|  nit,  S)enn  ^dj  bin  eine  falo,  mu§  fleien  l)aben,  ^<cl;  fan 
ber  lere  nit  tuarten,  2)enn  mein  bauc^  lourb  fi^mal  Irerben,  Srumb  fan  ^ä) 


760  ^'itcbigtcu  bc§  3ttT)rc?  1545. 

Rlfeiii  tcifer  bic  fiiffc  !uffen  k.  Da§  tüil  iä)  nic^t.  ©o  fottu  (Salu,  6aip'^[Q§, 
.Öannn»  mit  iven  fcrcElin  luolten  oud)  uic^t  tt)un,  sed  gvicffen  bcn  qü  beim 
fc^lüan^.  (Srl^ielten  Ut)  40  jar.  Post  lag  nic^t  ein  ftetn  ouff  bem  anbern 
noc  ein  Tiar  tircit  tjon  ben  Suiten  511  5ie'^»fot[em.  Sie  docebant  eos  Romani, 
nlleS  3U  truinmeni  gangen  nnb  finb  bruBer  6UeBen  meijx  benn  1200  man,  fo  5 
llioIten§  T)a6en,  nolebaut  audire  invocationem  uominis  et  salvationem,  sed 
oblationes  et  fnictus.  Scribunt  quidam,  quod  qiiaelibet  persona  dedit  1  ort, 
alii  jf  ft.  i.  e.  tonnen  golbs,  s[cilicet  j  gt  10  je'^en  unb  o)3ffer  "^crgetragen. 
3iQ  fol  lüol  ef)C  faren  laffen  linguas,  invocatiouem,  salutem.  Sic  dico 
pap|ae:  Si  non  vis  invocave,  ^alt  feft  bie  [tifft  unb  liinbe  e§  an  mit  eifern  10 
Jetten.  Certe  bu  hJtrft  ben  all  bei)  jc.  @§  jol  nii^t  40  jar  Ijinge'^en.  Et 
folt  ben  jtf}abcn  fjafien,  quod  liic  ba§  3eitlid),  illio  aeternum  nerlorcn.  Interim 
rident  nos  et  dicuut  musto  repletos  iit  Ieros[olymis.  Sic  nostri  non  credunt 
iit  nee  ludaei  tunc,  sed  iam  experiuntur,  quia  disper.si  ])er  oibem  et  nihil 
habent  de  regno  pol:t[ico  et  spirituali.  Sic  cum  papa  in  bie  f)cll  ferct  mit  is 
feinen  rangen,  dicet:  Non  putavi,  ba§  fo  folt  fein.  Dictum  satis  k.  öerborne 
unb  brate  am  etoigen  fpi§.  Nos  econtra  gratias  agimus  Deo,  quod  nos  a 
poi'cis,  papa  JC.  Episcopis,  et  vocavit  in  veram  Eccle.siam,  ubi  Euangelium 
non  praedicamus  aliud,  quam  (jucd  praedicarunt  120  et  Pet[rus,  scilicet 
magnalia  Dci,  (]uod  Dens  excitavit  a  mortuis  Christum  et  sedere  fecit,  quod  au 
raittit  Spiritum  s[anctum  Ecclesiae,  qnae  de  eo  praedicat  et  invocat,  salvatur. 

S]bte  lere  nit  "^oren:  'Sßer  be§  Ijerrn  namen  anrufft,  fol  felig  Serben'.    5Jein, 
ba3  f^nc  3(^  nitfit,  ^ä)  lintrbc  3um  bettler,   3«  ^i§  sulaftcn,   barju  geljoret 
öiel.    Sßenn  ber  SSapft  »oolt  pfarljer  ju  SKom  loerben,  tuiirbe  @r  nic^t  bie 
!onige  gu  unterf^an  behalten,  S)rnmb  toil  @r  nit,  tüil  er  nit,  fo  mu§  er,  25 
gleit^  h)ie  6aip!)o§  mnfte,  ob  er  fd^on  Jtioltte  bie  guter  erl)alten  bi§  inn  bie 
40  jore,  tüelc^e  jeit  i^ncn  gott  gob  buf'Se  jn  tfjun,  aber  nad)  40  "^aren  blieb 
lein  ftein  auff  bem  onbern,  bo  leretcn§  bie  9tomer,  bo§  fie  mer  folten  über 
il)rem  tempel  f^altten,  ba§  ifjr  1200000  man  bruber  blieben  nnb  lein  Tnä) 
mer  ju  fel)eu  inor,  ba  gieng  aKer  je'^enb  bal)in,  S)cnn  gleir^luol  ein  jeber  ben  m 
prieftern  jerlii^  muft  geben  ein  ort§  gulbcu,  ettli(^  ein  ft,  loelc^eS,  tro  100000 
TOan  finb,  inn  bic  fnnff  tonne  golbt  finb,  \vo  blieb  benn  ba§  opffer?   Srumb 
löoltten  fie  ba§  nit  fareu  lafeen,  aber  Kiie  feft  fie  Ijicltten,  muften  fie  e§  gleid^= 
U10I  cntraten.    ^llfo  iljt  ber  Sapft  mu§,  nnb  follcn  nit   40  ^ai-'  f)inge^oren, 
entlüeber  Sungfte  tag  fol  brein  faEen  ober  ein  anber  ftraffe,  ob  fie  unS  fc^on  i^ 
öera(i}tcn  unb  trnndenbolb  f($eltten,  fo  tnerben  fie  boc^  gott  nit  ]mn  lugencr 
macf)en.  3uben  lat^eten  and},  aber  i|t  mu^en  fie  gleuben,  2)a§  fie  inn  l.')00 
3arcn  lein  SJcgiment  gebapt,  SBapft  lt)irb  auc§  in  ber  l)et[en  gleuben,  ba§  toar 
getrefcn.    5ßir  aber  follen  gott  banden,  ba§  er  un§  öon  allem  S5apft  3c.  crlofet 
unb  uuy  ju  reinem  tnort  gcforbcrt  l)at,  S^enu  luir  il)C  nidjtS  anberS  prcbigen,   10 
benn  ba§  bie  120  man  am  pfingftage  prcbigten,  ba§  ß'ljriftnS  bcv  beplanb  ber 


m.  15  [31.  ÜHoi].  7G1 

R]  Boua  opera  fidetn  sequi  debeut.  Sed  pfingftprebigt  ift,  qualia  tnagualia  Deus 
nobiscum  faciat,  quod  per  Christum  liberati  a  peccato,  niorte.  Altera,  «juid 
per  uos  Spiritus  s[aDctus  faciat,  prior,  quid  Deus  per  Christum  sine  nobis. 
Solus   tulit   peccata   iu    cruee.     Ubi   in    eum    credo,   audienda   contio,    quid 

5  mai'itus,  uxor,  liberi  et  quisque  in  sua  vocatione,  praedicatio  Spiritus  sancti 
magnalia  Dei  in  Christo  exhibita,  quomodo  sedere  fccerit  ad  dext[eram  patris. 

S]  lüelt  fe^,  unb  bte  il^n  onruffen  itnb  an  t'^n  gleuben,  foGen  feiig  Inerben,  2)av= 
mä),  tra§  fic^  ein  jeber  f)a(ten  fol,  Sie  prebtgt  fol  and)  folgen.  ?l6er  bic 
5pfingftprebigt  fol  Oovgeljen,  bo§  6f)viftu§  get^^nu  1)01,  Sariuic^  fol  ^d;  i>ie 

w  {jvebigt  "^oren,  lüa§  ^s^  f^un  fol  unb  ein  ieber  in  feinem  ftnnb.  ^fingft= 
prcbigt  fol  bie  luunbertt)aten  gotte»  leren,  bie  (Sv  un§  in  (5l)rtftü  evjcigt  unb 
gegeben  Ijatt. 


15.  31.  ÜKoi  1545. 

^^rcbigt  am  Xa^t  ^rinitntt^. 

R]  DIE  TRINITATIS  Ult:  Maii. 

De  tuba  sonante  audistis,   usque   ad   finera  cap[itis  legit  textum.     ^ft 
15  Ipol  ein   Itenig   JU  fc^atff  et  insolitus  sermo.     Sed  oportet  nos  Christianos 


14  1  Corint:  1 .5.  r 

S]  DominicaTriuitatis. 

Absoluturus  Epistolam  Pauli  1.  Cor.  15.  'quando  immortalitatem  iuduetiS"'-  is,5*fi- 
mortalitas',  'Mors,  ubi  Stimulus  tuus?" 

öt]  W>k  Birrbc  i^rcbigt. 

20  [331.  fliijl  3?on  bem  ©piud)  bei  5propf)etcn  Dfee. 

VV\6nn  aber  bi§  tiertrefilic^e  toirb  anjielien  ba§  nnbcrlneBlirfjc,  iS"'5'54R. 
11/    Unb  bt§  fterblif^e  Irirb  angifien   bic  nnfterbliglcit,  Senn 
"^"^       hjirb   erfüllet   Serben   ba?  SBort,   ha§   gefi^ricbcn   fteljct: 
S)er  Sob  ift  öcrfr^lungen  in  bcn  ©ieg.    3:ob,  323o  ift  bein  ©tadjel? 

25  ,^elle,  2Bo  ift  bein  ©ieg?  Slbcr  ber  ©tad^el  be§  SobeS  ift  bie 
Sunbe.  Xie  ,??rafft  aber  ber  ©unbe  ift  boS  ©efet  Sott  aber  fei) 
band,  ber  un§  ben  Sieg  gegeben  tjat  burc^  unfern  ö@<R9f9i  S^jefunt 
6I)riftum.' 

'''^3§  ift  ttjol  ein  luenig  gu  fc^arff  unb  ein  ungelDonlidic  rebe,  Slber  Wh 

30  '^^    6t)riften  muffen  bennod)  bntion  rcbcn,   \vt\\  Unr  ba§  lUild  fein  f ollen, 

»oetdjs  ein  fonbcrtic^c  Sßei^fjeit  unb  6rlentni§  ^abcn  fol  für  anbcrn  iHdcfcrn 


762  ^'tfbiglcn  be?  Saljtel  1545. 

R]de  eo  loqui,  qiiia  is  pop[ulus  sumus,  qui  fonbevlid^  er!eittnt§  et  toei^e  prae 
aliis  omnib[us:.  Papa,  Turca,  Gentiles  nihil  de  liis  reb[us  noverunt,  äßit  '^aBeit 
mit  jut^un.  Papae  siiut  omnia  aenigraata.  Quis  dicet  rationi,  qiiod  Dei 
filius  ideo  homo,  ut  redimeret  a  morte?  Nullus  liber  praeter  Biblia  de  hoc. 
Item  quid  peccatum,  lex,  mor.s,  victoria  contra  ea?  Nullus  docuit  praeter  5 
Biblia.  Hactenus  Paulus  concioiiatus,  quod  oiuncs  resurrecturi,  alii  ad  vitaui 
aeternam,  alii  jc.  quod  hoc  fiet  in  !x"offt  unb  maäjt  resurrectionis  Christi, 
quia  leibet  ineinanber  nostrum  et  Christi  ab  iuitio  rauudi,  Adam,  Eva  et 
omnes  Sancti  usque  huc,  et  loquitur,  ac  si  una  esset  resurrectio,  ut  Christus 
dicit.  Si  Christus  non  resur[rexit,  manemus  in  peccatis.  Si  autem,  seque-  lo 
nuir   eum.     ^ft    aEc§    ineinanber  gefcretüet,   ipsius    et   uostra  resurrectio.     Si 

S]  S)i§  ift  eine  fc^orffc  rebe  nnb  unfleh3onIt(^,  aber  trir  nuiffcn  bcnno(^ 

bation  reben,  bie  tt)ir  ha§  öoW  fein  foUcn,  bn§  eine  fonberlid^e  tociif)cit  unb 
er!entni§  für  allen  aiiff  erben  '^aben  foUcn,  Sapft,  S^urt!,  3iubcn  !an  baöon 
nid^t  richten,  toer  tnil  bcr  Hcrnufft  fogcn,  ^'Ci§  (5T)riftul  bariimb  fomcii  bie  is 
©unbe  jn  tilgen,  ober  InoS  ©unbe,  gefeit,  tobt  unb  ber  ficg  tribcr  ba§  alle§ 
fei},  bcnn  allein  ba§  butf)?  5iu  l)at  ©.  ^auluS  gelerct,  ha^  Um  aüe  foUcn 
auffcrfteljcn  in  Irafft  unb  mac^t  bcr  5lufferftcl)Utig  (F^rifti,  S)enu  er  ju  fnmcn 
Iet)bet  6l)rifti  unb  unfere  aufferftel)ung,  buri$  bie  aufferftel)ung  nimpt  6oa 

I'ilauff  feben.  SSapft,  SurcE,  3;übc,  §eibe  Joiffen  l)teöon  nichts,  äßir  ß^riften  2» 
■^aben  alfein  mit  folc^en  ©ai^en  ju  ttjun.  £>enn  Sopft,  Surtfen,  3[uben  nnb 
Reiben  finb  fole^e  reben  lauter  SJetiel  unb  buntfeie  Sßort,  S)enu  loer  l)at  ber 
Sßernunfft  baOon  gefagt,  ba§  fie  loiffen  !unb,  ha'i^  ®olte§  ©on  baruntb  9Kenfc^ 
toorben  feli,  ba§  er  bie  ©unbe  tilge  unb  öotn  Jobe  erlofe,  Sii'm  ^üä)  leret 
baOon  on  aüein  bie  Sibcl  unb  beilige  ©i^rifft,  ©leic^  tüie  auä)  fein  Suc^  25 
leret,  'maS  ©unb,  (Scfcti,  5Iob  unb  ©icg  toiber  ©i'inb  unb  S^ob  fei)  on  aÜein 
bie  Sibcl  unb  l)eilige  ©dfirifft. 

5öi§l)er  '^at  ©.  5pauln§  geprebigt  Hon  ber  Sobteu  ?luffcrftcl)ung  Unb 
frefftiglid)  belneifet,  ®a-3  aüe  ^Keufc^en  Oou  ben  lobten  aufferftclien  toerbcu, 
QtW^e  3um  ©ericfjt  be§  eUiigen  lobe?,  &Uäjc  ^ur  2lnfferftel)ung  be§  einigen  30 
Sebcn§,  Unb  fold^e  ^luffcrftcljung  Oon  ben  Sob»  [^'•■S^'i'i]  ten  toerbe  gefc^e'^en 
in  5?rafft  unb  5Rad)t  ber  Sluffcrfteliung  ßljrifti,  ®enn  er  leibet  (S^ljrifti  unb 
uufcr  ?lufferftel)ung  in  cinanbcr  oon  aufang  bcr  SBelt  bi§  au§  cnbc.  33on 
6l)rifti  9lufferftcl)uug  ncmcn  9lbam,  Güa  unb  aüe  ^eiligen  Don  anbegin  ber 
SBclt  bi^l)cr  trofft  unb  ^Blaäjt,  haS,  fie  aufferftcl)en.  S)arumb  faffet  er§  3u=  35 
fantcn  nnb  rebet  glcicf),  als  toere  e§  eine  ?luffcrfte'^ung.  'Sft  6^riftu§  ni($t 
aufferftanbcu',  fpricl)t  er,  'fo  bleiben  lt)ir  noc^  in  unfern  ©unben, 
©0  finb  aurf)  bie,  fo  in  G^rifto  cntfcf)lnffen  finb,  Oerloreu'.  ©leubeu 
h)ir  aber,  ba§  6^riftu§  aufferftanben  ift,  fo  loerben  toir  fm  geUnSlic^  folgen 
unb  auc^  oon  ben  lobten  aufferfte^en.  ^u 


9lt.  15  [31.  üJJoi].  763 

K)  crediimis  resur[rexisse  et  sedere  ad  dext[eram,  iit  certe  misit  Spirituni 
s[anctum,  tum  et  nos  resiirgemus,  qiiia  una  et  eadcm  resurrectio.  Qiiod 
autem  hab[emus  S[pmtum  s[anetum,  osteudit  fides,  re[missio  p[eccatorum, 
bap[tismus.     Sic  fuerunt,  uon  fit  in  papLatu,  Turca  praeter  eos,  qui  sub  iis 

5    sunt  post.     Ex  lib|ro  pap[ae,  Turc[arum  non  discitur.     Nos  caniinus,  prae- 
dicamus,  pingimus  et  braiiff  getaufft  iinb  fterteii,  quod  cum  eo  resurrecturi 
secundum  corpus,  unb  bereit  naä)  ber  fcel.     Si  propter  seipsum  resurLrexisset, 
perditi,   ge'^et   un§   ber    Oftertag   nid^t    an,    nee    ext[remus    dies.     'NemoSoö-ä.ia 
ascendit'  3C.  hodie  in  coelum,  ubi  nos?    'Oportet  filium  exaltari.^     S)a  ftidtSH 

10  cr§  nod^  etnanber,  quod  filius  jol  [tc^  nit  annemen  be§  groffen  Ijouffen,  sed 
omnium,  qui  credunt  in  eum.     Ascendit  coelum,  dat  vitam  aeternam.     S)a§ 

«J  aiic^  nufferj'te'[)ung,  unb  rebt  5paulu§  gleid^  bon  einer  oufferfte'^ung,  3ft  er  nit 
aufferftanben,  muffen  hiir  in  ©unben  BtetiBen,  gleuöen  mir  oBer,  bo»  er  auff= 
crftanbcn,  fo  tnerben  trir  {jcrnnc^,  Senn  e§  tft  einerlei),  e§  mu§  pfamen,  ®nS 

15  mir  auä)  bcn  f)eLiIigen  gcift  linden,  fielncift  tnuff,  tnort,  ßuangelinm,  tretet» 
nit  in  Surdei  ober  im  rechten  9?npftum6  gefdjic^t,  Senn  ou§  Snrden,  S3apft§, 
;3uben  Bucf)  folgcts  unb  finbctu  nid)t,  3l6er  in  ber  Gfiriften  ducf)  ftel)t§. 
S;nrnuff  ftelit  nu  5paulu§,  ^sft  GliriftuS  feinttjolticn  allein  auffcrftanben,  fo 
ift  unfer  fjetji  öerloren,  '^fliemanb  fcrct  gen  fjimel  benn  ber  Ijerab  gcfaren\'c.3'''i-3.i3 

20  tvo  Mitiben  tnir  benn?    '^Tuff  ba§  alle,  bie  an  i^n  gleuben,  nit  öerlorn'  jc.  ss. le 

Kl)  6'^rtfti  unb  unfer  Slufferfte'^ung  'fanget  aneinanber,  3a,  e§  ift  einerlei) 

3lufferfte'^ung.  2Ber  nu  jugibt,  ba§  6l)riftu§  öon  ben  lobten  fei)  auffcrftanben, 
2)er  !an  mit  feiner  SBeife  toeren,  ba§  mir  nid^t  auc^  aufferfte!^en  folten, 
Posito   antecedente   bonae   consequentiae    necesse   est  poni  Consequens ,   3ft 

2s  ba§  erfte  mar,  fo  mu§  bei  anber  aucf)  mar  fein,  ba§  au§  bem  erften  folget. 
3ft  ha^  anber  nidjt  mar,  fo  ift  ba§  erft  ouc^  ni($t  mar.  5}aruml)  fi^ct  auc^ 
ßl^rtftuS  jur  retfiten  ®ottc§  unb  geufft  au»  u6er  un3  feinen  l)eiligcu  ©cift, 
ba^  er  un»  nad^  fi(^  ,^iel)e  unb  mir  jm  folgen  foüen  unb  mit  im  ciufferftef)en. 
©0  mir  nu  gleufien,  haE  er  jur  redeten  ®otte§  fihet  unb  un§  bcn  Ijeiligen 

^0  G5eift  fenbet.  So  foHen  mir  aud)  gleuBen,  ha%  mir  öon  ben  lobten  merben 
aufferfte^cn,  mie  er  auffcrftanben  ift.  S)a§  er  a6er  un§  ben  ^eiligen  Seift 
fenbet,  ba§  Bcmeifet  bie  Sauffe,  ba§  SQßort  unb  Guaugelium. 

Solche  ausgicffung  beS  '^eiligen  ffieifteS  gcfc^idf)t  in  ber  Surdfcl)  unb  im 
rccl)ten  3?apftumb  nidljt,  auSgenomcn  bie  jcnige,  fo  unter  jnen  gefangen  finb 

•■!s  unb  juöor  bie  S^auffe  empfangen  unb  ba§  Sßort  gebort  tioben.  3in  be§  SurdEen 
SUcoran,  Sapft§  S)ccret  unb  ber  3uben  Salmub  finbct  man  nidf)t§  bation. 
2Beil  fie  nu  öon  Antecedens  nid^t  miffen,  fo  ift  es  fein  munber,  ba§  fic  nic^t 
gleuBen  ba^  Conse=[S3l.  flb]  quens,  3l6cr  in  ber  (E^riften  S9ud),  meld^e§  ift  bie 
SBibcl,    ftef)et  baöon   gcf cf)rie'6en ,   2ßir  ffljriftcn   prcbigcnS,   fingen§,   mnlcnä. 

40  Sßeil  mir  nu  bos  SÜort  l)a6en  unb  barauff  getaufft  fein,  So  ftcrbn  mir  aucf; 


764  5?rcbintfii  be?  3at)re?  1545. 

HllltU§    unb   lütlb   gefc^eiien,    nt  Euaugelium   concionatur,    (juia    per  prophetas 
praedictum. 
i.sov.  15,53  'SSerbe^L'f''^''  Me  noc^  Broten,  Sd^Iangen  öcrjcren,  man  lan  ben  ftancf 

nit^t  bon  un§  leiben.  Iden  tieff  hinunter  gegrafien.  @l  tnu§  berttefen.  Sed 
tüie  fc^enblic^  eS  jugeljet,  noc^  foI§  erfuv  !omcn  induere  untierinefltc^.  'Et  i 
mortale.^  Hoc  oportet  credaimis,  ad  hoc  vocati,  baptisati  et  re[nnsi?io  p[ec- 
eatoriim  donata.  Ideo  accipis  Sacra[nieutum.  Papa  cum  suis  non  credit. 
Sinamus  eos.  Tunc  complet[um.  Tu  Christo  completa  omnia,  .«cd  iios 
gcfjorn    auä)   ha,    quia   omnia   facta   per  Ciiristum  propter  nos.     ^ungft  tag 

S)  S'o  Uievbcn  \vh  miä)  bvcin  gcfafjet,  bo§  Inir  mit  tf)m  foHen  gen  I)imcl  faren,  '« 
bic  lüir  an  ifjn  gleukn,  SaS  inn»  9cfcf)c()n  unnb  luirb  gefd)cf)en,  S^cnn  bte 
^pvopfjcten  foIdf)§  julior  gefagt,  Srnint  nui§  haB  t)erlneBIt($e  anji'^en  ba§  un= 
tierlnc^lic^e,  nnnb  auff  ba§  Itiir  tnogen  öerloefen,  fo  fc^enSt  man  un§  gar  tieff 
nnter  ber  erben,  a6er  e§  frfiat  nit,  oB§  fdpn  Oerlnefct,  foI§  bod)  an3if)cn  ein 
nntiertrefetid^,  SBer  ba§  nit  glcuBen  loil,  fag  fein  6^riftent[]um6  anff,  Senn  >» 
baranff  finb  inir  getaufft,  glenBen  barauff,  (®enn  h)irb§  gar  erfüllet  tnerbcn), 
Tis  gel)t  (^'Ijriftum  nit  aHein  an,  fonbern  eS  ift  umti  unfert  tüillcn  gelcf)ef)cn, 
3ungft  tag  fol  umb  unfert  toegen  lomen,  Somit  toir  aud^  ein  frolid)  oftern 

i'fl  frolid)  branff  unb  finb  geluis,  ba§  h)ir  mit  6f)rifto  f(^on  aufferftanben  fein  narf)  ber 
«Seele,  Unb  am  ^ii'isfteit  tage  auc^  nacf)  bem  2ei6e  mit  jm  aufferfter)en  Serben,  -'o 

©orauff  fte{)et  nu  ©.  $autu§ :  3ft  6t)riftu§  feinen  {)al6en  allein  auff= 
crftanben,  ©o  ift  unfer  .socil  üerloren,  Unb  gct}et  un§  ber  rechte  frolirfje  öftertag, 
be§  toir  tüarten,  nic^t  an  nod)  ber  3"ngfte  tag,  Ineldjer  oEcn  6f)riften  ein 
(5rliifetag  fein  lüirb.  3ft  aber  ß^riftu»  umb  unfern  tniHen  aufferftanben  bon 
ben  üobten  unb  ber  Grftling  loorben  nnter  benen,  bie  ba  fd^kffen,  @o  fte{)et  25 
unfer  ,f)eil  fcfte,  unb  toir  toerben  and)  bon  ben  lobten  üufferfteTjen  unb  ben 
frolic^en  öftertag  mit  jm  bitten  am  ^ünsftc"  tfgc.  glic^tet  alfo  6f)rifti 
unb  unfer  3Iufferfter)ung  ineinanber  unb  machet  brau?  einerlei)  Stufferftefjung. 

5oi).3,i3  Stlfo   rcbct    auc^   unfer   lieber  .§g3}9{  Gtiriftu«  ^otjan.  3.    '51iemanb 

feret  gen  §imcl,  bcnn  ber  bom  .^imel  erniber  !omen  ift,  5lemlidf)  30 
be§  ^JJenfi^cn  ©on,  ber  im  .'pimel  ift.'    Sßo  bleiben  bcnn  nu  toir?    2Bo 
faren  toir  benn  t)inauff,  bic  toir  nicfjt  bom  .'pimel  lomen  finb  toie  bcS  9]fenfd;en 

3011.3, uSon?  fQDXi,  toa§  er,  6l)riftu§,  toeiter  fagt:  'Unb  toie  5Rofe§  in  ber 
SBuften  eine  ©tfilangen  crl)6l)et  Ijat,  ?llfo  mu§  be§  5}lenfcf}en  @on 
erl)6l)et  toerben,  3lnff  ba§  alle,  bie  an  jn  gleuben,  ni(^t  bcrloren  35 
toerben,  ©onbern  ba§  etoige  ßeben  Ijaben.'  S)a  flicktet  er  aiu^  in= 
einanber  (Sliriftum  mit  feiner  .öimclfart  unb  bie,  fo  jn  angeboren,  £a§  ift: 
an  jn  gleuben,  Hub  faget  llerlidj:  SBir,  fo  an  ffljriftum  gleuben,  toerben  au^ 
gen  .s^imel  faren,  Senn  barumb  ift  (£^riftus  am  ßreu|  cr^b^et,  bom  Jobc 


9lr.  15  [31.  TOoi].  765 

H]  veniet    propter  iios,    quia   credituus    in   eura.     Citat  1.  prophetam  Esa[iani.  3f(- 25, 8 
'Absorpta  mors.'     8.  4.  5.  cap:   des^ciibit  resur[rectionem.     Paul[iis  beutet?  i  sot.  15,55 
Hat.  'In  mote  hoc'  ßoftlid^  mal,  foftlitf;,  mebli(^  fpeije  unb  aUeibeften  tnein»,  301.25,7 
u[nfer  ij[exx  ®ot,    Christus   auferet  a  mortuis  jc.     Quando  sepeliuntur,   üer= 

5  J^uHet  man»  in  ein  ©rnbtudj.    £)a§  l^uHen  unb  angefic^t  be-3  tob§  h)egtl)un, 
scilicet  in  resur[rectione   a  niortni.s.     Hoc   faciet   veriis  Dens.     Et   [)raec'ipi- 


1  Esaiae  2.5  r         4  über  ®ot  sieht  veius 

S]  mit  ß'^tifto  !^Q6en,  @i^e  bi»  ift  im  -prop'^eten  gefc^vteben:   'Sob   ift   lier=M25, » 
fc^Iungen'  ©fo:  25.    S)o  ev  öon  auffei-ftetjung  bev  toten  tebt,  h)elc^§  rtol  ba 
3ufe()en,   abn  bad'  6f)riftu§  foIrf;e  auffcrfteliung  erlDorfien,  ba»   bvuctt  cv  nit 

10  vein  fjeraul,  aber  ßtjriftum  nennet,  er  luirb  öon  oller  angefii^t  tjtnlDeg  t()un 
bo»  l^uUen,  h)ie  man  ))flegt  bie  toten  äuberl^utlen,  SiS  ge^et  burii)  bie  gan^e 
hielt,    3)arauf   fteljt    biefer   fprud):    ' praecipitabit   mortem   in    sempiternum', 

T>v\  erftanben  unb  gen  §imel  gefaren,  bo»  er  bcnen,  jo  an  jn  gleuben,  ft'^ende  ba§ 
eloige  £eben. 

15  [m.  fl6]  ©oÜen  aber  bie,  fo  an  ß^riftum  gleuben,  nnOcrloren  fein  unb 

bo§  einige  Seben  ^aben,  So  muffen  fie  im  Sobe  nic^t  bleiben,  ©onbern  bou 
ben  Sobten  aufferftet)en,  toie  ber  -ilpoftel  I^ie  fagt:  'S)a§  lierloeBIitfje  mu» 
anjie^en  bac-  unüertoc^li(^e,  Unb  bia  fterbli(^e  mu§  anjiefjen  bie 
unfterblig!eit'.    Unfer  Seib  mu§  bcrloefen,   @(I;langcn  unb  ilrbtcu  muffen 

20  in  f reffen,  toie  bie  (Srfarung  tegliif)  jeuget,  Sa§  be§  SRenft^en  Seib  ein  fold^ 
fcfjenbtlic^  ^f§  ttiirb,  baä  nicmanb  ben  ftancE  leiben  fan,  S)arumb  tüirb  er 
aucf)  fo  tieff  Ijinuntcr  begraben  in  bie  (Srben,  haä  er  befeit  unb  öon  uns  fome, 
unb  lüir  jn  nic^t  leiben  fonnen.  Stber  toie  f($enblicf;  er  beriefet,  fo  mu»  er 
boc^  luiber  erfür  unb  an3ief)en  ba§  unüerloefjlic^e,  Unb  loie  tief  er  aut^  in  ben 

25  2ob  fincEt,  fo  mu§  er  boc^  üom  lobe  luiber  üufferftetjen  unb  an3iel)en  bie 
unfterbligfeit.  Soti^§  muffen  mir  gleuben,  Senn  baju  finb  Irir  beruffen  burc^§ 
©uangelium,  Sarauff  finb  loir  gctaufft,  Sarauff  empfa^en  toir  bie  3lbfoIution 
unb  ba§  Zeitig  6acramcnt  bc-j  i'eib§  unb  SBIut»  (S^rifti.  SBer  e§  ni(f)t  gleuben 
teil,  ber  fage  fein  6[)riftent[)umb  auff.    S)er  S5apft  mit  feinem  |)auffen  gleubet§ 

30  nid)t,  Unfern  t)alben  mag  er§  tool  laffcn,  äßir  laffcn  jn  faren. 

^u  feret  ©.  5paulu§  tueiter  unb  prebigt  au^  ben  5|^rop^eten,  'Senn 
tüirb  erfüllet  merbcn  (fprii^t  er)  ha^  äöort,  bo§  gefdjrieben  ftel)et: 
2)er  S^ob  ift  ücrfd)lungen  in  ben  ©ieg'.  ^n  (E£)rifto  ift  aCe§  erfüllet, 
SBie  er  felbS  fpridjt  am  ßreuije:  '6§  ift  aUe»  Oolbradjt '.    5lbcr  loir  gcl)6rn  30^1. 19,30 

35  aud)  baju,  Senn  alles,  tna»  burd)  G^riftum  gefdjel)en  ift,  ba»  ift  umb  unfern 
toiEen  gefd^c'^en.    Sarumb  geljet  e§  ß^riftum  nid}t  aüein  an,  ©onbern  loir 
gel^orn  aut^  boju.    S)er  2ob  mu»  umb  unfern  loillen  ubertounben  loerben,  . 
ha§  er  niti^t   allein  in  6l)riftu5  perfon,  ©onbern  auc^  in   un»  gef reffen  unb 


766  ^Prcbigten  be§  3a{)tc3  1545. 

H]tabit  mortem  inaeternum.  Paul[us  optiino  traustulit.  'Absorpta'  JC.  Lxx. 
Devoravit  mors  praevaleus.^  Absorbnit  mortem  in  finem.  Paul[us  optima. 
Ita  cautabimus  in  illa  die,  quando  oiunia  impleta,  iam  erfuüet  fic^  itner 
alletag,  et  ante  1545  in  Christo  öol6ra(^t.  S)er  Sob  gefiet  ba^tn  nad)  bcr 
©cet.  Vocula  ©ieg,  Nczah^,  beuten  e§  inani^erlet),  sed  eodem  redit.  S)er 
%ob  ift  öerfi^Iungen  bi§  in  ben  ©ieg  i.  o.  fo  gar,  nt  vita  contra  eum  fieget. 


')  xaTEJiitt'  6  därarus  in^voa^.         -)  ns". 

SlSpauIu§  abn  tran§fertrt§  Irol.  Septnaginta  aliter  reddiderunt:  'Absorbnit 
mortem  in  finem',  a6er  ^ouIuS  trtfft§  red^t  tnol,  S)er  tobt  ift  berjc^tnngen, 
t)a^  Irerben  h.iir  an  jenem  tage  fingen,  toen-B  gar  erfuHt  ift,  loie  eS  (?()riftu§ 
erfüllet  ()at,  a6er  Inir  fd^itfen  nnb  bereibteu  mxii  anä)  baju,  ba§  lüir  ben  tobt  lo 
ant  leib  nnb  feel  öerf (jungen,  S)enn  ob  er  fic^  f(^on  ftreubt,  mu§  er§  gleic^= 
Irol  gcfd}e^en.    '©ieg.'    Sii)en  mond^erlet  aber  auff  ein§,  in  finem,  in  sempi- 

T>i]  tierf(^lungen  fei).    S)er  ^üngfte  tag  tnu§  utnb  unfern  ttittleit  tonten,  ba§  aud^ 
tüir  mit  P^rifto  friiUcf)e  Oftern  tjaltcn,  Uicil  \vn  an  jn  gicuben. 

[iU.  ft7]  grftlic^  fe^et  er  einen  @})rud)  au§  bem  ipropljeten  ^]a\a  Gap.  25.  is 

3cj. 25, 8 Abi^orpta   est  Mors    in  victoriam,    '®er    %oi)    ift   tJerf (i)Iungen    in   ben 
(5teg\    ®a§  foI(^§  gereb  fei)  bon  ?(ufferftct)ung  ber  Sobten,  ift  bnran  ju 

3ct.25,7fe{)en,  S)a§  ber  5propt)et  !url;  jubor  fprici^t:  'gr  (S^riftu§,  ttav^afftiger  ©ott) 
lüirb  auff  bicfem  Serge  baS  füllen  loeg  tt)un,  bamit  alte  5ßoI(fer 
»ertjullet  fiub,  llnb  bte  Secfe,  bamit  alle  §etben  jugebcdt  fein'.  20 
SBenn  man  bte  ^Tobten  bcgrebet,  fo  l)erl)uriet  mon  fie  in  ein  ß)rabtu($,  ^ölä) 
.'pullen  gef)et  burc^  bte  gan|e  SBett,  2)enn  ber  S^ob  fc[)onet  feineS  Wenfd)en, 
©onbern  nimpt  fie  alte  ba:^in.  ?lber  unfer  .'p69i5K  ©ott  lüirb  baffelb  .'öfitten 
ititb  bie  lobtenbccte  liiegt{)un,   S^a»  ift:  6r  mirb  bte  S^obten  lebcnbig  mad)en 

3ci, 25, » in  ber  3lufferftel)ung  Don  ben  Sobten,  'S)enn  er  Irirb  ben  Xob  öerfcfjliitgen  -.'s 
eluiglid)',  ba§  fein  5lob  me'^r,  fonbern  eitel  Seben  ba   fein  irtrb. 
i5Lild)§  mirb  tl)un  bcr  §gM  3ebaotl),  3)a§  ift:  unfer  ÖSrr  3f)efu§  ßt)riftu§, 
TOarien  ©on,  h)arl)afftiger  (Sott,  gelobet  in  etoigteit. 

©anct  .^ierontjmua  bolmctfd;t§  alfo:  Praecipitavit  mortem  in  senipiter- 
nnm.  Septnaginta  bolme|fdjen§:  Devoravit  Mors  praevalen?.  Gtlid^e  bol=  30 
rael5fd)en§:  Absorbuit  Mortem  in  finem.  3lber  ©.  5ßanlu§  bolmet^fdjtä  auffä 
aller  befte:  Absorpta  est  Mors  in  Victoriam,  'S)er  Slob  ift  lierfd)Iungcti  iit  ben 
©ieg',  Sa§  ift:  S)cr  Sob  ift  ganlj  unb  gar  Dcrfc^lungen.  ?(n  jenem  tage, 
Inenn  bi§  fterblii^e  loirb  an3ier)en  bie  unfterbligfcit,  Sa  inirb  aut^  biä  äßort 
erfüllet  Uierben,  Sa§  mir,  fo  an  (it)riftum  gleuben,  mit  allen  .'pciltgen  unb  35 
?lufferlrieletcn  (55otte§  fingen  loerben:  'S)er  %ob  ift  öerfc^lungen  bis  in  ben 
Sieg',  S)er  Sob  ligt  nu  gar  barniber  unb  t)at  feine  Waäjl  mel)r.  o|t  mirb 
bi»  äßort  jmcrbar  unb  allcmcge  erfi'iEet:  S)enn  ber  %oh  mirb   oerfc^luugeu 


mx.  15  [31.  mai].  767 

1!]  ligt  unter,  l)at  tierloren,  !om^it  nimevme'^r  auff.    P[aiilus  loquitur  de  duplici 
victoria:    prior,   quam  mors  habet,  quae  ab  Adam  regnavit  usque  ad  fiuem 
miiudi  super  omnes  homiues  Rom:  5.  'Mors  regnavit',  i^at  fieg,  triumpt)  etsRöm.  s,  h 
getüinnet.    deiner  fo  xtiä),  ftord,  er  ntu§  ^er^altcn,  mor.*  irirb  fein  ^err, 

5   potestas  eius  super  omnes  homines,   habet   red^t,   itiac^t,    uiä)   super   omnes  SRöm. 5, 12 
homines    Rom:  5.  Regnum,  victoria    mortis.     De   hoc   dicit   hie.     %ob,   nbi 

S)  teruum,  in  Aictoriam,  ^cCj  to'iiö  fo  laffcn  fcleljku:   'S)cr  tobt  ift  Dcrfi^Iiingcu 

inn  ben  fieg',  in  Acto:  1.  ba§  bcr  tobt  unterligt  unb  berfc^lungen  ift  im  leben,  sips. 2, 27 
ba§  leben   bie  ^anb  aufflüirfft  unb  fagt:   gctüonnen.    ^Qulu§  nennet  2  fieg, 

10  tnie  auä)  2  tobt,   3)er  tobt  regirt  über   alle  ^enfc^en  üuber  9io:  3.  'Mors iRöm.  5,  h 
regnavit',  e§  ift  !ein  fonig,  ^err  fo  reid^,  gro§,  ftard,  S)er  tobt  Juirb  fein  "^crr, 

i>v]unb  gel)et  baljtn  naä)  ber  ©eel  S)urd)a  (Suangelium  unb  [SI.  Ä8j  burrf)  ben 
©laubeu  an  St)riftum.  9tu  jenem  tage  aber  tnirb§  rec^t  erfüllet  Joerbcn, 
SJenn  ber  Sob  toirb  aucf)  öerfc()lungen  tocrben  unb  bal)in  gel)en  nac^  bem  l'eibe 

n  burd^  bie  3lufferftel)ung  be§  gieifc^c§.  @§  ift  tnol  bor  fnnffäe^cn  t)unbert  jaren 
erfüllet  unb  bolbracl)t  in  6l)rifto,  -Jlber  an  jenem  tage  Inirb»  aui^  in  nn§ 
cifuCet  unb  bolbrad)t  loerben. 

S)a§  toortlein  Lanaezach  ^   beuten   fie  mam^eiiet),   3lber  e§  fompt  bod) 
auff  ein§,  ©tlid^e  bcutenS  in  finem,  (?tli(^e  in  sempitemum.    ©.  5pauluy  beutete 

20  in  Victoriam.  S)ie  S)eutung  ift  mand)erle^,  Slber  bie  meinung  ift  einerlei), 
^ä)  h)il§  alfo  bleiben  laffen,  Joie  e§  ©anct  5|}aulu§  gebeutet  ^at,  'Ser  %ob 
ift  berfdjlungen  in  ben  ©ieg',  ®a§  ift:  Der  Sob  ift  fogar  tierfdfjlungen ,  ba^ 
ba§  £eben  loiber  ben  %oh  fieget  unb  bie  ubcrljanb  bereit,  S)er  §69i9i  äe^iot^, 
ß^riftu'j  öon  ben  SLobteu  auffertuedt,  fiutemal  e§  unmuglii^  tuar,  ba§  er  bom 

25  2obe  folte  gehalten  loerben  3lct.  2.  ."pat  ben  Sob  gan|  nub  gar  berfc^lungen,  31^.2,24 
3ltfo,  ha§  ba-j  Scben  Itiiber  ben  Sob  l)erf(i)et  unb  trium|3l)ieret,  unb  be§  Sobe» 
2;i)rannel)  unb  Wiä)  ein  enbe  ^at  in  6()rifto,  ©er  Sob  ligt  unter,  3ft  l^ei'= 
fd)lungen  im  Seben,  ^at  berloren  unb  fompt  nimerme^r  auff,  S)a§  Sebeu  ligt 
oben,  SSe^elt  ben  ©teg,  SBirfft  bie  .Sjaub  auff  unb  fagt:  ©elnonnen,  ©eiuounen. 

30  2)enn  ©.  5Paulu§  maä)t  jloeljerlel)  Sieg.    ®er  erfte  ©ieg  ift  be§  %obi§, 

hjelc^er  ^errfc^et  unb  fieget  über  alle  5Jtenfd^en  ^inber  bom  erften  menfi^en 
Slbam  an  bi§   an  ber  SBclt  enbe.    S3on  bem  ©ieg  rebct  er  Stom.  5.  'Sturc^iHom. .-.,  12 
einen  5Jicnfd}en  ift  bie  Sünbe  lomen  in  bieSBelt  unb  ber  Üob  burd) 
bieSitnbe,  Unb  ift  alfo  bct  2ob  gu  allen  5!Jlenfd)en  burd}gcbrungen, 

35  bie »t) eil  fie  alle  Snnber  finb.'  2)a§  ift  be§  3Iobe§  ©icg  unb  jLriump^, 
ba§  ber  Job  burt^  bie  Sunbe  Ijerrfc^et,  5Rac^t  unb  9ted)t  l)at  über  aüe 
2nenfd;en,  5llfo,  ba§  lein  3}tenfd;  ift,  er  fet)  5?eifer,  Äonig,  [391.  Sl]  gurft  ober 
§err,  er  fei)  fo  reid),  gro§,  ftardE,  alä  er  jmer  rtoUe,  6r  mug  l)erl^alten,  2)cr 
%ob  U)irb  fein  §err. 


768  ^Prebigtett  be§  SaTitcg  1545. 

R]nunc  beiii  Wiä),  ©icg,  mac^t?  liab[et  ubcvtjaub,  alle§  bir  uiitcitoüificn,  mu§ 
qIIc§  fterbeil.  Contra  lianc  victoriaiu  et  reguum  mortis  j^at  @ot  gemacht 
re.siir[rectioi)eni  raort[uoi'um.  lam  canis:  Ego  Dominus,  Ecx  super  oranes 
homines,  victoriam  habeo,  triumpho,  lieg  oBen.  S)u  h)irft  bid)  ^cifd;  unb  tob 
fingen.  Nos  vicissim  cantabinius:  ,^ic  leljcn  unb  !cin  S^ob,  ja  tob  iiBev^  5 
Umnben.    Il)i  mu§  ber  loh  ftcrten,    ber  iljt    lebt,    tjerfd^i^t,    vegivt,   vincit. 

S]©a§  ift§  tob§  fii^,  ber  tjat  bte  mac^t  unb  redCit  über  bie  mcnfdjen,  ba§  ift 
Regnum  mortis  ober  victoria.  "Sobt,  h)0  ift  betn  ftadjcl'?'  loo  ift  uu  beinc 
niad^t?  §aft  uBer^anb  gehabt,  hielt  ift  unter  bir  glegcn,  loiber  ben  fieg  be§ 
toby  t)at  (Sott  gcmnd^t  ein  aufferftetiung  ber  toten,  left  \i}m  \xnhix  ein  lieblin  10 
fingen,  ©ieg  beä  lefcenä  »otbcr  ben  tobt,  S)a3  luir  nn  fingen:  §ie  leben,  tcin 
tobt,  tobt  getüonnen,  |)ie  ift  leben,  ber  tobt  ift  geftorkn,  ©er  boc^  i^t  leBt, 

7  ftc§  durchsir  dazu  am  Bande  Hie  piito  legendam  esse  fieg. 

?']  S)er  onber  ©ieg  ift  be§  SeBcn»,  loeldjS  in  unb  bure^  ß^riftum  l^errfd^et 

3!öm.  5,i7unb  fieget  Joiber  ben  S^ob.    33on  bem  ©icg  rebet  er  ü\\6.)  9iont.  5.  '©0  umb 

be§  einigen  ©iinbe  loillen  ber  21ob  ge()erfd)et  l)at  burd)  ben  einen,  15 
SSiel  mcl)r  »Derben  bie,  fo  ha  em^fa()en  bie  fülle  ber  (Ünabe  unb 
ber  ©oben  jur  ®ere(|tig!eit,  I)crfd;en  im  £eben  burc^  einen,  3it)efu 
i..«ov.i.s,2if. g'fjrift.'  Unb  1.  ßorin.  15.  'S)urdj  einen  ^Jlenfdjen  fompt  ber  2;ob, 
Unb  burc^  einen  5}tcnfc^en  bie  2lufferftef)ung  ber  lobten.  S)enn 
gleid)  >oie  fie  in^tbam  alle  fterben,  ?llfo  tuerben  fie  in  6'^rifto  alle  ao 
Icbenbig  geinad)t  inerben".  S)a§  ift  be»  2eben§  ©icg  unb  Sriumpl),  S)a§ 
bn§  Scbcn  in  G^ljrifto  luibcr  ben  Sob  ^errfd)ct  unb  trinmpl)irct,  Unb  ber  2ob 
nid)t  aCein  (Jljriftum,  fonbern  üudj  oEe  5J]enfd)cn,  bie  Qiiff  6l)riftum  getaufft 
finb  unb  an  jn  gleubcn,  nic^t  Ijalten  fan. 

Saoon  rcbct  nu  ber  9lpoftcl,  ha  er  t)ic  fprid;t:  "Der  2 ob   ift   tier=  25 
fd)lungen  in  ben  ©ieg'.    6r  loil  alfo  fagen:  £)cr  lob  ligt  unter,  ^^ai  fein 
9teid),  Wad^t  unb  ©ieg  öerloren,  (Sr  l^atte  Ittol  bie  u6crt)anb,  unb  ioar  fm 
umb  ber  ©mibe  trtiüen  aße  Sßelt  untertoorffen   unb  muftcn   alle  53tenfdjen 
fterben,   -Ru  aber  Ijat  er  ben  ©icg  öerloren.     Senn  Iviber  bes  lobe§  ^icid) 
unb  ©ieg  '^at   unfer  .^6-9{9J  ©ott,  ber  ,'ö@9f9t  ^e^^^ott),   einen  anbcvn  ©ieg  30 
gemad)t,   bie  3luffcrftct)ung  öon  ben  Jobten  in  6£)rifto.    Ser  Sob  l)at  lang 
gefungen:  Zs°  Srinntpll,  ^^,  Sob,  bin  Äouig  unb  §err  über  alte  iUcnfdjcn, 
3d)  l)ab  ben  Sieg  unb  lige  oben.    "Jlbcr  uufcr  §69i3{  ®ott  leffct  jm  Inibcr 
ein  Sieblin  fingen,  3)a§  lautet  alfo:  3iO  Sriumpl),  S)a§  Sebcn  ift  Äbnig  unb 
§err  über  ben  lob,  ©er  [331.  eij]  Job  Ijat  Oerloren  unb  ligt  unter.    Der  Sob  35 
t)at  lool  bi§l)cr  gefungen  Victoria,  Victoria,  ^0  (SelDonnen,  i^ie  ift  eitel  Siob 
unb  lein  Seben.    9lbcr  @ott  lefft  jm  nn  toiber  fingen  Victoria,  Victoria,  3(0 
©etoonnen,  .<öie  ift  eitel  Sebcn  unb  fein  Sob,  S)er  lob  ift  in  Rljriftü  nbev= 
lounbcn  unb  geftorben,  ©aS  2(hm  bct)elt  ben  ©ieg  unb  Ijat  geloonnen. 


5ßt.  15  [31.  3Kai].  769 

KJ  Dtaild^crlel)  iemeiiid)  locife  occidit  humanum  geuus,  gkdio,  aqua,  bestiis  jc. 
Ibi  cauit:  ^d)  i\ab  inad^t,  6ieg,  occido  omnes  jc.  Sed  am  öftcvtag  I)at  fic^ 
ein  anbcr  lieb  ei'^ebt.  Ibi  cauitur:  Mors,  nbi  victoria?  &xdb,  gib  Ifix.  Ubi 
is,  quem  occidisti?  Ibi  cauticum  aliud.  Mors  absorpta  bi§  in  ben  ©ieg. 
i  %ob,  Ia§  VXiä)  unöeilDOlveit.  Haue  victoriam  iam  cauimus  iu  persoua  Chiisti 
et  eoruui,  qui  cum  eo  rusur[rexeruut,  ut  cred[imus.  Nos  quoque  cautabiuius  et 
ridebimus  mortem.  §ie  leben,  »bi  mors?  Nos  Domiui  super  te.  £)u  !anft 
nid^t§  nte^i",  qui  prius  me  interfecisti.  ©i!^e  nti(|  nu  an,  lüie  gefal  ic^  ba 
nu?  Taiu  resurgo  clarior  Sole.     Deus,  Christus  vorabit  mortem  et  sie  usque 

10  iu  vietoriaui,  ba§  er  fol  nimer  fonien  jn  ftafft  unb  mad^t,  baii  ba»  leben 

S]  l)üt  fein  fieg,  l)iij(^et,  tuuigcl  bic  ^JJienf($en  lüunbevlidj,  toev  \ml  bie  Uicife  alle 
eijeleu?  '^Iber  am  öftevtage  t)üt  jid)  ein  anbcv  lieblin  ct^aben,  bo  fingt  man: 
'Jobt,  too  ift  bein  fieg'?'  luo  Ijaftu  nu  ben,  ber  im  grab  lag'?  lobt  ift  Der= 
fd^lnngen  bi§  in  ben  fieg,  S)aa  leben  nu  fagt:  Slobt,  lafj  mid)  unHeilüorren, 

15  5?en  fieg  fingen  luir  in  ber  perfon  nnferö  Ijerrn  6[)rifti,  Irir  »ooUen  aud)  fingen, 
tuenu  luir  bortljin  lomen:  lobt,  luo  biftn?  3)u  bift  nid)t§  mer,  tanft  mir  (ein 
t)ar  mer  Irummen,  ber  bu  midj  üürl)in  l)aft  gcfreffen,  §ie  ift  ba§  leben  im 
fieg.    ©old)§  ^at  @faia§  berlunbet,  bay  foldjcr  fieg  fein  fol,  ber  etnig  tüeren 

Br]  @6ld)  ßicblin  hjirb  bon  un§  gefungen  merben  in  ber  tobten  ?Xnfferftct)nng, 

20  Sßeiin  biö  ftcrblid)e  anjiefjen  luirb  bie  unfterbligleit.  3|t  Inurget  ber  lob 
uns  menfdjcn  jcmcrlid}  nub  auff  maud;erlel)  tueife,  (Sinen  burdj  ©d^toerb,  ben 
anbern  burd)  ^-^eftilen^,  ©tefen  burd^  äöoffer,  ben  anbern  burd^§  getoer,  Hub 
leer  !an  alle  äßeife,  bomit  ber  Sob  nnö  5)lenfd;en  erVourget,  crjelen?  1)a 
lebet  ber  lob,  Ajerrfc^et,  9{egieret,  ©ieget  unb  Singet:  ©etuonnen,  ©eluonnen, 

25  Sdi,  lob,  bin  ftonig  unb  ©iegman  über  aEe  Üßelt,  ^ä)  f)ab  Wiaäjt  unb  9tcd)t 
über  aEes,  n)a§  anff  ßrben  lebet,  3id}  fdjlage  tob  unb  toiirge  aEe  menfd)en, 
^ung,  5llt,  9{eidj,  3lrm,  .S>od),  51ibrig,  ®bet,  llnebel.  Iro^,  ber  mir  eä  loeljre.. 
5lber  ber  lob  iuirb  fidj  balb  Ccifdj  unb  ju  tobe  fingen,  ®a§  (Kantate  fol  jm 
balb  gelegt  toerben.     £)enn  am  Oftertag  t)at  fid^  ein  anber  Sieblin  crt)aben, 

3u  ba§  lautet  alfo:  'ß^rift  ift  erftanben  bon  ber  marter  aEc,  S)e»  foEcn  tüir  aEc 
fro  fein,  ß^rift  lüil  unfer  Iroft  fein',  lob,  \vo  ift  nu  bein  Sieg?  äBo  t)aftu 
nu  ben,  ber  im  &xabz  lag,  unb  ben  bu  am  6reu^  getobtet  l^aft? 

3)i§  Siebltn  fingen  U'ir  jtjt  in  ber  S|5erfon  6f)rifti  unb  berer,  bie  mit 
(£l)rifto  aufferftanben  fiub  imn  ben  lobten,  Unc  Unr  glcnben  unb  S.  5Jlattl)euS 

35  fölc^g  mit  Haren  loorten  metbct,  Senn  biefelben  finb  l^inburd)  unb  be()aUenMaiti).27,.', 
ben  Sieg  ioiber  ben  lob,  IHber  in  ber  ?luffcrftel)ung  luerben  mir  bi§  .^icblin 
aud)  in  nufcr  5^erfon  fingen,  S)a  luerben  luir  aud)  für  unä  be-i  lobcs  lad^en, 
fein  fpotten  unb  fagen:  lob,  äBo  biftu  nu'?    §ie  ift  eitel  iJeben,  3id}  lii»  §e>-'v 
unb  Siegmau  über  bid),  "i^orliiu  l)aftn  mid)  gefreffeu  unb  über  mid)  gel)erfd;et, 

40  3tft  leffeftu  mid)  luol  nu- |^-i<i.  viijl  gefreffeu,  ;^dj   l)erfd)e   über  bidj.    '■i)orl)in 

Sut^eti  aUerle.    XL1.\  49 


770  5litebigteii  be§  Sa^te*  1545. 

K]eh3t9lic^  bie  u'6err)aub  ^äbe.  Reliqua  legetis  25.  26.  27.  Laetamini,  (jui  lu 
monuiuentis  3c.  äßie  bic  gtiin  foot  im  lenken.  Ideo  jeib  unerfcfirotfen,  quod 
sepulti,  ir  folt  crfur  grünen.  Loquitur  cum  mortuis  ac  viveutib[u.s,  quod 
certo  Ventura  resurrectio,  ut  in  Clu-isto  videmus.  Qui  in  eum  credunt,  uon 
peribuut,  sed  vitam  aeternam.  Paul[us  dicit:  eritnus  granum,  quaudo  mori-  s 
mur,  quod  in  vere  crescit  jc.  ©er  tob  fol  etoigltil  Derfd)Iungeu  jein.  Haue 
doctrinain  tenemus  uos  Cbristiani,  qui  legimus  Bibliam,  cum  g[ratias  ag[a- 
mus,  cantemus  et  amplectamur,  ut  laeti  expectemus  ext[rennim  diem.  laui 
Debets  on.    Senn  luirbS  lein  erfüllet  toerben. 

S]  tDtrb.  SaS  ift  nu  @faia§,  ben  ©.  ^^anlua  einfutct,  lüiclool  auäj  im  26.  nnb  lo 
3cj.  27,6  27.  bnOon  gevebt  Inirb.  Z^)t  jolt  fjcriiii  i'5cf)en  lüie  ein  gvut)n  faat,  ©o  "^ervUc^ 
!onncn  5prop£)cttni  banon  rcbcn  loic  aui^  5panlu».  äßir  finb  lool  ein  fornlein, 
ha^  üerfnulet,  aber  tjcrlid)  ioiber  I)erfur  tomen.  'Absorpta  est  mors  in  fiuem', 
victoriaiii  seu  aeternuiii,  6oId)§  I)cbt  an,  aber  balb  toirb§  bolenb,  'Jobt,  Wo 
ift  bein  ftad^el?'  Ser  ficg  fol  fein  lüibcr  be§  tob»  fieg.  Job  fieget  öon  5tbaiii  15 
bi§  an  ber  toelt  enbe,  aber  barnad^  ^aben  Wix  in  elnigfeit  ein  anbern  fieg  big 

Drjmuft  id)  mid)  fnr  bir  fiird)ten,  9lber  nu  fanftu  nichts  nie[)r  an  mir  fc^affen, 
S3or^in  legeftu  mid^  in  bo»  ©rob  unter  bie  SBi'irmc  unb  ftri^eft  mir  ein 
fi$eu^Iid}e  geftalt  an,  5lu  bin  lä)  üon  hm  JEobten  aufferftanben  unb  leuchte 
fd;oncr  toeber  bie  ©onne,  BOjC,  2Bie  gefalle  id)  bir  nu?    ä>orI)in  fdjredeftn  20 
mid^,  3i|t  biete  ic^  bir  Srolj,  trümm  mir  ein  I)erliu. 

S6ld}§  i)at  ber  4>ropf)et  ^\aias,  lang  juoor  ücrlünbiget,  ^aä  ber  ö^H'Jt 
^ebaotl),  unfcr  .6(f9f;R  3l)eiuö  (Sf)riftnij,  Irerbe  über  ben  Job  ]^erfd;en  unb 
fold)en  Sieg  Ijabcn,  ber  elüig  luc^rcn  mirb.  '6r  loirb,  fpric^t  er,  ben  Job 
öerfi^Iingen  bil  in  ben  ©ieg',  S)a§  ift:  6r  ioirb  ben  Job  fo  rein  auff=  25 
f reffen,  ba§  ber  Job  nimerme£)r  ju  Strafft  unb  ''Slaäit  fomen  fol,  Sonbern 
ba-j  fieben  loirb  ben  Sieg  unb  bie  Ubcrljanb  beI)aUcn  elingtid;.  ^m  26.  (5ap. 
Sei. 26, 19 üerhmbiget  er  aud^  bie  ^tufferftetjuug  bon  ben  Jobten,  i>a  er  fpridjt:  'Seine 
Jobten  loerben  leben  unb  mit  ben  Seidjnam  anffcrfte^en,  Söadjet 
auff  unb  rl)üntet,  bic  jr  ligt  unter  ber  (Srbcn,  Senn  bein  Jalo  ift  3" 
ein  JalD  be§  grünen  felbel,  2tber  ba§  ßanb  ber  Jobten  hjirftu 
fturtjcn'.  6r  rebet  mit  ben  Jobten  eben,  ala  locren  fie  f(^on  lebenbig,  Sßil 
bamit  anzeigen,  Saä  bie  ^tufferftcbung  ber  Jobten  geloi»  felj,  ©eib  unerfdjroden, 
fpric^t  er,  bie  jr  im  ©rab  ligt  unb  tob  feib,  ^r  fult  erfur  ge^en  nnb  grünen 
loie  bie  grüne  Saat  im  Senden,  (ir  rebet  baöon  fc^r  ^errlitf)  unb  braudjct  35 
ba§  ©leidjni»  üon  ber  Saat  unb  ^Idertoerd,  Sßie  and;  Sand  5pauIu-5  tl)ut, 
Unb  füren  ber  ^^rop^et  unb  31poftel  faft  einerlei)  äßort.  SBenn  loir  fterben, 
fo  finb  tüir  ©otte§  Äörnlin,  S)affelb  mu>3  üerfaulen  in  ber  6rben,  9lber  im 
Senden  !6mpt§  f)errlic^  Iniber  erfür  nnb  grünet,  3)e§gleic^en  t^ut  ber  ^ropljet 
in  auberu  ßopiteln  niel)r.  « 


9lt.  15  [31.  aUoi].  771 

R]  'Ubi    Stimulus?'     Victoria  haec  coutra  mortem    victoria   ab    initio i.soc.  15,55 

mundi.  Nos  habemus  istara  victoriam,  quod  mors  absorpta,  ut  vita  elDtgltd^ 
fol  regieren  contra  mortem.  Unde  habemus  victoriam?  Laudemus  Deum, 
qui    dedit   nobis  haue    victoriam    per  Christum.     Nostra   certe    est   victoria, 

5   resurgemus.     Sed  hinc  habemus,  quod  ipse  mortem  \-icit,  et  pater  per  filium 

dedit  haue   victoriam   per  eius   victoriam.     Sic  Esai[as:   dabit  victoriam  iu  ^37,^*3  c?V 
monte  hoc.     S)a  )oirb§  benn  ^eiffen:  'Ubi  Stimulus?'  Tum  implebitur  hoc, 
quod   scriptum:    'Mors,    ubi    Stimulus?'     £)a§    tot!    i(^    auä)    \paxm  ilt    bie 

S]  in  etotgMt.    Solchen  fieg  gibt  un§  (Sott,    ©ott  fei)  I06  unb  bantf ,  gott  Ijnt 

10  i^n  geBen  buxäj  S^efum  ßljriftum,  2)er  fieg  ift  getoonnen,  ioir  toerben  oBItgen. 

2l6er  \voi)ex  ^aben  toir§'^     ®urd)  6t)riftum   t)at  er  un§  biefen  Sieg  geBeit 

toiber  biefen  fieg  be§  tobe§,  S)o  loirbty  benn  l^ci^en:  'Sobt,  tuo  ift  bein  ftae^el', 

töo  fompt  bo»  boljcr?  ftad^el,  fpte§  fol  Joeg  fein,  ber  tob  fol  loerloS  fein,  S)a§ 

Dr]  [sr.  SiiijJ  ?l6er  @.  5Paulu§  ^at  anff  bi§  mal  ntc^t   meljr  ©prud)e  am 

15  bem  5prop^eten  ^iaia  einfnren  »nöEen,  ©onbern  lefft»  bleiben  bei)  beni  einigen: 
Absorpta  est  Mors  in  finem,  in  sempiternum,  in  victoriam,  S)cr  Xob  ift 
öerfd^lungen  bi§  an§  enbe,  S)cr  Xob  ift  berfc^lungen  elüig.  Ober  boS 
mä)  beffer  ift,  luie  e§  ©.  $PquIu§  gibt,  '2)er  Sob  ift  oerfd^lnngen  in  ben 
©ieg'.    ©6lc^§  ^ebet  in  biefem  Seben  an,  3lber  in  jenem  Seben  totrb  e§  ool= 

2ü  enbet  unb  rein  erfüüet  iuerben.  3|t  fingen  trtr  bt§  Siebltn  in  ber  ^^erfon 
(J^rifti,  S)ort  tdbUm  toirS  oud)  in  unfer  Sperfon  fingen,  grolid^  jandj^en  unb 
bem  Sob  ein  Äliplin  fd^lagen. 

S)iefe  l)etlfame  Sere  nnb  reichen  Sroft  ^aben  loir  (?l)riften  au§  ber 
()eiltgen  «Sc^rifft.    Reiben  unb  llnc^riften  l)aben  biefen  Sroft  nidjt,  S)enn  in 

25  jren  Suchern  finben  fic  nidjtä  boDon.  2)arnmb  loenn  toir  ß^riften  fold)§  in 
ber  SJibel  unb  {)eiligen  6(^rifft  lefcn,  ©0  fpßen  h)ir  auä)  unferm  lieben  @ott 
für  biefen  8d)Q^  Don  .§er|en  banden,  folc^e  Serbciffung  mit  fren^ben  anncmen, 
unä  feft  brauff  grimben  unb  bi§  Sieblin  Iniber  be§  2;obe§  ©icg  mit  frölic^em 
|)ert;en  fingen  unb  be§  3iiin9ften  tage§   al§   unfer   enblid^en  grlofnng  mit 

30  fretoben  ertnarten.  §ie  in  biefem  Seben  fefjet  biefer  ©teg  an  in  nn§  buri^ 
ben  (Glauben  im  3Bort,  2lber  bort  in  jenem  hieben  toirb  er  rein  erfüllet  Itjcrbcn, 
3n  bti  fieget  ber  3:ob  über  unfern  Seib  öon  Slbam  bi§  on  ber  Sßelt  enbe. 
3lber  nn  jenem  tage  toerbcn  loir  ben  ©ieg  baben  auc^  naä)  bem  Seibc  Don 
eluigteit  ^u  eloigfeit,  l'Ufo  baä  baä  .Üebeu  etoiglidj  l)erfd)eu  unb  regieren  loirb 

35  toiber  ben  Zob. 

SBolier  aber  liaben  tuir  biefen  ©teg?  ®ott  ^at  un§,  fprid^t  ©.  ^^anlu§, 
biefen  ©icg  gefd)endt.  '@ott  fei)  ßob  unb  55anc£,  ber  unä  ben  ©ieg 
gegeben  bat  burd)  unfern  .öe9{iK51  3befum  6l)riftum.'  ©er  ©icg  ift 
un=  |söi.  «u|  fer,  Sßir  tigcii  oDcn,  2ßir  luerben  geloiSlirf)  anfferftcl)cn  üon  ben 

40  lobten,  2)0  merben  toir  fingen:  '2)er  %oh  ift  l)erfd)lnngen  in  ben  ©leg'. 

49* 


772  5I3tcbigten  bei  So'^rel  1545. 

Kjjc^uel.*  ©tad}el  vel  jpte-3.  Mors  luirb  al§  beim  loe^vlo»  fein  per  resurLrec- 
tiouem  Christi,  bog  ev  fein  fta(i)el,  fpie§  irirb  ^aben.  Pauliua  et  Euangelica 
Theologia.  Quid  stimulum  vocet,  beutet  er  fe[b§:  peccatum.  6in  iel|am 
S5eutfd^  ift  bai.  Mortis  fpte»,  fd^tterb,  et  quiequid  est,  quo  potest  occidcre, 
fd^orff  fcfjneit,  peftilenlj.  ''^^aiiluS  fojiets  jufnmcn  et  voeat  fta(^el,  bamit  er 
ifi\vd,  eiiüüvgct,  [tidit  iiominem.  ift  bie  fünbe.  ''Maäjt  ex  lege,  morte,  peccato 
persouas,  quando  tres  friegcr  miteittaiibei'.    3ft  ttoftlid)  pictura,  ba§  man  fie 


')  Aufsparen  für  die  akademische  Belmnähing. 

s]ei-  !cin  fpie§,  !ein  ftadjel  fol  I)a'6en.    S)t§  ift  Euangeliea  Theologia.    3Ba§ 
ftiK^el  fei,  jetgt  er  an,  l'ltier  bcr  ©tndjel  ift  bie  Siiitbc,  ineld)  ein  fcittam 
l^eutfd;  ift  baä?    S)cnn  er  alle§  nnglud  juinnicn  fa^et,   ncnnet-5  ftadjel  ober  i" 
fpi^en,  bamit  ber  tobt  tobtfdjlcdjt,  ift  bie  funbc,   5Jiad)t  eittel  perfon  brau§, 
al§  feien§  bre^  !riegffned)t,  bie  loiber  bvel)  !^el)r  fpi|cn  ftreittcn.     ®oIc^»  l^at 

P'lSlbei-  ben  ©icg  I)aben  ioir  bat)er,  S)as  ®otte§  ©on,  unfev  .<p6JH9J  3'^ef"'3 
(y^riftuS,  ben  Sob  ubcrttinnben  unb  ber  51>ater  iin§  ben  Sieg  loiber  be§  Sobe» 
©ieg  burd;  feinen  Son  gcfd)cndt  l)at.  Unb  ba§  ift  nu  bcr  6prnd),  ben  ©anct  '^ 
^pauInS  einfiiret  au§  bem  -4>rop{)cten  ^\a.\ü,  SBeld^cr  ftieiffagct,  ba-3  ber  §(59{9i 
,3ebaotI)  toerbe  auff  biefem  2?erge  tüegtljun  ba§  §uUen,  bamit  oEe  äJoIder 
üert)nllet  finb,  unb  ben  Sob  bcrfdjlingcn  etinglid^. 

^tuff  biefen  ©prud)  be§  ^>ropl)eten  3ifaia  fe^et  er  einen  anbern 
iiof  13, u ©prud)  au§  bem  5propt)eten  Dfea  (Saptt.  13.  '^d^  Inil  fie  erlöfen  au§  ber  ai 
^elle  unb  öom  Sobc  erretten.  Job,  "^ä)  \n\l  ®ir  eine  ®ifft  fein, 
^elle,  ^i)  Uni  S^ir  eine  -^.n'ftileu^  fein.'  2)od)  f)enget  ber  3lpoftel  6etbe 
©prnc^e  aneinanber,  mattet  glei^  einen  ©prudj  brau-3  unb  bolme^fd)et§  alfo: 
'S)er  2ob  ift  Derfc^lnngen  in  ben  ©ieg.  Sob,  Söo  ift  bein  ©tad^el? 
.§elle,  SBo  ift  bein  ©ieg?'  2ßie  akr  be§  3tpoftel5  £)oIme|f(^ung  mit  be?  s."- 
^Propl^eten  SBorten  uberein  ftimme,  bauon  teil  \ä)  i|t  nit^t  fogen,  ©onbern 
mil  föld^a  fparen  in  bie  ©djule,  ba  man  pfleget  baOon  3U  tjanbeln  für  bie 
Meierten. 

©0  fprid^t  nu  ©.  ^aulu§  aus  bem  5Prop!^eten  |)ofea :  S)e§  SobeS  ©tad^el 
ober  ©pie§  fol  locg  fein,  S)er  lob  fol  burd^  ß^riftu»  3lufferftel)ung  melirloB  »o 
fein,  bal  er  fein  ©toc^cl  no(^  ©pie?  mel)r  l)al)c,  Unb  lr»a§  be§  SobcS  ©tad^el 
fc^,  beutet  er  felbs,  ha  er  fpridjt:  'S)er  ©tadjel  bc-S  aobes  ift  bie  ©ünbc'. 
Sßeld^  ein  fel^am  Seutfc^  ift  ba§?  S)e§  Sobeg  ©pie§,  ©d^toerb,  ©d;arffe 
fc^neiten,  5peftilen|,  Ungludf  unb,  loa»  ba  fein  mag,  bamit  ber  Sob  tunrget, 
5)ü§  alle»  faffet  er  jufamen  [a?l.  St;]  unb  nennet»  be§  3;obe§  ©tac^cl  ober  si 
©piijcn,  bamit  ber  Sob  ^eteet,  ftid^t,  tDurgt  unb  tobfd)legt,  Unb  faget,  SeS 
tobeS  ©tadjel  fei)  bie  Snnbe,  5rie  ßrafft  aber  ber  ©nnbe  fei)  ba»  ©efek  S)a» 
ift  ein  red)t  '4-'fiidifd;e  unb  (^•uangelifdje  J^eologia  üon  G^viftus  ©ieg  teiber 


9ir.  15  [31.  lUni].  773 

H]  \o  malet.  Rom.  5.  6.  7.  lege.  Si  peccatuin  non  esset,  noii  haberet  mors 
ins,  peccatuiu,  fpte§  ?c.  2ßQ§  lüil  ein  fjciliger  ^JJtenf(§  t^uu?  o6  er  fic  gern 
crlouvget,  non  habet  gifft,  fpie§.  Quia  ablatum  peccatum,  per  quod  occidit 
iit  Rom:  per  peccatum  occidit.     Lex  occidit  me.     Per  quid?  per  peccatum. iSöni. 7,  sf. 

5    Si  non  peccatum  habeo,  totl  iä)  im  ein  Hijjltn  fc^lagen.     Non  omnes  intelli- 
gunt,   quid  ftacf}el,   fpte§.     Lex,   peccatum.     Peccatum    primum    dorrait,    ut 
Adam  ad  Cain:  Sßenii  bit  nic^t  from  Bift,  fo  fcf)lcfft  bie  fimbe  K.     Quaudo  i-'-B'oki.' 
ein  [unber  ein  iinglnd  anritf;t,  fület§  nid)t,  erfcf;ric!t  aiiä)  nic^t  bafiir.    Sed 

S]  SßQutiiS  9Io:  5.  ey^jonirt,  trenn  bte  ©unbc  nit  ba  lücrc,  Itjerc  tobt  Ireg  nnbsH»iii-M2if. 

10  l)(:U  ■^ctt  !ein  rcd)t,  Denn  bte  ©unbe  ift§  tobcS  ftod^el,  S)urc[)  bie  fnnbe  tobt 

ei  un§,  Per  pcccattun  occidit,  3[Benn  3d)  fein  fnnb  mcr  'i)ab,  lüil  3d)  bem s«üm. r,,  12 
tob  balb  ein  !niplein  fc^Iafjcn.  Sie  ©unbe  )tf;lefit  ein  mal  @en:  4.  S)a§  ift  1.  asiolt  4, 7 
bie  fd^Ieid^enbc  fnnbe,  S)a»  ein  funber  ein  nnglud  anrieht,  fo  futet  ci-§  nit, 

Br]  Sitnb,  2;ob  unb  .§elle.   (?r  inai^ct  au§  @efc|,  2ob,  ©ünb  eitel  5perjonen,  gleidf) 

15  al§  loeren  c§  brel)  ßrieggmenner,  Unb  aU  :^ettc  (SfjriftuS  toibej;  biel)  §eer§= 
fpi|eii  ftreitten  muffen.  Unb  \hlä)B  ift  ein  fcer  troftlic^  ©emelbe,  ba§  er 
Sünbe,  S^ob,  @efe^  fo  malet. 

3?om.  5.  6.  7.  Sgat  er  bi§  ©emelbe  fein  ejponiret  unb  ausgeleget,  'äßo^'"'"',;''«!?'''" 
!ein  @efe|  ift,  ha  achtet  man  bev  Sunbe  nic^t'.    3itcm  'S)a§  @efe| 

20  ift  netcn  ein  !omen,  anff  ha§  bie  Snnbc  mecf)tigei-  tuurbe'.  Stein 
'S)er  2;ob  ift  ber  ©unben  ©oIb\  Stem  'Öt)n  ha§  ®efe|  luar  bie 
©unbe  tobt,  3fc^  aber  teBete  etloa  o^n  ©efcljc.  S)a  aber  ha§  (SeBot 
!am,  tnarb  bie  Sünbe  luibev  leBcnbig,  3^)  ö5er  ftarB'.  5IBenn  bie 
Simbe  nt(^t  trete,  fo  ^ettc  ber  %oh  fein  re(f)t  nod^  5Jlacf)t  uBer  un§,  .'pette 

25  fein  ©d^toerb  nod)  ©pie§,  bamit  er  un§  tüurgen  fnnb.  3Ba§  tüolte  ber  Sob 
einem  Zeitigen  nnb  ©crec^ten  9Jlenf(f)en  f^nn,  ber  on  ©unbe  toere?  OB  fc^on 
ber  2ob  fotrfjen  5Rcnfd)cn  gern  Irurgcn  toolt,  ©0  l^ette  er  bod^  feine  ®ifft, 
Sd^toerb  no^  ©}3ie§.  SarumB  ift  bie  ©unbe  be§  Sobeg  ©tac^el.  2)urc§  bie 
Sitnbe  tüurget  un§  ber  lob,  äBenn  ii^  feine  ©unbe  me'^r  t}aBeu  locrbc,  ttil 

30  ic^  bem  Sob  Balb  ein  ßliplin  fcfilagen. 

(5§  rebet  ©.  *Paulu§  aHI^ic  t)on  ber  ©mibe,  bie  ba  reifet  ©unbe  "^eifft, 
®a§  ift:  ®ie  ha  leBenbig  ift,  fcf)recEet  im  .»pertjcn  unb  ©ctoiffen.  S)enn  oB 
fi^on  aüe  5!Jtcnfc^en  ©unber  fein,  bennodj  öerfte'^en  fie  nidjt  alle,  toaS  ©unbe 
fei),  Der  groffe,  roI)C  §auffe  in  ber  SBelt  geBct  fieser  hai)\n,  t)at  ein  guten 

35  *3Jtut,  Bis  fie  [m.  87j  plhißi^  in  ber  §elle  ligen.    ©oldje  Seute  fulen  nid}t 
cf)e,  tDOä  ©unb  unb  Sob  fct)  unb  fiir  ßrafft  IjaBe,  Bi§  fie  bie  ©iinbc  unb  ber 
lob  gar  öerfdjlnngen  f)at.    üTenn  ba§  ift  ber  ©nnben  ?(rt  unb  5?atur,  S)a§ 
fic  crftlid)  fd)lefft  unb  rüget,  2ßie  Slbam  ju  6ain  faget  @ene.  4.  '3ift§  nid^t  i-™"!'".' 
nlfo?    SBenn  bu  front  Bift,  fo  Biftu   angcneme,   S3iftu   aBcr   nidjt 

40  from,  fo  rüget  bie  Snube  für  ber  it)ür.' 


774  !Ptebigteu  bcS  ^a^xel  1545. 

K]treibt§  je  nu^x,  je  me'^r.  So»  tft  ein  fc^Iaffeiibc  Sunbc.  Serpeus  dormieus 
iacet  ut  exanimis,  secl  excita  eum:  tum  puuget  te.  Sic  tu  vide,  quando 
peccatum  vivificatur.  Cum  venit  Lex,  levixit  peccatum,  ijuod  prius  mor- 
tuum.  Ego  novi  Canonicum  Erpiiordiae,  "ijüt  guten  mut,  congregabat  niulta 
pcccata.  Q  \}exx  @ot,  lüev  nu  ein  ©elrljirt.  Item  alias  jur  ^laumburg:  s 
>D  {)crr  G5ot,  ic^  I)a5  oüc»  gefjabt,  gelb  3c.  Sßenu  \ä)  nu  auä)  einen  Ijctte, 
ber  pio  nie  in  bie  l^eHe  fiire.^  Nos  vocamus  ben  Sietoel.  Quaudo  bomicida 
ad  Cognitionen),  ibi  peccatum  eum  occidit  illieo.  £)Qt)on  tüiffen  bie  V'oI)en 
Icute  nid^t.     ©tac^el  fompt  etiaui  fromen  leuten  coram  mundo,  ut  qui  non 

')  Oft  von  Lutltei'  erwähnt. 

Sl  Indjet  bav.^u,  at§  {)oA  ev  tool  gecrteitt,  bn§  ift  ein  fd)Iaffenbe  funbe.  Scim  bie  m 
©d^lang  an  ber  Tonnen  ligen,  ligt  fie,  als  niere  fie  tobt,  aber  macf)  fic  jovnig, 
toitft  lüol  fe^en,  tnie  jornig  fic  ttirb  unb  untb  fid)  l^eloet.  Alterum  est  pec- 
catum reviviscens,  Sßcnn  ba§  geioi^en  fompt,  fo  tnirb  bie  ©unbe  lebcnbig. 
2'^um'^err  ju  Srffurb  reic^  unb  gelt  gnng,  atn  tob  Bett  aber  foget:  0  tjerv, 
)uer  nu  ein  ©ehjl)irt  toer  geluefen,  :!;^vteni  5}aumberg:  O  tjerr  gott,  3d)  M^  '* 
allcg  gnng  ge'^abt,  toenn  ^i\  nu  ein  tjett,  ber  für  tnid)  inn  bie  '^eüe  füre, 
Sllfo  evftic^t  ber  tob  mit  ber  fnnben,  5)a§  ^eift  ba§  '()unblein  rcrtet.  S)arbon 
aber  tniffen  bie  rotten  Sunbcr  nidjt,  a6er  anc^  bie,  fo  from  finb  geluefen  nnb 
bod^  incredulitatis  peccatum  tjoben,   S)ie  fuIenS  "^ernad^  aud^,  Sotbon  fagt 

liv]  SGBenn  ein  ©iinber  eine  Siiberei)  unb  ©d^aldtieit  anrid^tet,  ©o  fület  er  20 

jo  balb  bie  Snnbe  nid^t,  erfd^ricft  auc^  nid^t  bafnr,  ©onbern  treibet  bie  ^iiBercl) 
unb  ©c^altft)cit  je  me'^r  unb  mefir,  S)a§  ift  ein  fc^laffenbe  Simbe.  Ü'i>enn 
aber  bie  ©mibe  auffluad^ct  in  feinem  .^erlien  unb  ©einiffen,  naget  unb  beiffet 
in,  fo  lüei§  er  nic^t  ju  bleiben,  ®a§  ift  ein  triac^enbe,  Icbenbige  ©ünbe.  ©leid^ 
loie  eine  ©erlange,  toenn  fie  im  ©rafe  ligt  unb  fc^lefft,  ©0  tft  fie,  qI§  toerc  ■.•5 
fic  tob,  3lber  loedc  fic  auff,  ©0  tnirb  fie  nmb  fic^  f)atüen  unb  fted^en.  3llfo 
ligt  bie  ©imbe  aud^  unb  rüget,  Seffet  ben  ©unber  eine  jeitlang  fidfier  bal)in 
ge^cn,  al§  twere  fic  tobt.  3lbcr  Incnn  fie  offenbar  unb  lebenbig  luirb  im 
©elniffen,  fo  fd^redtet  fie  unb  tobtet.  ©.  ^pauluS  nennet§  be§  2;obc§  ©todjel, 
@§  ift  aber  ni(^t§  anber§  bcnn  ba§  l'crbampte  fcuffkn  be§  §er^en,  ha  ber  (so 
5JIenfd)  f (freiet:  311),  irf)  bin  Oerloren,  3i?enu  ber  ©tadf)el  ftid}t,  ©0  tan  ber 
'JJicnfd)  nid)t  lebenbig  bleiben,  ©onbern  nui§  ftcvben,  ob  er  fc^on  fonft  gcfunb 
ift,  Söcnn  er  uid^t  be§  ßuangelii  Sroft  gcl)eilet  inirb. 

3idt)  i)üb  gefonb  einen  S^^umpf äffen  ju  ©rffurb,  ber  l^atte  einen  guten 
5Jtut,  ®ieng  fieser  babin  nnb  benffet  fiel  ©unbe  auff  fidf)  in  feinem  geben,  [35 
2)a  er  nu  trauet  Uiarb  nnb  ftcrben  folt,  fd^rcl)  er  al)  nnb  tuclje  unb  fprQ(^: 
311)  ,^eüt9{  (Sott,  2Ber  nu  ein  ©ert'^irt  bafiir  gctoeft  toere.  Sefegleid^en  fagt 
man  audf)  Oon  einem  2bnmpfaffen  ^ur  5laumburg,  ber  an  feiner  legten  fgm-- 
iortjgefdjrien  f)at:  ©  §e9{9t  Sott,  ^dj  ^ab  aÜeSignug  ge=  |iöl.«8]^abt,j.®etb. 


'fix.  ir,  [3I.?T]nil.  775 

R]  timuerunt  Deum,  non  credidenint,  finb  (jingangen  ut  Monachi,  quorum  ali- 
qiios  vidi,  qiii  dicebaiit:  3(^  l^ette  td^  mein  Orben  lüol  ge'^otten.  S)a§  ift  bet 
ftad)el.  2Bo  ift  bcin  gifft,  peftilenl?  i.  e.  lioc  quod  liominem  tobtet,  unglaut 
tinb  Blinbljett  im  ]^er|en.    S)a  l^at  er  fpteS,  ftad^el,  fc^neit  be§  tobe§,  peccatum 

5  )p'\e§,  peftitcnlj  et  omne,  per  quod  homo  moritur,  lücnn  er  Qitc^  gleic^  gefunb 
ift.  ^in  ftoc^el,  pestem,  Dielncl  1)06  iä)  offt  gefd;mectt.  SBenS  !ompt  öoii 
groBen  funben,  bad  feI6er  ad^jen,  ba^  '^eifft:  peccatum  revbcit  k.  Si  homo 
potest  dicei-e:  Nescio  de   ullo  peccato.     Si   feci,   credo  in  Ciiristum   filium 

Sl  Dfea§:  luo  ift  bctn  tieftilent!,  bein  gifft?  S)enn  c§  '^eift  ba?^,  fo  ein  an  bcr «■"f. i3. i< 
'"  Ic|ten  ftuiib  erlnurgt  nl§  iingtnuB  im  tierljen,  S)e§  benn  ber  ^Jlenfc^  batiin 
gef)t,  S)Qi  jcigt  5pnulu?  fcl6§,  bog  funbc  fei),  fpic§,  ftadjcl,  peftitcnti,  bavon 
ber  menfc^  fterbcn  mu§,  hienn  er  fdjon  gefunb  ift  nnb  für  ber  toelt  auc^  front, 
©old^en  reloel  'ijob  ^ä)  offt  erfaren,  ^l^t  netnlid^  fol  auä)  ein  groffer  '^err 
geftorten  fein,  ®er  auc^  fo  gefc^rien:  £)  f)err,  hia§  l)ab  ^c^  getljan?  ®aS  ift 
'=■  bic  Ijcftilcnlj  nnnb  ber  ftod^cl  bcy  tobe§,  ber  ben  5J}enf(f)en  auffrel)!6t.  9l6rr 
h)er  bo§  l^at,  ber  fagen  tan:  ^ä)  tjob  fein  ©unbe,  fte  ligt  aH  auff  ß^rifto, 
Der  !nn  mit  frieben  baljin  faren,  o6  er  f($on  ftirtt,  tnie  Simcon  fngt:  '5[Rit 
frieb  unb  freub  ^c^  far  bQr)in',  @o  toerben  lüir  inn  jenem  lefien  fagen,  §e6en 

3r]  (gut  unb,  lt)a§  mein  öcr|  tjat  tegeret,  SBenn  xä)  nu  auä)  einen  '^ette,  ber  für 

20  midö  in  bie  |)elle  füre.  '3^c[§  ift  ber  Stattet,  loenn  bie  Snnbe  auffma(^et  im 
©etoiffcn  unb  bem  5Jfenfdjcn  Bange  mac^t,  ba§  er  nic§t  lrci§,  loo  er  Bleiben 
fol.  SBir  ficiffen  e§  auff  Seutfd)  ben  9Jeh3eI,  SBenn  ein  2;obfd}Icger  unb  5Rorber 
fompt  ,5ur  crfentniS  feiner  Siinbe,  So  tobtet  jn  bie  Sunbe  tion  ftunb  an, 
Sßenn  jm  ntc^t  burd^  redeten  S^roft  ge'^olffen  inirb. 

25  fRolje,  fjrec^e  leutc  Ititffen  öon  biefem  ©tacket  nichts,  (Selben  fieser  bal^in 

nnb  fülen  nic(jt  el)e,  lt)a3  ©unb  unb  lob  ift,  bi§  fte  ber  Slob  gar  gef reffen 
unb  ferfcfjlungen  r)at,  2Bie  biefen  jtreen  S^umpfaffen  gefc^el^en  ift.  ?l6er  bic 
ßrjrtften  miiffen  tegüd^  an  jnen  feI6§  erforen  unb  fnlen,  h)a§  <Siinb  unb  lob 
für  ßrafft  ^at,  S)enn  biefer  ©tad^el  !6m?)t  nicfjt  allein  ben  groten  ©imbern, 

30  al§  (Stjelired^ern ,  .'öurern,  Sobfc^legern  unb  llKubern  3ur  geit  beS  SJeloelS, 
©onbern  !ompt  auc^  ??romcn  Seuten  für  ber  2ßelt,  bie  fid^  mit  jren  ©unben 
Bciffen  muffen  im  öer^en,  3)a§  fie  ®ott  nidf)t  gefi'ird^tet,  jm  nidfjt  gegleuBt  unb 
liertrahiet,  im  nidf^t  gebienct  '^aBen.  Söie  idf)  unter  bem  ^BapftnuiB  im  Mofter 
gefe'^en  '^oB  etliche  ^Rond^e,  bie  ba^in  gicngen  in  ftetem  trainren  unb  feuff|en: 

3^  511)  ffiott,  ?lfj  ®ott,  !öette  id^  mein  Drben  tool  geBalten,  ©miberlicf)  \va§  garte, 
furc^tfame  •'oertjen  fein,  fulcn  offt  be§  2obe§  8tadf)cl.  3^0  BnB  folc^en  ©tadlet, 
©t)ie§  unb  ©ifft,  2^a§  ift:  S)en  SRelnel  im  ©eltiffen  feer  offt  fulen  unb  fd^medfen 
muffen,  baB  mir  ber  2lngftfc§tt)ei§  bariiBer  anSgeBrod^en  ift. 

S;affelB  ?lc^3en  im  .fierlien  unb  ©eioiffeu,  e§  tome  nu  bon  groBen,  euffer= 

40  liefen  ©unben  ober  üon   fuBtilen,   innerlidjen  ©ünben   als  UnglauBen   unb 


776  'l'tcbigfcii  boS  3nt)rc§  1545. 

Rl  Dei,  (jui  non  peocatnm,  iicc  ftadjfl  nee  ])esteni,  DB  corpus  ftirtt,  ligt  nid^t 
an.  Anima  uou:  'in  frieb  unb  ficub  far  icf)  baljin'.^  Sob,  loo  tft  bcin  ftac^cl? 
Sic  cantabimus  in  illo  dio  et  iam  incipimns.  3ä5o  i[t  nu  ba§  liofe  {)Unblin, 
mala  couscientia,  funbe,  gifft,  qnae  ine  volebat  adigere  in  desperationein? 
Quando  mors  istani  [tatf|el  non  finbet ,  ntu§  er  un§  ifol  ;iufriebcn  laffcn,  ^ 
(juia  non  habet  victoriani,  si  bcf  ftadfjct  llitb  gifjt  (jinlüeg  ift.  Mors  non 
habet  victoriam  et  potestatem  in  nos,   nisi  pcccatum  esset,  iinde  haec  revi- 

')  Gemeint  Luthers  Lied  'Mit  Fried  und  Freud  ich  fahr  dahin . 

Slnucfj  i|t  f(^on  on:  'S^obt,  lno  ift  bein  fta(i)et',  gtfft,  ^eftttenl^,  t)0§  geHnffeii, 
velncl?  älVnii  Unr  fo  fngcn  biiitcn,  fo  fiat  ber  tobt  fein  ma(f)t  mcv,  bann  bic 
funbc  lucg  ift,  ^dfo  ift  bic  ©unbc  bcö  JobeS  mncf)t,  S}ie  @nnbe  gi6t  bcm  tob  '" 
bic  !rafft,  nljev  bic  !vafft  bcr  Sunbcn  ift  ba-3  ®cfe^.  ©tiic^el  nnnb  ft-'tc§  ift 
cincxlel),  Inic  boBen,  SBcnn  bcr  ftac^el  fti($t,  lan  bev  5Rcnfdj  nii^t  lebenbig 
He^Benn,  inenn  er  fd^on  fonft  gefunbt  ift.    2;obt  Ijett  fein  macf}t  nit,  hienn 

?'13?Iinbt)eit  etc.  nennet  S.  5panln§  be§  SobeS  Stad^el,  S)arnmB  ba§  bcr  Sob 
bnrrf)  fold)  ^Id^jcn  ben  Wcnfdjcn  Itinrget,  loenn  er  gteic^  gcfnnb  ift.  5lnber§»V)0  is 
Moni. 7, ? nennet  cr§  [3?l.  mi]  ein  leknbige  ©mibe,  ?n§  Sont.  7.  ha  er  fpri(f)t:  'S)a 
a6er  ba§  fficBot  fom,  trarb  bic  ©nnbe  lüiber  leBenbtg,  "^S)  aber 
ftnrb'.  2Bo  bcr  lob  foWjcn  ©tac^el  nit^t  in  nn§  finbet,  mn§  er  un§  tool 
jn  f rieben  nnb  ungetnnrget  laffen,  S)enn  er  tjat  feinen  Sieg  loiber  un§,  tno 
biefer  Stnd^el  nnb  @ifft  :^intoeg  ift,  ^a,  ber  Sob  '^ette  gar  fein  ^Jiadjt  nocfj  a» 
red^t  toiber  nn§,  locnn  bie  Snnbe  ni(f)t  tuere. 

2Bo()er  l^ot  a6er  bie  ©ünbe  folcfje  ßrafft,  ba§  fie  fo  leSenbig  nnb  ftarcf 
lüirb  nn§  jn  tm'irgen  unb  ju  tobten?  .^ore,  fprid^t  er,  3c^  tnil  birS  fagen, 
'Sic  Ärafft  bcr  Snnbe  ift  ba§  ®cfe|'.  2Bqs  er  aBcr  bom  Sobe  faget, 
ba§  ttiit  er  and)  Don  ber  .^eüc  gefügt  Mafien.  S^arnntfi  inaS  Bi^ljcr  Dom  S^obe  " 
I.Rot. i5,.'.6gefaget  ift,  'Scr  Stadjel  ht%  S^obeS  ift  bic  Snnbe,  S;ie  ,$?rafft  a'6er 
bcr  Snnbe  ift  ba§  ©cfeij',  !S'o§  fol  man  anc^  Don  bcr  .§ellc  Derfteticn, 
^cmtiff)  alfo:  3)er  gtadjel  ber  .<3cIIen  ift  bic  Äiinbe,  S)ie  trofft  afier  ber 
Snnbe  ift  ba§  ©efcti.  Sic  Snnbe  ift  bc§  Sobe§  Stachel,  SaS  ift:  ®er  bofc 
5Reh)el  im  §er|en,  tnic  gcfagt,  ift  bie  redete  ©ifft,  fo  ben  5]lenfd)en  tobtet.  30 
3Benn  bic  Snnbe  anffiDacfict  nnb  bcr  'HelDct  fonipt  nnb  fprirfjt:  Sn  Wft  ein 
.Qinb  bc§  1obc§,  3)n  bift  Dcrtorcn  nnb  Dcrbamt^t,  So  gef)ct  ber  ^Jtcnfcl)  barnbcr 
bafjin,  loenn  jni  nidjt  gctjolffcn  tDtrb.  S)cr  lob  Innrget  aCe  5Jlenfcfien  bnrdf) 
bic  Sünbe,  ttienn  bicfelB  im  öcri3cn  aufftDOC^ct  nnb  Icfienbig  tnirb,  Z^,  nimt^t 
SeiB  nnb  Secl  f)intDcg,  Denn  tnenn  e§  lange  tticrct,  So  mn§  ber  'OJlenfc^  nic^t  »^ 
aÜein  ftcrbcn,  fonbern  mS)  Derjtociffeln.  3Ilfo  tfjut  bic  .söeHe  and},  2^ob  unb 
.^cöc  T)cttcn  feine  gctoalt  nkr  nn§,  loenn  ber  Stad^el,  Sa§  ift:  ber  Ofcloling, 
ba§  66fc  .'önnblin,  "tal  .öcüifdjc  fenffkn  im  Aöcr^^cn  nicf)t  Joere,  Serfelb  Stad^el 
macfjt  ben  Job  unb  bie  fi^iUt  fo  gcloaltig  loiber  un§. 


mt.  15  [31.  9l!oil.  777 

R]  viscit.  '.^elle,  hJO'  3C.  quod  de  inortc,  dicit  oliani  de  infpino.  '©tadjcF 
i.  e.  ftofc  SJetoel,  quod  dicit:  Tu  es  niortis  filiiis.  S)a  gellet  cr§  .'C  Dil  ()aft 
per  peccatiuu  viviticatum  onmes  homines  ettüuvget.  %oh  nititpt  rjiiilucg  Icit» 
unb  feel,  sie  infemus.     Mors  non  habet  potestatem.  si  uou  esset  ftac^cl  i.  e. 

5  iKeloHng  vd  ()ünbtin ,  bn§  X-)tU\\ä)  feuff3en,  fo  muft  er  ftill  f)alteit.  S)ei-  flachet 
Uiad^t  bcn  2ob  gcUmltig  i.  e.  cogunt  peccatum,  iiiiaiido  revelatiiin  per  legem. 
Mors  niliil,  nisi  peccatum  lebeilbig  lülirbc,  IJiffc  unb  ftec^C.  Et  peccatum 
lüurbc  ni{?^t  leBenbig,  scd  fd^lieffe,  si  Lex,  quae  dicit:  Nou  credis,  non  con- 
fidis  Deo,  iioc  et  hoc  fecisti,  hoc  facit  vivificata  per  sc.     Ibi  cogitur  fateri 

i"  iiomo  se  peccasse,  et  sequitur  Sietoling.  Lex:  non  occides,  non  adultjera- 
beris.  3Bet  tütl  legem  et  conscientiam  eruere  e.v  corde?  Nemo  potest  con- 
scientiam  tollere  uec  peccatum,  quod  sentit  couscientia.   2)te  brel)  gelicii  nuff 

^]  fein  funbe  ober  flachet  tcbt,  £)a§  berbamte  fciiffaeu:  Ol)  :?id}  bin  Hcvlovii.  Tic 
rclo  ahn  ttirb  erfnnbt  burd^y  gefe|,  2ßcn-3  ©cfclj  f^et,  \vn  !eiiic  funbe,  ®ii 

'•■'  fagt§  gefe|:  Tu  bertvahicft  gntt  nit,  t'ift  fid)cr  iinnb  gottlos,  S)oinit  crtoec!t 
ba§  gefe|  bte  ©mibe,  bn?  ber  ^J^enfd)  ba§  gefel^  niiftfiet  unb  6eftnb§,  ha^j  nit 
gctlian  f)nt,  it)a§  gefeij!  ge6eutt,  Sßev  tfjut  ha§  tocg,  bn§  gefe^  unnb  gelniffenu? 
1)i§  fan  nicmaub  loeg  nemeu,  nud)  bic  ©unbc  nit,  So  folgen?  auffciiianbcr, 

^'i  2Bie  loirb  oBer,  fpric^t  er,   bie  @un=  [ffli.OTij]  be  offenbar?     aOoburd^ 

29  !om^t  ber  9?ch3cl  in§  .^cr^?  Slnttoort:  'Die  .^rafft  ber  ©uiibc  ift  bn§ 
@efe|'.  Der  Sletoel  !ompt  butd)§  ©efc^,  26ie  er  nnber§lüo  fngct:  'Durifj 
ba§  ®efc|  tbmpt  @r!cntni§  ber  ©unbe'.  Der  jlob  lunb  un§  nidjts  au= 
baBen,  hsenn  bie  ©ünbe  nidit  leBenbig  tonrbe,  Biffc  unb  fte(^c  im  ©ctoiffcn. 
Die  ©unbe  aBer  tourbe  nic^t  leBenbig,  fonbern  fc^tieffe,  tpcnn  baS  ©efelj  nii^t 

"  hjere,  tt)el(5§  un§  fc^ulbiget  unb  anüagct  unb  fpricfjt:  Du  gleuBeft  nnb  ticr= 
tratoeft  P^ott  nie^t,  Du  furc^teft  @ott  nic^t.  Du  Bift  fii^er  unb  ©ottloi  3tem, 
Da§  unb  bn§  f}aftu  gcf^an,  Damit  ertoerfet  hci§  (3k)f|  in  un§  bic  Simbc,  Da§ 
ber  ^IRenfdö  ha^  ©efctj  anfil)ct  unb  Befinbet,  ba§  cr§  nicf)t  gcljnltcn  (jat.  Sßenn 
er  nu  Befennet  unb  Belcnnen  mu§,  bn§  er  toiber  ha§  ©efefe  gettian  unb  gcfün' 

30  biget  Bot,  ©o  folget  barauff  ber  ^li'etrling,  bn-S  Bofe  (Seloiffcn,  Da§  rtircEet 
cnblid^  ben  Dob. 

©0  geljen  nu  bie  Drei)  auffeinanber.  Dad  @cfe|  toecfet  auff  bcn  Bofcit 
•^lunb  im  •?)er|en,  ^Jemlic^  bic  Siinbe,  Die  ©unbc  oBcr  unb  Btife  (^ctoiffcn 
loirdfen  ben  Dob.    ?(nfcngltd)  rüget  bie  ©unbe  unb  fcfjlcfft,  aU  tucrc  fic  tobt. 

3s  3Benn  ber  ^Jlenfc^  gefunbigt  bat,  ©o  geljet  er  fic^cr  ba^in  unb  meinet,  er  "^oBe 
feine  ©unbe,  ?lBer  ba§  ®efe|  loerfet  bic  ©unbe  auff,  ba§  fie  leBenbig  Hnrb, 
unb  gtBt  bem  2obe  Ärafffunb  5JJad)f  loiber  uu§,  ?nfo  fomcn  loir  benn  in 
ben  Sob  unb  in  bie  .^icllc.  ©old^eS  aBer  ift  nic^t  be§  ®cfe|e§  fcf)ulb.  Denn 
'ba§  ®cfe|  ift  t)cilig  unb  ba§  SeBot  fjeitig,  rcrf)t  nnb  gut'  5)}om.  7.    ?(Bcr  ba§  iK"'"- '.  i-i 

40  ift  bic  fc^ulb  unb  urfad^,  Da§  bie  ©iinbe  erftUd)   rüget  unb  fdjlcfft.    DoS 


778  'lirebititcn  bcs  ^nf^xei  1545.     * 

R]  cinanbev.  Lex  non  facit  peccatuni.  Sed  dormit  peccatum,  homo  secure  iucedit 
et  jmtat  se  non  habere  peccatum.  Excitato  peccato  habet  mors  dominium. 
Lex  ift  unfc^ulbig.  Sed  hoc  est,  quod  in  peccatis  dormio.  S)a§  fdjienglin  ligt 
in  bcv  ©oniicn,  tft  tob.  3ia  I)üte  btd^  bafur.  9Bo  toetben  tttr  haB  alle§  lo§'? 
i.Sor.  16,57 'Deo  gratia,  qui  dedit'  JC.  qui  desceudit  ad  infcros  et  ascendit  propter  ine,  5 
quia  peccatum  in  suo  corpore  crfcufft,  legem  imple\nt  et  os  obturavit.  Idee 
ntu§  bie  junbe  nidf)t  ouffUicdfcn,  bie  junbe  ben  tob  ntc§t  ftcrdfen.    Quia  si 

^]  ®efe|  \veät  ben  '6ofm  t)unb  auff,  bie  Siinb,  bie  Simb  ben  Sobt,  ©unbe  jcl)lcfft, 
a'6er  bn§  gefeii  tneft  bie  ©itnbe  auff  unb  giBt  bem  tob  bie  maäjt,  bamit  fomcit 
)oit  ,^inn  tob  in  bie  "^ctl,  S)e§  gefet?e§  fc^ulb  ift§  nit,  ahn  boS  ift  bie  iivfnc^,  ba§  m 
bie  Sunbe  fcf)Icfft.  Sie  ©cfilnngc  ligt  inn  ber  ©onncn  unb  fcfilefft,  liien?  lompt 
unb  inetft,  fo  trel^Bt^  inn  bie  t)clle,  SBic  Itievbeu  Inir  uu  be§  Io§?  Sott  fct) 
lofi,  burd)  6f)riftuni  X)ab  3(5  ben  fieg,  ben  er  an  feim  leifi  boi  gcfe^  unb 

3i] ©c^lenglin  ligt  an  bev  Sonne  unb  fc^lcfft,  qI-3  tnere  e§  tobt,  9('6er  ^ute  bi($ 
für  jnt,  3Bac^et§  ouff,  fo  treiBet  bic^§  in  bie  .^cüe.  SJorumB  ift  e§  ber  Siinben  '■'■ 
fc^ulb,  S^icfelB  tnirdet  burc5  ba§  ®efe^  ben  3:ob.  SBie  Sonct  ^>nulu3  and) 
3(0111.7, 13 jaget  91om.  7.  'S)ie  ©unbe,  auff  i)a§  [3?t.  üJiüj]  fie  erfc^einc,  loie  fie 
©unbe  ift,  l)at  fie  mir  burd^  ba§  Ö5ute  ben  Sob  geloirrfet,  auff 
ba§  bie  Snnbe  Jnurbe  uBerouS  funbig  burt^S  ©eBot.' 

Söie  tuerben  Inir  nu  biefeS  aUc?^  lofi?  SJßer  Inil  un§  ba§  ®efe|,  Die  20 
ffoi.  2,  u.^anbfdjrifft,  fo  Itiiber  un§  Itinr,  ßolof.  2.  S)a§  tofe  ©etriffen,  an?^  bem  .'öertien 
iiemen?  i?ein  ^Jlenfc^  tjcrmag  folc^l  ,^u  t(]un,  3a,  leine  ßreotur  toeber  im 
.söimel  unb  Grben,  fan  ha'^  Bofe  ©etoiffcn  ober  bie  ©unbe,  fo  \>a^  ßetniffen 
fiilet,  Inegncmen,  2(6er  ba§  tt)ut§  er,  fpridjt  er:  'Sott  fei)  band,  ber  un§ 
ben  ©ieg  gegeBen  l)at  burc^  unfern  öSrni  3l)efum  ßl^riftum.'  S)ur{5  «s 
3l)efum  P'liriftum  liaBen  inir  ben  Sieg,  Tcrfelt  ift  mni  unS  5!JJenfd)cn  unb 
umli  unfer  Seligfeit  tuitlen  oom  •'pimel  fomcn  unb  5JJenf(5  tnorben,  !oat  für 
un§  ben  Sob  gelibben  am  (Sreu^,  3ft  nibergefaren  gur  ©eEen,  5lufferftanben 
bon  ben  tobten  Unb  gen  .^imcl  gefaren,  .^lat  Sünb,  Sob  unb  .^elle  getilget 
an  feinem  2ei6e,  §at  ha§  ©efeh  ganti  unb  gar  erfüllet  unb  im  ba?  2Raul  30 
geftopffet,  ba§  e§  mu§  auffBoren  un§  3ut)erflagcn  unb  äuöerbammen.  S)a§  ift 
nu  ber  Sieg,  5)a§  ber  üob  feinen  Stad)el  Oerloren  fint,  ®a§  ©efets  bie  Sunbc 
uid)t  mel^r  auffinedeu  9?o(|  bie  Sunbe  ben  Sob  ftcrden  !an,  Senn  P^riftuS 
l)at  unfer  Sunbc  getiuffet  unb  bie  .^-»anbfdiriff t ,  ba§  @efe|,  au*3getilget,  auy 
floi.  2, 14  j^g,,,  ntittel  getl^an  unb  an  ba§  6rcu^  gefjefftet  fiolof.  2.  35 

Soireen  Sieg  a6er  fdiendct  un§  ®ott  burdj§  Sßort,  burd)  bie  'prebigt 
be§  ©uangelij  unb  burc^  ben  Sienft  ber  Ijeiligen  Sacrament,  Semielkn  SBort 
foHen  h)ir  glewBeu.  2ßenn  nu  ba§  ®efe^  an  un§  fe|et  unb  ft)ric^t:  SaS  unb 
ba§  l^aftu  getljan,  unb  Inil  un§  in  ben  2ob  Bringen  bur^  bie  Sunbe,  So  follen 
lüir  un§  an  ß^riftum  galten  unb  fagen:  ^a,  .3d)  Bin  ein  Sünber,  'MBer  iä)  40 


««r.  15  [31.  mal].  779 

R]  ilisputat  Lex,  dicit:  2)u  !^aft  ted^t,  peccavi.  Sed  credo  in  lesum  Christum 
passum.  Sßenn  ba^  bcr  Sob  ^oret  K.  Quia  Christus,  Dei  filius,  ideo  saii- 
g[uinem  eifudit,  ba»  Lex,  peccatum,  mors  jol  tob  fein.  Lex  tan  nic§t  ine^r 
öerHagen,  feiner  funbe  jci^^en,  (juia  credis,  quod  pro  te  mortuus.    Ibi  Lex 

5  uon  amplius  excitat  puccatum.  Hacc  est  Pauli  Theologia  Rom.  5.  6.  7.  Ex 
Hosea.    Ubi  2^ob  f)at  fein  ftac^cl,  ©unbc  lein  fvafft,  Victoriam  scilicet,  (piod  &of.  i3,  u 


5  Hosea  r 

«J  tobt  unb  ^ett  Bejalet,  bo  tnn§  aEe§  auff^oren  inid;  ^uDercIagen  nnb  uev= 
bamnten  ober  auffsutoetfcn.  3d)  gleuB  an  ßl^riftum,  ber  geftorficnn  k.  nmd 
meinet  toillen,  loenn  bn§  gefeti,  iunb,  tobt  I)Dret,  fo  barff§  loeitter  nit  nngrciffcn, 

w  S)aa  Qinpt  be§  gefe|e§  ift  tobt,  tan  nit  nier  öerclagen,  fein  funbe  jeiticn,  tüel)l 
loir  on  ben  gleuBen,  ber  bie  Snnbe  Quffger)a6en  f^at,  2)a§  ift  nu  <B.  5Paulu§ 

i'il'gIcuBe  an  ^l^efum  [a?t. 5JJ iüi]  (5^^riftnm,  ber  für  m\ä\  gelibbcn  nnb  geftortcn 
ift,  3a,  ber  nni6  meinen  totllen  tion  ben  lobten  QuffevtocdEt  ift  nnb  jur  9fJcd)tcn 
@ottc§  ft|t  nnb  mid^  bertrit.    Sßenn  ha§  ber  Sob  '^oret,  fo  mn§  er  lüeicf)cn, 

15  S)enn  6f)riftu§,  ®otte§  So'ön,  "^at  fein  3?Iut  an§  ber  urfai^en  liergoffcn,  ba§ 
lob,  ©unb  unb  ®efe|  foHen  tobt  fein,  ?luff  ha§  nn§  ba§  ®cfet>  nicfjt  met)r 
tjerflagen  noc^  bie  ©unbe  aufftnecfen  nnb  bie  Sunbe  un§  niijt  mii)X  fiiirecfen 
fonne. 

9nfo  trotien  bie  6'^rtften  au§  freibigcm  ©etft  unb  feften  ©lauften  tniber 

20  ®efe^,  ©unb  unb  Job  unb  fpredjen:  ^ä)  luet§  öon  feiner  ©ünbc,  ."pab  idj 
a&cr  gefunbiget,  ©o  gteuBe  \ä)  an  ^.'pßfum  (?t)riftnm,  @otte§  ©cm,  bcr  im 
.Öimel  ift  unb  hjeber  S^ob  nod^  be§  Sobe?  ©tacket,  bie  ©ünbe,  nod^  ber  ©unben 
trofft,  hal^  @efe|,  fulet,  ©onbern  ba§  alle§  mir  jn  gut  nfiertunnben  '^at.  Ob 
mein  Setb  fd^on  ftirBt,  bn  ligt  nicf)t  an,  S)ic  ©eel  ftirtt  nic^t,  Unb  bcr  Seift 

2.-'  inirb  ,^n  feiner  jeit  anc^  iuibcr  anffcrftet)eu  an§  bcm  ffirafte,  ©arauff  tt»ogc  id) 
c3  fröliti)  nnb  getroft  unb  finge  mit  bem  Heften  ©imeon:  'Wtt  frieb  unb  freub*^"'- 
fa'^r  id^  bal^in'^  etc. 

3n  btefem  Seften  haften  »oir  ben  ©ieg  im  Sßort  unb  ©lonften  unb  fal)cn 
an  bi§  fiieblin  ju  fingen  im  ®cift.    Alfter  an  jenem  tage  Incrbcn  loir  ben  Sieg 

30  "haften  in  ber  Dffenftornng  aucf)  leiftlid^  nnb  fidjtftarlidj,  S)a  toerben  inir  bt§ 
Sicblin  bonftringen  an  Seift  nnb  ©ect  unb  mit  allen  ^(u^erhiefctcu  P5otte§ 
frolid)  fingen:  2Bo  ift  nu  be§  2obc§  Stadjel?  Söo  ift  nn  ba§  ftofc  .'puublin, 
ba§  ftöfe  ©etoiffen?  2ßo  ift  nu  ber  ©ünben  Ärafft,  ha?^  ®efe|,  fo  mid)  auff 
ßrben  gern  ju  beraföeiffclung  getrieften  f)ette?    'S)er  2;ob  ift  bcrfc^fnngen  in 

3s  ben  ©ieg.'  Sie  ©nnbc  ift  ganlj  unb  gar  geftorftcn  unb  aftgetlian.  1)k  ■'peUc 
ift  rein  au§gelef(^t  nnb  getilget,  ®ott  fei)  einig  Soft  unb  Sand. 


'J  Luthers  Lied. 


780  ^Ptcbigtcn  beä  Sa^xei  1545. 

R]  mors  absorpta  in  victoriam.    Paulus  f)at  bie  JltCCtt  fpVUC^  sufatnetl  flcffoc^teit 
ex  Esaia  et  Hosea. 

S]  Xf)colo(]i ,   iinb  iimifeu  bnr,yi  Icfen  9?o:  5.  unb  7.  3)o  er  ben  Cfeam  liicittcr 
niiflcfiet,  S)a§  bcv  2:obt  ticvfd}titngcn  fd)  iitn  beii  [ieg  burd)  ^^cfum  (Sljriftiim. 

?'■)  S)a§  ift  ©.  $Pault  3;^cologta,  3BeIc^e  juöerftc^cn,  trir  ha^u  nenu-n  titiiffeii 

|!Bl.  l'Jh]  ba§  5»nfftc,  Scrfiftc  itiib  Sicficnbc  Gapitel  au  bie  Corner,  ®a  bcr 
91)juftcl  ]e\ä)cB  lueitcv  unb  reicfjlid^  ouglcgt,  .'pic  fjot  er§  fuf|  öcfnffct  uub 
,^>üccuc  Spvi'idje  au§  bcm  5pvopr)cteu  ^sfain  uub  fQo]ca  3ufaraeu  gef(ocf)teu  uub 
iu  ein  gcBvnt^t,  3?ort  a6cr  ftveidjt  erS  iucitkufftiger  nu§.  llufcr  licBcr  .'p69{iK 
©Ott  ticr(cif)C  uuy  jeiue  ®uabf,  bnS  toiv  fütdjS  mit  fcftctn  ©dnibcn  im  .'pcrt^cu 
M)nlteu,  uu-i  bnvinnc  ftetdcu,  an}']  biegen  Sieg  tu  Gfjnfto  fiölid)  bnljiu  farcu, 
lucuu  iiufev  5tiinbliu  lompt,  Uub  jm  f)te  unb  bort  fiir  foldje  u6crid}lücugUd;c 
Wunb  uub  3SoltI)at,  uu§  iu  ('»fjrifto  erjeigt,  tiou  .'pev|eu  baudeu,  3WJiG3t. 


IH.  7.3uml545 

^^rcbiflt  nm  1.  Soimtng  mi)  Xtimtati^. 

W]  DOMINICA   1.  POST  TKINITATI8. 

1.  3oi).  1,  ICH-  1.  lolian:  4.  is 

Sacpe  audistis  et  auditis  qviaerelam,  (juae  in  mundo  coiinminiss[inia, 
(|uod  lidcs  praedicatur  de  re[niissionc  p[eo(;atoruin,  quando  haue  homines 
audiunt,  anipiectuntur,  quia  iucuuda  praedicatio:  Dens  misit  filium  pro  te. 
Sed  quando  dicitur:  debes  ornare  fidem  ©ot  JU  lob,  et  quando  arguuntur 
peccata,  lt)il  mQU§  uil^t  mcl^r  I)6ren.  Ubique  in  eivitatib[us  faeiunt  diserimen  20 
inter  praedicatores.  Ser  ift  cill  feiner  prebiger,  dicit  de  gratia  et  misericordia, 
et  (piod  feiner,  er  fc^ilt  uicmanb,  non  terret  homiues.  S)a§  ift  communis 
scrmo  et  usus.  Si  argnit,  curat,  ut  expellatur.  Ideo  multi  redeunt  ad  nos. 
Quando  fd^oltcn  bift  usurarius,  (Jtjcbrer^er  vcl  ©atü  in  genere.  Item  Kusticiis, 
Civis,  C^betnmu  ift  gotIo§.  !Jq§  \v\l  man  uid^t  leiben.  Si  Ego  usurarius,  25 
ß'^cfired^cr,  befc^eiffcr.  Xa  fcf)ilt  er  nid^t.  ®)  ift  ein  fromer  man.  Num 
idoo  probus,  si  arguo  vitia?  ©0  fcl)  ber  Sleuffet  fein  prebiger.  Si  vidco 
rusticos,  cives,  nobilcs,  et  non  corripio,  ©0  farc  iä)  mit  bir  jum  Seuffel. 
ejc*.  3, 13  Quia  Ezecii:  3.  re(juiram  sang[uinem  a  te,   et   ipsi    fareu   jum   Seuffel.     2)U 

S]  1.  loii.  3.  so 

I.  3ol)-  4,  16fi. 

2Ber  nit  leibeu  tan,  ba§  man  got§  toort  prebigt,  Unglauben  ftrafft,  S)er 
jeigt  bamit  an,  ba§  er  ficfj  fcf;ulbig  erfennet,  benu  toeli^er  ^nub  getroffenu 
mirbt,  ber  fd;rcict,  bie  anberu  fd^lneigcu.  2Bo  aber  prebiger  fdjtneigct,  fo  mod)t 
(Sr  fidj  anberer  ©uubeu  fdjulbig,  2u  hjirft  aber  gott  fein  loort  nit  mercnu 


9fr.  16  [7.  Sfimt].  781 

R  folt  red^enfc^offt  öon  biv.  S)a§  toil  ic^  nic^t  getom-ten  in  hora  mortis,  iuditü. 
Sed  dicam,  Itiaä  contra  piaecep[tuni,  tum  si  non  obsequuti  3C.  Tttugen  fic  ix 
^aijX  Qusftel^en.  Si  sequei-emur  baue  regulam,  ut  non  abuegemus,  ©0  l)tb 
Qufi  Euang[elium,  ampt,  i5d;lufjel.     Si  nou  ftraffen  fol  peccata,  cur  praedico 

i  de  fide?  Gerte  oportet  abuegare  ben  Uliglailficn  et  omnes  fructiis  iucr(HUili- 
tatis.  Si  tu  non  vis  audire,  egredere.  Si  non  vis  audü-e,  non  audis  Deuni 
tuuni.  Mibi  praeceptum,  ut  te  arguam.  Si  obsessi  a  Diabolo,  tt)0lletl  bell 
pvebtgftuH  meiftern:  nihil  novit  quam  homiues  fc^enben  unb  lefteril.  Sidico: 
ne  sis  moechus,  usurarius,  hanc  vocas  blaspheraiani.    Et  me  nou,  sed  Deum 

10  blasphenias.  ^a  man  fol  b'xä)  laffen  im  faufe  leben.  Isti  dupliciter  peiores 
quam  papistae.  S)a  gel)oicii  fie  aüä)  ^in.  Certe  pius  libenter  audit  ad- 
uionitioneni  ad  Hdeni,  ut  nou  sit  a\arus,  usiu'arius  et  emendet  sc.  Gerte 
velim,  ut  nie  frater  admoiieat,  too  ic^  il'l'C  9Ct)e.  Ipsi  uoluut  eos  ferre,  qiii 
in  genere  arguunt.     Cum  dico:   SBudjeiet  finb    be»  2euffel§,   Qnare   clamas? 

15  quia  es  reus.  Si  vis  scire,  toelcf^er  f)linb  getroffen:  olamat.  Ideo  accusas 
teipsum,  si  murmuras,  et  te  ipsiini  fdjcnbeft.  Sic  Gicero,  ubi  in  gemein  vitia 
fdialt:  tner  jurnet  barnmfi,  ber  gibt  fic§  fdjiilbig.'  Qui  non  ferre  potest,  ba^ 
man  [tröffe  Unglauben  et  frnctus  incredulitatis,  is  certissime  caui.';,  qui  ietus. 
Seil  ad  hoc  volunt  abuti  Euangelio,    ut  mögen   t^un,   tDa§  fie  hjollen,    unb 

•jü  prebiger  debent  confirinare  et  sie  cum  eis  ad  inferos  deturbari  vel  abrogemus 
Euangelium,  miuisterium  jc.  6l)  e»  tft  alle»  gleid),  facias,  quicquid  velis, 
salvaberis.  Verbum  debet  esse  liberum.  Oportet  libere  praedicetur.  Humana 
natura  corrupta  iufidelitate,  quae  trahit  secum  eins  fructus.  Ideo  arguenda 
peccata  ut  in   10  praecep[tis  3C.     Si  Deum  uou  vis  audire,  omitte.     Opoi-tet 

2i  hanc  gloriani  haboam:  Ego  praedicavi  de  fide,  operib[us,  tüie  fid)  omnes 
ordines  Italien  foHen.  Alioqui  in  die  iuditü  contra  me  Stares:  pastor  mens 
uon  arguit  me.  Sed  sie:  commisisti  mihi  offitium  et  iucrepavi.  S)a§  loetS 
er,  toarumb  er§  nic^t  getjalten  Ijobe.  t^rage  in  barumb.  Christus :  Ipse  meum 
verbum  praedicavit,   cur  uon  audivisti  cum?     lam  communis    cursus.     Non 

3u  ferunt  Concionatorem,  uisi  qui  doceat,  quod  libenter  audiunt.  Christus  non 
mortuus,   ut  folt  muttoiEig  fein.     Sed  ut  a  peccatis  liberati  JC.     Non  ut  in 

')  Vgl  Unsre  Ausg.  Bd.  40,  003,  14. 

S]  mit  beim  murren,  Srumb  loa  gel)en  ober  blcl)b  bu  borbon,  hititu  gott  nit 
ftoren,  raogftu»  (a^en,  barffft  mir  uidjt  folgen,  ;^^^d)  aber  mu§  eint  iebcn  fagcn, 
Uia3  cim  jebern  jutbun  fei),  lu  ;>i$§  nidjt,  fo  luirbt  gott  fngcn:  2n  b^ft  ben 

35  befeit)  gehabt  unnb  nit  getf)Qn,  Dlein,  ba§  toort  teil  ^d)  n\ä)t  t)oren,  fonberu 
biet  mebr  ben  rbum  bei)  meinem  f)crvn  Gfjrifto  'ijoxm:  S>u  baft  ibm  nid)t§ 
öerfdilDtgen,  fonbern  mir  gefotget  k.  XqS  fag  3d)  barunib,  gg  W'ü  itit  nie= 
manbt  !ein  prebiger  t)aben,  2)er  i^m  etttoaS  fagt  ju  toiber,  ;3eberman  lüil  tljitii, 
Wa-i  if)in  gefettet.    6f)riftu-3  ift  borumb  geftorben,   nit,  ba§  toir  in  fnnben 

4u  blciibenn  ober  mcr  mad)en,  fonbern  to?  »uerben,  Trumb  folt  t[)iin  nit,  \mö  bii 


^8ä-  'ilrebigten  bei  3fflf)reä  1545. 

H]  eis  maneamiis  et  porro  pecceiuus.  Saä  tf)un  loir  Inol  ou  feiti  ftevBen.  Non 
liberavit  nie,  ba§  tc§  möge  t^Ult,  Jüa§  ic^  iüoEe,  ut  pHus  ante  agnitionem 
Cliristi.  Non,  sed  audi  verbiim  et  inxta  illud  vive.  Fides,  opera  praedi- 
caiida  et  [traffeit  peceata.  Qui  non  vult  audire,  abeat  et  reddat  rationem. 
äßer  ift,  bev  fo  gro§  lieb  er3et9t  !^at  al§  ipse  Dominus?  condonat  peceata,  s 
conversatur  cum  peccat<>rib[us,  deinde  ita  diligit,  ut  mortem  subcat.    Deinde 

SD!attö.23,i5'vae  vobis,  hypocritae'  Math:  23.  ©ifje,  ol6  cr  lüi^t  fcfjilt,  ja  ju  rechnen,  tobet, 
ti)üt  nic^t,  fdjenbet  unb  leftcrt  bie  leute.  Non  "^at  Icutc  lieb,  ev  lau  iiidjt 
mc^r  beim  fdjelteit.  Sie  J  )eus  in  suo  offitio  vocatur  ein  nienfi^en  fc^enbcr, 
lefterer.  Et  tarnen  non.  Sed  dicit:  S)a§  ift  nic§t  rcd)t.  S)a§  muftu  abgeben,  m 
Hnltu  ein  ß^riften  fein.  Ideo  tuli  peceata,  ut  pcn-o  mortua  sint.  Et  vis, 
ut  omnia   laffe    gut  fein,   quae   facis.     Samuel  coram    populo   dicit:   ^db  lä) 

i.۟m. is.sjeuianb  leib  gettjan,  ju  na^e  getoefen,  ettoaS  geftoleu,  bev  trette  ouff.  Nihil. 
Tarnen  jod;  im  lüube  umbfier,  ftrafft  idolatriam,  lafter  ?c.  num  ev  tjab  bte 
leute  ev3Ürnet?  ;3ft  jemaub,  ber  mi(^  jeitje,  ic^  ^ab  im  ein  faben  geftolen,  ^'•> 
dicat,  h)tl§  gevn  ^oren.  5Jeiu.  Sed  mit  trelo  eud)  geevbeitct,  "^üh  eud;  nid;t 
gefd)unben  nod)  ba§  eloer  genomen.  Nihil  pot«stis  fd^ulb  geben,  quod  gcf^au 
l)ab.  3a,  er  ftrafft,  fd;ilt,  >uil  un§  nid;t  laffen  geilten  .'c.  |)eifft  ha^j  bie 
mcnfd)cu  Icfteru,  toeun  man  bie  fünbe  ftrafft?  Sageftu  boi^  fclber.  Sed 
quando  Coucionator  dicit,  est  blasphemia.  äßerbcn  loir§  nic^t  abgeljen,  w 
veniet  jjlaüa,  calamitas.  Dedit  agnitionem  sui,  et  nos  dicimus  homines 
leftern.  Schuppet  bie  imer  l)iu  et  quaeritc  alios,  quos  vultis.  Sic  in  papatu 
de  purgatorio,  9lbla§  K.     Cum  hie  ineiperem    praedicare,   fein  pfarljetv  iijtt 

sjlüilt,  fonbcru  \vaä  gott  luil,  Drumb  fol  man  prebtgcn  Don  gotte-s  »oort,  leren 
unb  ftraffeu,  >oer§  nit  ^oren  loil,  Inttb  mu^cn  rec^eufdjafft  geben,  loarumb  cr§  25 
nit  l^ot  ^oren  tooKeun  ober  gemnrret,  (F'^rtftuy  geljt  auffa  alter  frcunbtlid^ft 
mit  bcu  Sunbern  umb,  aber  mit  ben  5pi)arifeern,  toe^e,  loe^e,  »ce^c  fc|rel;et  er, 
watii). 23,1:. tobet  unb   hautet   lüiber   fie,   tnaS  tt)ut  cr  anber§?   !an  er  boä)  nur  bie  leut 
fi^eltten,  e§  ift  uid)t  ein  rcd^tcr  prebiger,   er  lan  nur  fd)eltten,  bat  bie  Inelt 
nit  lieb.    6t)  bti  fd)entlidjer  lefterer,  foltu  fo  tion  C?l)riftü  reben?  glei^fatn  fet)  30 
(Sr  barumb  lomcn,  baä  cr  bir  bein  luft  geftattet?    (Sr  gctict  mit  Sunbern  uittb, 
ha§  er  fie  belere,  unb  fie  auff^oren  311  funbigcn,  S)a§  fie  ben  rl]Uitt  ber  un= 
?iv(i.  20, 38  fd)nlbt  ^aben,  Uiic  aud^  ^Hn:lu§  fagt:   l)ab  '^s^)  jemanbt  cr3urnet  ?c.  ber  trett 
l)erfur,  iuic  audj  '^ä)  ben  rtjum  fnrcn  lau,  ba-J  ^c^  nicmaub  geftoleu  unb  l)er= 
untreftit  tjabe,  >ua§  clagt  il)r  benn?   @r  3urnet,  cr  fd^ilt,  Soltu  abix  ba§  !^etffen  ar. 
ntenfd)cn  geleftcrt,  tuenn  mou  bir  bie  »narbcit  fagt,  tnie  btje  leut  fd)iubcii,  Der= 
untretoen,  el)c6re(^er  fein,  Xa§  bu  aud;  fclbi  flagcft  über  burger  uunb  baurn, 
S)a§  bctft  nit  menfc^eu  gcleftert,  lüa§  gott§  iDort  ift,  fd^uttet  aber  getroft  auff 
nnb  fud)ct  prcbiger,  bie  cud)  311  gefallen  rebeu,  luie  oud;  im  '^apftumb  gefdjeljcn, 
lüür§  bod)  bar^u  fönten,  ba-i;  ber  pfar^er  l)ie  inn  eim  jar  uid)t  eine  prebigt  w 
tl)ett,  unb  loars  \>oä)  nidjt  fd;iilbig,  ber  Gaplau  audj  uid;t.    toold)ä   ift  inn 


mx.  16  [7.  Sunt].  783 

K]  !ein  prebigt  nee  ßaplan,  tnaren»  auä)  nic^t  fc^ulbig,  ^uBen  bie  9?ent  unb 
jicn».  Et  hie  fo  oiel  Seelmeß,  SJigil,  bo»  ein  Vfavt)err  3U0  fC,  imb  ttfat  iiidjt 
eilt  f)ar  breit  k.  prebiger  I)et  70  |t,  <-^*^  coutioue  9  alt  ^,  praedicahnt,  bavait 
luir  augäufegen  gnug  Mafien,     ^ä)  ^qB  getragen  bie  groffe  laft  unb  burben, 

5  (iiiod  tot  et  tiiiii  sauctas  contioues  habui,  sponte  feci.  diu  lüir  geerbeit  Mafien, 
lüil  man  un§  fagen,  n^ie  toir  prebigen  follen.  Laboramus,  haä  ber  fd^tuei», 
unb  folb  geringer  benn  öor,  unb  foHen  prebigcu,  lria§  bie  leutc  gern  l)oreu. 
Qiii  null  vult  audire,  bem  [te{)et  ha-i  lo(^  offen.  Jffiir  !onnen  nnferni  ÖL^rr 
Ö)[ott  fein  loort  unb  ampt  uiberlegen.    £)u  foU§  ^oren  sive  priuceps  sive 

10  Civis.  Si  non  facis,  fol  man  bicf;  ftraffen,  et  daie  rec^nung.  Christus  ipse 
vitia  arguit  et  Apostoli.  Si  non  vis  ferre,  die:  ber  pfor^err  ift  fdjenbcr, 
(jnia  bcin  lafter  ftrofft.  S)e§  Seuffels  fc^uler  foltu  fein.  6a  ift  gemein 
iüorben  unb  loirb  bem  fpiel  ein  enbe  madjen.  Priueeps  im  ganzen  lanb  mit 
groffer  mii^e  unb  erBett  äulcegen  bracht.     Et  ubi  praedicatur,  tu  iugratus  et 

15  iuobedien.s  priueipi  non  soluai,  sed  ut  man  in  CoutionibLu.s  rebe  ut  ftodnavr, 
(juae  libenter  audias.  3Benn  ein  ©tabfc^reiber,  Surgemeifter  brieff  fc^reibet, 
aecusat  pastorem,  @otte§  Jüort  fot  bid)  ftraffen,  si  inuocens,  taees.  Si  econtra 
testaiis  te  adulteruui,  usuiariuni.  mad}ft  bid)  felbs  riidjtig,  non  Coueionator. 
S)er  l^unb  ift  getroffen.    Neu  lei  taeeut.    2a5  ©otteö  toort  frei)  ge'^en.    6§ 

20  toft  (i^rifti  blut,  Et  ßanbsfitrften  leib,  leben,  lanb,  leute. 

Hactenus  praefatio  Epistolae.  Non  ooines  Christiani,  qui  iactant  fidem. 
Chiistus  fudit  suum  sangLuinem.  Sola  fide  sine  opei'ib[us  iustificainur.  Hoc 
eredo.  ^a,  ba»  ^eUifd^  fetoer.  Verba  didieisti,  ut  S^ole  lernet  nac^reben,  ut 
audisti.     Ubi  fructus,  ba§  bu  red}t  glcubeft?     Manes  in  peecatis,   usurariiis 

25   et  plus.     Gerte  pro  talib[us  Cliristus  nou  inoitnus,  fudit  sang[uin('m,  bie  bll 

S]  aüen  Steten  gefc^e^en.  £ie  ^far^ern  unb  prebiger  ioaren  fre^  Oom  prebigen, 
bi§  ^c^  ouff  ben  prebigftul  fam,  ^ä)  fiab  bie  laft  auffgebrad^t,  2)a§  man  üiel 
prebigten  mu§  t)abcnn,  unb  tfjetS  gern,  f)ab  pfarl)ern  unb  ßapptan  mit  prebigen 
bcfc^mert  unnb  mit  anbern  laften.    3^3^  ^o  h^ii^§  ""§  fo  fiur  la§en  toerben, 

30  friegen  tnir  unband,  mußen  f)oren,  ba§  luir  bie  leut  befc^locren,  loiltu  aber 
bn»  toort  nit  ^oren,  fo  gc^e  tjinau»,  mi^r  ift  gefc^rieben,  ic^  fol  prebigen,  bir 
aber,  bu  foltä  ^oren,  Ido  bu§  nic^t  tt)uft,  fol  man  bic^  ftraffen,  S)u  folt»  and) 
gern  annehmen,  löo  nit,  tüirb  bidj  gott  luol  finben.  Unfcr  lanbffurft  ftef)t 
gfar  unb  forg  für  fein  lanb,  bamit  ber  prebigftuet  rein  bleljü,  fo  fcreftu  iiu 

35  3u,  loilt§  nit  leiben,  3ft  !ein  ftabtfdjrctjber  unnb  burgermeljfter,  ber  ein  brieff 
fd)rel)bcn  fan,  luil  ^aben,  2er  ^4^far%r  fol»  il)m  jugefaüen  mad^en,  6r  fol  bir 
ben  2;euffel  auffn  topff  machen,  umb  beinet  loillen  luirb  gott  fein  loort  nit 
enbern,  e»  foft  i^n  juüiel,  unfern  ^crrn  gott  fein  lieben  fon  unb  ben  2anbf= 
furften  fein  gro»  gefa^r,  2;a§  fei)  nu  bie  oorreb,  2)aö  bie  nit  alle  ß^riften  fein, 

40  bie  [li)^  räumen,  S^enn  ob  bu  fd)on  fagft,  1}u  gleubft,  fo  folget  bod;  nid}t  bie 
fruc^t  Ijernad),  Xenn  K^riftus  ift  nit  für  bie  Sunbe  geftorben,  bie  bu  fur  unnb 


784  q^tebigten  bei  3of)tel  1545. 

K]  für  lliib  ffir  tl'CtlJcft,  i^ecl  ut  Diaboli  opeia  destniat.  Si  fuisti  usurariiis,  die 
s^ut.  la,  8ut  Zacbaeus:  'Dimidium  bonorum',  'Et  si  quem'.  Et  sang[uis  Christi  pec- 
catum  occidere,  nou  vivilicare,  quod  est  Diaboli  opus,  qui  luft,  quod  homines 
5Ji6tber,  @I)et)rec^er.  Non  ideo  mortuus,  ut  talis  peccator  maneas,  sed  ut 
peccatum  ocoisum  deleatnr,  porro  diligas  Deuin,  prox[imum.  Fides  auffert  5 
peccata  et  mortificat,  ut  iu  eis  uon  vivas,  sed  in  iustitia.  Ergo  osteude 
operib[us,  friictib[us,  (juod  fides  in  te.  Si  nou,  uou  prodest  sanguis  (jhristi. 
Si  usurarius,  iuobediens,  in  tuo  statu  negligens,  videbis,  au  credas.  Nam 
fides  est  victorissa,  triuniphatrix,  vincens  munduui.  Si  vere  credis,  non 
luud^erft,  non  adulteraris,  nou  uuge^orfam.  Quis(jue  cogit[et:  Ego  fidelis  lo 
fuctus,  lotus  in  bai)tisiiu),  sanguine  filii  Dei,  ut  peccata  sint  niortua,  uon 
iuobediens,  iiiib  luivbö  mit  bei'  t^ot  fagen.  Aut  la»  bcn  r^um  anftei^en,  quod 
fidelis.  Scis,  quod  inol)ediens  filius,  adulter:  noli  gloriari  de  fide,  sanguine 
Christi.  Es  Diaboli,  Icie  bu  ge^eft  K.  S)u  idfjeubeft  ja  bidf;  fel6§  et  Christum 
ijjsum,  (jui  dicis  te  credere  unb  fureft  nonicu  bem  §69i5Kll  ]U  jc^anbeil,  btv  '■"' 
3Ul"  elüigeu  üeibainni».  Charitas  sequitur  veram  fidem.  Ego  gloriatus,  quod 
nomeu  jc.   Si  (juis  novit,  löil§  abgeben  K.    3d^  t)aB  trelulid}  gebienet  et  frustra. 

■  Si  scirem,  hJein  id)  unredjt  JC.  Si  uon  haue  fid[ueiani  erga  Deum  in  iuditio 
ext[remo  et  te  jc.  scio,  iiuod  non  vana  fides.  ^ä)  lüüU  bciIl  23ap[t,  iBifdjoff 
Don  5Jfciii^,  fo  in  funbe  k.  ^offe  ic^,  meinen  ©laubcn  )ooI  icltjeifen.  !^ä)  mu»  '•»' 
micf)  Jlim  (Stempel  fe|cn,  est  otiosum.  Sic  Sam[uel,  Christus,  Apostoli. 'Non 
in  peccatis  anibulandiuu.  Sed  orania  bona  iiicienda,  ut  uon  sit  fides  ein 
{julfen,  ut  bona  sit,  vera  jc.  fit  ex  mcra  dilectione,  quod  papistas  fdjtlt.  ^ä) 
\)ab  nid;ts  bouon  Dom  fdjciten  quam  5Jeib,  fgaB,  Devfolgnng  a  Diabolo  et 
houünib|us.  Dens  vult  argui  peccata,  ut  uon  vivant  in  peccatis  ut  prius.  m 
Sed  bem  bUit  er^ere,  qui  uou  vult  audire  jc. 

Slfur  trcljbcn  loilt,   jonbcrn  f)inncmen,  |)aftu  Doi1)in  gelinic^cvt,  fo  foltu  mit 
i)uM9, 8 .^Qi^co  fugen:  l^sä)  \viU  4feltig  toibcrgcbcn ,   nit  tun  fiiubeii  Hel)16en,  luo  ba§ 
nit  folgt,  fo  l)ült  ginia,   Xa-i  bu  !ein  6l)viften  bift,   S)enn  bu  toeift,  bag  bu 
ein  bnb,  clicbvcdjer  k.  bift,  fc^teeig  ftitl,  xf)um  bid)  nid)t,  ba§  bu  ein  (St)iift,  so 
ha-j  (il)viftuä  fein  blut  Deigoffen  für  bic^.    6l)  !anftu  nid}t  mct)r  bcnn  fdjcnbcn'^ 
S)u  fd^enbeft  bid)  felbft,  benn  bn  bamit  an3eigeft,  ha-i  bu  ein  gottlofer  ^JJenfd) 
bift.    S)iy  alles  Uni  nu  5.  Sufjaimeä  tnn  bcr  ßpiftcl,  treibt  bic  liebe,  bie  ba 
folgen  foÜ,  loo  redjter  glaub,    ^ä)  Ijoffc,  ^rf;  t)nb  mein  glauben  beiiieift  mit 
meinen  töerdcn,  gnugfain  gcerbett  unb  gctl)nn,  luo  ^ä)  üuä)  etm  ju  »niber  ai 
Qel)anbelt  nnb  nnredjt  getljan,  bcr  jeige  mir»  on,  tuil  it)mv  abbitten  nnb  m\ä) 
beffern,   -ilbcr  ^ä)  l)offe,  mein  glaub  fet)  lein  fd;atten  ober  fjulfenn,   fonbern 
ted}tfc^affen,  S)enn  ^ä)  it)e  meim  5tcc^ften  ge{)olffen,  iDoIt  anä)  gern  93apft, 
5Jlcint^  btlffen,  loo  3d)  lontl),  ^2lber  has  Z^d)  gefd;ültten,  l)at  mir  gott  befolljenn, 
2^amit  bie  lent  jur  er{entni§  fomcn  unb  feiig  Uierben,  Soldjen  v()um  folleu   lo 
loir  I)aben,  U'ie  aud;  ^JJiofeö,  513aulu5,  (sfaiab  nnnb  Xainb  fid;  rljunien. 


9lr.  16  [7.  3uni].  785 

R]  '&0%  3©2:  2)3®  S3(iS(S.'   es  ift  i)oä)  gelobt,  ut  oermanet.   Hoci.3od.4,i6 

debet  vos  movere,  ut  diligatis  iuvicem,  quia  'Deus  est  Charitas'  et  'Dens 
maaet  in  eo'.  §6^er  tan  man»  ntd^t  prebigcn.  Quem  hoc  non  movet,  nihil 
movet.     Charitas  ift  Qlle§,  Itüa  bil  fan[t  jagen.     Concionator  sie  doceat,   ut 

5  proficiscatur  ex  mero  amore,  ut  veritatem  audias,  Christum  agnoscas.    Sa^ll 
fol  tnid^  ni(i)t  beltiegen  eijX,  gut,  Sed  quia  mihi  eommissum  et  tu  opus  habes, 
ut  a  potestatu  Diaboli  eripiaris.    S)aran  jol  tüQgen  leib,  leben,  quia  ^tinior  uou  i.  3(ii)-4,i8 
in  Chai-itate'.    Qui  btob,  öerjagt,  fol  fein  :firebigei  fein,  quia  fol  fid^  fe|en 
coutra  Diabolum,   munduui.     S)u  bift    impius  jc.     Sic   jeberman§   1)1«,    neib 

10  auff  mic^  laben.  Si  talis,  mag  nic^t  reben  contra  Slmptman,  Statman.  (Sr 
moc^t  mir  fc^aben  t^un,  ]^au§  anfteden.  äBiltn  ba»  furditen,  fo  trit  auff  baä 
t)6ll^ltit  mii)t.  Sed  unevfd^rocEen.  S)a§  foltu  f^un,  dicit  Deus.  ^ä)  \üiU 
Uon  biv  ntc^t  leiben.  Sed  comburoris  k.  S-as  jalöer  fel)en  beS  Üiidjtev»,  ut 
innc  ^alte,  toiibS  ni(^t  t^un.   S)a§  ift  fd^lnai^  lieb  unb  lefft  ftedten  prcbigampt 

15  in  ber  f ebber  K.  Sed  ita:  Sive  sis  gratus,  flud^eft,  3Urneft,  rides,  dico  veri- 
tatem. Si  occidis,  ba  .  .  .  lein  furcht.  Si  5tinptman,  si  offitium  administrare 
hl  charitate  et  vidt  cogitare,  Jiiie  gioffen  band  baöon,  la»  anfte^en.  S)u  lüiift 
leinen  banä  baöon  berbienen.  Sed  t^ue  e§  ©ot  gu  bienft  unb  untevttjancn  ju 
lieb,  ut  gebolffen,  si  bofe  buben  bruutb  jurnen.    Si  timeo  minas  Diaboli  et 

20  papae,  nou  deb[eo  agere  coutra  eos.  Offitia  divina,  ut  Ecclesia,  politia, 
Oeconomia,  parentum  status  hjil  nic[;t  unbancf,  ^a§,  neib  leiben,  toexbe  fein 
prebiger,  legent,  SBnrgemeifter,  luivft  IroEen  trculii^  regieren  unb  belffen,  fo 
lüirftu  öiel  erjürnen,  Siidjter  fon  nidjt  mei)t  benn  bie  3C.  Vide  modo,  ex 
vero  amore,   non  odio.     Si  vero  in  amore  timor.     Sed  econtra  unerfdjvoifen 

25  Ijinange^en   propter  vocatiouem.     Non  sum  Concionator  ideo,  bad  id^    bein 


16  .  .  .]  kleine  Lüche  im  Manuskript 

S]  '@ot  ift  bie  liebe.' 

Sag  folt  euc^  j^e  belegen  jur  liebe,  toer  lieb  ^at,  f)at  gott,  Ijo'^er  fan 
manä  nid^t  prebigcn,  hjenn  bidj  ha^  nic^t  belocgt,  fo  h)trt§  nimmermer  ettloaS 
anbcrS  batuen,  6ä  ntu§  ein  crnft  fein,  ni($tä  falteä,  toer  fid;  furd;t,  »erjagt 

30  unb  blobe  ift,  2er  fan  fein  (iljriften,  fc^lueige  benn  ipfarl)er  fein,  Senn  er  fid) 
toiber  hielt  unb  S^euffel  legen  unb  fagen,  @r  fei)  be§  SeuffelS,  fei)  fal)fer  ober 
lonig  K.  3a,  ^S)  mag  nit  reben  loiber  ben  geioalttigen  3c.  er  mod;t  mid)  itiiber 
^üucn,  äBiltu  ba§  fdjeloen  itnub  fiirdjten,  fo  loirt  nid)ts  auS,  fonbern  fo  l^eiftS: 
S)u  folt  bic^  be^ern  it.  feieft  feifer  ober  fonig,  3«  3itf)  ^oif^  "^  leiben?  fo 

35  far  l)in,  loirftu  ben  ridjtcr  lool  finbcn,  loiltu  mic^  aber  bruber  tobt  fdjlatjcn, 
fd)lage  t)er,  benn  in  beni  ampt  mu§  feine  furdjt  fein.  äBer  fid)  für  bem  2euffel 
furd)ten  lüil,  barff  fein  ampt  oerloefen,  3)enn  gott§  empter  al§  prebigt  unb 
loeltlid)  ampt  unb  ei)cftanbt  fonnen  nidjt  ot)ne  ncibt  gefurt  tuerbcn,  Sarumb 
fleugftu  \)(x%  neibt,  fo  fleuch  and)  für  hin  emptern,  Senn  lüiltu  treulid;  l)elffen, 

Xiut^etä  aSeirc.    XLIX  50 


786  55«*i9ten  beä  3al)«?  1545. 

R]  ©todnarr  fei)  unb  maulaff,  nou  ftraffe  bein  SSufiere^.  Sft  ein  fromer  l^err, 
furft,  üfic^ter,  Qa  fo  feret  er  mit  bir  jum  Seuffel.  luteriiu  quil)[us  fit  iniuria, 
flamat,  et  laclirvmae  decideutes  asceuduut  3C.  Melius  est,  ut  unum  atque 
alterum  subditum  habeas,  qui  orat  et  gratias  agit  pro  tuo  aruore,  quam  oaines 
alios  te  propter  uegligeutiani  laudantes  3C.  Si  non  \is  arguere,  uoli  fieri  r. 
maritus.  Et  tarnen  jolt  bein  lieb  behJeifen  arguendo.  Sed  impossibile,  uolunt 
ibrre.  Die:  mi  viciue,  ^^  loil  eud)  gern  ti)Un,  Sed  desinite  peccare.  Christus 
ideo  mortuus,  ut  cessetis  peccare.  Si  vult,  ut  red^t  fptedje  falfd;  geluic^t,  £a§ 
f^ue  ber  Seuffel.  Cliaritas  non  tacet,  non  negat  verbuin  Dei,  Dens  etiain 
amat.  ':^ä)  !an  bein  geBrec^en  Inol  bulben,  tragen  naä)  beinern  leben  jier  u> 
i.ffior.  13, vcharitatem  1.  Corint:  13.  Excepta  fide,  doctrina  et  verbo.  So  foltu  leben, 
hoc  Doi  verbum,  jDa§  lan  nic^t§  leiben,  tocrtragcn,  fciiiüeigen.  Charitas  tregt 
alieg,  Fides  \ä)kii)t  nic^t§.  Si  vis  befjern,  beue,  si  non,  tan  id;§  toarlirf)  nic^t 
leiben,  quia  facis  contra  verbum.  Ideo  semper  argueudum,  ja  nid^t  ein  teglicf) 
funbc  üertragen.  Si  accipis  verbum  et  non  Jüiber  f^uft,  |o  toni  xä)  ju  beinent  " 
leben.  Si  fuisti  usurarius  jc.  lefjt  a^,  tum  charitas  dicit:  6§  fei)  rein  t)er= 
geben,  et  si  ntangel  reliquus  :c.  Doctriua  non  tacet,  toil  frei)  t)inburd).  Si 
Clu-istianus  lefft  im  fagen  et  dicit:  S)a§  ift  rec^t,  lüil  anff[)6ren.  6§  ift  mir 
leib,  äi^il  ha§  b(ut  in  mir  toaüen,  ne  sit  odiosus  2C.  Non  dcbcs  dicere,  S)u 
!^abeft  red)t,  quando  unred^t,  et  Deum  liigenftraffcn  k.  Si  fateris  te  peccasse,  2« 
fo  ift§  öergeben  öon  Ijertien  gern,  quia  venis  de  doctrina  in»  leben  unb  lieb. 
Si  fides  vera  et  habet  doctiinam  puram,  quod  non  impugnas  jc.  tum  tonnen 
ein  bo§  leben  Vergeben  unb  bulben.  Si  te  iustificas,  fo  folt  in  in  ben  San  tl)nn, 
non  admittere  ad  baptis[mum,  Synaxin,  sed  begraben  al§  ^^i'^'-'U.  S)a§  tf)ut 
bie  lere.    Oportet  fatearis  peccatuni.    Si  non,  locnn  bu  fo  üicl  guter  löerdt  25 

S]fo  berbieneftu  unbandt,  3lber  nur  geloagt,  6§  ift  unferm  l)[err  g[ott  befe'^l,  unb 
fte'^en  1000  Sngcl  bei)  bir.  Sie  untcrfc^eib  ift  lool  äuinertfen,  leren  unb  lieben. 
3df)  tan  bein  gebredf)cn  int  leDen  luol  trogen,  bie  liebe  treget,  traloet  aEe§, 
3lber  bie  ler  unb  ba§  loort  fan  bie  lieb  nit  bcrgebcn,  S)a§  ift  gott§  hiort,  fo 
leretS,  S)rnmb  fan  ^ä)  bir  ba§  nicf)t  öerfd)n.ieigcn ,  lanftn  bicf)  bc^ern,  t^u§,  :io 
3id^  tan»  leiben,  aber  h)iltu  nit,  fo  !an§  bie  ler  unb  ber  glaub  nit  leiben,  S)ie 
2  finb  Soctorcg,  ;^aben§  regiment,  folten  ftet»  leren  unnb  ftraffen,  nid^t§  t)er= 
fel)en,  aber  toenn  bn  an  ber  lere  birf)  t)alteft  unb  fi[)cft,  bamit  bu  bent  toort 
unb  glauben  gemel)§  lebeft  unb  aufft)oreft,  ob  fc^on  ein  deiner  mangel  bleibet, 
S)a'j  fd)abt  bir  and)  nid)t,  3l6er  ler  loii  nit  fd)H)eigen  nod)  oertragen,  Sie  35 
i.sot.  13, iliebe  fan§  alle§,  luie  5l.5aulu§  fagt,  Srumb  h)irftn  bie  lere  nit  bal)in  lonnien 
bringen,  ha§  fie  lere,  loic  bu  linlt,  luie  bie  liebe  tl)ut,  Sie  tan  aüe§  leiben, 
loenn  anberS  bie  lere  red)t  ift  unb  nid^t  9efd)mel)ct  loirb,  fo  fan  man  ba»  kben 
ondi)  bulben,  aber  loo  nid^t,  fo  fan  man  bie  lieb  aucC)  nid^t  loben,  fonbern 
mn§  für  ein  l)eibcn  fd)elten  unb  nid)t  furn  St)riften  ^altten,  ob  fd)on  bie  liebe  m 
U'olt,  bu  mod^ft  nit  im  bann  fein,   ober  bos  luort,  ler  nub  glouben  looHen 


9Jr.  16  [7.  3uni].  787 

lij  t^eteft  ut  Angelus.  Sere  nihil  potest  ferre.  "^Non  patitur  ludum  fama,  fides, 
oculus.'  Manus,  pes  fert  iactum  lapidis.  Sed  oculum  öerberBet  ein  fanb= 
lornlin.  Sic  doctrinam  niodicum  fermenti  corrumpit.  Ecoutra  cbaritas 
omnia  fert,  fi^et  betn  öetberöett  nic^t  gern.  Si  doct[rinam  ntc^t  loil  ^aben:  in 
5  aBgrunb  ber  ^eHe,  quia  es  inobediens,  toilt  red^t  i)dbm.  Doctrina  dicit:  Igbx 
anff,  si  lioc.  Qu!  ut  det  amoreni,  noii  sit  pnsillanimis,  quia  ho[mo  ein  fc^aben, 
nou  dehet  timor  in  cliaritate,  quia  t)tnbei;t  doctriuam  et  charitatem  3C.  Sic 
oportet  gefagt  fein,  quod  papa  impius  et  sui.  S)a  mu§  i^  mic^  nt(i)t  fuvcfjten 
für  STeiiffel  unb  toelt.    ^ä)  muS  bte  loarl^ett  fagen.     Sic  quodlibet  oflfitium 

10  mu§  nic^t  furcht  fjoBen.     Item   de  falsa   charitate,   quae   fi'^et  nic^t    Quff  bte 

lere.     De   hac    1.  Coriut.  13.    ut   fides    non    potest  pati   nisi   verbum.      Sici  sor.  13,7 
cbaritas  nou  potest  esse  cbaritas,  nisi  quaerat  sahitein  tuam.     Si  te  dilig|it 
ut  I)ur  unb  6u6 ,    scilicet    ad   f(etfc^Ii(^   llift.     Alioqui  neu  qnaerit  cohabita- 
tionem,  sed  quaerit  luft,  |UVtüt^  K.  Sed  jud}!  unb   e^r,    ut  praesis  uxori  et 

15  liberis.  Si  diligo  priucipcni,  quia  niulta  dat.  Sic  quando  amatur  ancilhi,  ut 
f)err  fc^aben  baöon  r)Qbe,  ift  ein  fd^ebttd^e  liebe. 

•S]  xeä)t  beljallten,  Ino  nic|t,  folt  bid^  ni(^t§  f)elffen.  Non  patitur  ludum  fama, 
fides,  oculi.  @iu  fu§  fan§  leiben,  ba§  er  gcftoßen  totrb,  oBer  lt)oI  ein  fanb= 
lornltn  tan  ba§  aug  tierterbenn,  Snjo  tan  bcr  glaub  unnb  iBort  gar  nicf)t§ 

20  aEe§,  3lber  h)o  bem  tuort  nit  tDtberfprod^en  loirb,  ba  !an  bte  lieb  alle§  leiben, 
fnrdjt  muu  nit  in  ber  liebe  fein,  fonft  f)inbert§  bie  ler,  tDort  unnb  glauben, 
fonbern  mu§  ben  groffen  l)crrn  fagcn  unb  au§  i^rent  üerbamni«  rauher  Ijelffen, 
frfjlagen  fic  mid}  brob  tobt,  fo  mu-i  3id^5  gefcf;ef)en  la^en,  Ineun  ftd)  bte  lieb 
teil  lo^cn  gebrauchen,  iuu§  fie  unerfd^rocfen  fein.    58om  anbcrn  ftud  Iner  aurfj 

25  biet  jufagen,  üon  ber  falfdjcn  lieb,  bie  fil)et  nit  auff  bie  lere,  baöon  1.  (ior:  18, 
gleich  Inie  ber  glaub  nid)tu  !an  ^orcn  noi^  leiben  benn  gott§  lnort,  alfo  fan 
bie  lieb  auc^  nic^t  red)t  fein,  tüo  fte  nit  mit  einfeltigetn  lier^en  be§  ned)ften 
lieb  unb  fetigfeit  fid)  unterftcl)e.  Sin  buntjeger  ^at  bie  fymx  nit  lieb  benn 
feiner  fd;entlid}cu  luft  bnlbeu,  aber  ein  frommer  @^eman  fein  tneljb,  2)rumb 

30  haB  gott  geboten  unb  georbnet  ^at,  3llfo  ^aben  fned^te  bie  ^errn  lieb  t^re§ 
gett)inft§  :^albcn,  bie  fie  auffangen  Inie  bie  letife  ben  bettler. 


50* 


^8B  5prebigten  beS  Sa^eS  1545. 


17.  14.  3uni  1545. 

^^rcbigt  am  2.  Sonntag  nadj  'J:rinttati§. 

R]  DOMINICA  IL  POST  TKINITATIS. 

1.500.3, 13 ff.  1.  lohan:  3. 

Audistis,  quod  doctrina  Christiaua  haec  duo  tractet,  primum  de  fide, 
iit  credamiis  in  Deum  patrem  et  filium,  qui  pro  uobis  moituus,  et  Spiritum 
sanctum,  qui  un§  firtngt  3unt  etcigen  leten.  ®as  tft  jc^toer  eingegangen  tcm-  5 
pore  Apostoloruin  bet)  bcn  .^uben  iinb  l^eiben,  hai  fie  folten  ir  legem  h)eg= 
toerffen,  et  gentiles  .siiaiii  i(loIat[riain.  ludeoiiuu  templum  juftuvet  et  gentiiimn 
religiones  iaipiae.  8ic  iioviis  labor,  it§  lüir  doctrinam  fidei  angerichtet.  Qui 
pap[i.stae,  nihil  bouonini  operum  faciuut,  tarnen  impuguant  doctrinam  fidei. 
Tarnen  nimpt  über  ^anb,  ba§  man  \vn§,  quod  tides  salvet  sine  operib[us.  10 
Gerte  non  reiieimus  bona  opera,  qnae  nou  faciunt.  Sed  pleni  idolatria  et 
Epicureismo.  Ideo  apud  cos  nou  bona  opera,  et  tarnen  pugnant,  e§  fet)  le^evcl), 
ba§  man  bona  opera  Verbiete.  9lod^  ge^et§  fort,  iaS  ba§  ©uangelinm  jo  öiel 
tl^ut,  ut  papatus  cum  suis  abomiuationib[u.s  cesset,  quod  fide.s  fol  fclig,  et 
opera  Ijixnaä)  tonten,  ut  tempore  ludaeorum  et  gentium,  JüielDoI  mit  mu^e  15 
unb  erbeit.  Po.-it  etiam  impugnat  Diab[olus  doctrinam  charitatis  et  bona 
opera,  boc^  on  ben  namen,  haS  \mx  eben  fo  gute  tuertf  tl)un  ut  papistae  jc. 
unb  ti)ün  un§  nid^t  unrecht.  S)ort  muft  5paul[u§  ftreiten  contra  incredulitatera 
iudaeoriun,  gentium.  §ie  mu§  er  toet)rcn  beut  umfjriftlidjen  loefen  eorum,  qui 
volunt  Christiani.    Nou  amplius  eurrimus  in  monai^teria,  ad  SLanctos  ut  prius   20 

S]  1.  Iohanni.s   3. 

I.5o^.3,13ff. 

3ir  tjabt  gefjort  bie  2  ftudt,  ba§  lüir  an  @f)riftum  glcu'Ben,  ber  für  unS 
geftorben,  ba§  ift  ber  glaub,  S5er  aber  ift  fc^loer  cingangen  3U  ber  jeit,  loie 
ben  Stpofteln,  ^uben  unb  Reiben,  bo§  fie  i^rcn  gottefbienft,  item  fieiben  if)re 
abgotterei)  lueglrerffen  foltten,  9iocfj  muft  ber  lempcl  nerftort  loerben  unb  bo»  25 
©uangelium  aufbrcd^en  burrf)  bie  loelt,  »nie  auc^  Inir  gnug  5utf)un  gef)abt,  ba§ 
loir  ben  glauben  geprcbigt  (jaben,  Saljcr  aud^  nod)  niel  loibcr  un-3  trogen,  al§ 
bai  toir  ben  glauben  treiben  unb  bie  locrf  lafecn  faEen,  3lber  Garbinal,  S3apft, 
Slinm'^errn  öerbammcn  un-S  oljn  urfoclj,  aU  ticrbammetcn  mir  gute  loerf,  bcnn 
fie  ^aben  feine  gute  loert.    S^arob  tonnen  luir  fie  nid}t  Derloerffen,  Srumb  30 
fijün  fie  un§  unrcdjt,  h)olt  gott,  fie  t()eten  gute  toerf,  9lber  e»  reift  burdj  biefe 
Icr,   ba§  ioir  burd)  (5t)riftum  feiig  Serben  unb  barnad;  gute  loer!  tljun,  Unr 
ober  feelen  aud)  inn  guten  luerden,  Sie  5papiftcn  t^un  un§  nid;t  fer  unreal, 
al§  tt)eten  loir  fein  gut  Joerf,  2)enn  toir  t:§un§  auc^  nic§t,  ©leid)  h)ic  nu  bie 
?Ipoftel  bort  mufteu  fteuren  falfdjer  lere,  l)ie  ben  Werfen,  alfo  muücn  mir  andj  s^ 
abgotterei)  ftrnffeu  unb  be§  S3apft»  ler,  auff  ber  anbern  feiten  öon  guten  Inerten 


"Jlr.  17  [14.  Simil.  789 

R]  nostri  parentes.     Interim  tarnen  nihil  ciiaritati.s,   bonorum   operum   in  nobis, 

ut  hie  praeeipit  Iohan[nes,   ut  gratias  aganiiis  Deo   et  vera    opera  faciamns, 

quae  Deo   placent   et   proximo  prosunt.     Graviss[irac   ineuicamus   doctrinam 

.  fidei,  öM  fd^toerlidjer  doctrinam  eharitatis  et  bonorum  operum.    2BeWj  geBcn 

5  ift  qclncfcn  ju  ürc^en,  Elitär  ftifften.    ©olten  \inx  btefe  Txxäjc  Balncn,  non  in 

100  \ax.     Daiidi  neque  modus  neque  finis,  allc  6cutel,  iui)Cn,  feHet,  fiobciUI, 

^er^,  tafd^  omnium  principum,  hominum.  S)a  ^at§  gefc^neiet  mit  gelb,  ha 
man  bcm  Seuffel  bienet,  idolatriam  ftifftet.  Si  papLa  praedicasset  ut  nunc, 
toeve  nid^t  Dominus  mundi.     Nunc  crede,  quod  Christus  sine  tuis  operib[us 

10  per  passionem,  mortem,  resurr[eetionem.  Sa  fcf)Iie[fert  principes,  Nobiles, 
Cives,  Rustici  beute!  311,  ja  etiam  aufferunt,  BerauBen  fpttal,  ürd^eit  vel  licfjcn 
etlttaS  BleiBen.  SBie  fol  man  bcv  loelt  raten?  Fides  dicit,  nos  folt  Christi 
morte,  ut  hie  l^at  fein  leBen  fnr  un§  gelaffen,  Sic  et  vos  jc.  soejie  gebentft 
bran,  quid  facimus,  quod  praedicamus?  melius,  ut  desineremus.     ©t^e  öon 

15  oBen  an  6t§  unten  au§,  tüdä)  '£)a§  unb  neib  est  inter  eos,  qui  Ecclesiara 
gubernant.  Vide,  quam  papa,  Episcopi  nos  persequantur  et  nos  invicem, 
post,  quantum  odium,  neib  inter  nos,  qui  habemus  Euangelium,  et  ©ecten 
ttiac^fen  contra  eos,  qui  Euangelium  praedicant,  ibi  nulla  reconciliatio.  ^n 
toeltfac^en  fan  einer  bic  \aä)  bertragen  mit  gelb.    Ibi  ge!^ort  ber  ^a§  in  aB= 

20  grunb  ber  I)eE.  De  hoc  odio  non  dicam,  quin  ju  ^0^.  Vide  post  principes, 
Nobiles  accipiunt  doct[rinam,  fit)e,  tote  fie  er!^i|t,  entBrant  contra  se.  Non 
dico  de  iis,  qui  nos  persequuntur.  Cur  ergo  praedicamus,  quid  facimus? 
Apparet,  al'3  jel)  eä  aüeS  bertoren.  SlKein  ex  consuctudine  dicuut:  Euang[elicus, 
Christianus,  diligis  etiam  fratrem,  t^uft  im  freunbfd^offt.    ^a  Bin  im  freunblid^, 

25  ^a,  fo,  ba§  er  f(^aben  fjnt,  ic^  contra  geJüin.    S)a  ftef)et  ^ie  forte  exemplum. 

S]  prebtgen,  benn  bie  auä)  ni(^t  l)ernac§  inolten,  benn  e§  jd^toer  toirb,  ha§  Inir 
bie  \vnt  unb  IteBe  "^aBen.  33or  3eiten  '^at  man  fo  ttiel  me^cn,  ftifft  unb  anbcr§ 
gcorbcnet,  \x)o  troUtcn  loir  boi)  i^t  ein  foIcf;c  firdjen  Batoen?  öor^in  I)at  man 
ju  biet  geBen,  unb  ein  jebe?  auffgeftnnben,  36^fi*'"^''"  '^at  gegeBen,  toargu? 

30  C^jum  2euffel§  bicnft,  SBapft  toer  unmuglic^  gelücfen  bo^in  ju  fomen,  iDcnn 
man  bajumal  alfo  (let  geprebigt  all  i|t,  ^a  ein  jebevman  gibt  i^t  ntcC^t,  nemcnS 
biel  licBer,  loenn  fie  bot^  etttoaS  bom  ftifft  ließen,  loie  fol  man  nu  ber  lüclt 
raten,  lirnS  machen  loir  mit  bcn  prebigtcn?  IntlS  boc^  !cin  fruc^t  fd^affcn. 
©il)c  bon  oBen  an  Bi§  unten  an§,  hjie  ein  5J?cib  ift  Bei)  ben  prebigern,  loie 

35  finb  bodj  Sapft  .'c.  unä  fo  fcinb,  35arna(^  unter  un§,  bie  ha§  Gnangeltum 
prebigen,  \vdä)  l)a|  unb  neib  ift  unter  un§,  ha^  barnad)  leine  berful)nung  ift. 
(5l)n  Batür  fan  fiel)  umB§  gelt  mit  feim  ^JJa^Bar  bertragen,  aBcr  Inir  tt)un§ 
ntcljt,  ^item  im  toeltlirfjcn  unb  ^aufregiment  ift  aiid)  fein  frieb  noc^  einigfeit, 
5lu  ftel^t  ]^ie  ein  ftarf  ejemplum,  S)a§  ttir  auä)  für  unfern  ^Jled^ften  fterBen 


39  über  9Jec§ften  nlelä  6tubet 


790  ';iicbig(rii  bt-i  3nf)te-3  1545. 

^i.Ji^Si  Christus  pro  uobis  vitam,  et  nos.  Item  (luaiido  qiiis  subslidia  et  videt 
iudigerc,  S)a§  bu  im  Beifte'^eft  mit  gelb,  rat,  gut  et  facis  ut  dives,  (lui  sinit 
Lazarum,  ubi  eharitas?  Si  non  t)ilffeft  mit  locnig  gelb,  Bfob,  !orn,  quomodo 
tuo  corpore?  ut  debes.  Si  itaque  inspieis  opera,  vides,  quid  sit  niuiidus. 
Paucissimi  Christiaui.  Tiieolog[orum  .Status  ift  bei"  ton(^t,  item  ]>riucipes,  5 
cives,  nobiles.  Estue  eliaritas,  tüciiii  einer  bcti  anberit  QU§Uni(i)ert?  60,  50, 
40,  ja  80,  num  est  hoc  eharitateui  exhibere?  iDutet  Ultb  toBet  olleS,  ift  IUI 
fein  funbe,  sed  virtus,  (juia  nobiles,  divites  faeiuut.  Nnni  hoc  est  aniare? 
Gerte  Tudaei  ni(^t  fo  t)o§  ut  nos.  Post  vide,  Jt)ie  ein  rouBen,  fielen  in  mundo, 
fd)ier  ni(^t  ein  lirjd),  Birn,  gerften.  <E>ä)n\p,  iucr  nur  ftelen  fan,  Balb  bQf)in.  m 
Quid  ergo  opus,  ut  prae(b'eciuus,  ut  dilig|amus?  Velim,  ba§  n|nfev  "^(Crr  ©ot 
über  ha§  brittc  ^mvj  einen  r)cnt!er  fetit,  Joil  fd;h)cigen  ber  groben  fiinb,  l)a§, 
neib,  ia  fie  fid)  tob  fcf)Iagen.  Ideo  mundus  est  spelunca  hüronum  unb  ftrnnd) 
biebifd)cr  Bnfdj,  nemo  für  beut  onbern  fieser  in  foro  k.  Item  liier  mit  feinem 
T)anbh)cr(f  tan  ftcigern,  servi,  ancillae,  item  luristae,  fe!^et  üuä)  mit  ju,  3Benu  '^ 
ein  bofe  fad;e  Ocrtcibingen.  Et  econtra  ubi  charitas?  Ita  a  supremo  statu 
usque  Bofe  jc.  toeber  !nec^t,  magb,  man,  lueiB,  Burger,  BaJncr  in  charitate. 
'  Sed  T)n§,  neib,  fl^aben,  nad^teit  proximi,  et  deinde  aliutuntur  nomine  Chri.sti, 
l^aB  forg,  eS  toerbe  bved  regenen,  et  J>eus  bem  t)a§  ben  Boben.  Sed  est  j)ro- 
phetia  et  fiet  certo:  Si  Turca  non,  iDerben  loir§  fclBer  untemanber  tfjun,  et  20 
Itiirb  Bejolcn  muffen,  quod  unternoubcr  gclinid^ert,  unb  l^anblücrdsleute.  Gr 
lüil  lur^umB,  ne  abutamur  vcrbo.  Est  patieus,  sed  tompt  taudem  unb  ftrafft. 
Prophetac  praedicebant  excidium.  Ipsi  occidebant  prophetas,  post  Christus 
et  Apo.stoli  occisi,  post  40  annos  Romani  eilff  mal  '^uubert  taufent  man  sine 
liberis,  et  sie  vastata  lerusalem,  ut  non  lajiis.  Post  illam  beatam  praedi-  25 
catiouem,  ubi  congregavit  triticum  post  praedicationem  Iohan[uis :  'poeniten- 

sifoltten.    aBo  BleijBt  bie  licB,   ba§  rcd^t  ma§?    S)er  nitfit  !an  ein  tjellcr  ent= 
rotten,   loie  folt  er  i^n  benn  fo  lieB  IjaBen,   S)a»  er  fein  eigen  leljb  für  ifjn 
fe^et,  Jnic  er§  fdjulbig!,  §eift  ba§  lieB  geljabt,  Ino  man  fo  Itiud^ert,  40,  50 
für  1  r)unbcrt  ft.  Hne  luir  n(\v\\ä)  ein  fdirifft  Befomcn,  baa  einer  8(|ft  lDud)er=  30 
gelt  geben  öon  cim  l^unbert,  toer  itninb  nid;t  ftelen  tan,  taug  nit,  BleljBt  bodj 
fein  Baumlein  im  garten  k.  lria§  foHen  tuir  bod)  ^rebigen?   ©ott  folt  l^engcr 
in  bie  »uelt  fdjiden  gu  prebiger,  Ijenbler,  arBeitcr  k.    SBie  martert  ein§  ba§ 
anhn'f  Wo  BleDbt  bie  liebe?    Süenu  ein  S'inft  ein  Bofe  fad)  jutierteibigcn  ift. 
Hier  Bejser,  man  fdjtuig  gar  fttH,  ioeljl  niemanbt  fein  amjjt  loit  Inartcn,  alle§  x 
lebt  bo'^in  in§  SeuffelS  namcu  in  !^a§  unb  neibt,  fd^aben  unb  Betrug  be§ 
?led)ften.    3(^  furd^t,   e§  tuirbt  gott  bem  fajj  ben  Boben  anffto^en  unb  ber 
loelt  ein  enbc  mai^en,   )oo  nid^t  ber  S^urd,  boc^  lüir  untljer  un§  fel6§  auff= 
ret)Ben  loerben.    @ott  fan  gcbult  fjoBcn,  aBer  er  fan  audi  fomen,  ba§  un§ 
ioet)e  tl)ut.     3u  Cserufalem  prcbigt  (Sott  felBä,  itctn  fein  3lpoftel,  lib  auä)  « 
foldjen  oerfolgung  Bi»  ju  feiner  jeit,   bo  bie  3iomer  famen.    S)a§  Ijeift  mir 


■^x.  17  [14.  auiti].  791 

Rl  tiam  agite,  quia  veutilabrum  iu  manu  et  paleam  exuret'  IC.    lam  etiam  prae-TOattii.s,  s.  i? 
dicat  vtnb  tnad^t'3  fjatt,  sed  couteiuuitiir,  tum  congregavit  graiiula  et  faciebat 
Ecclesiam  per  totum  orbem,  reliquum  erat  palea,  tum  venit  iguis  uub  fteÄt§ 
an  et  comburet  in  aeternum.     lam   praedicatur   rein   unb   red^t,   ba§   muffen 

5   papistac  fateri  dootrinam  veram,  (|uia  vcrbnm  quidem  babemus,  est  scrip[tura 

sancta.  6r  prebiget  umb  fonft  unb  fif;tegt  Icbtg  ftxo.   Invenit  pios  Theo]og[o.s, 

nobiles  viros,  mulieres  et  in  omnib[us  statib[us  grana.  Qni  audiunt,  propter 
hos  praedicandum,  et  Dens  conscrvat  Ecclesiam,  ut  congregentur  granula. 
Tlji  hoc  factum,  videbis,  tüie  e§  fnl  ber  fprelD  gelten,  ha§  Serufalem  iu  ber 

10  afc^en  Ugt.  Et  3(nben  lauffen  f)erum'5  volentes  scire  vcritatem,  ligen  nu 
ITiOO  \ax  iu  ber  nfc^en  unb  irr.  Praedicavit:  Audi,  Israel.  Econtra  ubi 
mitto  Messiam,  non  audiunt.  Nobis  horribile  exeraplum.  Totus  mundus 
est  vere  spelunca  Diaboli,  latronum  in  omnib[us  statib[us  nub  be§  2euffel§ 
§ur'^au§  unb  ©traut^bietereti.   Vide,  toeld^  raupen,  fielen,  berforteilcn,  qui 

15  potcst  alium  uBcrfelcu.  Hoc  certe  non  diligere  fratrem  iiec  fructus  fidei, 
jDcrben  lüilb,  luuft,  quasi  non  Deus.  S)a  totrb  nt(^t  gut  k.  sed  consolatio 
nostra,  quod  granula  congregantur.  S)er  Itelt  "ijalbm  ift§  mttb  fouft,  fit 
deterior  indies,  ftubet  nodf)  etlidfje  fromme,  Theolog[os,  virum,  uxorem,  au- 
cillam  3C.     S)q§   Quber  eitel  \pxc\v   uub   ftro.     Sed  propter  reliquias   omnia 

20  facienda,  bte  UDC^  f)er3u  foUen.  SBeun  auä)  bie  tl^cten,  ut  propter  illos 
studeremus  et  doceremus,  orareraus,  dicerem:  Sauff,  ^urer,  !^ur,  non  dignus, 
ut  unicum  verbum  diceretur,  sed  ut  congregentur  granula,  et  post  in  igneni, 
ut  baptista.  SeuffeI»{)Ur'^au§,  et  tarnen  securi,  vocantur  Christiani,  unb  mau 
foI§  tuen  fngen.    Si  dicitur,  mau  fol  irer  fi^onen  unb  ntd^t  au  ir  el§rc  rebeu: 

35  es  usurarius  unb  falfd^er  l^eubler,  neibif(^  contra  prox[imum.  Quis  fc^ilt 
bidf}?  Certe  tu.  ^ft  otiosa  praedicatio,  sed  feer  troftlid)  püs.  Sunt  implicia 
verba:    'Qui  non  diligit'  3C.     Si  non  potes  meijt   ti)ün  potentia,  gut,   lefieu,  i-3i)f)-3,  u 

S]  hm  Bofeu  redfit  ^etmgefud^t  naä)  ber  guten  prebigt,  S)cnn  er  fein  fornlein 
I)erau§  Ijatte.    S)at)on  3of)anne§  gefogt  ^otte,  fo  ift§  i^ueu  ergongeu,  unb  ift 

30  ein  feur  brau§  toorben,  ba?^  uod)  brennet,  h)ir  tf)un  aud)  alfo.  -^ajjiftcn  mn^en 
erteunen,  ba§  toir  ba§  rechte  luort  I^aBcn,  uub  ob  fd^on  nod)  ettlidj  !ornItn 
gefunben  loerben  inn  bem  lebigen  ftro,  bod§  ift  ber  meifte  ^auff  gottIo§,  aber 
gott  left  ben  üeiuen  !ornIein  3iugent  ba§  lv)ort  )3rebigcn,  uub  bie  fornlein  aber 
left  er  fnmieu.   Sie  3iubeu  aber  lauffen  umb,  f}abcu  lein  loort,  fein  Üfcgimeut, 

35  i^t  fc^reieu  fie:  Q  berr,  f)crr,  \ä)xä  uu§  ben  5J{e§iam,  £>o  fie  öorl^in  audf; 
ui(^t  toolteu  fjoren,  ®o  gott  ju  tf)n  faget:  .'porc,  Sfrael,  fjove,  5fracl,  3(lfo 
gef)et§  i|t  anä)  aüentf)alben,  3;ft  nur  ein  ftrauc^rcuberel;,  uub  boS  ba§  ergfte 
ift,  unter  bem  fcf;cin  ber  from!eit,  ^cbermau  lebt  Joilb  uuub  toiift,  ol§  loere 
ieiu  gott,  tuirb  aber  ba§  brauS  tnerben,  ba§  bie  forultn  jufomeu  gelefen  hierbcn, 

40  be§  mögen  mir  un§  allein  troften.  ®a§  anber  ift  eittel  fpfctt)  unb  ftro,  barein 
man  ocrgcbens  brifc^t,  Slbcr  umb  ber  »oenigen  lorulin  Ijalbcn  muffen  luir§ 


792  "JSrebigtcn  i>ti  3ft()tc?  1545. 

K]opta  illi  bona  et  bicilC  tveloItC§  sorviis,  aiieilla,  T>ominus,  fac,  (luod  potes. 
Item  venimit  boje  hihiw,  bcfc^eiffen  umB  uiifcr  gelb,  gut.  Quare  nou  damns 
cgentib[us  unb  l^elffen  nic^t,  ubi  gu  ^elffm?  Qui  non  diligit  proximum  uec 
cxhibet  dilectioneni,  is  sciat,  qnod  in  raoitc  sit  et  maneat.  Sed  in  Christum 
credo  salvat[oreiu.  S)u  folt  fidem  Betüetfen.  ^6)  fog  e§  mit  beut  munb.  S)a§  & 
l'ngt  papa  et  Mouachi  etiaui.  Non  ostendis  ore  te  Christiaunm,  sed  facto. 
Quare  Anabaptistae  uobis  fo  gtain  et  tarnen  gloriautur  de  fide?  2Bir  hJoHcn 
llidf^t  leren,  ttie  fic  loolleil.  @e{)C  in  tuani  conscientinm  et  vitam,  vide,  o6 
bit  proxinunn  über je|eft ,  ob  bu  proximo  ju  fi^abcn  feuffeft,  üerleuffeft.  Ita 
servus,  ancilla.  Si  liabes  charitatem,  quod  treh3li(i^  '^Qnbelft  cum  proximo,  lo 
tum  CS  in  fide  vera.  Si  contrarium  facis,  noli  alonari  de  fide,  sed  scito  tc 
mauere  in  morto.  Qui  proximo  non  btenftli(^,  forberlic^,  est  in  morte,  ut 
se(|uitur.  Si  videris  prox[imum  egere,  opta  illi  bene,  ora  pro  co:  huius  fides 
Vera.  Qui  non,  muS  in  bie  ^eHe.  Ubi  autem  is  manebit,  qui  non  sobnii 
lefft  Qn[tel)en  lt)ol3Ut'^un ,  sed  occidit?  est  homicida.  S)a§  ift  durum.  Qui  is 
i.^oi).  3, 15  odit,  sciat  sc  iiomicidam  ut  Cain.  Non  satis:  qui  manu  non  occidit,  sed 
qui  prox[imo  fd^obet.  3la^  bem  rcd^t  tüurben  bie  IjencEer  Diel  jutfiim  fjobcn. 
Mundus  lauter  ^Rorbgrub,  (piia  eitel  rauben,  ftelcn.  SÖo  hioKcn  tuir  golgen, 
reber "?  Vix  lue  100  viros  venirenms.  Sßcltlii^  regimciit  !an  ju  bem  ©eridjt 
nii$t  !omen,  ut  alt  reuber,  Siebe  ricfjte.  Imo  vLx  exter[nos  homicidas  afficit  20 
supplitio.  Si  priuceps,  Magistratus  non  occidit,  tarnen  coram  Deo,  scias  te 
corara  Deo  Iiomicidam,  quia  non  solum  nou  benefacis  fratri,  sed  ctiam  odis 
cum,  qui  tecum  glei(^  geborn  ex  baptismo.  2ßo  bu  nu  fanft  fc^aben  tifun, 
facis.  Qui  non  diligit,  ift  an  im  fetber  tob,  qui  ultra  ctiam  f)nf|et,  etiani 
alios  occidit.    S)a§  finb  ij  fc^redüc^e.    Sed  iam  Ijelt  man§  für  ein  fobel.  25 


6  über  papa  steht  Diab[olus 

•■^Itliun,  fouft  lüoltcn  loir  bie  tnelt  nit  aufef)eu.  Tycf)  tuolt  and)  fagen:  Souff, 
r)ur,  lauff,  luo  3(^§  n\t  bc§  loenigeit  t)eufflin*3  r)nlben  tf)ete,  S^rnmb  laft  un§ 
nic^t  irren,  bciB  bie  loelt  ft^inbt,  loud)ert,  luurgct  unb  fturet,  uuub  toil  gleicf)= 
tüol  6f)rifteu  fein,  ift  aber  eine  5)lorbergrubeu  unb  be§  SeuffelS  t)ure.  Sllfo 
fagt  ^i  3o^anne§:  S)u  folt  ben  S'Jedjften  lieben,  tr)uftu§  nit,  fo  biftu  ein  w 
ntorber,  fanftu  nit  biet  gut§  tl)un,  fo  lüuntftf)»  boc§,  bcuu  tvn  bie  liebe  nit 
crßeigt,  ber  blel)bt  im  tobe,  ift  eUng  öcriorcu.  ^sa,  i^  glcnö  an  Gfjriftum, 
inerbc  tool  feiig  loerbeu?  ^ä)  gleub  and),  aber  ben  glauben  foltu  aü6) 
bctneifenn,  uid)t  mit  bem  maul,  fonbern  üon  l)er|en.  ©|)igel  biet)  nu,  ob  bu 
bem  nediften  ju  frfjabeu  ober  3U  nu|  tljnft  unb  bieneft,  t^nftu§,  fo  magftu  bid)  35 
rl)umen.  3lber  loenn  bu  beim  91e4ften  nid;t  Uioltl)uft,  fo  biftu  im  tob,  fagt 
S.  S'o^anueB,  toer  ha  Icft  anftetjen  feim  9Jedjften  tuoljutljuu  ober  Ijelffen,  ber 
ift  ein  ünb  be§  tob§,  mu§  fterben.  Sßo  loil  nu  ber  blel)ben,  ber  nit  aüein 
left  tnoljutl^un,  fonbern  oud;  fein  Stedjftcn  t)affet  unb  ubeltl)ut?    2Bo§  ift  nu 


9h.  17  (14.  Siinil.  793 

R]  Ideo  certo  veiiiet  Turca  vel  alius  unb  loirb  bte  S)tcl6c,  ^lorbcv  ii(i)teii.  Gl" 
Tan  bie  fünft  feev  trol.  Sin  ©raff,  öevr,  (Sbctmnii,  bcv  gvo§  ift  gctneft,  niu§ 
bcr  ©d^afi  I)üten  unb  bcr  fvoln  bie  fd^aicn  k.  unb  fi^Iegt  in  mit  bem  fnütel 
unb  reufft,  qui  prius  in  feiben  unb  fantmet.     Si'd  orabimus  contra  Turcam, 

5   ut  dct  paeem.    Si  autein  propter  graiia,  qiiae  c.xcutienda  ex  Stramine  2C.    6§ 
lan  un§  Jnol  '^ie  geljen,  ba§  Domini  contra  so  auffftetjen,   post  sinet  no.s 
clatuare   ut  proverb:  1.   et  E.sa:   nemo   me,  videbo   otiara   in   vestro   interitii.gci'ss, ■/' 
Ita  feeit  et  facict.   ^t  fpottet  mein?  lüort-S,  prebigt.   ^ä)  tan  bie  fünft  beffer 
benn  bu,  lt)if  ein  unglutf  uBer  bic^  laffen  gc'^cn,  et  ridebo.    Si  nou  diiigis, 

10  es    im    tob.     Si   l^affeft,    etiam   tobf(^leger.     Caveamus   igitur,    ne   omittanius 

cliaritatera  et  neu  odio  prosequamur.    Qui  homicida,  non  habet  vitam  in  se.  '•  S»').  3,  is 
Certe  homicida  uou  pote.st  venire  iu  vitara.     Si    hoc   scitis,  quod   homicida 
uon  venit  in  vitam,  quo   aiitem?  in   gehenuam.     Dei   dilectio,  cpiod   vitam. 
Non  solura  debes  prox[imo  exhibere  char[itatem,  uon  odisse,  sed  etiam  vitam  'i>- 1« 

15  pro  eo  laffen.  Si  non  facis,  quomodo  vitam  pro  eo  laffen?  Et  tamen  ita 
uos  dilexit,  ut  vitam  pro  nobis.  Gerte  si  credis  in  Christum,  debes  diligere 
fratrem.  Sed  non  facis.  Ergo  odis  fratrem.  Ipse  pro  te  mortuus,  ut  etiam 
pro  ipso  moriaris.  Ideo  filje  bi(^  Inol  für.  Si  serio  credis  et  vera  fide, 
quod  Christus  mortuus,  dices:  Non  afKciam  iniuria  fratrem,  et  si  mihi  malum 

211  facit,  tamen  beneficiam.  Si  debeo  impendere  vitam  pro  eo,  multo  magis 
peeuniam.  Hoc  non  dicimus,  Sed  Spiritus  sanctus.  Mundus  non  credit, 
graua  audiunt,  S)ie  anbern  finb  morbgnib  unb  .'our'^nug  be§  Scuffel?.  Intcr 
hos  oportet  habitemus.  Quare?  ut  |3vebigen  unb  bie  sranula  '^cr3u'6ringcn, 
propter    qnae  non  tacendum.     Tmo   etiam    propter  Diab[ohnn   et    papam   et 

25  speluncam  latronum,  ne  dicant,  Si  audissent  verbum,  vohiissent  converti,  sed 
cogantur  dicere:  Audivi.  Sed  nolui  amplecti.  Certe  non  tacuimus,  sed 
copiose  diximus,  ut  excusati  in  illo  die. 

s]  bie  hjelt?  tun  luolfen  tuir  bie  !^engcr  aüe  ncmen,  ha§  man  bicfc  u6cltf)cttei; 
unb  morbev  tuibev  ftrafft?     SBeltlic^  ^Regiment  oBec   fan§   nit   locven   norf) 

30  ftraffcn,  ift  noc^  fcfilnacf)  gar  fatt,  inn  eu§erlicf)cr  S^i(i)i  ein  tncnig  juer'^altten, 
3l6er  tjorftu»,  Inenn  bid)  gott  gIeid)tt)ol  öcrbammct,  luo  tniltn  Heljficn?  @r 
luirb  bem  STurcfen  .^n  teljl  tnerben,  bcr  !an  )üoI  bid)  muftern,  ob  bu  fr^on 
murreft,  tnie  i|t  im  ©ried^enlanb  getjet,  ober  ioo  bcr  %nxä  mä)i  tliut,  Unrb 
tnol  ein  Incfcn  untf)cr  un§  tncrbcn,  ha§  ein§  ba§  onbcr  auffrclibet,  unb  ob  bn 

3:.  fcf)on  fdjrcicn  tnirft,  fo  mirb  er  toiber  nic^t  ()orcn  unb  Iad)cn,  Itcnu  >oir  uu 
nnterge'^en,  So  fpridfjt  ©alomon.    ?Ufo  leret  nu  S.  3!ol)aunc§  f)tc,  ba§  tnirsvt'.ss 
foHen  bie  bruber  lieben,  i'^n  bicnen,  tneun  tnir  nit  Inoüen  tobtfdjlcger  fein  unb 
ba§  einige  leben  ticriiren.     6^riftu§  ift  für  birf;  gcftorben,  ha§  bn  Knbcr  für 
bcin  9Je(^fteu  fterben  folt,  foId^§  aber,  ob§  f($on  bie  loett  nicfjt  nnnimpt,  foUcn 

io  ruir§  gIei($luoI  prcbigcu  be§  deinen  IicuffliuS  [)nlbcn,  jum  nnbcrn,  baS  bie 
melt  feine  cntfdjnlbigung  ^abe,>ls^  fetten  loiri  il)iien  uic^t  gcfagt. 


794  ißrcMßlcu  bcS  Saf)tei  1545. 

18.  1!).  ,^iili  1545. 

^^rebigt  am  7.  ©oniitng  uorfj  S^rtnitatis'. 

H]  DOMINICA  Vir.     POST  TßINlT[ATIS. 

siom.e, i9ti.  Rom:  6. 

R.  Paulus  dicit  se  vcllc  hiimano  niore  loqui.  Siipra  f)Qt  er  'ijoä)  unb 
fcf;arff  babon,  (juomodo  liberati  a  peccato  et  morte,  qiiac  doctriiia  igiiota 
latioiii.  Qiianqiiaui  pliilo.sophoriim  doctrina  pulchra,  i>ulclirior  iustitia  aurora  s 
et  lucifero.  Haec  ex  ratione  veuit,  quae  ordiiiat  euffcviic^  jltc^t.  Et  ein  fd^on 
btng,  si  (^ctjaltcii  Inirb,  etiam  inter  gentes.  Sed  nihil  ad  Solciii  Eiiangelü 
illa  pulchra  sapientia  de  di.sciplina,  quia  ue.sciunt,  undc  8it,  cjuod  homiiics 
tarn  iTiali.  Mirati  quidem,  sed  uou  viderunt  origineni,  uiulto  minus?,  loic  bic 
quell  Jltfto^iff en ,  lue^ren.  Ideo  mirati,  quod  tarn  pulchra  praecepta  ut  in  lu 
philosophis,  Iuri.sti.s  et  Bapicntib[us  hominib|us,  quare  fit,  qiind  homine.s  uon 
honeste  vivunt?  Gerte  si  quis  sciret,  lua»  rcd^t  tft,  tüivb  tfjun.  Non.  i^'c 
yd^oner  bie  lere  tft,  je  erger  bie  leute  etiam  .secundum  mundnm.  Hinc  '^at 
mnn  nlle  clctnent  unb  (Jrcntur  si'^)i'Iff  nnnen  mit  reben,  fc^tocib.  riKl(>  1k>c 
nialuni,  bo3  iiiaii  bie  lere  fo  fcfjoii  l^ot,  et  tarnen  tnu§  ijobm  Ijendfer,  unb  finb  i^ 
ftriä,  jd^loerb  gu  ioenifj,  geltet  a[Ie§  unglud,  funbe?  Sapiens  quidam  di.xit 
de  Atheni.s,  uhi  bcnc  ordinata  civita.s  et  .sapientissimi  viri,  .sed  non  faeiehant. 
Idco  dieebat  Athenis  seive,  sed  non  facere.  Unde  hoc  malum?  S)n§  toeun 
bie  Icutc  am  Beften,  Hiigeftcn  finb,  fo  fd^enblirf)  'Bofe  finb.  Et  quo  sapieutiores, 
eo  deteriorcs.  Calignla  et  alii  finb  fo  gelert  gelüeft,  noverunt  graece,  latine,  '■'o 
]»hilosophiam.  Nero  tft  ein  trefflicher,  gelcrter,  Tiberius,  Caligula,  et  finb  fo 
fc^enblid^e  unftetcr.  Menf(^Iirfj  babon  ju  reben,  non  sunt  indoeti,  stulti. 
SKenn  man  folt  ein  Inafien  ergie'^en  in  oranib[us  artib[us,  studiis,  nt  Nero 
educatus  5  annis.  Papa,  Cardi[nales,  S5if(j^off  öon  5JJcin|  fluger  beuu  S)eutfd§= 
lattb,  quare  fo  ein  lüUtiger  Seuffel'^  Quare  seipsum  non  regit?  Unde  hoc  -'5 
raalnni?  5!J}einet  icf)  boc§,  si  tantum  doctrinam  sanam,  non  docet  ratio  hoc. 
SPcnn  bcr  r)encfer  iue^ret  onmis  generis  instrumentis.  Ibi  tarnen  orbenlid), 
rcd;t  3ui-'iften,  l'lmptlcute,  SHiditer,  et  tamen  docetur,  sed  5)l[eiftcr  ^^an%-  adest, 
et  tamen  non  jc.  S)a§  ^eifft  bie  l)Od)  lere.  Ratio  neu  intelligit,  quid  peccatum, 
unde  vcniat,  et  quae  vera,  gruublid^C  iustitia,  sed  de  iustitia,  de  qua  Aristoteles.  30 
Sed  Sol  iste,  (]ui  docet,  unde  peccatum,  et  quomodo  hie  fons  fol  gcfto^ifft 
toerbcn,  supra.  S)a§  ^eifft  nu:  peccatum  originis,  3lbam§  fnnbe,  ber  alten 
©d^Inngen  gifft  est  in  natura  nostra.  Haec  est  '[jcutitquett  peccati,  ipiod  Adam 
lapsus  unb  fo  bergifft,  ut  horaines  omnes  venenati.  S)a  loeiS  fciu  ttuger 
man  bon  auff  erben.  Papa  lo(|uitur  de  iustitia  minore  quam  jthilosophorum  as 
et  gcntilium,  qui  rebeu  ftatlitfj  de  iustitia,  uub  !euifelt  mit  tappen,  platten. 
Nihil  ad  gentilium  philosopiiiam,  (pii  de  morib|us  jc.  lüic  man  gtoden  Uicif)cn, 
debebat^quiddam  melius  docere  quam  ins  rationis,  sed  minus,    äßie  bcr  funbc 


«rtr.  18  119.  atiili].  795 

R]  3uraten,  quod  Diiib[olus  per  veueuum  suum  {)at  eiligcgoffetl  iu  geaus  hamauum. 
S)a  ift  Mn  rat.  Nou  '^tlfft,  si  foris  tnilt  h)cf)ren,  4uia  fjuell  fetret  nic^t. 
Sic  in  arborc,  si  decerpis  de  ramis,  crescit  alia.  35ie  qiteE  TltUa  innn  [topffcn 
unb  I)eutitlinir|el  tobten  jc.     Dens  '^at  ber  funbe  geftcuret   aiiff  ein  tuetfc, 

5  scilicet  qiiod  omues  mortui  iu  Christo  et  mortc  eins.  Alia  medicina.  Iu 
baptismo  submergor,  oecidor  cum  omuib[us  peccatis  sepelior  cum  Christo 
iu  sepulch[rum.  Sicut  ipse  resurrexit,  sie  ego  iustüicor  a  peccato  origiuis. 
Hoc  nescit  ratio,  quod  iu  Christo  debeo  mori.  Mori  peccato  in  vivo  Christo, 
qui  mortuus  omnia  peccata  nostra  genomcn  JC.  quia  non  propter  se  mortuus 

10  uec  resurrexit,  sed  nobis  Dei  filius.  Pila[tus,  Iiidaci  non  crucifixisscnt  eum, 
iiisi  voluissct  mori  lijiUigUcf).  Ideo,  quia  factus  homo  similis  nobis.  Tmo 
mea,  tua  pcceata  accepit  iu  se  et  iu  suum  ccn'pus  et  sie  lefft  ficf)  BcgvoBcu 
nou  i)ropter  se,  sed  omnia  peccata  mundi  mecum  an§  (Sveil|,  Ql'al3,  ijiüt  el 
iu  illo  peccato  lüil  iä)  crftiden,  fterten,   Inil  an  bein  ftat,   ut  'Ecce  Agnus  Sui».  1,29 

15  Dei,  qui  tollit'  3c.  S)amit  in  Sob  gangen,  in§  gvoB  gelegt,  in  '^eH  gefaren. 
Est  peccatum  inortuum,  mors  jc.  est  mein  peccatum,  mors,  quia  ipse  pcccatiiui 
non  habet,  et  in  sua  persona  caro  non  potest  peccare,  quia  Dens.  Ideo  nni§ 
er  frcnitbe  fnnbc  anff  \\ä)  nemen.  @o  gilt§  meiner,  betnct  funb.  Mea,  tua 
peccata  cruiifix[it,  sepeiivit  unb  in  bie  IjeÜe  gcfuret.    Söie  tompt  un§  ba§  ju 

•jo  gut?  Si  lefft  bid)  brauff  teuffen,  leBeft,  ftirfieft  brauff.  Et  dicis:  ego  bapti- 
satus  in  nomen  filii  Dei,  qui  non  pro  se  mortuus,  sepultus,  descendit  ad 
inferos,  sed  pro  me.  Et  quod  hoc  verum  sit,  fateor,  quod  mea  peccata  cum 
CO  süit  moiiua,  sepulta,  crueifixa,  in  bie  Tjeüe  gefurt  an  bem  leib  6()riftt,  unb 
bo§  bo§  ioar  fet),  Bin  iä)  barauff  getaufft  Et  neme  ha^  ©acrament  brauff: 

25  'Hoc  est  corpus  meum,  pro  vobis'.  Si  sie  peccato  meo  geftopfft,  quod  credo, 
quod  Christus  peccatum  an  fein  !^oI§  genomeu,  tn§  grab  gelegt,  peccatum  est 
mortuum  et  ego,  fo  lüeit  id^  in  Christo.  Is  Christianus,  qui  hoc  liabet  et 
credit.  S)er  name,  quod  peccator  vocor  et  sum,  fo  ireit  ber  name  reicht,  est 
mortuum,  crucifixum.    Si  credo  in  Dei  filium,  (jui  mortuus,  non  sum  peccator, 

30  quia  baptisatus,  absolutus.  Hie  uon  peccatum,  mors,  quia  6^riftu§  auff  feint 
l)0l§  an§  6reu|  3C.  tompt  erfur,  non  manet  in  inferis,  in  sepulchro,  criice, 
quia  credo,  quod  resur[rexit  propter  me,  et  ego  resurjrexi  cum  eo.  S)a§  'f)eifft 
I)o'^er  unb  anber»  gerebt  öon  ber  funbe  et  quomodo  toe'^ren,  quam  ratio  unb 
tueltlid)  red)t,  (|uod  facit  ofiRtium,  ioetjret,   fteurct,  est  Lucifer  unb  fdjcinet 

35  !oftlid)cr  quam  Sol,  Lmia,  Stella,  ^ft  ein  fein  bing,  Inenn  ein  ^JJfenfd)  iueife, 
from,  luay  rcd)t  fd^oner  <piam  Lucifer.  Sed  niliil  ad  hanc  lucem,  (piod  Dei 
filius  mu§  mea  peccata  auff  ftd^  nemeu.  Sed  dicit  ratio:  Vade,  die  prae- 
ceptori,  ludici:  fd}Iaf)e  ju  mit  rnten,  Si  non,  fc^tnert,  fo  Ireit  toe'^ret.  3ft  ein 
toftlid)  bing,  lic(f|t  gab  Dei,  quod  sunt  liomines,  qua  discipuli,  pareiites  Uiiffen, 

w  Jotc  fie  ein  finb  foÜen  sieben,  luristae  jc.     Sed  quod  dicere  debemus,  (|Uod 

Dei  filius   lesus  muft  fomen  et  d[icere:   'In   libro   scriptum  de  nie'  psal.  4().  *f.'io,8 
de  quo  scriptum  i.  e.  scriptura  de  me  dicit:  '^ä)  fol  tl)Un,  f)err,  bciueu  roiEeu. 


796  ^l'vrbigteit  bc?  Sn!)«?  1545. 

RlNon  pro  me,  sed  fol  niic^  niibcr  leute  fl'om  mnd^en.  Tarnen  habemus  iiidicem, 
Caniificem.  Noii  tit  nuindus  probus.  Sed  ego,  qui  vohintatem.  'Olleincr 
funbe  ift  ntcftt  quam  ^ar  :c.  Ubi  tua  peceata,  quonim  iion  est  mimeius? 
sie  dicit:  SBoIjei"  lioftuS?  Tantum  Dei,  virg[inis  filius  sine  peccato  conceptus, 
natiis,  persona  gon^  unfd^lllbig,  rein.  Unde  ergo  peccatum,  qiiod  te  uin6=  .-. 
bringet,  uberfeHet  ?  8ic  de  nie  scriptum:  pro  mea  persona  nou  peccatum. 
1.  i'!o!c3,  n  Sed  Moses  scripsit  et  über  dicit:  Semen  mulieris  jc.  Honiines  mögen  enfferlid^ 
tnefircn.  Sed  ego  sum,  qui  peccatmn  mortificat,  bic  quelf  bevftopfft,  bie  Unir^el 
Q'6'()ahien  in  et  per  meipsum.  3(n  ba§  6rcu|  fol  \ä)  mid)  laffcn  {)cngcn,  ha§ 
umB  mic^  Ijcng  totus  mundus,  icgroB  ftc  mit  nnb  fiiv  fie  in  nfigrunb  bcr  i" 
^leiten,  quod  onmes,  qui  in  me  credunt,  mögen  mit  nUer  frcubigfcit  sie  dp'cere: 
Dei  filius  ift  umblaben  cum  meis  peccatis  JC.  post  rediit  gejunb,  Öerfieret, 
peceata  reliquit  in  inferis.  Si  credis  peccatum  tibi  mortuuni  et  econtra  tu 
non  es  nee  vocaris  propter  Christum,  qui  peccatum  tuum.  Hoc  significat, 
hciQ  man  b'xäi  in§  Jtioffcr  tnud^t,  gcljcft  unter  et  ibi  sepeliris  in  inferis  unb  n 
lefft  ftc  in  ber  fieüe  unb  grab  fterfen.  Qui  hoc  credit,  quod  Cliristus  ba% 
fijün  fol,  ha  toil  patei-  in  Ctoigfeit  ntc^t  toiffen,  quia  omnia  peceata  in  Christo 
moi-tua,  sepulta.  Qui  credit,  est  mortuus  peccato.  ®q§  ift  {jod^  bon  bcr 
3oi).  1, 29  faifj  gevebt.     Christianus  foI§  tüiffeu,  quod  Christus  'agnus  Dei,  qui  peceata 

tollit'.     Si  Diabolus    conscientiam    accusat,    quod  pcccator,    ibi  Christianus:   so 
de  nullo  peceato   scio.     Sentio   quidem    in   carne,   sed   baptisatus,   peccatum 
mortuum,  sepultum.    6^rtftu§  "^atS  mit  fidj  in§  grob,  (Jreu|,  fjeU  genomen. 
Hoc  est  raori  peccato,  quod  Dens  pater  \ml  öou  feiner  Iriffen.    Nemo  potest 
peccato  abftertien  benn  alfo.    Qui  iioc  credit,  non  opus  iudice,  iurista,  carni- 
fice,  quia  ber  t^ut  öon  fic^  fel6S,  h)a§  er  f^un  fol:  SSe^ut  mi(^  ©ot.    Christus  ss 
salvator  redeniit  me  ab  omnib[us  peccatis,  crucifixit,  non  peccabo,  nee  peccat. 
Si  labitur,  seipsum  castigat,  non  opus  admonitione  patris.    2)a§  ift  ber  red^t 
grteff  ber  funbe  ju  hje'^ren.    Sic  rebt  man  babon  nac^  bem  Budf),  de  qno 
Kloses.     Non    ut   hie  'humano    more'  jc.     lain  non    prohiI)cinus  bona  opera, 
cum  pii  sponte.    Doceraus,  ttic  man  grunblid^  gut  irerbe,  on  fcf^luerb,  on  9iabt,  30 
non  eoactos  legib[us,  vincuHs.    Tbi  manet  quell,  et  originale  jieceatuni  ttiallct. 
Si  in  Christum  credo,   scriptum    sancta   docet,    quod   Öon   I)er|en  gern  tfjut, 
quod  Dens,  prox[inius,  ba  barff  man  nic^t  jtniugen.    Tarnen  mu§  man  menfd^= 
licfjcr  iueife  baOon  rcben.    Quia  beuten  stulti  baf)tn:  peccatum  vobis  remissum, 
sepultum,  Ergo  lüil  ic^  ttjun,    Uia§  m\(f)   gelüftet.      Nos  d[icimus,    quod  a  35 
peccatis  sis  liber,  quod  fol  bid)  l}ie  fort  treiben.    Quare  invertis  verba?  vide, 
an  menfc^lid^  jugetjet.   S)te  tut  ift  barumb  ba,  ba§  bu  geftrafft,  ftinfort  nic^t 
funbigeft.      Quomodo   Iioc   congruit:    si   peccatum   mortuum   ])er   saiig[uinem 
filii.  Ergo  nunc  vivamus  in  peccatis?    Si  peccatum  mortuum,  sepultum,  quo- 
modo \'ives  in  eo?    Oportet  certe  vita|m,  non  peccatum  inter  te  vivere.    x^XüQ  40 
5Jtetftcr  l)an§  brumb,  parentes,  qui  ftraffen,  ba§  bu  e§  nic^t  folt  ferner  t^un. 
Sed  ridjter  Dermag  bo§  nic^t,  ba§  man§  nimmer? t^ue/nisi  cufjerli(|.    Sed 


^x.  19  [4.  Slnguftl.  797 

R]  queE  öerftopffeu  unb  h)ur|el  au§rotten.    Sed  'humano  tuore'  sie:  qui  prius 

male  fecit,  iaiu  bomim  faciet.    'Si  praebuistis  uiembra'  ef)cb\tüä),  I^iii'er[ei, sfüm. 6,  js 
jdjenblit^e  unreintgfeit  ut  Rom[ani.    Audi  iuristas  et  pareutes,  qui  dicuut:  si 
pi'ius  malus,  iam  bonus.    Sic  hie.    Non  amplius  servus  peccati,  sed  iustitiae, 

5  etiam  in  mundo.  Si  bic,  multo  minus  dos  peccato  bert  gauin  laffen,  qui 
hje^ixn  bei  funb,  quod  sit  crucifixum,  mortuum.  Ls  docet  uon  mala,  sed 
bona  facienda.  Noq  blaspbemaudum  Euangelium,  et  fd^ilt  unl,  quod  bona 
opera  prohibeanuis.  Bene,  ut  iam  in  Concilio  de  longis  vestib[u.s,  platten  et 
Monachis,  \ali^,  tDaffet  toei^en.    Vocas  tu  hoc  bona  opera?    Audiamus  potius 

lu  luristam.  D[icit :  honora  parentes,  ^alt  friebe.  Ideo  gi'ofier  mutlüiEe,  quod 
jd^tlt,  quod  non  doceamus  bona  opera,  cum  nesciant,  quid  bona  opera.  Num 
istorum  operum  de  Käppis?  Potius  audiamus  Ciceronem  in  offitiis,  Aristo- 
telem  in  Ethicis. 


19.  .  4.  Slugiift  1545. 

^.jSrebigt  ki  bcr  A^ot^^cit  ©igmuitb^J  doh  iüiibcunu 
in  iWierfcIiurg  gehalten. 

Dl]  Sie  anber  pxebigt 

15  S).  5Jlaitim  Sut^eti  au§  bem  S^ejt  §eti.  jitj.    'Sie  6^e  fol  eijxliä)  gei^alten  ftsr.  i3, 4 
.  Jüerben  hi\)  oEen  unb  ba§  S^ektl^  uuBefIccEt.'    3"  5Jlcr§6urg  auff  be»  6^r= 
(oirbigcn  ^enn   ©igmunbä  öon  ßinbcnalu,  beä  ©tifft§  ^JlersBurg  S)edjant§, 
^odjjeit,  ben  üterben  tag  Stugufti  im  5Ji.S).jIt).  jare. 

J^5l§  ift  ein  5^Jrebigt  öom  ^eiligen  ©^eftanb  faft  Iioc^  öon  noten,  fur= 
20  "^^  nemlic^  6el)  ben  6t)riften,  ba§  oEe  menfi^en  toiffen  mügeu,  1üo§  bod^ 
ber  fjcilige  Gf)e[tanb  für  ein  [tanb  fei)  unb  tno^er  er  !omc,  ba§  Jrtr  nid^t  alfo 
aiigefc()r  jnu  tag  bafjiu  leben  loie  bte  Reiben  unb  unDernüufftige  t^ier,  bie 
barnad^  nic^t  fragen  noc^  benden,  6onbern  leben  on  unterfd)cib  aEcr  Dor= 
tnifc^ung  unb  öormengung  bal)in,  Stein,  unter  ben  (5f)riftcn  fol  e»  alfo  nidjt 
25  fein,  (Sonbern  alfo  3ugel)cn,  toie  ^^aulu§  j.  S^ef».  iiij.  faget: 

[St.  64]  'Sa§  ift  ber   ttiille  @otte§,   eloer   I)eiligung,   ba§   i^ri.2Wf-4,4f. 
meibet  bie  l)urere^,  unb  ein  jglidjer  unter  eurf;   loiffe  fein  fa§  ju^ 
galten  jnn  Heiligung  unb  e^ren,   nic§t  jnu  ber  luftfeud}e  loie  bie 
Reiben,  bic  öon  Sott  ntcf)t§  tüiffen.' 
3«  ?lIfo  foEen  bie  ß^rifteu  leben  jnn  Heiligung,  nic^t  iwä)  feiBljifcljer  unb 

Die^ifcf}er,   nicf)t  no(^  |)eibnifd)er  loei»,  bie  ben  ftanb  nid;t  ad)ten  notf;  el)ren. 
Äou  biefem  Ijeitigcn  ftanb  unb  ©ottlti^er  orbnung  ber  eljc  ift  öiel  3U 
prebigen,  S)enn  c§  ift  ber  eltift  ftanb  unter  oEen  ber  ganljen  lüelt,  ja,  aEe 


■24  »ortnenfliing]  »erfiniaung  /•' 


798  ^irebigten  be?  Satjreä  1545. 

Prjnnbere  !timcit  au§  bcm  fjcr,  bavcin  ^Ibarn  unb  Sun,  iiiiicr  erfte   eitern,  Don 
©Ott  gcfdjaffen  nnb  öerorbnet  fein,   borinn  fie   nnb  alle  it)re  (ijottfiirdjtige 
linber  unb  nodjtonxcn  gelebt  I)Q6en. 
I  2Roiei,27  ®enn   alfo   [tetjet  gefdjnetien  im  erften  Bud)  5J{o[i:   '®ott  fcf;uff   beu 

nicnfd)en  \fyn  jum  bilbe,  jum  Mbc  ®ottc§  fdjuff  er  jlju,  iinb  er  jd;nff  fic,    i 
ein  5Jlenlin  nnb  j^relolin'  3C. 

S)a  ftel)et  c§,  baS  finb  \a  nidjt  meine  nodj  einiges  menfc^cn,  fonbern 
@otte§  Inort,  ber  f)atS  alfo  gefrfjaffen  nnb  öerorbenet,  JticrS  nid^t  gteufcen  luit, 
ber  laffc  eS.    ©o  beloeift  cind}  bie  teglid;  geBurt  nnb  anfunfft  aller  menfi^en, 
bo§  ©Ott  fein  gefc^opff  unb  orbcnung,  ben  l)ciligen  61)c[tanb,  alfo  ge^^alten  lo 
'ijobm  lüil  jnn  bem,  bau  tegltc^  5Jlenlin  unb  i^rclulin  geborn  nnb  jung  Inerben. 

60  muffen  loir  je  alle  fagen  nnb  belenncn,  baä  Unr  unö  nirfjt  fclber 
gemadjt  noc^  gefdjaffen  l)aBen,  !6nnen§  auä)  ni(f)t,  ©0  IjafienS  aud)  unfere 
eitern  nid)t  ttjnn  lonnen.  äBer  benn?  ©er  alnmfjtige,  etoigc  ©ott,  Sd)opffev 
aller  bing,  ber  erftlid;  5Jtenlin  unb  frelnlin  jum  @l)eftanb  gefdjaffen  unb  Oer^  tr, 
orbenet  "^at,  ber  |at  un§  aud^  alfo  gcfi^affen.  Senn  in  mn§  ic^  frei)  Ijeroug 
befenneu  unb  fogen,  id;  fei)  üou  ©ott  ein  uienlin,  ein  anber§  ein  frelülin 
gcfd)affen,  5Jhi§  belennen,  ba^i  id)  nidjt  ein  ftciu  ober  Hol;,  ©onbern  ein  menfd), 
h)eib  ober  man  geborn  unb  gefc^affen  fei),  S)o  !an  fein  menfd)  anberd  fagen 
jnn  ber  gantjen  loelt,  Dom  [5^i-3iJ  crftcn  bi§  auff  ben  letiten.  91od)  toben  20 
unb  h)üten  bie  leute,  fonbeiiid)  bie  ^^apiften  on  aKe  ma»  loibber  biefe  l)errlid)e 
fdjüpffung  ©otteS,  oI§  foly  nid;t  alfo  fein,  Unb  fo  e§  junS  Sapftä  ^anb  nnb 
geloalt  ftiinbe  menfi^en  fdjaffen,  mnft  eS  auc^  nic^t  alfo  fein,  Senn  er  lüürb 
lein  loeibu  bilb  fd)affcn  nod)  fein  laffen  jnn  ber  ganljcn  Uu'lt.  älniS  luolt 
benn  barauy  luerben?  fo  muften  bie  mcnid)cn  üergeljen.  Senn  ba5  ift  je  geluis,  as 
baB  niemanb  on  ^Jtuter  geborn  loirb,  fonbern  toa§  geborn  Inirb,  ba§  tompt 
bon  ber  muter  f)er,  Unb  fo  Icenig  al§  ?lbam  fic^  felb§  bat  gemad^t,  fonbern 
Don  ©Ott  gefdjaffen  ift,  fo  muffen  alle  menfd)en  auc^  öon  ©ott  inn  muter 
leib  gefd;affen,  erl)alten  unb  barnac^  mit  ©ottc§  bnlff  jnn  bie  loelt  geborn 
loerben.  ;io 

S)ert)alben  auc^  alle  utenfd)en  freien  unb  fid)  freien  laffen  foUen,  unb 
bieloeil  \v\x  finb  bnrd)  ben  fal  unfercr  erfteit  eitern  fo  üerberbet,  ba§  loir  nid)t 
aEe  tüdjtig  finb  el)elid)  ju  tuerben,  fo  foUen  bod)  bie  fenigen,  fo  3um  et)eftanb 
untnd)tig,  fo  leben,  bau  fie  3ndjtig  unb  crbarlid)  inanbeln,  niemanb  ergcrlid) 
fein,  Uiictool  e§  anfenglidj  nidjt  alfo  geluefen,  fonbern  finb  alle  ebetid)  3U  .):, 
loerben  gefd)icft  gelncfen.  9tu  aber  ge'^ct  e§  fo  3U,  ba§  etlid}e,  loielool  fie 
gefd)iclt  unb  tud;tig  finb  jn  freien,  bennot^  jnn  Öl)eftanb  fid;  nid)t  begeben 
lüoUcn.  ötlidje  aber,  bie  gern  loolten  el)elid)  Inerben,  fein  unl'ernniglid)  ba^u, 
biefe  öerbamme  unb  berlnerffe  id)  aud)  nic^t.  Sie  britten  ober,  bie  ba  begern 
unb  looüen  el}elic^  fein,  finb  aud)  gefd)iclt  unb  tüd)tig  boju,  biefelbige,  Inenn  ju 


39  bie(e]  bie  U 


9?r.  19  [4.  Slugiift].  799 

Dr]  fie  fd^on  toibber  bcv  ntenfc^en  berBot  ftd^  inn  Gl^eftanb  fiegckn,  tr)un  fie  rerfjt 
baran,  unb  fol  [idj  nicuuinby  on  if)neu  ergent,  Scnit  ber  eljeftanb  fol  nic= 
manb§,  ber  bajii  tiMjtig,  Oevboten,  foubcrn  ibermait  frei)  unb  offen  fte^en, 
Unb  folc^et  ftanb  (iüie  ber  S5npft  fampt  ben  feinen  t^ut)  fol  nit^t  aU  ein 

5  ftincEeter  unb  unrcinei;  bevbnmpt  unb  öevhjorffen  toerben. 

3)enn  cl)clicf)  »ueiben  ift  ein  orbenung  unb  Stifftung  @otte§,  benii  ba 
(Sott  man  unb  lueiB  gcfc^affcn,  I)at  er  fie  jnn  folc^en  ftanb  fcISft  gefegt, 
barinnen  fie  ©ottli^  unb  el)iitd),  rein  unb  !eufc^  leBen  fönten  unb  folten, 
finber  jeugen  unb  bie  »uelt,  ja  hai  iJieid;  @otte§  [*i.  5ijJ  mehren,    äl^er  lt)il 

10  nu  fo  !un  fein  unb  bie  '^errlii^e,  T^eilige  orbenung  (Sottet  jnreiffen  ober  etlnaS 
balüibcr  reben?  äßer  ift  uu  fo  !un,  ber  biefe  orbenung  öerbomme  unb  aU 
unnu|,  unfjcilig  unb  unnötig  üerad;te? 

©er  Sapft  mit  feinen  Cvarbiuelen,  ^Jhinc^en,  5Jonnen  unb  ^Pfaffen  fiaten-? 
Beffer  machen  tooEen  unb  ein  ^eiligen  ftanb  orbencn,  barinuen  fie  Ijeilig  unb 

15  !cufd)  leben  mo(f;ten,  3l6er  toie  Ijeilig,  rein  unb  teufd)  6etbe,  Sapft,  6arbinel, 
5öiff(f;off,  5Ji6ndj,  ißfaffeu  unb  DJonen,  gelebt  tjaben,  ift  am  tag  alfo,  ha§  6on, 
5Jtonb  unb  ©tern  barüBer  geflagt  {^aben.  ©etoftell  finb  unfletige  unb  unreine 
ftetle,  aber  gegen  ben  (Jloftern  finb  fie  fdjon  unb  rein  3ured)en,  'I'enn  jnn  ben 
©loftern  tjaben  fie  ein  folc^  !eufi^  unb  rein  leben  gefürt,  ba§  bal'on  nid)t  >üoI 

20  ju  reben.  Sßarumb  ift  benn  haB  fo  gangen  unb  gefcfjeen'?  Sarumb,  bie  toeil 
fie  bie  ^eilige  orbenung  @otte§  be§  et)cftanbe§  juriffen  unb  öerad}t  f)aben,  finb 
fie  nic^t  loerb  gcluefeu,  ba§  fie  e^elic^  toiirbeu.  §ie  fotlen  nu  bie  fenigen,  fo 
ficfj  nac^  ©ottcg  orbenung  in  ben  ^eiligen  ef)eftanb  begeben  tjabcn,  ben  fprnd§ 
©.  5pauli  lieb  nnb  toerb  tjalten,  ba  er  fagt: 

25  "S)ie  i^ijc  fot  e()rlid)  get)alten  lüerben  betj  allen  unb  baS  @l)e= 

bette  unbefledt'  etc. 

©oHeu  fic^  auc§  be§  rl)ümen  unb  troften,  ba§  fie  (S^diä)  finb,  S)enn 
■^ie  !an  ein  man  fagen:  id^  bände  ©ott,  ba§  id^  bon  @ott  jum  man§  bilb 
gefdjaffen   bin,   ^tem   ein  iBeib:  ^(i)   bände  (Sott,   ba»   ic^   3um   loeibSbilbe 

30  gcfd;affen  bin,  baS  loir  and)  bon  @ott  jnn  ben  ^eiligen  @!^eftanb  gefegt  finb, 
tinber  ju  ^eugcn  nad)  feinent  fegen  unb  loitten,  3)a3  ift  je  ein  groffer  rl)um, 
Joeldjen  bie,  fo  (Sf)elic^  finb,  t)aben.  Scrtnegen  fol  niemanb  ben  ftanb  unb  bie 
orbenung  @otte§  t)affen  ober  berbammcn,  tuie  ber  SSapft  tljut  mit  feinem  an= 
()ange,  fonbern  foKen  jf)n  f)od)  £)cben,  lieb  nnb  Ibcrb  Ijaltcn. 

35  ^ill^ie  aber  la§  mau  faloer  feljen  Stapft,  (Sarbiuel,  ^Jtondjen,  SJonncn  unb 

$Pf äffen,  hjag  fragen  loir  barnad)?  löollen  fie  nn§  nid;t  nnfe^en  mit  freunb= 
lidjen  unb  reinen  äugen,  fo  mögen  fie  ba§  .S^urljou'j  anfet)en  unb  bie  unreine, 
unfletige  unb  befdjmeifte  (ilofter.  II u§  genüget,  ba§  luir  luif  [öl.  5iij|  fen,  (Sott 
fe^e  un§  an  fampt  feinem  einigen  Son,  unferm  t)errn  3öefu  (Jl)rifto,  ber  jur 

40  redeten  (Sottes  fitjet  unb  ^errfc^et  über  alleS,  al§  ber  ben  ßljeftanb  georbcnet, 
un§  barein  gefetjt  nnb  über  beut  ftanb  bis  an  ^üngften  tag  l)elt.  Sßeil  idj 
ba-j  loeiö  unb  geloi»  gleuOc,  fo  bin  idj  frolidj  unb  getroft  nnb  lebe  mit  gutem 


800  ^iUcbigtm  be^  Soljte^  1545. 

r>il  geloiiien  uiib  iröltcfjem  gemut  jun  htm  ^eiligen  orbeii  be§  Gfjeftanbs.  5Denu 
ba  \pxid)t  C^ott  311m  lltatt:  bu  bift  mein  menfi^,  3um  äßetO:  bu  bift  mein 
fretöic^cn,  Unb  bietBeil  \d)  i)a§  JüeiS,  bo»  @ott  fo  3U  mir  fpric^t,  |o  ti}ci§  id§ 
anä),  bü§  aüe  enget  fo  fagen,  mic^  lieben  unb  anfeljcn,  Zs^)  ioei»  auä),  ha§ 
©onne  unb  llionb  unb  qIIc  fterne  ouff  midfj  ieljen  unb  mir  mit  jf)rem  fd^ein  5 
unb  )üir(f ung  bienen,  luen»  gleic^  ben  Seuffel  ntit  feinen  f^np)}en,  ben  9?cpften, 
ßarbincln  unb  ^JJtnndjcn  fe£)V  üerbreuft,  bie  andj  be§  Seuffel»  fein,  ben  fifjla()e  \ä) 
ein  !lip|)id;en  bagcgen,  unb  luenn  j^r  gtcic^  taufcnt  auff  einem  feffen,  ha  frage 
id)  nid;t  nad),  So  fie  micf;  nic^t  luoUen  fe^en  nuc^  ^ören,  fo  fe()cu  fie  inn§ 
Seuffela  namen  bem  53brcoIffo  jnn  fein  fpiegel.  10 

§ie  ftef}et  gefi^riebcn: 
Sifiu.i3,-i  "Sic  l)urer  aber  unb  bie  e^^ebredjer  toirb  ®ott  richten.' 

Unb  ftel^et  nic^t:  (Sott  luirb  bie  e'^elic^en  richten  noifj  üerbammen,  fonbevn 
bie  .§urer  unb  @^cbre(i)er,  Senn  fo  @ott  bie  6[)eleut  öerbommen  unb  richten 
loolt,  fo  muft  er  ficf)  felbft  üerbammen,  ba»  t^ut  @ott  nid;t,  fonbern  Ijat  ein  15 
iv)oIgefaI(en  on  ben  (Seeleuten,  al§  bie  jnn  feiner  orbenung  unb  gcfc^opff  leben 
unb  Umnbeln.  SBeil  mic^  bann  ®ott  nidjt  rii^t,  Ma-j  frag  ic^  barnad),  ba§ 
mid)  ber  33apft  ric^t  unb  Ocrbammet,  ber  bod;  felbft  Oon  eim  loeib  gcborn 
unb  ein»  löeibS,  feiner  muter,  briift  gcfogen  I)at. 

§ie  bringen  fie  ein  fprud§  au§  bem  *^rop!^eten  @faia  Ijer,  ber  int  lij.  cap.  20 
fo  faget: 
3ci.5a,u  '&eijit  auö  öon  jljr,   reiniget  euc^,   bie  \i)X  be§  Ijerrn  gerete 

traget.' 

5Jiit  bem  fpruc^  roollcn  fie  jljrcn  Gelibat  (ba§  -IHiefter  nid^t  et)elid)  fein 
fotten)  üerteibigen  unb  ben  (ätjeftanb  alc-  unrein  üerbammen.    (fo  ift  lool  ein  2s 
fd)bner,  trefflicher  [«134]  fprud;,  er  reimet  fi(^  aber  t)ie^er  3U  grunb  nid)t, 
S)enn  im  'Jllten  2eftameut  muften  bie  '4>riefter  loeiber  Traben  unb  efjelic^  fein, 
ju  beneu  fagt  ber  ^Propljet:  'Steiniget  eudy,  bie  er)elid)  inaren.    SBarumb  fürt 
beun  ber  Sapft,  ber  Xeuffel  ju  IRom,  ben  fprui^  loibcr  bie,  fo  ctjelie^  fein? 
So  er  bodj  ju  ben  ß^elic^en  gefagt  ift  Uon  (Öott.    5tber  ber  23apft  fürt  ifju  30 
löiber  bie,  fo  eljelid;  fein.    5Ufo  beuten  unfcre  loiberfodier,  bie  leibigen  !:|>apiftcn, 
0Rdn  fein)  tjciffe  uneljclid)  unb  011  ein  locib  fein,  iüollen  olfo,  bnl  j[)re  ^i'faffen 
rein,  ba§  ift:  fein  e^eloeiber  fjnben  foUen,  fo  bod^  (Sott  ioil,  ba§  bie  Spriefter 
el)elic^  fein  unb  alfo  im  etjeftanbe  rein  leben  foUcn.    Xcrl)albcn  foKen  bie,  fo 
iin(ii)eftanb  fein,  loolgemut  unb  getroft  fein  unb  @ott  banden,  bac'  fie  jnn  einem  35 
fold^en  ftanb  fein,  ber  üon  @ott  üerorbenet  unb  gefegenet  ift,  getoiffer  Ijoffnung  unb 
3Uüerfic^t,  ©ott  luerbe  über  feiner  orbnung  unb  fegen  b'itten,  unangefe'^eu,  has 
e§  ben  Seuffel,  ben  Sapft  3U  9iom,  ücrbrenft,  unb  bertoegen  ben  ftanb  oevbammct. 

|)ie  fagen  fie  ober:  ^a,  toir  ^aben  (Sott  gelobet  unb  gefd;looren,  bü§ 
Irir  feuf^  fein  unb  one  loeiber  leben  loöl'len,   SaS  gelübb  bin  ic^  traloen  « 
fd)ulbig  3ut)alten,  barumb  barff  id^  nidjt  cl)elic^  toerben.     S)araiiff  antluort 
idj:  9ied)t,  t()uc,  ba^  bu  gelobt  tjaft,  fei)  tenfd;  unb  rein,  äßarumb  I)elteftu  e§ 


«rtr.  19  [4.  Slugufll.  801 

Sribenn  nic^t,  3Qßorum6  f^uftii  c§  nic^t?  SBer  toeret  btr  !eufd^  unb  rein  ju  fein? 
^a,  iä)  fan§  nid^t  I)Qlten,  fpridjftu,  S)a§  ift  ein  rechter  .^anS  Sßuvft,  SBaruiu'ü 
gelobeftu,  \>a§  bn  nid^t  lueift  notf)  Ocimagft  3uf)alten?  @in§  '^ab  ic^  311  geloben, 
bo§  ic^  aud^  galten  fon,  nenilicf),  ba§  x^  mir  felber  ntd^t  tooHe  bie  najen  ob 

'.  beiffen.'  3!Ber  Ijat  bid^  ettoa§  '^eiffcn  geloben  nnb  fd^tneren,  ba§  lüiber  ®ott 
nnb  feine  orbnung  ift?  nemlid)  ba»  bu  f(i)h.ieicft,  bn  feieft  fein  ^Jton  nod)  fein 
Ineib»  bilb,  @o  eB  \>oä)  gelriu  ift,  ha^  bu  entlneber  ein  man§  ober  loeibö  bilb, 
bon  @ott  gefd^affen,  feieft,  SiSarmnb  öerfd^luereftu  benn,  bu  feieft  fein  mau  ober 
fein  Itteib»  bilbe? 

i"  3Benn  bu  benn  felbft  au§  eigen  öermngen  feufdfjeit  l^olten  unb  rein  fein 

fonft,  iBarumb  gefoBeftn  benn  feufdfj  3U  fein?  §alt  e§,  [»l.  ®i|  fanftn,  g§ 
ift  aber  eitel  nid^ta,  boS  bn  bein  ä^ota  unb  gelübb  f)od^  rljumen  teilt,  unb 
bay  fie  bid§  jrren  follen,  furUienbeft.  äßiitu  Iniffen,  Uieme  bu  tcufdt)eit  ju 
fialten  gelobt   ^oft?    ^ä)  foge  bir§:   bem  leibigen  S^euffel  jnn  ber  ^ell  unb 

15  feiner  muter. 

S)q§  fage  td§  aEe§  benjenigen,  fo  im  e^^eftanbe  fein,  ju  troft,  \>a^  fie 
befte  mutiger  unb  ^cr^enl)afftigcr  fein  foüen,  Sein  fie  nid^t  alte  gleid)  reid), 
fo  im  @t)eftanbe  fein,  Une  fie  nid}t  nüc  reid^  fein  fonnen,  @o  la§  bid)  bod) 
baran  genügen  unb  la§  bir  bas  ein  feften  troft  fein,  bü§  bn  auä  ©ottlid^cr 

•M  orbnung  et)elid^  Irorben  bift,  unb  bift  gelüiS,  baB  G)ott  über  ber  felbigen  feiner 
orbnung  unb  fegen  f)alten  Uiil,  lüoUen  auc^  I)ie  niemonb  Ijalten  nod)  jJüingen, 
§ie  fte^et  ein  geloiffer  unb  feftcr  Slroftfprud). 

'S)ie  ®!^e  fol  eljrlid)  gct)Qlten  toerben  bei)  allen,  unb  haB 
©Ijebet  unbefledt'  etc. 

25  ^^n  ben  follen  fid^  alle,  fo  eljelidj  fein,  l)alten. 

Ser  t)eiUge  2luguftinu5  fd;reibet  an  einem  ort  Hon  ©Ijeleuten,  ba§,  Inenn 
gleich  ein§  ettoa§  gebred)lid§  loere  ?c.  Sol  fid)§  bod^  nidjt  für  bem  plotjlidjen 
unb  unberfelid^em  tage  beä  §errn  fürdjten,  aud^  »oenn  ber  tag  beö  .S>errn 
gleid)  jun  ber  ftunbe  fem,   ba  man  unb  Ineib  cljelid^  bel)einanber  fd)laffcn, 

30  foüen  fie  fid^  nid^t  barumb  f6rd)ten  nod^  erfdjrecfen.^  SBarumb  benn  ba§? 
53arumb,  SBenn  gleid^  ber  .S^SSH^R  fommet  jnn  bev  ftunbe,  fo  finbct  er  fie  jnn 
ber  orbnung  unb  Staube,  barein  fie  Don  (Sott  gefegt  unb  oerorbcnet  fein. 

Sielneil  benn  nu  bem  alfo,  fo  fol  mir  nod§  jemanb,  lein§  ÄeiferS,  Sapft» 
ober  39iffd^off§  5Jlanbat  im  loege  ftef)en  unb  mid)  {jinbern,  Unb  las  niid)  genügen, 

;i&  ba»  idj  ein  gnebigen  föott  ()abe,  bem  biefe  orbnung  gefettet,  bei  and;  auff  mid) 
fi^et  unb  mid)  fegnet  unb  fd)ütjet.  äUer  f)at  fie  fo  füne  gemad)t  unb  get)eiffen, 
fold)e  ^errlid)e  @otte§  orbenung  jureiffen? 

;  t^uftu  e§  benn  B        S4  m\äi]  mir  B 

')  Spricim-iirtlich.  Vpl.  rnfiedriicl-lr.  Prediflfen  (Zcs  .Toh.  Syhius  Kfjramif!.  Lcipüfi 
lUll.  S.  US:  3d)  tuolbc  iBimjdjcii,  bai  (ciuev  iiidjt«  iiit  gelobete  iiod)  Uovrebete  beii  ''JJafüi'ii 
abpeifBcn,  3)a«  foube  t\)x  jl)0  gel)albon;  ti>nl  IHetz  uhbeißen:  vgl.  die  Nachträge.  »)  Vgl. 
Nachträge. 

2utfter§  SÖetle.   XLIX  51 


802  !Prcbigten  bcä  3al)ve§  1545. 

Br]  3)nnim'&  |o  gilt  ha%  nirfjtS,  hc^§  bit  bic^  |9?r.  ®ij]  mit  beinern  5>oto  obev 

getüBb,  bamit  bii  teufdjcit  3u()altcn  ficlobt,  bie  bu  ju  r)Qltcn  iiidjt  neniuigft, 
fd^ü|en  lüilt.  5)Qftu  e§  gelobt,  fo  ^aftu  e§  bent  S^euffcl  geloBt  unb  bift  c§ 
uidfjt  fcf)iilbig  jufjalteii,  beim  t'5  inibbev  65ott  i[t.  ©aju  fo  ift  bog  gelofceu 
iiidjt  alt  ober  lang  geluefcn.  ^mx  jetteii  ©.  Stiiguftini  imb  ®.  SXmtuoftj  l)at  ;> 
iitaii  Don  bem  33oto  unb  geloben  gar  nict)t§  gelDÜft,  Sonbein  e§  l)at  einem 
iglicfjen  frei)  geftanben  lebig  jn  bleiben  obev  ^n  freien,  Inie  lange  er  gelüolt 
l)at,  2)a§  binben  aber  unb  geloben  !teu)d;eit  ^ju  ballen  unb  unel)clid)  ^n  bleiben 
ift  nein,  Dom  Üeuffel  unb  bcn  leibigen  ÜJJoudjen,  ben  fd)enbern  föottes;  orbeiinng 
unb  beä  l)eiligeu  e[)eftanbe§  erfnnben  unb  erbad)t.  i» 

S)er  L%ftanb  ift  ßjottcö  orbnung,  ba  bleiben  loir  bei),  ob  fie  un§ 
barumb  feinb  fein  uub  Oerfolgcu  nn»,  luollen  unö  lücber  fel)eu  uod)  boren, 
ba  fragen  Juir  tnenig  nadj.  Mit  l)aben  ®ott,  ber  fit)et  auff  unä  fnmpt  nüen 
ßngeln  uub  Söimlifc^em  beere,  ber  bcfdjii^et  nnS  and)  »üibber  alle  ))feil  be>j 
Seuffelö  unb  ber  linbber)ad)er.  15 

Sßenu  bir  nn  unfer  lieber  föott  nnb  uater  im  §imel  üuber  befdjeret, 
So  luarte  nnb  pflege  )[)r,  3iet)e  fie  auff  jnn  ber  jud)!  unb  fordjt  unb  Der= 
mauung  ju  beut  .s^errn,  3?a  tljnftu  red)t  an  uub  beffere  uub  cblere  gute  )uertf 
benn  aEe  ■JJioiic^c  unb  Dbunen,  Senn  bn  lebeft  jnn  @otte§  beruff  unb  orbe= 
nnng,  fbene  luibber  ©ottey  bernff  unb  orbcnnng.  Sßeil  id)  uu  beä  geUns  bin,  ao 
baä  id)  ein  gnebigen  i^kM  l)ab,  ber  auff  midj  fiijet,  mid)  ueeret  unb  fd)n^et, 
©0  ad}t  id;  uid)t,  »nenn  mid;  gleidj  bie  lau3  ^u  SJom,  ber  SSapft,  mit  feinen 
leufen,  ßarbineln  nnb  iBiffdjoffen,  ';)Jiönd)cn  unb  5Jonnen  nidjt  fel)cu  nod; 
ad)ten,  ba  frage  id;  nidjtö  nadj,  mir  genüget,  bas  mid;  Ciott,  mein  lieber  Imter, 
fil)ct  uub  mein  nd;tet.  as 

Sarumb  fo  leitet  mau  aud;  äH'aut  unb  iörcutgam  jur  ßird^en,  ba»  fie 
offentlid;  befcnneu,  fie  tretten  nad)  (Motte«  orbeuuug  jnn  ben  l)eiligcn  (S'l)e= 
ftaub,  baiJ  fie  nid;t  ein  .Spurnel)e  füren  luoUeu,  luerbeu  aud;  gefeguet  unb 
jlueiffeln  aud;  gar  uid;t,  fie  fiub  Don  ®ott  gefegnet,  S)a  mügen  fie  ober  luol 
ju  fe  |»t.  W  iijl  l)en,  bas  fie  gefeguet  bleiben,  jbren  @l)eftanb,  lt)ie  ßbelenteu  so 
gebüret,  (*)ottfnrd;tig,  rein  unb  uubefledt  fureu,  fo  loerbcu  fie  lool  gefegnet 
bleiben. 

''Man  UieiS  nu,  loaö  ber  ®)cftanb  fei),  nemlid)  ®otte§  gcfd)obff  unb 
orbeuuug,  unb  tva5  baju  gel)ore,  nemlid;  ein  'JJienlin  nnb  grelulin,  S)arumb 
fül  er  aud;  bei)  allen  menfi^en  rein  gcl)alten  loerben,  Unb  tuo  ber  83apft  ein  35 
(5t)rifl  luerc,  fo  luiirbe  ber  @l)eftanb  aud;  bei)  jl)m  alfo  l)eilig  unb  rein  gebalten, 
5lber  bieloeil  er  lein  6l)rift,  fonber  ber  «ntid;rift  unb  ber  Seuffel  felbft  ift, 
luirb  ber  billige  Sl)eftanb  bei)  jt)m  Oerad;t  nnb  unrein  gebalteu.  ®ott  aber, 
ber  ben  cbeftanb  georbenet,  eingefe^t  unb  gefegenet  l)ot,  ber  el)ret  aud;  ben  @l)C= 
ftaub,  barumb  and;  loir,  bie  luir  (M)viften  nnb  burd)  ben  glonben  an  (^briftnm  -lo 


29  3>Dciffflnl  ä>neiffet  Ä 


91t.  19  [4.  auguft].  803 

Pr]  finber  ®ottc§  fein,  follen  ben  6f)eftanb  auä)  il)xm,  i)0^,  lieb  unb  ttierb  tjolten, 
Uitb  fol  Qud^  he\)  allen  rein  geljalten  toeiben,  5tlfo,  bas  !ein  l)uier,  fein  el)e= 
brec^er  6et)  eud^  fet)  nod)  gefunben  hjevbe,  funber  ein  iglid^ev  fol  fein  eigen 
el)eliiei6  'i\abm.  ©o  ^at  auä)  Sott  umB  be§  ftanbeS  liiiücn  ba§  bierbe  ©ebot 
f.  gegeben  nnb  ba»  nel)iftc  nad;  ber  elften  laffel  gemacht,  bomit  bejcuget,  bog 
et  ben  6t)eftanb  ^o^  gel^alten  unb  gee^ret  l)aben  teil,  ia  er  fprirfjt:  '@t)ie 
batet  nnb  mutet'  ,'c.  SBatumb  fol  ic^  benn  ä>atet  unb  'JJiutet  et)ren,  füten 
fic  bodf)  ein  fleifc^lic^  leben?  91ein,  c§  ift  ein  e^tlid)  unb  ©ottlid;  leben,  ba§ 
Dater  unb  mutet  füten,  SBie  e§  bit  ein  unel^te  toete,  fo  bu  jnn  ber  unel)e  oon 

10  einet  fjurn  geborn  lonrbeft,  fo  Jüetc  c§  ein  une^t,  toenn  eltetn  unel)eli(J;  mit 
einanbcr  lebeten,  Satumb  fo  ift  e^elic^  fein  etjtlid)  unb  @ott  gefeUig.  .'öaftH 
aber  ein  3eitlang  auffer  bem  ftanb  jnn  ber  une'^e  gelebt  unb  ein  Ijurn  leben 
gefürt,  6i),  fo  fte^c  ab  unb  tl)uc  buffe,  begib  bid^  inn  ß^eftanb  unb  lebe 
furber  el)elic^  unb  ©ottlic^,  Xa  tf)uftu  tec^t  unb  (5^tiftlid(;  an. 

n  2Betd}e  finbet  auffet  bet  Gtje  miteinanbet  jeugen,  finb  auc^  tool  eltetn, 

man  !^at§  abet  lein  el)t,  Datumb  fo  l^eift»,  S)a§  @:^ebet  fol  tein  fein,  ba§ 
ift:  ei;  fol  lein  l)utn  bet  noc§  e^ebtec^etifd)  bett  fein.  Slbet  t)ic  ^aftu  [in.® 4] 
abet  ein  cinrebe:  äßie  tan  boa  G^ebet  tein  fein,  ift  boc^  aud^  jnn  bet  Sl^e 
biel  unteinigleit  ?  2Gßat  ift  e§,  6§  ift  nic^t  biel  teine§  ha,  SBenn  bu  abet  un= 

20  teinigleit  anfeljcn  Unit,  fo  filie  and)  ^utigf^lben  unb  ©efeHen  ftanb  an,  1)a 
ifts  lüatlid;  and)  nid^t  attes  tein,  S)enn  hseil  fie  effen  nnb  ttinden,  lonnen 
fie  nid^t  tein  fein,  muffen  ja  Bu|eu,  to^en  unb  fc^nuppen,  unb  Uia§  bet  un= 
teinigleit  me'^t  ift.  ®l),  Hieil  bu  e§  benn  jnn  bem  ^^ungfi-'alo  '^^^h  (Sefcllen 
ftanb  and)  finbeft  unb  left  bid^  bofelbft  fold;e  unieiniglcit  nidjt  jttcn,  SBatumb 

«  fil)eftu  benn  aüein  auff  bie  unteinigleit,  fo  fid^  aud)  im  ß^eftanbe  juttegt? 
3a  ioenn  man  Oon  foldtiet  teinigleit  unb  leufdjeit  fagen  teil,  al§  bie  6ngel 
t)aben,  bie  finbcftu  nitgent,  Inebet  im  (f^eftanb  nod)  auffet  bet  ©(je  im 
^ungfrahjftanb,  e§  ift  mit  berfelbigen  teinigleit  au§,  @§  finb  aud^  bie  linbet 
nid)t  tein,  ba  ift  ro^,  unflat  unb  grienb  unb  öiel  anber  unteine>3,  5lbet  Oon 

30  bet  teinigleit  tobet  t)ie  <B.  $aulu§  nidjt,  benn  ha  finb  aüe  ntcnfdjen  beftedft 
unb  unrein,  föt  tcbet  abet  bon  einer  foldfien  reinigleit,  bie  im  6t)eftanb  fein 
fol,  ha^  6t)eleut  nidjt  foUen  l)utet  nod)  6t)ebtec§et  unb  (J^ebtec^etin  fein,  32ßa§ 
fonft  im  @()eftanb  gefdjidjt,  ha  becfet  ®ott  ben  ^imel  übet,  bodj,  ha§  alfo 
gefc^el)e,   baS  jut  linbet  pdjt  biene  unb  gcfd;cl)e,  ba  fagct  Giott  ja  ^u,  beim 

35  e§  ift  fein  otbenung  k.  S)iefe  unteinigleit,  fptid^t  (Sott,  tnil  iä)  nidf}t  fel)en. 
§ie  finb  Gltetn,  batet  unb  mutet  obet  ©Ijeleut  entfd;nlbiget,  OJott  luil  e«  nid^t 
fut  unteinigleit  ted;cn  umb  bet  angebotnen  funbe  »Dillen,  iuil  es  aud)  fnt  leine 
fünbe  t)alten  unb  ted^en,  Sonbetn  @ott  toll  übet  ba^  tvttä  ein  .<3imelteid) 
mad;en  unb  alle?  umb  feinet  otbenung  unb  ©efct)6pff  miEcn  jubedfen,  loas  ba 

40  unteinc§  ift  jc.    2)a§  ^eift  l)ie  6.  ''^auluS  teinigleit,  ba  et  fagct: 


30  ba]  baniit  ß 

51» 


804  ^rebigtcn  bei  3ot)i:e?  1545. 

Dr]  'S)a§  Stiebet  fol  rein  fein  Bei)  allen  inenfcf)en\ 

5Rebet  nic^t  Oon  ber  veinigung  Oon  cffen  unb  trincfeii,  ©onbern  et)elid^e 
trelt)  unb  pflidjt,  bn  etu§  bem  onbern  glauben  belneifet,  \\d)  aller  anber  5|]erfDn 
entfielt  unb  fiel)  an  feinem  @l)clid)en  genial)l  genügen  leflet,  |*i.  ■&!]  ba§ 
nennet  er  reinigfeit,  3Bir  Jollen  nu  ©ott  banden  nnb  loben,  foHen  uns  auä)  i 
rl)ümen  bem  leibigen  Xeuffel  nnb  bem  Sapft  ju  h)iber,  bo§  Inir  nu§  reinem 
nnb  unbcflecfteni  (%bet  geborn  fein,  beim  ba?  (5^l)ebet  ift  rein  fiir  @ott,  Unb 
Uieuy  gleiclj  ben  Senffei  lierbveuft,  ber  ba-3  gern  unrein  l)aben  unb  madjen 
Itiolt,  ba§  laft  un§  nid}t5  anfedjten,  3)en  Sroft  unb  ben  rf)um  gibt  un§  ber 
©prud) :  10 

'£ia§  @l)cbet  fol  rein  fein  bei)  allen  niciifd)en'. 

6§  ijolget  aber: 

'1?ie  l)urer  unb  bie  cf)ebred)er  tnirb  G5ott  richten'. 

■IMe  ift  ha§  urteil  gcfellet,  ha^  fein  .^lurer  nod)  ty()cbred)er  GJotteC'  gerid)t 
entgel)cn  Uierben,  Sn  miiffcn  nnferc  loibberfadjer,  bie  Gl)efeinbe,  and)  l)er  l)alten,  is 
nnb  l)tlfft  nid)t,  WV5  fie  rt)nmen  unb  auff  jf)r  gelübb  pod)en,   S)enn  fie  finb 
redete,  liiarl)afftige  (i'()cbred)er ,  bie  bie  @l)e  lueren  unb  e[)elid)  ^n  luerbcn  Her- 
bieten.    Piott  aber  )üivb  bie  Cyl)elid)cn,  loenn  ba  lommen  »oirb  am  3lüngften  tag 
unfer  §err  :?il)efu§  6l)riftus,  ^n  rid)ten  bie  lebenbigen  nnb  bie  ^lobten,   nid)t 
rid)ten,  benn  fie  finb  jini  feiner  Crbenung.    C  Une  ein  nnanfpre(1)lid)cr  Iroft  s» 
ift  baö  allen  (5l)eleutcn  jnn  jl)rem  ©taube,  3Bie  getroft  fonuen  fie  ber  l)err- 
lid^en  ^nfunfft  unferS  §errn  3T)efu  ß^rifti  Joarten.    2)cun  ein  npffel  obber 
anber  bäum,  ber  nod)  feiner  art  i'pffel  tregt,  toirb  barumb  nid)t  am  3;iii<gftcii 
tage  gcrid)t,  ba»  er  opffel   tregt  ober  unrein   üon  rau).ien  unb  tüiirmen  ift, 
^Jiein,  benn   er  ift  ha^xi  öon  ö5ott  gefd)affen,   opffel  unb  friid)t  ju  bringen,  as 
3llfo  aud)  6l)cleute,  hn-i  fie  (V'ljelid;  finb  nnb  .fi'inbcr  jcugen,  rein  unb  C?()elid) 
leben,  locrben  aud)  nid)t  barumb  gerieft. 

5lbcr  bie  .Saurer  unb  t5^t)ebrcd)er,  bie  auffer  bem  ftanb  jnn  beflednng  unb 
unreiuigfeit  leben,  al§  ber  iöapft  nnb  Parbinel,  2?ifd)off,  2;i)nml)errn,  5Iiünd)c, 
'i.Uonnen  k.  bie  bie  @l)e  Verbieten  nnb  Hiel  grelnlic^er  Infi  unb  tunft  bamit  3« 
anrichten  unb  ben  !^ei=  | iM.  .g)  ij]  ligen  (^■lieftanb  fo  jemerlid)  befd)meiffen ,  toivb 
Öiott  an  jenem  tage  rtd^ten,  2)0  lüirb  fidj  ba»  rid^ten  red)t  fiuben  unb  mad)eu, 
3a  (Jiott  fparetS  nic^t  alle§  bi§  auff  jl)enen,  ben  l)errlid)en  tag  (^l)rifti,  ©on- 
bern ftrafft  aud)  l)ie  jnn  biefem  leben.  Tenu  id)  bin  ntd)t  feer  alt,  bcnnod) 
l)ab  id)  fd^ier  ein  ©tifft  ober  bier,  mir  betaut,  gar  nal)e  brcimal  an»  gelebt  3u 
ober  überlebt,  ba  beibe,  S3iffd)off,  1t)umt)errn  nnb  l^icarien,  f)inU)eg  geftorben 
2.qäetii2,i..tfin''/  lliii^  Inie  ©.  ^l^etruä  ij.  5|}etri  ij.  fpric^t:  Sie 'iuerben  über  fid)  felbft  füren 
ein  fd)nel  Uerbamni»',  'unb  j'^r  tierbamui»  fd)lefft  nid^t',  Unfer  lieber  .^err  ©oft 
unb  isoter  im  .^limel  gibt  unb  geftect  jl)n  nid)t  ein  lange»  leben  ober  aber 
gar  feiten,  Unb  Uienig  Inerben  alte  lent  jnn  Stifften  erfnnben,  allein  barumb,  -lo 


2  teinigungl  vciniget  A 


7?r.  19  [4.  ^litgiift].  805 

Dr]  bai  fie  loibei;  ©otteS  tieiltgc  Ovbcuuiifl  loben  uiib  tuiiteit,  bic  mit  gdualt 
jurciffcu  unb  fo  grcti'ltd^  befdjmcifjeii. 

2)u  folt  bem  ^llmcc^tigcii,  etuigeu  töott,  bcm  33atcv  nn\n-i  .Sjevrii  '^l]c'iü 
6,§9i3fti/  banden,  ba§  bu  bid)  ber  orbenung  6)ottc§  unb  be§  l)ctligcn  6l)e= 

5  ftanby  r{)iimen  magft,  ()alt  bm  unb  jcucf;  beine  finber  im  namcn  ©ottcö  nuff, 
barffft  nicf}t  forgen,  ba§  bn  barumt  \)on  ©ott  öerbammct  fcieft,  fo  Joiib  a 
bid)  QUf^  nidit  um6  bca  tuevt!«  luiUen  rid^tcu,  ha^  \wiä  id)  furloai-,  3a,  ba§ 
bn  e^elid^  6ift,  Itirb  biv  am  ^iinsftcn  tage,  bieluetl  bu  ein  (5t)iift  bift,  ,5U 
groffer  f)errlig!eit  nnb  c^x  gcvcid}cu,  Unb  jt^t,  fo  lang  bu  lebeft,   alle   ftnnb 

10  tiofttic^  fein,  ba§  bu  jnu  einem  folc^eu  ftanb  Icbcft,  ber  bon  föott  ein- 
gefe|t  unb  ®ott  gefcQig  ift.  2a§  bertoegen  Jöapft  unb  Siffdjoffc,  bic  beui 
Staub  julüibber  fein,  jmmev  t)in  3urncn  nnb  batoibbev  murren,  Hub  je  mel)r 
fie  if)r  gelnbb  räumen  unb  ben  6f)eftanb  Derbammen,  je  met)r  taft  uns  ftoll 
jein  ber  orbenung  @otte§  tjalben,  bariunen  toir  fein,  SBelc^er  @ott   fampt 

!.■)  feinem  einigen  "Sou,  nufernt  .'perrn  Cs'^ß^n  (^.'piH^SS^D,  unb  bcm  t}ciligem 
(Seifte  ein  etoiger  @ott  ift  unb  bleiben  Inirb,  bo  ber  a?apft  mit  feinen  fdjuppen 
h)ie  bos  gra»  auff  bcm  felbe  üerlwelden  ober  tüic  ein  loaffer  blafen  fc^ticE 
ücrgetjcn  toirb. 

@§  gef)6rt  aber  baö  and)  ba^u,    baä  ein  fa?i..f)iii]  j|lic^er  (5l}rift   jnu 

20  feinem  ftanb  unb  bernff,  barein  er  bon  föott  gefe|t,  bleib  nnb  trelnlic^  bem 
nad^lome,  fo  gibt  ®ott  glutf  nnb  fegen  ba^n,  2)a§  t)elff  un§  ©ott,  gelobt  jnu 
eloigleit. 

21  m  e  9t. 


5(nmcrfuiinctu 

Die  SJettteijc  nuf  bic  Iiid)tcbcit  gcljcit,  »o  nid)t  anbers  üetmettt,  auf  Unite  ^Jlu^gobe. 


S.  1,  15  ift  ein  flrog  tuefen  =  wird  viel  srehandeit,  viel  Mißbrauch  oder  Unliig 
gelricbeii;   vgl.  Urisre  Ausg.  Bd.  47,  383,  23;   Bd.  46,  646,  39. 

2,  15  muffen  le'^en  empfal^en  =  sind  abhängig;  s.  S.  6,  15. 

16  nieiftcr   eilen    es   fehlt  wohl   ein  Zahlwort,    etwa  7  oder  lO,   um  den 
.\b.staiid  über  den  Rechten  zu  bezeichnen, 
ftoffet  an  bi§  rci^t  =  in  Widerspruch  gerät  mit  .  .  .,  konkui-ricrt  mit. 

21   teifft  bur^  =  durchbricht,   macht  ungiitig. 

23  2)ie  mac^t  auffäubinbcn  at§  fjerrn  ved)t  usw.  Sinn  der  unvoll- 
ständigen Worte  wold:  David  hatte  die  Macht,  das  natürliche  IJecht 
allen  anderen  Rechten  aulzuzwingen,  liberzuordnen;  s.  Diclz  aufbinden 
(e.  Amt,  Gesetze);  ()errnrec^t  s.  S.  3.  1. 

20  fd)Ue§  wohl  verschrieben  für  fd^Iofi. 

38  fprid)  ju  guter  nac^t  =  leb  wohl,  lafa  mich  ungeschoren;  vgl.  U.A. 
Bd.  41,  241,  36. 

3,  11   büi    unter   ftopffen   uub   ftraffcn  =  das   untergeordnete  Recht  unter- 

drücken  und  anfechten;  vgl.  U.A.  FW.  45,  705,  24  und  Bd.  50,  12,  37. 

21  ftucfUc^  =  unvollständig;  s.  U.A.  Bd.  47,  196,  12. 
23  auöjug  =  Ausnahme. 

5,  30  SeVnrecfit   hier  das   unbedingte   Recht  des    Herrschers  =  Herrenrecht 

S.  2,  23. 
34  fteupct  hier  allgemein  =  straft;  ftotfen  unb  ploden  s.U.A.  Bd.36,21, 10. 

6,  12  jebermanä  t)erftanbö  =  nicht  allgemein  verständlich. 
15  ge()cn  ju  —  le^eu  s.  zu  S.  2,  15. 

20  btattjen  =  einprägen;  vgl.  U.A.  Bd.  36,  485,  5. 

21  benrfejebbet  =  Gedächtnishülfen,  s.  Dietz  und  U.A.  Bd.  47,  424,  20. 
7,28  bie  fd^neit  =  Wucht,  Kraft;  vgl.  U.A.  Bd.  46,  126,  2. 

20  l)ü(fe  Gegensatz  Z.  31   fern;  häufiges  Bild  bei  L. 
8,  1     ut  jDieteric^  Don  53ern  d.  i.  als  Lügenmärchen;  vgl.  U.A.  Bd. 34', 413, 7. 

33  cnbUc^  meinung  =  eigentliche;  s.  U.A.  Bd.  38,  200,  7. 
9,6     mit  ganzem  erm e gen  =  in  voller  Zuversicht;  s.  U.A.  Bd.  31 ',  446,  27; 
unten  S.  11,  2. 
12  fpcrrcn  ba§  maul  auff   et  expectant  assam  columbam  =  stehen 
untätig  da;  sprw.  vgl.  U.A.  Bd.  31^,491,  30;  Bd.  38,  19,  20;  Bd.  10  ^ 
443  zu  S.  231,  1. 


^Inmetfungen.  807 

S.  9,  32   tappet  ouff  =  deutet  liiii  oder  vielleicht  =  versueht  es  zögeiiid  mit .  .  . 

36  foften   wohl  als  Beispiel  einer  iiiöglieiien  Eigenleistung. 
39  jdjenbc  =  schmähe;  s.  U.A.  Bd.  38,  22,  15. 

lü,  13  potentes  =  dem  Luttierischcn  geloattigen. 

20  ei)X  =  eher,  lieber;  vielleicht  ist  aber  I)ie  zu  setzen,  s.  Z.  26  hie. 

23  '^ut,  jd^lcicr,  fran^  d.  i.  ob  verheiratet  oder  ledig;  vgl.  U.A.  Bd.  47, 

792,  3;  861,  19. 
11,  2     tjcrpidj  cvlccgen  =  h.  Vertrauen;  s.  S.  9,  36. 

3     fürf(^lag  wohl  =  die  ich  im  Gebet  ins  Auge  gefaßt. 
6     fo  f($ier  -=  ebensogut;  vgh  U.A.  Bd.  38,  263,  1. 
12  toibberlaut  =  Widerhall,  Echo. 
26  reimet  ficf)  =  paßt. 

32  geringev  =  weniger  eindrucksvoll,   nicht  .so  gewaltig. 
12,2     »ie  man  t)om  Bäjtoan  faget;    vgl.  cnbeliebtin  Z.  7,   sonst  nicht 
bei  L.,  schon  bei  Aeschylus. 

32  ftivfit    brauff  =  schwört   bei   seinem  Leben   darauf,    wie    wir   'nimmt 

Gift  darauf;  vgl.  U.  A.  Bd.  38,  37,  31. 

33  üebeä  {inb  ^  Liebling,  bevorzugles  Kind;    vgl.  U.A.  Bd.  46,  639,  28. 

37  Äeiu   emptliii  fo  «ein   sprw.,  vgl.  U.A.  Bd.  37,  565,  27;    vielleicht 

ist  Bd.  47,  781,  15  aus  unserer  Stelle  zu  ergänzen,  sonst  lautet  die 
Redensart  etwas  anders. 
Lesart  zu  Z.  7  Se^Iiebtin  sonst  nicht  belegt. 
13,4     bie   meufe    Ijabeii    mir   bie    ]d)nä)   —   die   angeführte   Plautusslelle 
erschöpft  die  Redensart  nicht. 
11  fd)arren  =  sind  habsüchtig  (geizig);  vgl.  U.A.  Bd.  46,  446,  28. 
30  fel^fam  tüitprct  =  seltene  Erscheinung;    vgh  U.A.  Bd.  47,  563,  41. 
14,  11  paxt  -=  Partei,  Teil. 
16  gvinb  =  Kopf. 

16,  13  üDvfprung  =  Vorrang,  Vorzug. 

18  voter  3ii'fc'fc">    ^'gl-  -i^i*^!'  Li.A.  Bd.  41,  142.  11,   wo  sicher  die  Türken 
mit  gemeint  .sind. 

17,  15  ftredenbcin  =  der  Tod,  s.  z.  B.  Tischr.  1,  603,  22. 

24  tierbitten  =  wegbitten,    durch    Bitten    aufheben;    vgl.  U.A.  Bd.  47, 

257, 12,  wo  aber  persönliches  Objekt;  in  I  ridc  vgl.  U.  A.  Bd.  34^,  76,  9. 
20  unter  band  erg.  stößt,  schiebt,  d.  i.  verachtet;  vgl.  U.A.  Bd.  46,  477,  13. 

18,  19  f)innun  galten  =*-  h.  rufen;  vgl.  U.  A.  Bd.  31 1,  127,  20  (intransil.). 
22  tucnn  ein  btat  raufdjt  s.  U.A.  Bd.  45,  563,  15  (3.  Mose  26,  36). 

25  fd)legt  ttiplin  =  achtet  gering;  vgl.  U.A.  Bd.  46,  3.52,  8. 

35  treibet?  l^art  =  betont  sehr,  schärft  eindringlich  ein,  s.  U.A.  Bd. 38, 28, 4. 
19,40  ,jugccignct  =  zugeschrieben,  eingeräumt  s.  Tischr.  1,  420,  22. 

20,  21   U'afdjen  -^  reden. 

30  tappen  =  mit  Händen  greifen;  vgl.  U.A.  Bd.  47,  41,  14. 

22,  11  fic^ett  —  lacht,  schäkert,  s.  DWb.  kichern,  aus  L.  nicht  belegt. 

33  fd)irt  on  langen;  im  ÜVVb.  nur  'trocken  scheren'  'imgenczt  scheren' 
=  enthaupten,  s.  scheren  ha. 

23,  1     freuten  =  fraßen,   plünderten. 

3     tjat  üiet  toefen  =  hat  v.  Umstände,  hat  Mühe;  vgl.  U.A.  Bd.  46,  489,  8. 

36  larOen  =  Abbilder,  Gleichnisse. 

24,  11  C^olla^en  =  Festmahl. 
25,7     freibig  =  keck. 


gOg  SlnmetCungen. 

S.  25,  22  ©  ieg  mau  =  Sieger;  vgl.  U.A.  Bd.  47,  80,  2. 
24  fur^lid^  uberlouffen  =  flüchtig  gemustert. 

26,  9     erf)cben  =  erreichen,  durchsetzen,  s.  U.A.  Bd.  47,  124,  9. 
24  ntutJüincii  ubeft  =  eigenmäclilig,  willkürlich  lumdelst. 

28  für  ben  f opff  ftofft  =  irremacht;  vgl.  U.  A.  Bd.  47,  228,  29. 

29  ^iiiücf  fc|t  wohl  =  herabsetzt,   hintanstellt. 

35  auffmii^eii  gegen  =  auszeichnen  gegenüber,  hervorheben  aufKostend.L. 

27,  9  grau  rocf,    nach    Z.  11    wohl    auf  die  Mönchskutte   zu   beziehen,    wie 

U.A.  Bd.  311,  242,  16;  312,4,  nicht  auf  die  Ärmlichkeil,  wie 
Rd.  47,  359,  41. 

15  idjmücft  f  id)  unter  =  verdeckt  sich  unter,  wie  U.  A.  Bd.  31 ',  244,  23. 

22  bemSgetneö  wohl  Schreihfelder,   sonst  wohl  Anlehnung  an   liildungen 

wie  standesgemäß.     Die  Stelle  ist  auch   sonst  unverständlich. 

23  yjj elfter  .gianfen  =  den  Henker. 

32  reblii^  urfa^  =  einen  giltigen  Grund. 

28,  1     Äatenber  d.  i.  ein  Verzeichnis  von  Festen  der  Heiligen  und  Märtyrer. 

20  frauä  anfeile  =  unfreundlich. 

30,  14  tuden  erfur  =  machen  sich  bemerkbar. 

16  befrfjeit  =  Aufgabe;  s.  DWtb.  d.  W.  4c. 

31,2     Über  bai  =  aufserdem;  getocf)t  unb  gebraU'ct  =  ausgcklügeil. 

13  ücrborne  hiä)  ntd)t  =  hol  dir  keine  Niederlage;  vgl.Tischr.  1,494,22. 

30  ^ubletoet  =  mißhandelt. 

34  in    ber    afc^e    gelegen  =  zerstört,   s.  U.A.  Bd.  31',  240,  6;  359,  2; 

oben  S.  43,  30. 

32,  20  Agatha  usw.  s.  U.  A.  Bd.  47.  404,  28  ;  Bd.  45,  713,  27. 

21  Agnes  usw.  s.  U.A.  Bd.  45,  713,  27IT. 

29  gebe  ni(f)t  ein  tlip  =  nicht   einen    Deut,    sonst  Älippliu;    s.  U.  A. 
Bd.  31',  102,24. 

33.  8     fred),^ct  =  stöhnt;  sonst  nicht  bei  L.,  auch  sonst  mit  ächzen  verbunden, 

vgl.  mit  Ach  und  Krach,   DWtb.,  krächzen. 

14  gepan^erfcget  =  geläutert;  vgl,  U.A.  Bd.  46,  714,  28. 

23  lucrdcltogerorf  =  Werktagskleid:  vgl.  U.A.  Bd.  47,  830,  14  (ebenfalls 
Nachschrift  von  R.) 
34,27  ftccft   bie   nafen   in  bie  afdjen    Zeichen  der  Demut  und  Reue,    vgl. 
U.  A.  Bd.  342,  544,  18. 

35  f)ettc  t)o{^  jugetragcn  erg.  zum  Scheiterhaufen  für  den  Ketzer. 

35,  1     3d)    tieffe   —   ein    gut   jar   tjabcn  =  kümmerte   mich    nicht  um   — 

(Wir:   ließe  einen  guten  Mann  sein);   vgl.  U.A.  Bd.  47,  354,  5. 
3     bie  grunbfuppen  angfauffen  =  die  Qual   bis  auf  die  Neige  kosten; 
vgl.  U.A.  Bd.  47,  254,  28,  Tischr.  1,  567,  12. 

36,  5     feit  über  bie  äugen  =  das  Starhäntchen. 

9  bie  grümpcln  wohl  zu  einem  Mask.  der  gerümpel  =  wertloses  Zeug, 

im  Plural  nicht  belegt;  L.  kennt  nur  gerümpct  =  Lärm ;  vielleicht 
ist  besser  frümpetn  zu  lesen,  d.  i.  Brosamen  (S3ettelbrot  bei  L.), 
s.  DWtb.   krumpen. 

10  bettelet)  unb  tleien  =  Beltelware,  wertlose  .Sachen;  vgl.  U.A.  Bd.  34', 

453,  14  und  DWtb.  Kleie  2c. 
37  affenfpiet  =  Komödie,  Schwindel;  —  abgeledert  mit  bem  gefpcnft 
=  abgelockt  mit  der  Gaukelei;  vgl.  U.  A.  lid.  7,  403,  25;  Bd.  46,  223,  4. 
37,2     fdjenf  =  Geschenk;  aus  L.  nicht  belegt,  s.  DWtb. 


9lnmetfimgctt.  gQp 

S.  37,  6     c.  föeteiffen  bnvuber  madjcn  =  e.  G.  sich  daraus  machen;  vgl.  U.A. 
Bd.  47,  457,  38. 
38,  10  fouft  tool  ^  wohl  auf  eine  andere  Art. 

11  leudjt  in  mein  nafen  =  mir  willkommen   ist;    s.  DWth.,  Nase  2d, 

vgl.  Tischr.  FB.  2,  297  in  die  Nase  schnupfen;  doch  hier  in  ent- 
gegengesetzter Bedeutung;  s.  dagegen  Schweiz.  Idiot.  6,  170  und  oben 
S.  38,  15. 

12  mit  enbe    sonst   nicht   belegt,    vielleicht  =  nach  dem  Zwecke  und  der 

Gesinnung. 
28  fiiiaffner  =  Verwalter,  s.  DWtb.;  aus  L.  nicht  belegt. 
39,20  genjarten  =  versehen,  besorgen. 

41,  13  iibevle^t  =  übernimmt,  betrügt;  vgl.  U.A.  Bd.  46,  503,  17. 

25  gefc^afcernadet  =  geneckt  oder  gequält,  s.  DWtb.,  wo  mehrere  Belege 

aus  Luther. 

26  gevinglic^  =  geringschätzig;  wie  geringlid)  tjalten  U.A.  Bd. 46, 95, 11. 
38  fo  bitter,  jie  funbcn  usw.  wohl:  so  bitterböse,  haßerfüllt,  daß  man 

gerne  unser  Blut  vergösse  und  unsere  Leiber  aus  der  Weit  schaffte; 
vgl.  was  von  Huß'  Asche  erzählt  ist  S.  42.  Blut  für  Personen,  wie 
wir  'ein  .junges  Blut'. 

42,  8     nnitmitlcn  =  Willkür,  Laune,  Z.  25  fule  =  befriedige. 

9     jnroiber  wie  sonst  ^um  üerbvieS  =  um  zu  treffen,  kränken;  vgl.  U.A. 

Bd.  38,  236,  35. 
23  grubft  usw.  bezieht  sich  auf  Z.  3/4. 

28  Wott  nic^t  anfeilen  usw.  d.  h.  wollte  nicht  eine  Träne  aus  Kummer, 

Schmerz  darüber  weinen;  nnfeVi  =  berücksichtigen;  s.  U.A. 
Bd.  311,  289,  18. 

29  id)  toeil  wohl  falsch  st.  Wit  =  dafa  ich  nicht  noch  —  wollte. 

ol  anjpannen  nämlich  Zugtiere  (iumenta)  an  sie,  um  sie  von  der  Stelle 
zu  bringen.  (Vita  Sae.  Luciae);  vgl.  U.A.  Bd.  15,  47,  17. 

32  $orm  =  Harn. 

38  fo  luuft  =  so  derb,  gewalttätig;  vgl.  U.A.  Bd.  46,  260,  6. 

43,  8     Anastasia  vgl.  U.A.  Bd.  45,  713,  28,  üben  S.  44,  37;  380,  Uff. 

44,  1     wafferblalen  d.  i.  vergänglich,  machtlos;  vgl.  U.A.  Bd.  o3,  629,  22. 

9  in§   fatt   tt)a|fcr   greifen   zur   Bedeutung  s.  d.  I'olgende;   vgl.  Thiele 

Nr.  308,  der  nur  unsre  Stelle  kennt. 

11  in  fawcr  apffel  beiffen  s.  ebda,  und  U.A.  Bibel  3,64,  1. 

20  vaffti  —  anff  etwa  =  ergreift  als  Beute;  vgl.  Jes.  33,  4. 

21  öev^engniö  ^  Erlaubnis,  Zulassung. 

31.  37  Agatha  s.  U.A.  Bd.  45,713,27;  Bd.  47,  404,  28  sowie  Hd.  15,47, 17. 
34   Agnes  s.  U.A.  Bd.  45,  713,  27;    Bd.  46,  109,  14    und   Bd.  15,  47,  17. 

39  trefflidjcr  '^odjmütigev  =  besonders,  aufserordentlich  herrschsüchtiger. 
45,2     bic  "^ette  ^u  enge  sprw.,  angelehnt  an  Wendungen  wie  U.A.  Bd.  45, 

726,  28;  Bd.  47,  845,  17. 
3     fvcubenii)iel  =  Vergnügen;  vgl.  U.A.  Bd.  4  6, 625, 12  und  ob.  8.44,33. 36. 

10  iputüogct  =  Spielzeug,  s.  U.A.  Bibel  3,  79,  21. 

12  vi5  im  bcn  bauc^  auff  vgl.  U.A.  Bd.  36,  545,  30. 

33  fid)  erbciten  -  sich  abmühen;  vgl.  U.A.  Bd.  46,  443,  32. 
46,6     befd^orren  =  eingescharrt. 

8     Icgcnb  =  Lebensgeschichte. 
20  fd;entc  s.  ob.  zu  S.  37,2. 


310  Slnmerfunqen. 

S.48,  29  lamnietii  iinb  taumeln  =  sich  tummeln,  spielend  bewegen;  vgl.  U.A. 
Bd.  IT),  47,  6;   DWlh.  laumein  1;  olicn  S.  48,  32. 
32  tocben  =  sich  bewegen;  tatmeii  =  sich  rasch  bewegen,  herum  tollen; 

vgl.  Lexer  und  DWtb.  dahlen. 
38  fjuften  d.  i.  die  geringste  Anstrengung,  das  Geringste  dafür  tun. 
49,13  jUJQmcn    gerafft    etwa   wie   die    reifen    Halme;    vgl.    auch   oben   zu 
S.  44,  20. 
23  Nonna  tentata  s.  U.A.  Bd.  46,  629,  36. 
50,8     5ufd)citern  =  in  Trümmer,  zugrunde. 

14  S)aniber    fic^§   gcl^afcen  (jat  =  womit  es  begonnen  hat;    vgl.  U.A. 
Bd.  38,  56,  23. 

21  getrübere  =  Geschwister;    in  dieser  Bedeutung  nicht  bei  Dietz,  auch 

nicht  im  DWtb.;  es  scheint  eigentlich  zu  bedeuten:  der  Bruder  und 
die  Schwestern,  während  Geschwister  =  die  Schwester(n)  und  ihre 
Brüder. 

51,28  futtcr,  facd  =  Nahrung  und  Kleidung,  wie  auch  fjülle  unb  fülle, 
s.  Tischr.  1,  591,  1;   U.A.  Bd.  30  S  204,  15. 

52,22  mit  frieb  unb  fieub  aus  einem  Lied?  oder  nur  volkstümliche  Er- 
weiterung der  Bibelstelle  Luk.  2,29?  fxicb  nnb  freub  häufig  ver- 
bunden, s.  DWtb.  Friede  2. 

54,8  3td)  Job,  ba§  btc^  ber  Seuffel  Ijote  wohl  nicht  sprichwörtlich; 
vgl.    das   umgekehrte:    Wenn    doch    der  Teufel   verr  —  kcl  (scliwäb.) 

10  ninipts  fic^  an  =  n.  zu  Herzen. 

11  fd)laVpen  geben  usw.  =  eine  gehörige  Zurechtweisung  geben,  demüti- 

gen;   vgl.  U.A.  Bd.  46,  160,  8;    Bd.  47,  376,  39;  Tischr.  1,  456,  30. 
14  fprrret  =  widersetzt;  s.  U.A.  Bd.  34 2,  416,  17. 
55,  11    fo  ccEct  =  so  gleichgültig  oder  selbstzufrieden;  s.  U.A.  Bd.  30  ',  126,  21. 

32  Ijcrburci)  geriffen  =  hat  sich  durchgeschlagen;  s.  S.  2,21. 
56,1     fid)   ,5U   braud^en  wohl  =  sich  brauchen  zu  lassen,    sich  herzugeben, 
^u  rechnen  =  so  zu  sagen?  wie  U.A.  Bd.  46,  578,  22. 
13  ein  tüeiblid^  proce§=eine  stattliche  Prozession. 

26  5Jle^  =  Mädchen  (ohne  schlimmen  Nebenbegriff);  s.  U.  A.  Bd.  43,  645, 16. 

57,  22  brcdE  gegen  s.  U.  A.  Bd.  45,  101,  13. 

27  filmen,    rul|en  =  ungeschlachte   Bauern;    s.  U.A.  Bd.  40'^  126,4; 

Bd.  38,  66,  35. 

58,  24   lefc^brenb  =  verglimmende  Kohlen  oder  Feuerbrände;  s.  U.A.  Bd.  41, 

141,  19;    Bd.  47,  868,   13    und   15    (mit    Beziehung    auf    dieselbe 
Schriftstelle.) 
34  fromid;cn  =  Frömmlinge;  oft  bei  L. 

59,  2     funucnbcn  =  geltend  machen:  vgl.  etwa  U.A.  Bd.  47,  459,  26;  461,  10. 
16  ir  reim  =  ihr  Wahlspruch,    ist   auf  sie  gemünzt;    vgl.  U.  .\.  Bd.  31', 

435,  35. 
25  fdjmivet   —  mit    mad)t  an  =  benuiht  sich,    uns  in  den   Verdacht  zu 

bringen. 
20  ftullerben  =  Nachfolger. 
61,  2     bitter,  toll  u.  t.  =  feindselig,  rasend. 

22  Derferet  =  entstellt,  falsch  ausgelegt. 
36  tieff  gar  fat  =  gehörig  tief. 

40  fc^ulbig  =  ohne  Umgang  mit  e.  W. ,   unverlieiratet ;  vgl.  U.A.  Bd.  46, 
158,  20. 


9Inmet{ungen.  811 

S.  62,  5     leibet  fi($§  iii(f)t  =  ist  es  unzulässig,  sprachwidrig. 

29  mobet  =  Vorhild,  s.  DWtb.,   wo  aber  kein   Beleg  aus  F.. 

30  rec^t  tnevcE  Gegensatz  zu  mobet  =  das  wirkliche  Opfer,  die  Verwirk- 

lichung des  Vorbildes. 
34  btlbföetdt  =  mobet  Z.  29f. 
63,  10  anlaiiffen  =  eine  starke,  besondere  Niederlage,  Enttäuschung. 

16  fc^eltig  =  wütend  vor  Zorn,  s.  U.A.  Bd.  47,  98,  26,  oben  S.  72,3. 

21  an   bie   fpi^en  nicht  =  an  die  Spitze,    sondern  =  in  die  Kampfreihe; 

vgl.  U.A.  Bd.  41,  708,  6;  Bibel  3,  355,  26. 

22  lec^crtic^  =  mit  lachendem  Mund,  fröhlich;  s.  DWtb.  lächerig  1,  welche 

Form  auch  L.  bevorzugt. 

27  iiimpt  ]ii)i  an  =  zu  Herzen. 

64.1  ftdt)  bei  leibeä  unbandtiar  madjen  =  sein  Mitleid  nicht  anerkennen, 

dafür  danken. 

7  ba^n  gefd^Iagcn  =  dazu  beigetragen,  schliclJlich  bewirkt. 

29  tictbuftert  =  verzweifelt,  verkümmert;  s.  U.A.  Bd.  41,  395,  1. 
65,7     gepodt  wohl  für  gepocht. 

8  Ijeev  =  obenan,  mächtig?  vgl.  U.  A.  Bd.  47,  557,  19,  wo  vielleicht  auch 

diese  Bedeutung  richtiger;  s.  auch  DWtb.  hehr  2,3. 
26  ecEel  s.  oben  S.  55,  11. 

30  latcrfveffei'  =  Habsüchtige;  sonst  nicht  belegt. 
38  fdtimedEi  1.  fc^mectft  (der  Schreibfehler  ist  häufig). 

66.2  ge^et  f)  in  an  =  läßt  es  sich  gefallen,  entschließt  sich. 

tcfft    im    ben    band)    veiffen    wohl   Hindeutung    auf   den    Speerstich 
am  Kreuz. 
0     fjabbert   wohl  falsch  für  f^abbcrn  oder  was  I-.  allein  kennt  I)abbei= 
(ump,   Lappen,  Lumpen  (zumal  zum  Abwischen  der  Schuhe). 

16  gebraten  Anspielung  auf  das  Osterlanim;  s.  S.  67,  1. 

67,  14  brunft  =  Eifer,  Erregung. 

19  toefcn  =  Ordnung  der  Dinge,  (religiöses)  Leben. 

23  (Anin.)  enbtidje  m einung  =  eigentliche  Absicht. 

68,  4     treibt  Uieibtic^  =  quält,  beunruhigt  sehr;   vgl.  (I.A.  Bd.  .SP,  305,  18. 
13  glcnbe  ber  Seuffct  iöopft  erg.  nicht  wir,  S3apft  stall  bem  S. 

69,11  Diabolus  'ijah  groffcr  morterer  sprw.  Tischr.  1, 25, 34,  wo  die 
folgende  Redensart  bie  fielt  rtirb  fetorcr  mit  der  ersten  ver- 
schmolzen. 

17  icenn  er§  baju  ,}ie'^en  |lt)illj  Sinn:  wenn  der  Rat  in  dem  Sinn  des 

weltlichen  Sprichwortes  'Mit  einem  Dieb'  usw.  gebraucht  werden 
soll.  Zu  dem  Sprichw.  s.  U.  A.  Bd.  47,  105,  26;  788,  30;  die  gleiche 
Fassung  wie  oben  nicht  nachzuweisen. 

20  ift  faft  auff  ber  ban  =  ist  auf  dem  richtigen  Weg;  greift  die  Sache 

richtig  an;  vgl.  etwa  U.A.  Bd.  45,  165,  10;  526,  23. 
70,  2     jart,   edel  =  verwöhnt,  empündlich;   vgl.  oben  S.  55,  11. 
11   an b a c£)t  —  frommem  Eifer. 

20  fc^ep«   d.  i.  dunnn,  vgl.  'Schafskopf;    in    der  Verwendung  sonst   nicht 

bei  L. 

21  fi^recfenfiergcr  s.  U.A.  Bd.  29,  706;  Bd.  27,  507,  3  und  554;   etwa 

'/e  Gulden. 

28  "^erabreiffcn  =  für    sich    herausschlagen;    vgl.  U.A.  Bd.  9,  583,  17; 

660,  28. 


812  3lnmet!ungen. 

S.  70,  37  aSaS   iftS   meT)V   d.i.  mär,    was  ist  los,    was  liegt  daran,    s.  DWlb. 
Mär  1.  all  iiiclil  belegt. 
71,  18  gra  rod  wie  Z.  32  zeigt,  ist  hier  die  graue  Kutte  geineint;  vgl.  oben 
S.  27,  9. 

23  fan   man   batiinber  fomcn    wenn  der  Glaube  losgelöst  ist    (von  der 

Schrift?  von  den  Früchten  V),  kann  man  leicht  ihn  atifechten?  nach 
U.A.  Bd.  47,  622,  32  wäre  boljinber  fomett  auch  als  =  ins  Hinter- 
treffen  kommen,  Schaden  leiden  zu   verstehen. 

25  fonbevlid)  d.  i.  besonderes,  auffälliges;  s.  Z.  36. 

38  tierabportivet  =  für  sich  durch  Betrug  eingeheimst;  vgl.  wcgparticren 
=  abstehlen  DWtb.  parlieren. 

72.3  fd^ellig  s.  zu  S.  63,  16. 

73,24  fd)ncit  —  ab  =  schließt  Mosis  Geltung  ab. 

74.4  ftillcn  freitag  =  Karfreitag. 
20  mobcl  s.  oben  S.  62,  29. 

75,6     ^jampcln    wie    fcfittjeben  =  unsicher    schwanken,    zweifeln;    s.  U.A. 

Bd.  45,  501,  6;  Bd.  47,  308,  14. 
7     lid)  ausbreitet  =  sich  losmacht,  entwindet;    s.  U.A.  Bd.  46,  262,  13. 
9     anbai^t  =  Frömmigkeit,  Beligion. 
18  äcitlid)  =  zeitig. 
35  luftig  im  gleichen  Zusammenhang  selir  häutig;  vgl.  z.  B.  U.A.  Bd.  47, 

476,  11.    33. 
76,1     fie    bie    oliren    juefen  =  sind  begierig,    zu  hören;    vgl.  U.  A.  Bd.  47, 

451,  6. 
15  bo'^in  gelten  =  in  die  Welt  hinausgehen,   bekannt  werden. 
18  ja  ben  Jcuffet  auff  ben  topf  =  nichts  da!  ganz  verkehrt;  vgl.  U.A. 

Bd.  38,  155,  15. 

24  @ebed)tni8    ift    unbeutfd;    tvort    L.    braucht    das    hier    passendere 

Erinnerung  nicht  in  unserem   Sinn. 

26  uiex"  I)in  bebei^te  =  oberflächlich  sich  erinnerte. 
77, 12  fein  es  ist  wohl  jn  zu  lesen;  vgl.  Z.  10. 

78,12  tappen    wohl  =  mit    Händen    greifen,    deutlich    erfassen;    vgl.    oben 
S.  20,  30,  aber  auch  S.  9,  32;  ftugcln  ^  durch  Nachdenken  fassen. 
13  ci  fet)  fad^,  fie  "^alte  =  es  sei  denn,  dafs  sie  sich  h. 
79,26  fol    ein    gang    t)eiffen    wohl  =  ein    Übergang,    eine    Episode;    vgl. 

Z.  31.  32f.  und  fprung  Z.  28. 
80,24  ein  33etler   bei)   im  fein    wohl  muß  bei  ihm  (Judas)  Geld  erbitten, 
wenn  er  etwas  bedarf. 

28  eingenommen  =  besessen,  s.  Z.  17. 

29  al§  Pfiffe  erg.  eine  Gans  wie  U.  A.  Bd.  31^,  264,  10. 

31  (Sin  toeifer  ridjt  mit  eint  naxrcn  nid)t§  au§  sprw.,  ähnlich  Wander, 
Weise  153,  Narr  665,  676;  obige  Fassung  nicht  nachzuweisen. 
81,  28  ttjetd^en  =  erweichen. 

31  nb ergibt  fein  ftanb  nid^t  =  vergibt  seinem  Stande  nichts. 
35  gibt  'bie  mciftevfrfjafft  bintoeg  vgl.  U.  A.  Bd.  46,  695,  39. 
82,4     tt)ne  ber  I.  an  nnfcv  Stab  vgl.  U.  A.  Bd.  38, 155,  19. 

11  beS   lürdifcben  feifere  gut  nemen  ct=  nicht  für  alle  Reichtümer 
des  Sultans  wollte  ich. 
83,10  Ijübt   ben   fd)lam   gefreffen   d.  h.  diese  Entartung  des  Papsltumes 
habt  ihr  nicht  mitmachen  müssen. 


"Jlnmctfuiigcii.  813 

S.  83,  20  gteifft  —   in    ire    !vonen  =  bedrolit,   beeinträchtigt   die    Herrschaft: 
vgl.  U.A.  Bd.  38,  110,  21. 

33  untei-:^aUuiig  =  Unterhalt,  Nahrung;  vgl.  U.  A.  Bd.  46,  377,  27. 
84  Zum  zweiten   Absatz  vgl.  U.A.  Bd.  46,  303. 

7  1)011  etrclj  Singul.  Hahnenkräh  DWtb. 

11  "öalbabcnb   etwa   3  Uhr,    s.  U.  A.  Bd.  46,  303 ,  12;    ganzen    ab<'nb 

wohl  etv^-a  6  Uhr,  nicht  im  DWtb. 

17  bvingt  uiitcviueil  ist  unklar,  etwa  =  bringt  herum,  braucht. 

18  ut  non:  wie  unser  'wie  nichts'  d.i.  im  Nu? 

85,  33  entuunbcn  =  entkommen,  s.  U.A.  Bd.  34  S  227,  20. 

86.5  Idjcfitig  =  geschäftig,    unmüßig;    anders   U.A.  Bd.  10',  615.  1    und 

Bd.  30  2,  212,  17. 

8  fcf)anjpfennig    wie    Schaumünze    eine  Münze,    die    keinen    Verkehrs- 

wert   besitzt,     sondern    zum    Prunk    dient,    übertragen     sonst    nicht 
gebraucht. 

12  üevgefjen    wohl  =  in    Gedanken    verloren    oder  =  gottvergessen ,    ver- 

zweifelt, wie  wohl  auch  einige  Belege  im  DWtb.  vergessen  Sp.  421 
(vergessener  Teufelsknecht,  v.  Lästermaul)  aufzufassen  sind, 
üevbiiltcvt  s.  oben  S.  86,  12. 

28  getoffen  lies  geholffen. 

87,  23  guIbcnftiicE  =  Goldstoff,  Goldstickerei,  s.  U.A.  Bd.  47,  361,  37. 
89,  7     gellicfet  =  voll  geschmiert. 

92.6  eiiibitbeii  =  klarmachen,  vorgegenwärtigen;   vgl.  U.  .A.  Bd.  46,  564,  40; 

Bd.  45,  565,  23. 
93.18  fjclt  ilbertn  ©.  ^  hält  auf  — ,  stark   betont.  Gewicht  legt  auf  d.  S. 
22  lautern  -^^  bloßen;  s.  S.  96,  35. 
35  ^efftg  =  haßerfüllt;  s.  U.A.  Bd.  46,  487,  38. 
Anm.  ölig C b lilt  =  Unfähigkeit,  Ungeneiglheit  zu  leiden. 
94,36  '^ot    ben    elften    fteiu    gelegt  =  hat  den  ersten  Grund  gelegt,    seine 
erste  Arbeit  getan. 

95,  7     gruben  =  Grab. 

96,  28  tvoflcr  =  getroster,  furchtloser. 

97,  1     |d)eubet  =  schimpft,  beschimpft. 

leiben  =  ertragen  (ohne  Gefahr  zu   tun   haben   mit  — ). 

2  fo  brunftig  tiolfoiiten  wohl  —  so  ganz  von  Leidens(diaft  erfnlll  bin; 
man  erwartet  'so  wenig  vollkommen';  ist  vielleicht  ein  seltenes 
brislig,  brüstig  (Schweiz.  Idiot.  5,  856)  =  mangelhaft,  falsch  aufgefaßt? 

7     uutocrtoorreu  org.  lassen,  d.i.  unbehelligt,  ungeschädigt. 

29  mit  Ijauffeii  =  zusammen. 

98,  29   bcfcl)orren  s.  oben  S.  46,  6. 

99,11   S)n  ligt§  =  das  ist  die  Hauptsache,  Vorbedingung;  vgl. U.A.  Bd.402, 
17G,  3. 
29  fliptin  erg.  schlagen;  s.  oben  S.  18,24. 

34  an  ein  feiben  faben  wie  Z.  32  mit  ein  faben,    I)Qr  Ijatten,   d.  h. 

mit  der  schwächsten  Stütze  aufrechterhalten;    ähnlich   U.A.  Bd.  31', 
83,  30  f. 
100,33  ;^eupt[gut    wenn    richtig    ergänzt,    in    ungewöhnlicher    Bedeutung  = 
Hauptsache,   Hauplbesitz;  doch  vgl.  U.A.  Bd.  46,  46,  26    l)euptgut 
unb  erbe. 


814  Slnmetfungen. 

S.  101,  11  fd)u(teg[iment  vielleicht  ist  =argmuent  zu  lesen,  =  eine  Scluil- 
aufgabe  oder  Id^ulregel;  noch  besser  würde  'Schulrecht^  passen, 
das  auch  Luther  in  der  Wendung  'auf  Schulreclit',  d.  i.  niclit  im 
Ernst,  nur  zur  Übung,  braucht,  s.  DWtb.  Schulrecht;  s.  z.  B.  U.A. 
Bd.  7,455,  7. 
.^  oportot  lies  oportet. 

21  9lbc  glauben  =  Buclislabenglauben ;  sonst  nicht  belegt. 

29  Fibulistae  usw.  Schüler  der  untersten  Klasse;  vgl.  U.A.  Bd.  4.1,  445,  G. 

33  S3et)üt,  liefcev  ©ot  usw.  wie  unser  Gottbewahre!  entschiedene  Ab- 
lehnung;  vgl.  U.A.  Bd.  311,  375_  21. 

35  2)eu  fd))Dei^  auff  fopff,  ebenso  Ablehnung  =  nein,  gewili  nicht; 
vgl.  U.A.  Bd.  34M87,  IG. 

3C  Ijeffig  s.  oben  S.  93,  35. 

102,  8     iaVpetftu  =  bist  unruhig,  ängstlich;  vgl.  U.  A.  Bd.  45,  403,  20. 

10  üiabülus  bi($  liU%-  =  betrügt  wie  z.  B.  U.A.  Bd.  31»,  304,  7,  doch 

vgl.  auch  Tischr.  1,  244,  3  ;  U.  A.  Bd.  47,  292,  41;  4G3,  29,  wonach 
die  Stelle  auch  heißen   könnte:    euch  etwas   (einen  Makel,  Zweifel, 
Angst)  anhängt. 
25  ha  ligt  madjt  an  =  darauf  kommt  es  besonders  an;  s.  U.A.  Rd.  37, 
209,  18. 

103,  3     Ijaben  toiv  gut  tf)un  =  fällt  uns  leicht;   vgl.  U.A.  Bd.  38,  209,  22. 
7     eiiieS  teil§  =  zum  Teil,  einige  oder  ^  etwas. 

11  Man  =  Mamia. 

23  fd)Icd)t  veben  =  geradeheraus. 

25  jU  fe^en  wolil  =  die  Männer  liätlen  sie  zureclitweisen ,  zurückhalten 
können, 

2G  fpved)en  fie  xtdjt  =  beurteilen  sie,  rechtfertigen  sie. 
104,3     üertauffen  wohl  =  entlaufen,  aus  dem  Kloster  getreten,  dann  abge- 
fallen  überhaupt;  s.  U.  A.  Bd.  47,  575,  4f1'. 

4  el)e  —  lieber,  eher  (sollen  Steine  piedigen). 

5  ücibuftert  s.  oben  S.  G4,  29. 

G  bebed)tig  wohl  =  zurückhallend,  ruhig,  Sinn:  das  Benehmen  des 
Amtmannes  (Pilatus?)  konnte  sie  einschüchtern;  oder  Pilatus  hat 
sich  auch  nicht  so  ruhig  überlegt,  was  er  sagte. 

12  fc^lappen  =  Zurechtweisung;  s.  oben  S.  54,  11. 

13  gel)en  ubev  =  fließen  über  von   — . 

23  gcbveng  =  Feierlichkeit,  in  öffentlicher  Versanniihmg. 

25  in  3ugen  =  in  den  letzten  Zügen. 
105,  10  Urlaub  =  Erlaubnis. 

107,28  '^abbcijad^  ein  prächtiges  Wort  ftir  Prozeß. 
1U8,  5     ntod)en  im  bie  weit  ,^u  enge  =  bedrängen  s.  oben  .S.  45,  2. 
109,  18  bev  babber  ifts  gar  =  daium  dreht  sich  der  ganze  Streit. 
110,23  fVilig  t)lit  der  Kardinäle;  s.  U.A.  Bd.  47,  250,  42. 

40  todehuenner  =  Kapulzcnleute,  Kutlenleute;  bei  L.  für  cucullus  sonst 
©ugel  s.  U.  A.  Bd.  15,  119.     («uden  U.  A.  Bibel  3,  255,  10. 
111,  5     fd)inbeleid)  =  Schindanger. 
112,17  einbilben  =  einprägen. 

32  beuffig  =  in  Haufen,  zahlreich:   vgl.  U.A.  Bd.  10 »,  311,  7  r)euUitf)- 
113,  G     über  =  außer. 

11  yiuebunb  =  die  Auserlesenen,  Vorzüglichsten;  vgl.  U.A.  Bd. 46, 637, 31. 


9lninevfuiigen.  815 

S.  113,  30  n)ct)ttDort=  Ausrede,  s.  U.  A.  Bd.  47,  240,  29. 
115,  1     gefafft  =  in  der  besten  Verfassung,  geregelt. 

20  1.  teuffeii  statt  tenffcn. 

37  bicf)  Ijavt  augrciffen  =  stark  anstrengen,  dir  viel  zumuten;  s.  U.A. 
Bd.  46,  583,  19. 
IIG,  1     b(utpci^|rf)cn  =  geifleln ;  nur  aus  unserer  Stelle  lielegt. 
16  mai'tevfte  verschrieben  f.  martex'teft. 

39  rumpelt   unb    rumort  =  drinst    gewaltsam    störend    ein;    s.  U.A. 

Bd.  47,  100.  17. 

117,  15  ftrücrn  C^aniifd»  s.  U.A.  Bd.  342,  39^^  35 

118,  3     faren  über  ba§  pi  wohl  =  gelien  noch  weiter. 
12  bem  tl)un  =  dem  abhelfen. 

119,  16  öerfet)en=  vorherbestimmt;  vgl.  U.  A.  Bd.  46,  209,  27. 

120,  20  geljet  —  ab  =  bleibt  nicht  ohne;  s.  U.  A.  Bd.  38,  12,  15. 

121,  1   ben  iReim  unb  2itel  f-  =  a.Wm  den  Ridun,  Vorzug  hat;    vgl.  U.A. 

Bd.  46,  779,  31   und  768,  13. 
124,23  toedjfel  =  Tausch;  31  beut  =  tauscht. 

126,  19  lebig  =  leer,  inhaltslos;  ebenso  S.  128,6. 

127,  25  gros,  bide  —  Wetter  =  starkes,  dichtes  d.  i.  in  dichten  Wolken  sich 

entladendes  Gewitter. 

128,  2     tücber  ein  Äue  =  als  eine  K.;    vgl.  U.A.  Bd.  46,  686,  35;   334,  25. 
42  Seuffcletjuren  =  Hexen;  s.  U.  A.  Bd.  47.  654,  19;  ebenso  3Bettcr= 

madjcr  S.  129,  1;  vgl.  U.  A.  B.l.  47,  649,  16;  129,  1. 

131,  16  einiget  =  irgendeines. 
36  fdjeine  =  sichtbar  sei. 

132,  29  bebeutet  =  angedeutet,  vorgebildet. 

133,  19  tappen  =  unsicher  tasten. 

21  flabbern  =  unsicher,  ziellos  uns  bewegen,   vgl.  U.  A.  Bd.  47,  637,  38. 

134,  17  Süngelbab  =  .lunghrnnnen;  vgl.  U.  A.  Bd.  38,  150,  13. 
21    einerlei}  =---  irgendwelche. 

25  u nf oft  =  Aufwand    (auf    das    folgende    fd)lod)tfn,    opffern    Z.  26 
bezüglich). 

135,  24  getaffen  =  überlassen,  auf  uns  angewiesen. 

136.7  fo  blob  .=  so  weich,   nachgiebig. 

18  gefpar  =  Dachstuhl;  Luthei-  braucht  gefperr. 
28  eingefien  =  verstanden  werden. 

40  ^uftiden  —  nachzubessern,  nachzuhelfen. 

137,6     ft^redebcin   wohl   verhört  oder  verschrieben  für  flreifebein  =  Tod, 

s.  oben  S.  17,  15,  unten  S.  157,  38. 
139,2     anbad)t  =^  religiöser  Eifer. 

20  (jnfffts   vcrschr.  für  t)Qfft(e)ti. 

33  ,5tuifd)en    fporen    gefaffet  =  durch    Zwang    genötigt;    vgl.  U.  A. 
Bd.  34 '^  198,  8,  besonders  aber  Bd.  7,  243,  3. 
140,  17  sua    cornua;    vgl.  U.  A.  Bd.  36,  104,  15;    Bd.  26,  571,  4    hier    mit 
Beziehung  auf  die  bildliche  Darstellung  des  Moses  S.  148,  6. 

141. 8  biben  =  hebon. 

18  auff  ein  fneluel  gctuunben  wie  das  vorausgehende  =  autker  Betracht 
gelassen;   vgl.  U.A.  Bd.  30'^,  147,  10,  wo  die  Erklärung  fehlt,  die 
auch  im  DWtb.  unbekannt  ist;   Bd.  46,  517,  11   ist  der  Sinn  anders. 
142,  3     mirden  =  losmachen;  vgl.  U.  A.  Bd.  38.  64,  19. 


816  Sdimetfuiigcn. 

S.  142,  5  pamBelii  =  schwanken,  iinsiilipi-  sein;  s.  S.  75,6. 

144,34  Siiibefc^lüffet  ünb  Söfcfd^lüffel  s.  L.s  Sclnift  von  den  Sclilüsseln, 

U.A.  Bd.  30  2,  435fp 

146.22  f)elt  ben  ftic^  nid|t  sprw.;  vgl.  z.  B.  Tischr.  1,  99,  20. 

27  So  Ifat  —  nid^t  =  aucli  —  nicht,  ebenso  —  nicht. 

147,  18  beiffe  =  Gewissensbisse  dulde. 

33  Sporn  s.  oben  S.  139,  33. 

35  jugcfatlen  =  zu  fallen,  sich  einzustellen;    vgl.  U.A.  Bd.  45.304.  12. 

148,6  gjlofc  mit  feinen  ft.  |)örncvn  s.  oben  S.  140,  17. 

25  nntevfti't)en  =  uns  anheischig  macheti. 

38  für  ein  raufd}enb  blat  s.  S.  18,  22  und  S.  156,  7. 

149,  14  beftreiten  =  bewältigen,  erledigen,  s.  Dietz. 

150,  1  Sapftf  djiirting  =  Papstpfaffen ;  s.  U.  A.  Bd.  50,  63,  12. 

31  anff  ein  Älcloel  gcmnnben  s.  oben  S.  141,  18. 

151,13  bift    fein   nic^t   gebeffert  =  hast   keinen  Vorteil    davon;    vgl.  U.A. 
Bd.  40.  645,  16. 
17  alle    biffen    in   l^oll  jclcn   d.  i.  geizig   nachrechnen,    überwachen, 

was  er  genießt,  vgl.  Wander,  Bissen   54,  63.  66. 
27  unterf)altung  s.  oben  S.  83.  33. 
152,24  fd)UU'ben  noc^  panipeln  s.  S.  142,5. 

34  bei  mir  fc^lieffen  =  sicher  ermitteln. 

38  ^enfftig  -  in   Haufen,  viel;  s.  S.  112.  32. 

153,  2  gnugfam  bebenden  =  in  (Jedanken  ermessen,  sich  vorstellen. 

154,  10  al§  'E)eute  =  das  wäre  also  heute. 

155,  37  fdjcnben  =  schelten. 

42  fid)er  =  selbstbewu&t,  sorglos. 
156,8     ©efperr  s.  oben  S.  136,  18. 

14  flnd)ttg  =  zur  Flucht  geneigt,   furchtsam. 

15  jufd)eud)t  =  verschüchtert. 

157,12  ^ufamen  bringen  =  zur  Fassung  bringen,  fiegensatz:  'auseinander- 
bringen'; vgl.  oben  S.  353,  20. 

14  ftarren  ttiie  ein  tobtcr  t'eid)  =  sind  gefühllos  wie  eine  Leiche, 
vgl.  Tischr,  1,  240,  10. 

22  fliden  vgl.  S.  136,  40. 

158,  2     gleid§  =  geradezu,  gleichsam:  vgl.  V.  A.  Bd.  46.  745,  19;  ebenso  wohl 

oben  S.  158, 11. 
19  finget  unb  faget  wohl  =  dichtet,  phantasiert,   fabuliert. 

159.  19  erftodt  =  erstickt,  erstarrt;  vgl.  Tischr.  1,  189,  14. 

32  fd)en§lic^  fef)e  =  schrecklich  aussehe;  —  fofern  =  vorausgesetzt. 
41   anbad^t  hier  wohl  =  (religiöses)  Gefühl.  Denkweise. 

161,2  bai  bett  ift  jn  enge  =  es  verträgt  sich  nicht  nebeneinander;  sprw.. 
vgl.  U,  A.  Bd.  47,  441.  40. 

6     rotter  fc^uc^  als  Lohn?  vgl.  Tischr.  FB.  2,  215;  4.  61. 

18  gefVenft  vielleicht  ist  gcfvöt  zu  lesen?  gefpenft  wäre  =  Trugbild. 
162,15  fetoet  unb  teaffer  l)er  zum  Verbrennen  und  F.rtränken. 

22  burdjgcf euTct  die  Stelle  ist  nicht  verständlich. 

23  gefdjWinben  renden  =  lückischen  Kniffen. 

25  niberfdjlage  =  verhindere,  s.  DWtb.  d.W.  2c. 
163,23  fingt,  fagt  s.  oben  S.  158.  19. 
164,5     fd^euSlic^  s.  S.  164,  6. 


Stnmeirfungen.  817 

S.  164.  15  inöectirt    kaum    richtig,    da    invectiviert    zu    erwarten    wäre;    auch 
Aurifabers  Besserungsversuch  3filbcctiüa  befriedigt  nicht. 
IG  tüuft  =  Unordnung. 
17  ,5Qrt  fx-ud)t  vgl.  U.  A.  Bd.  38,  73,  34. 

33  ©cf|ar£)anfeii  die  Adligen. 

31  füret  (J5ot  jur  ©d^ul  =  düniit  sich  weiser  als  G.;  vgl.  U.  A.  Bd.  18, 
105.  28;  Bd.  34 2,  311,  3. 

165,  22  triegt  aud)  ein  5tffen  usw.  vielleicht  auf  das  Sprichw.  zu  beziehen: 

ein  Narr  macht  zehn  (z.B.  U.  A.  Bd.  12, 116, 31 ;  vgl.  auch  Bd.  47.687,5). 

25  S)ie  getcrten,  bie  Devterten  sprw.;  vgl.U.  A.  Bd.l0',262,20und444. 

26  gefc^meiS    wohl   =  Gift    (giftiges    Insekt),    Ansteckung;    s.  U.  A. 

Bd.  47,  404,  12. 

27  @in   toUex  Äopff  jeud^t   ein   fürften    sprw.   nicht   nachzuweisen; 

doch   vgl.    Ein  Tor   zeucht   den  andern,   Wander,  Thor  47  Narren 
sind  der  Fürsten  Prediger,  Narr  808. 
30  in   ber    redeten    fc^nuv  =  in    der    rechten   Richtung;    vgl.  U.A. 
Bd.  46,  561,  9. 

34  befc|orren  =  begraben  (sind). 

35  me^  =  Mädchen. 

166,  4  @elt  macE)t  f  dfieltl  sprw.;  vgl.  U.A.  Bd.  342,  347^  22. 

19  färb  die  Wappentarbe;   vgl.  Z.  20  bofffarb  =  Kennzeichen  s.  U.  A. 

Bd.  342,  518,  16. 
25  fol    micf)    ber  ieuffel    befc^.  =  bin    ich   wohl  betrogen;   vgl.  U.A. 

Bd.  .50,  54,  24;  Bd.  30  s,  278,  9. 

36  pflafter  leit  no<i)  auf  b.  w.  sprw.? 

38  mir  Berbad)t  =  verdächtig,  ich  traue  mir  selbst  nicht,  aus  L.  nicht 
belegt. 

167.4  bem  Dos  ben  boben  au§  erg.  ftö|t;  hier  =  kein  Maß  kennt. 

19  feilet  aus  ber  ©anfiel)  d.  h.  verläßt  den  geschäftsmäßigen  Ton 
oder  =  vergißt  den  wirklichen  Brief. 

28  Heben  wohl  wie  sonst  f  leiben  =  W^urzel  fassen;  doch  kennt  L.  auch 

die  heutige  Bedeutung. 
168,31  c§    roilS    nic^t   tl)un  =  damit   ist   nichts    auszurichten;    vgl.  U.  A. 
Bd.  47,  153,5. 

34  Die  Geschichte  steht  U.A.  Bd.  47,  300,  18ff.  (nicht  Bd.  47,  18ff.). 

35  pruppcln  =  plappern,  wie  proppeln  U.A.  Bd.  2,  119,  7,  preppeln 

(V.  1.  pleppern)  Bd.  6,  233,  14. 
169,  1      in  fpringcn  erg.  geet  nämhch  vor  Freuden. 

37  fo  tt)cr§  mit  e.  bred  tierfiegelt  d.  i.  untauglich,  ungiltig;  vgl.  U.A. 

Bd.  26,  281,  15  (in  etwas  anderer  Färbung). 
170,8     roie  tropffen  es  ist  wohl  ein  tr.  zu  lesen  =  gar  nicht. 

10  tugen  baju  =  helfen  dazu,  tragen  bei. 
172,  7     juf  eile  wohl  zu  lesen  jufiele  =  bestimmte. 

9  batä  Berfe^en  =  hat  einen  Fehltritt  begangen,  oder  wie  U.  A.  Bd.  38, 
565,3  =  versäumt,  d,  i.  seine  Liebe  verscherzt;  s.  DWtb.  ver- 
sehen II,  3. 

18.20  furne^meu  wohl  =  zur  Rede  stellen,  anklagen. 

30  in  ferlid)!eit  nun  soluni  usw.  s.  Z.  35;  Sinn:  es  steht  die  Ehre 
als  Jungfrau  und  als  Braut  auf  dem  Spiel. 

174.5  bod)  unter  bem  fi^leier  ^er  =  doch  verlobt  (vermählt). 

Sutliet?  Sffiexfc.    XhXX  52 


818  Inmertungen. 

S.  174,  10  vitrum  s.  U.  A.  Bd.  47,  630,  21. 

175,  1  antauffen  =  sich  blamieren. 

4  feine  beftenbige  urfad)  =  stichlialtigen  Grund;  s.  U.A.  Bd.  !:>(),  10,  33. 

34  id)  flc^or  auä)  in§  fpiel  =  bin  auch  beleihgt. 
176,9  ubertrefflid)  =  überaus  wertvoll. 

177,18  iineffig   =   widerwärtig,    sonst    une§;    s.   U.  A.   Bd.   37,  130,  10, 
Thiele  194. 
22  tto^  =  Trost,  Stütze;  vgl.  U.A.  Bd.  38,  335,  30. 

178,  1     (loben  fol^  geledt;  es  ist  wohl  das  geweihte  Salz  gemeint. 
14  nuffmu^en  =  hervorheben,  geltend  machen. 

26  f ud)Sf djluanj   =   leichte    Züchtigung,    sanfte  Mahnung;    s.    U.  A. 

Bd.  40 '^  2  70,  3. 
28  lege  ein  faul  t)o^fe  =  ^Is  läge  ein  wertloses  Holzstüik  im  Weg;  vgl. 
S.  180,  31. 

35  ba§    fTa|en    jloifi^en    ben    ol^ren  =  das   .Tücken    im    Nacken    (vgl. 

oben  S.  41,  25),  d.  i.  das  Nahen  des  Todes. 

179.  18  äßenn    er   au§gefteupt   l)at   usw.  nach  dem  Sprichw.  U.A.  lid.  19, 

353,  10;  376.  23. 
24  leife  =  Lieder,  .Strophen. 

37  in    ein    fletn   bunblin   gefaft  =  in  ein  kleines  Bündel,   in  wenige 
Worte;  vgl.  U.  A.  Bd.  46,  614,  19. 
181,  lo  njullen  in  wollenen  Gewändern. 

S.  Wolfgangum  s.  U.A.  Bd.  47,  392,  36. 
12   qneiitbcv=  Quecksilber.   Bild  df-r  L'ruiihe;  s.  Tischr.  1,  393,  12. 

21  ^aben  ba§  ber^leib  =  bemühen  sich;  vgl.  U.A.  Bd.  46,  584,  21. 
latbiedjen  —  rädern  d.  i.  mifähandeln,  entstellen. 

22  eine  anbete  nafe  jugeben  =  einen  anderen  Sinn  unterlegen;  s.  U.A. 

Bd.  46,  465,  4. 

32  niutU'illen  =  sträflichem  Eigensinn,  Gewalt. 
182,37  S)a  nirct  er  ben  Sejt  faft  =  hält  sich  eng  an  den  T. 
187,  5     froniid)cn  s.  S.  58,  34. 

8     tid)te  —  batiin  =  ließ  umbringen;  s.  Dietz. 

12  rumor  =  Aufruhr;  s.  U.A.  Bd.  47,  555,  25. 

18  ja  ironisch  =  ja,  aber  oder  =  ja,  auf  seltsame  Weise. 
188,19  S^fuffelätopff  sonst  vom  Papst  gebraucht. 

189,  11  genieffen  =-  angewiesen  sein  auf  die  Hülfe. 

30  5In    ftüelen    lernen    gelten    L.   sagt    sonst   an   benJen,    so  U.  A. 
Bd.  17,  431,  14. 

190,  3     untertret  =  mit  Füßen  treten,  unterwerfen;  vgl.  U.A.  Bd.  41,  113,  6. 
191,4     6in  linbclin  \o  lobelid^    das  bekannte  Lied  (Hoffniaim  von  Fallers- 

lehen  Nr.  89). 
192,  16  ut  elfter   wohl  sinn-  und  gedankenlos;    vgl.  U.A.  Bd.  23,  27,  7,  wo 
6lfter  für  corvus  eingesetzt. 

25  bag  branbte  erg.  leib;  vgl.  U.A.  Bd.  45,  713,  23. 

26  gefprüet  nämlich  Zorn;  s.  U.A.  Bd.  38,  361,  11. 
28  tompft  verschr.  für  fomptS. 

40  fd)cibet  ftd)§  ^  darin  sind  wir  uneins,  verschieden. 
193,4     Corona  ^  Tonsur:  vgl.  U.A.  Bd.  17,  336. 

12  leit  uic^t  bie  mad)t  =  es  kommt  nicht  an  auf. 

15   Unfer  bing  fo(   fte'^cn  =  unser  Interesse  soll   gewahrt  bleiben. 


9lnmettnngcn.  gl9 

S.  194,  15  Sag  ift  bev  tro^  =  Grund  der  Zuversicht;  vgl.  U.  A.  Bd.  Sl»,  325,  35; 

Bd.  45,  711,  15. 
195,21  2ro§,  toerS  loere  =  ich  wette,  daß  es  niemand  wehren,  verhindern 

vnrd  ;  vgl.  U.  A.  Bd.  45,  605,  38. 
196,  5     fc^meiffen  =  schlagen;  s.  S.  156,  25. 

29  fc^toegt  Schreibfehler  für  fd^ttjebt  oder  fic^  ttjegt. 
198,  20  unterftunb  s.  S.  148,  25. 

202,  25  überfaat  =  mehr  als  genug. 

203.5  mot^  bie  vielleicht  zu  ergänzen:  die  Augen. 
204,  29  erfoffen  =  befangen,  vertieft. 

31  D  elf  (f)t  cmmct    =    iimo    obrutum,    d.    i.     unzugänglich;    s.   U.   A. 
Bd.  46,  253,  24. 
206,9     gtredbein  s.  oben  S.  17, 15. 
15   jed^t  =  hetzt,   treibt. 

28  auffd^etete  =  aussonderte;  vgl.  U.A.  Bd.  47,  718,  30. 

30  fpt^en  =  Armeen  s.  S.  63,  21. 
207, 19  feile  ift  =  fehlt  (an  Krankheit). 

29  (et  wohl  =  läßt  (alte  Form). 

209,4     bev  fpi^  fraft  =  die  Wirkung  des  giftigen  Stachels. 

6     im  fuvfe|t  wohl  =  tierfe^t  =  abwehren,  entgegentreten,  wie  U.A. 
Bd.  30  S  210,  1;  Bd.  34-2,  377,  37. 

12  im  tl^un  =  dem  abhelfen,  sich  dagegen  wehren;  s.  S.  118,  12. 
210,14  wircfe    bic^    erauä  =  befreie    dich   davon:    s.  S.   142,  3    und   U.A. 

Bd.  47,  226.  16. 

20  vumort  s.  U.A.  Bd.  47,  376,  31. 
28  öertiang  wohl  Fehler  für  Vorhang. 
36  Quffrüifen  =  vorwerfen. 

211,  10  gl^et    an    alle    (310)    fdjmerb    f(^lad)t    ju   =    vollzieht    sich    ohne 
Schwertstreich. 

13  5J3aIbtrcr  als  Arzt;  vgl.  U.A.  Bd.  46,  110,  16. 

14  üerf) ölten  wohl  =  veriieimlicht. 

214,36  gern  wie  ber  bauv  usw.  sprw. ;  vgl.  Wander  gern  32. 
215,30  mens  roil  bcn  fjol^iuege  =  wenn  es  irregehen  will,  sprw.;  s.  U.  A. 
Bd.  46,  215,  7. 

216,  12  loie  ein  fatt)  junt  tröge  d.  i.  gedankenlos,  ohne  Andacht  und   Vor- 

bereitung, sprw.;  s.  U.  A.  Bd.  31',  417,  1. 

217,  15  erjelen  =  aufzählen. 

22  fc^loffet  =  hagelt. 

24  4  tüelt  i-  Generationen. 

218.6  in  bie  pfutjen  ju  tretten  s.  S.  220,  lO;  wohl  nicht  sprw. 

15  javmarctt  für  ber  tl^ur  d.i.  Hilfe  ist  sofort  bereit,  sprw.;  vgl.  U.A. 

Bd.  33,  573,  40. 

21  uberraufdjen  =  unbeachtet  vorübergehen;  s.  Z.  32. 

23  |jeid)(ein  ^  kleines  Zeichen. 

41  aufgor ebt  ~- sind  zu  Ende  mit  ihrem  Beden. 
220,  10  Warfen  große  Steine  als  Hindernis,  wie  die  pfu^en  s.  oben  S.  218,6. 
27  getrieben  =^  verbreitet;   —  fd^cltn,    wenn    richtig  ^     beschimpfen, 

stoßen  verächtlich  von  uns. 
36  fpe^  —  an=  verachten. 
38  n)affd)en  wohl  ^  gewaschen  zu  werden. 

52* 


820  anmerfiiiigfii. 

S.  221,15  tuerben    aiil    bic    fnicliiig  ^-  daraus   werden    frühzeitiac    Fiüchle  ; 
s.  Dietz  Friililing. 
18  ad  quem  —  tot  vgl.   oben  S.  57,  22. 
2(1  trucft  naä)  =  wirkt  nachhaltig ;  vgl.  U.A.  Bd.  50,  44,  5. 
222,  6     mit  bcii  fuffeti  jegnen  wohl  =  davon  laufen;  sprw.  nicht  nachgewiesen. 

224,  1     nemo  toeig  usw.'  sprw.;  vgl.  U.A.  Bd.  26,  553,  10. 

10  touft  —  loefen  =  unordentliches  Begiment;  nnotbig  I.  uuovbig. 

11  malen    hier   unklar;    die   erwartete  Bedeutung  =  verkünden   ist  nicht 

belegt,   vielleicht  Schreibfehler. 

225.  14  3q  —  Daraus  wird  nichts,   tjöltifd)  feur  hier  noch  wörtlich  zu  fassen. 

20  evt)alteu  bel)iii  Ijaiiffeii  =   Ihm  der  großen  Menge  diuchsetzen,  auf- 

rechterhalten ;  s.  S.  227,  9. 
22G,  12  Ijul^ern    fd&ürei|cn   auch    sonst   L.  geläufig;    s.  DWtb.  Schüreisen. 
14  tlidt  =  Flecken.  Makel. 

16  fc^taiigenfdjmaiij  der  giftige  Drachenschwanz;  s.U.A.  Bd.  47,  502, 10. 

227,  9     Wniibel  =  ein  geringer  Teil,  eigentlich  =  15:  s.  DWtb. 

228,  10  fertig  =  so   beweglich. 

14  iiidjt  in  3tbam§  garten  sprw.;  ähnlich  z.  B.  U.  A.  Bd.  47,  50,  34. 
30  öerglei(i)en,  »ertragen  =  uns  gütlich  einigen. 

229.2  ringen  =  Brotreste;  s.  U.A.  Bd.  47,  462,  1. 
23  (Jtler  =  Erle. 

28  iucd)Hei:  (Wäscher)  =  Schwätzer. 
230,13  unefS  s.  oben  S.  177,  18. 

17  öerwebb  =  verweht. 

30  Jid)  aufgebrnft  wohl  für  aufgcbriiftel  =  sich  gerühmt,  gebrüstet; 

s.  Dietz  und   DWtb.  aufbrüsleu. 
231,  9     t)rrlüt)en  wohl  =--  v(M-wähnen. 

11   fd)elct  fid)  QUg  =  sondert  sich  ab;  s.  S.  206,  28. 
232,1    leift    fid)  =  stehe    auf    veitrautesti-m    Fuli   mit:    vgl.   DWtb.   lecken   3; 
ähnlich  wohl  Z.  5  I)cng  mir. 
16  3Sn  tjellifd)  feur  vgl.  S.  225,  14   und  ob^i  Z.  21. 
233,4     s.  U.A.  Bd.  46,  209,  8;  Bd.  36,  45,  7. 

27  tl^iie  jm  atfo  =  hilf  dir  so. 

236.3  bem  banffen,    qui   usw.  =  nicht  zu  der  Menge  geschaffener  Dinge. 

21  jur  lauter  m.  I.  pur?  =  blofser. 

238,38  gebrittee  =  Dreiheit;  s.   U.A.  Bd.  46,  436,  10. 
240,  3     erfdjuappt  =  gefunden,  entdeckt. 

241.4  aufgi'fd)ut    wahrscheinlich  ^  sicth    schenkt,    darbietet;   s.S.  281,  30; 

312,  5. 

22  SSlinber  Don  ber  forbe  sprw.;  s.  U.A.  Bd.  34  ',  113,  1. 
242,9     grob  =  deutlich. 

243,  3     nid)t  ein  fteden  =.  nichts  mehr;  vgl.  U.  A.  Bd.  47,  567,  30. 

244,  23  Oerljengnig  =  Erlaubnis. 

36  fd)Upcn  s.  U.  A.  Bd.  47,  149,  40. 

245,  7  anff  bas  aug  geftoffen  =-  gekränkt,  beleidigt;  vgl.  Z.  12. 
247,  9  bie  feigen  tucifeft  =  verhöhnst;  vgl.  U.A.  Bd.  19,  400,  14. 

28  Inolgeweljet  =  immer  wieder   im  Munde   geführt;    vgl.  U.A.  Bd.  47, 

635,  2  und  891,  was  aus  nnsrer  Stelle  beleuchtet  wird. 
249,  26  bid)ö  berichten  =  dich  davon  unterrichten;  vgl.  U.A.  Bd.  38,  144,  27. 

31  meffen  =  beurteilen. 


9lnmet{ungen.  g2 1 

S.  250,  17  fonbetn  ist  auf  Z.  18  vor  audj  zu  setzen. 

251,  34  eben  =  gerade. 

252,  16  letbigc  statt  lebige  =  leere. 

gettiicijtc  =  der  Kern;  s.  die  Parallelstelle  U.A.  Bd.  47,  638,  5. 

26  finb  gebelfert  =  haben  Vorteil  von;  s.  S.  151,  13;  254,  5. 

253,  21  fi^Iectit  =  nur. 

254,  5     ubcrbru§  =  überdrüssig;,  sonst  nicht  belegt. 
256,36  iTiic  er  auäj  =  gleichgiltig,  wie  er  —  sein  mag. 

258,17  fdjioinbeln  wenn  richtig  (oben  steht  dafür  Z.  1  ftuttbti  n!  ^  ent- 
scheidender Augenblick)  =  Unsicherheit,  Zweifel;  s.  DWtb.  schwin- 
deln 4. 

259,5  fadet  verhört  für  fartet  oder  wahrscheinlicher  verschrieben  für 
fachet  =  lacht;  s.  DWtb.  kachen. 

6  left  ftcf)  =  läßt  sie  —  machen. 

7  S)er  recf)te  tnot  =  die  Hauptsache;   vgl.  U.  A.  Bd.  47,  118,  39. 

25  buvc^gaiigen  =  durchdrungen,  gewöhnt;    vgl.  U.A.  Bd.  37,  642,  28; 

Bd.  311,  407,  29. 
28  grob  anlauffen  =  ihm  gegenüber  keck  werden;    eben  vielleicht  = 

geradezu,  wie  U.A.  Bd.  38,  79,  15;  Bd.  30  i,  161,  22. 

260,  1     erge^en  =  ersetzen. 

9     gieibf)Qrt  =  der  Neider;   vgl.  U.A.  Bd.  34  i,  445,  14  und  25. 
37  Ätnber=  unb  tolle  freube  =  unvollkommene  und  falsche  Fr. 

261,  7     herba  s.  U.A.  Bd.  47,  318,  2  und  oben  S.  261,  16. 

13  ©alamanbra,  s.  Enders  10,  349,  15. 

14  enthalten  =  sein  Leben  fristen. 

17  toolt  einä  augc§  ttenigcr  fiaben  sprw.  nicht  nachzuweisen. 

262.1  überlegen  mit  =  überlegen  an,  in  bezug  auf. 

2     Non  tlingt  in   auribus  für  b.  r.  =  hat  keinen  Klang,  gefällt  nicht; 

vgl.  Z.  27  und   U.A.  Bd.  46,  748,  28. 
16  ]id)    tu^eln  =  zufrieden    sind,    heimliche    Freude    haben;    s.  U.  A. 

Bd.  45,  251,  34. 
31  einmal  =  endlich  einmal,  ein  für  allemal. 

36  l^ingejettelt    unb    auffgereumet  =  zerstreut,    beseitigt;    vgl.    zer- 
zeüeln   bei  Frisch  =-  verstreuen,  vereinzeln,  und  U.A.  Bd.  38,  16,  3. 
263,  29  auffaltet  -^  aufrechterhaltet. 
265,  17  lan^  jur  ^oc^meffe  sprw.;  vgl.  U.A.  Bd.  37,  245,  20. 

21   Dn  baö   fie  —  fu^elt  ^  nur   daß   es  ihnen  eine  Genugtuung   ist; 
vgl.  oben  S.  262,  16.        ^ 
266,5     fic  bempffen  mot  bran  =  es  schadet  nicht,    daß  sie  versuchen,    es 
zu  unterdrücken,  laß  sie  nur  versuchen. 

8  ereben^le,   32  («reben^  -  Vorgeschmack;  s.  U.A.  Bd.  50,  53,  17. 
267,  28  g§  ift  -  ^u  t^nn  s.  U.  A.  Bd.  43,  491,  33. 

269,  14  ^aft  gut  fagcu       du  kannst  leicht  so  sprechen;  s.  S.  103,3. 

270.2  6rcn^licl)  usw.  ein  Kränzchen,  das  ohne  Ende,  weil  rund  ist. 
272,5     mir  statt  toir. 

20  f5  statt  fiel). 

27  toten    wohl    mit    Dietz  =  Dohlen    zu    setzen,    Dohlen    und    Enten 

erscheinen  bei  L.  als  dumme  Vögel,  s.  Dietz  Dohle,  DWtb.  Dohle 
und  das  Zeilw.  dahlen ,  läppisch  reden;  oben  S.  273,  30;  doch 
spricht  tolen  S.  273,  29  für  Gleichscizung  mit  toll. 


822  Slnmertungen. 

S.  273,  13  fid)  bamit  geben  =  sich  abgeben,  beschäftigen;  Ivetben  =-  besprechen, 
verkünden. 
17  bitrd)bel)ffen  =  durchbeizen,  durchsäuern. 
30  S)at)in  toten  =  wie  toll  dahin  eilen. 

34  lochen    wie    reiben    =  reizen;    s.    oben    S.  247,  28    und    U.  A. 

Bd.  41,  627,  11. 

274,3  gefpervt  s.  S.  54,  14. 

13  ungegruefft  =  ohne  begrüßt,  angesprochen  zu  haben. 

20  ein  gut§  jbat  euphem.  sonst  'alles  Unglück";  vgl.  U.  A.  Bd.  47,  317,20. 

275.5  fid)5  anncnien  =  zu  Herzen  nehmen. 
16  f!^ünben  =  können. 

35  fdjlage  —  ein  fliplin  =  verachte,  verhöhne,  s.  S.  18,  24. 
40  unb  '^eb  —   a^n  noch  derber  U.A.  Bd.  36,  550,  21. 

276,  23  g:^e  tjon   ber  toanb  usw.  sprw.;   vgl.  U.A.  Bd.  38,  237,  2;  Sinn 
nehme  er  sich  in  acht. 
ä9  mir  =  wir. 
37  auff  gut  amfborfifd)  wohl  auf  Nikolaus  Amsdorf  zu  beziehen. 

278.6  gene^ic^t  =  gnetzig,  aussätzig. 

10  in  foldjem  gifftigen  gefc^meiS  =  gegenüber  so  giftiger  Ansteckung. 

28  tl^orlid)  hier  wohl  =  auffallend,  unerhört;  vgl.  auch  U.A.  Bd.  46, 101, 29. 

29  vebevn  unb  ef)ebern  s.  U.A.  Bd.  45,  726,  26. 
35  balb  gebuffct  =  sofort  gestillt,  erfüllt. 

279.2  fo   gleid)  ^ugeljen  =  so  ohne  weiteres,  so  ohne  Einschränkung  vor 

sich  gehen   (die  Befriedigung  der  Lust),  gteid)  JU  =  geradezu  (ohne 
Hemmung);  oder  ^  sogleich,  was  zu  balb  S.  278,  35  stimmte. 
19  ©in  ß'inbelein  usw.  s.  oben  S.  191,4. 
281,30  fid)  au§fd)utt  ==  sich  verschenkt,  mitteilt;  s.  S.  241,  4 ff. 

282.3  tierfc^Iemmt   s.  oben    S.  204,  31;    Z.  24    tierfd^leimbt    s.   U.A. 

Bd.  46,  253,  24. 

283,13  fil^eft  Seuffel  in  bcn  f).  =  nach  der  unreinen   Welt  hin;   vgl.  U.A. 
Bd.  46,  210,  6:  Bd.  19,  262,  2,   doch  hier  in   anderem  Sinn. 
27  .f)Qt§  1.  f)aft§  =  hast  dazu;  vgl.  Z.  6. 

286,  24  au8  wenig  laiDen  öerfte'^en  wohl  =  daß  wirs  aus  wenigen  ver- 
deckten Andeutungen  uns  vorstellen;  vgl.  U.  A.  Bd.  81  \  436,  10, 
oben  S.  23,  36. 

287,20  reimet  fid)i  bie  treppen   an  =  ist  ganz    unwahrscheinlich;    sprw. 
niclit  belegt. 
39  Icifenn  =  Strophen;  s.  U.  A.  Bd.  27,  553. 

288.  14  f)eijc6  =  heiser;  tDol  bcftintpt  =  gut  bei  Stimme. 

289,  7     gieng  —  ubcv  ein  I}auffen  =  ginge  in  Trümmer. 

290,5     brennet  9{eiu,   Gib,   if)onalü  Steigerung  der  Wendung;   s.  U.  A. 
Bd.  47,  109,  13. 
23  gro^  =  Groschen. 
26  brunbt  =  brannte. 

291,  34  me^cn  =  Mädchen. 

292,  10  unbienft  =  Belästigung. 

293,  9     trol  =  troll  dich,  mach  dich  fort. 

22  fan  —  nidjt  überleben  =  kann  (vielleicht)  sterben. 

29  aUt%    3ufe|enn    wohl  =  sich    nur   an   uns   wenden,    sich    für   uns 

bemühen,  nicht  belegt;   das  Bild  wohl  vom  Spiel,  vgl.  S.  305,12; 

vgl.  baranfe^en. 


9lnmEtfiingen.  823 

S.  294,  40  gc'^c  feinen  Uicg  =  will  icli  daliingcslcllt  sein  lassen;  ebenso  15  toä 
id)  ftl^cn. 
296,20  bcfd^rien  =  genannt,  berühmt. 
297,  8     ffei)bigfeit  =  Zuversicbtlichkeit. 

21  bcn  58el^  tcafc^en  =  rügen;  vgl.  U.A.  Bd.  47,  442,  40. 

23  5Ui-  fd)u(e  \üxtn  =  eines  Besseren  beleliren;  s.  oben  S.  164,  31;  — 

grob  =  ohne  Einsicht. 
27  Slemptä  ciic^  an  =  n.  zu  Herzen. 
298,1     nit    in    untertt)et)fen    vielleicht    zu    lesen    mit    i.  u.,    d.  i.    mich 
besprechen,  benehmen  mit. 

2  ju   rei^t   einlegen  =  auf  eine  gerichtliche  Auseinandersetzinig   ein- 

lassen ;  s.  Dietz  einlegen ,  DWtb.  einlegen  7. 

3  üorgefien  =  den  Anschein  erwecken;  vgl.  etwa  U.A.  Bd.  31 1,  304,  13; 

Bd.  46,  579,  8. 
7     ein    latein    aufgeben   wie   sonst   ein    argumcnt  =  eine  Aufgabe 

stellen;  s.  Tischr.  FB.  4,  504. 
21  bei  getoiffen  fpielen  =  sicher  gehen;  s.  U.A.  Bd.  38,  210,  4. 
23  ben   Sapft   i.  o.    I^an gen  =  sich   an    den   P.  klammern;    vgl.  U.A. 

Bd.  46,  608,  22;    tlumpern  =  Lehm-   oder   Kotballen;    vgl.  U.A. 

Bd.  342,  77,  26. 
299,4     auffftofeig  =  aufsässig,    mißheilig;    sonst   auffftu^tg  U.A.  Bd.  47, 

319,  20. 
7     ju  rec^t  =  vor  Gericht. 

23  gulben   fetten   usw.  Abzeichen  des  Adels;    s.  U.A.  Bd.  47,  222,  14. 
26  l^offiercn  =  schön  tun,  e.  Gefallen  erweisen. 

300,  5     ba§  bid^  ba§  '^er^Ieibt  anfom  Verwünschung  wie  unten  Z.  34  = 
sei  verfhicht   mit   deinem  Rat;    wörtlicher  ist  Z.  25 f.  zu  verstehen. 
33  üerttiidEIung  =  Verwirrung,  Verstrickung. 
301,15  für  geben  =  sehen   lassen,    geltend    machen,    versprechen;    s.    oben 
S.  298,  3. 
25  überzeugt  unb  uberttunben  =  überführt  und  überwiesen. 
302,  3     ein    loci)    meifen    sprw. ;    vgl.    Tischr.   FB.  4,  494    (aus    unsrcr 
Fredigt!) 

4  ]^eu($Ier  =  schmeiclielnde  Anhänger;  gefc^moinc  ("wofür  aber  in  den 

Tischr.    gcfd)tD arm)  =  vereidigte    (also    gehorsame)    Untergebene; 
vgl.  die  Stelle  aus  den  Tischr.  im  DWtb.  Geschworen  2  c. 

5  ge^en  unfer  muffig  =  kümmern  sich  nicht  um  uns;  vgl.  Tischr.  1, 

301,  15. 
303,8     not  briii)t  el)fen  sprw.,  s.  U.A.  Bd.29,  711zuS  519;  Bd.  47,65,21. 
9     5Dre(fre(^t  =  Dekrclal;  s.  U.  A.  Bd.  50,  77,  11. 

12  t)on  g.  m.  =  durch;  troft  =  Hoffnung  auf  Gott. 

24  ert) alten  ^  aufreclUerhalten,  behaupten;  s.  U.A.  Bd.  38,  205,  37. 
304,6     das  Konmia  ist  wohl   nach  getüiffen  zu  setzen. 

6  fd;ftieren    bnrd)    ein    eifern    bcrgf    d.  i.   mit  frecher  Stirn   einen 

falschen  Eid ;  sonst  nicht  belegt. 

13  me]^r  =  schon  öfter. 

33  triber  unbittigteit  wohl  zu  bessern  in  to.  billigtcit. 
305,  3     'Ratten  un§  für  narren  =  mißachten  uns,  machen  sie  sich  lustig  über 
uns;  vgl.  U.A.  Bd.  40  2,  159^  g;  Bd.  47,  867,  36;  Tischr.  1,  239,  1. 
13  jugfe^t  =  drangewagt,  dafür  eingesetzt;  s.  S.  298,29. 


824  Jlnmetfungen. 

S.305,20  tiio((en§    über    ben   '^opfi   r.  }).  =  wollen   darüber   nocli    mehr  als 

der  Papst  zuständig  sein. 
26  SPadianten  =.  Ignoranten;  s.  U.A.  Bd.  47,  670,  23. 
29  Qiiiloeffern  sonst  auitoeftern  =  entfernen:  s.  U.A.  Bd.  41,  531,  1; 

620,  35. 
34  nii($    reblici)    üerbvciuien  =  in    Mißachtung   bringen;    vgl.  DWtb. 

verbrennen   6;    man    erwartet    nach    anderen    Lutherstellen    eher  = 

sie  werden  sich  verbrennen  d.  i.  Schaden  nehmen,  unterliegen. 

306,  14  bic  gelegenbeit  l^Qt§  =  so  ists  gelagert,  bewandt. 
14  unterftebc  '^^  S.  148,  25;  196,  20. 

307,  1     trauen  firf)  usw.  =  kratzen  sich  (aus  Verlegenheit)  einmal  am  Kopf; 

got  geb,  1P0  =  gleichgiltig  woher  die  Taler  fliegen. 
7     ein    jar   ober   jtoanjig  =  etwa    20  Jahre;    s.  U.A.  Bd.  46,  319,  21. 
10  b^'ft    ^'i^   ba§    l)cntfd)    feucv   d.  i.  sollte    alles    andere    heißen    als 

Jurist  (Z.  8);  vgl.  S.  225,14. 

19  trefft  bog  locf)  s.  S.  302,  3. 

20  il)n  wohl  =  ihnen,  sibi. 
310,22  fui)i  Qiigen  s.  oben  S.  230.  31. 
312,5,24  au68efd[)ut  s.  oben  S.  241,  4. 

313,33  einen  tro|  betücifen  =  Widerstand  leisten:  vgl.  U.  A.  Bd.  34^,  94,23. 
314,28  ben  fad  usw.  s.  U.A.  Bd.  46,  691,  30. 

315,  16  jdjttiemmen  fid)  =  wälzen  sich,  s.  DWtb.  schwemmen  3;  S  faßt  es 
anders    (Z.  33),    nach    den  Wendungen,    die    DWtb.   la   anführt; 
s.  Wander  Sau  68. 
31   rof)to5  =  ruchlos. 

34  be«  red[)ten  =  des  Rechtes. 

317,  17  lod)  reiften  vgl.  U.A.  Bd.  41,  272,  18. 

19  reift  —  binburd)  =  behauptet  sich;  vgl.  U.A.  Bd.  37,  514.  1. 

23  bo  —  tnirt  fi^arff  balb  fcbertid)t  sprw. ;    vgl.  Thiele  234,  Wander 
scharff  1  ff. 
318,2     loa  feilsten  ist  an  das  Durchfeilen  einer  Kette  gedacht? 

29  feit    mir   bc^^i"    cii    boffe  =  wird   mir  ein  toller  Streich  gespielt, 

mutwillig  Unrecht  getan ;  vgl.  U.  A.  Bd.  38,  165,  26;  Bd.  34i,  280,  3, 
wo  auch  eher  an  böswillige  Streiche  als  an  Scherz  zu  denken. 

319.16  übereilen,    uberpoltern  =   durch   stürmische   Überraschung 

bereden. 
28  brum    begruffen  =  die    geziemende    Frage   stellen    an;    vgl.  U.  A. 
Bd.  30',  149,  2. 

30  bQ§  lod^  hier  ^  Ausweg,   Ausflucht;  vgl.  U.  A.  Bd.  47,  340,  35. 
34  geledert  =  verlockt,   verführt;  s.  U.A.  Bd.  47.  762,  2. 

320.17  fd)lng  ba§  ^reu^  f.  b.  =  nimm  dich  in  acht. 
22  fo  Quffmu^cn  =  beschönigen. 

25  unart       Ungehöriges  oder  Streit  nach  U.A.  Bd.  34',  443,  19;   oder 
ist  unrat  zu  lesen? 

321,  14  bem  Icuffel  im  b-  -  nirgends;  vgl.  U.  A.  Bd.  47,  588,  5. 
36  leuffelS  gefpcnft  s.  oben  S.  36,  37. 

322,  7     sicut  furis;  vgl.  Wander  Gerne  27. 

323,  2     bcbelffen  =  ausreden,  entschuldigen. 

17  niid)  be§  öetbendcn  =  es  mir  verdenken,  mich  deshalb  tadeln. 

35  toic  fd^merft  bir  ber  brnten?  sprw.  sonst  nicht  nachgewiesen. 


Slttmerfungen.  825 

S.  323,  36  flriff  =  Kunstgriff. 

324,5     Bd)la1)   mirä   in    bic   l)anb  =  verspiidi  mirs  mit  Handschlag;    das 
Ganze  ist  Verlöbnisformel. 

10  nemcn  wolü  =  benehmen,  rauben. 

11  aUe  ftunbe  =  jeden  Augenblick,  d.i.  sofort. 
23  reunicn  erg.  den  Platz. 

325,9     gieifft    in    ben   Wofeä -=  vergreift  sich  an  — ,    beeinträchtigt;    vgl. 
oben  S.  83,  20. 
21  mit  ftimmen  =  mit  sprechen;  toeil  =  solange. 
25  ferct  alau  1)oä)  =  erlaubt  sich  zu  viel;  vgl.  U.A.  Bd.  38,238,  12. 

28  ftro^tüifd)     vielleicht    auf    das    Warnungszeichen    auf    Cirundstücken 

(Vogelscheuche)  bezüglich. 

326.8  öcibti eil ic^  =  anstößiger,  ärgererregender. 

13  fpriieten  s.  S.  192,  26;  run|e(ten  =  rümpften. 

327,  1     a3iibL'nfcf)ueI  =  Schule  der  Büberei;  s.  U.A.  Bd.  50,  70,  10. 

5     t^lit  umb  =  bringt  um,   tut  ab;  niederd. ;  s.  Lübben -Walther. 
11  red^t  —  Qufgoffcn  =  geärgert,  gescholten;  vgl.  U.  A.  Bd.  47,  400, 22. 
27  fic^  öerbcffert  unklar,  etwa  =  sich  eingeschmeichelt,  seine  Stelhmg 
zum  Volk  gebessert  (ironisch)? 

328,  21   auff  bai  ciifferfte  gematct  unklar,  etwa  =  mit  den  grellsten  Farben? 

zuletzt?     DWtl).   führt  aufs  äußerste  =  sogar  an. 

329,  37  gl)et5S  l)ie  ba^n  =  trifft  hier  zu  (das  Wort);  vgl.  U.  A.  I^d.40^  235,  3. 

330,  26  irie  gefeit  cud)  bai  lieb  vgl.  S.  323,  35. 

331.9  wie    bu    gc'^ft    unb    fte^eft  =  mit  Haut   und  Haar,    ganz    und    gar; 

s.  U.  A.  Bd.  342,  2,  8. 
332,  8     aSel)ftucE  im  Gegensatz  zu  taput  Z.  6  .gicmjtftucf  Z.  25. 
333,12  ©iltiit    bat)tn  =  es    zielt    dahin,    kommt    darauf   hinaus,    s.   U.A. 
Bd.  46,  608,  15. 
15  Q^  fil)et  mtc^  an  =  es  scheint  mir;  s.  U.  A.  Bd.  31',  80,  24. 

29  nur  gnabe  f)oren  d.  i.  nur  Angenehmes;  ist  gnab  junifet  (Anrede 

der  Unterwürfigen)  zu  lesen;  wie  U.A.  Bd.  47,  121,  18?  vgl.  auch 
Bd.  30',  286,  12. 
334,  29  ubev  unb  über  d.  i.  kopfüber  (zu  gründe);  vgl.  U.A.  Bd  '.iV,  328,  9. 

32  (ernien  =  Aufruhr,  Unruhe;  s.  U.A.  Bd.  47,  558,  12. 

335,35  6'^xiftus    ift    mit    im    f(^iff    hier    wörtlich,    von   L.   gern    bildlich 
gebraucht. 

337,  19  Webb  =  weht. 

338,  6     2ro^,  toet  mir§  fagt  =  mir  wirds  gewiß  niemand  sagen;  s.  S.  195,  21. 
29  ftrafft  =  Lügen  straft,  zu  Bede  stellt. 

33  fug  =  Recht  (vgl.   mit  Fug  und  Recht). 

339,  16  aud)  wohl  euc^  zu  lesen. 

17  follen    ba§  ^er^tcib  bafüv  ^aben  =  keinen  Dank;    vielkichl   aber 
nur  Umschreibung  von  'mit  Seufzen'. 

34  fc^auben  s.  S.  299,  23. 

38ticrbeiffcn    =    hirumterschlucken,    sich    still    gefallen    lassen;    s. 
Tischr.  1,  63,  6. 

340,  1     f^ud)äfcl)toan,i  s.  S.  178,  26. 

5     getrtcb  =-  Anstiften,   Betreiben;  s.  U.A.  Bd.  31',  356,  29. 
15  aSoffer   über   bie   Äörbc    gefien    sprw.;    s.  U.A.  Bd.  342,  19,  3. 
Sinn  =  die  höchste  Not  kommen;  s.  Bd.  29,  704. 


326  ^(nnieiluiitteii. 

S.  340,  22  fall  in  bie  hüd)tx  =  wirf  dich  auf  d.  B. 

38  fc^lag  bas  txni^  fut=  hüte  dich  davor,  s.  U.A.  Bd.  47,  587,  6. 

341,  16  im  !i;effe(  eifeuffen  sprw.;  vgl.  U.A.  Bd.  34',  445,  15  Anm.  4. 

19  !Hcib    bic^    an    niirf)    wohl  =  halte    dich    enge   zu    mir   wie    U.A. 

Bd.  41,  627,  11   und  424,  5  Anm.;    oder  =  lade    es    auf    mich    ah 
wie  Bd.  Sil,  102,  19;  doch  s.  auch  Bd.  12,  315,  13. 
22  Gotontdien  wenn  nicht  Canonichen  zu  lesen,  sind  Sprüchlein  gemeint; 
s.  Dietz  Gatonichen  und  Canonichen. 

342,  10  auffjielien  =  verzögern. 

11  gjlonliofer    (Z.  28   93lagcnboiif);  .s.  Thiele   Nr.  80    und  Nachtr.; 

(Sott  i'ijXi  ba§  ^aribtoercE  ist  Gruß  der  Zunftgenossen  (Kollegen). 

27  ergefien    ficE)    vielleicht   wie   mhd.    (s.  Lexer)  =  nehmen    ein   Ende, 

lassen  ein  Ende  erwarten. 
16  un§  angveiffen  =  uns  anstrengen. 
30  Mittel  =  Ruf,  Beurteilung  (als  Schinder). 
344,11   fd)raiicEen  der  Rennbahn. 

39  Suftern  =  fanatischen,  geschäftigen,  etwa  dem  novarum  rerum  cupidus 

entsprechend. 
345,15  invenit   aebrius    sitientem,    37  Ta  fonH)t  bciin  S)vun(Ien'6Dl t 
unb  Surftiger  jufamen  sprw..  vgl.  U.A.  Bd.  41,  30,  3. 

IT  bie  o^rcn  311  fratoen  =  zu  schmeicheln;  s.  U.  A.  Bd.  16,  620,  3, 
dem  Hörer  jucken  die  Ohren  Z.  30;  vgl.  U.A.  Bd.  38,  85,  34; 
Bd.  37,  515,  15. 

37  uberbniffigen  s.  S.  254,  5. 
346,2     fürtüi^ig  wie  oben  luftern  344,39. 

0  Clivcnmeuler  wohl  zu  lesen  £t)rcnmelfer  wie  U.A.  Bd.  19,  575,  12 
zu  C^renfranjer  s.  oben  S.  345,  17;  nach  der  Parallele  Ebrius  et 
sitiens  könnte  aber  £t)ren  meuler  bedeuten  =  der  gerne  etwas 
(Neues)    hört,    den   die  Ohren  'jucken'    (so  ist  auch  Z.  4  zu  lesen). 

10  C^renjudcr  sonst  nicht  belegt,  doch  vgl.  Z.  4;  der  Sinn  ist  zweifel- 
haft: geht  er  auf  die  Person  (als  Subjekt),  die  gerne  Neues  hörtV 
oder  ist  es  =  Kitzel  in  den  Ohren  (nach  Neuem)?  auch  get)t  an 
ist  zweifelhaft ;  =  ist  erträglich  ?  =  es  fängt  an  ? 

39  ftiB  fid^  Quc^  =  kam  nicht  ans  Ziel;  vgl.  etwa  U.A.  Bd.  45,  717,  5; 
Bd.  41,  89,  20. 
347,2     machten    fic^    Uiunberlic^  =  zeigten    sich    launisch,    widerspenstig; 
vgl.  U.  A.  Bd.  38,  23,  3;  Tischr.  1,  400,  17;  399,  18. 

14  ben  tro^  =  die  trotzige  Einrede. 
348,  8     f)tmcIbrob  =  Manna;   s.  U.  A.  Bibel  3,  248,  32. 

24  rid)tetcn  ein  unluft  | an]  =  erregten  (Gottes)  Unwillen,  benahmen 
sich  ärgererregend;  vgl.  U.A.  Bd.  47.  317,  32. 
349,15  ©videl,   Sectel  26  9lgri(fel   unnb  3ecEet    s.  U.  A.  Bd.  44,  55,  36. 

20  hiftern  s.  oben  S.344.  39  bodE)cn  unb  trogen  =  widerspenstig  seien. 
22  nit  niei§,  mcr  fod)  unnb  feiner  ift  sprw.;  s.  S.  224, 1. 

350,  32  auffn  grab  gefcf)unben  =  aufs  äufserste  gequält;  s.U.A.Bd.45,704,27. 
36  ein  ßniiellen   jur   tird)cn  geben  wohl  Anspielung  auf  das  si)ricli- 
wörtliche:    der  Teufel    baut    eine   Kapelle    daneben,    wo   Gott   eine 
Kirche  baut;  s.  U.A.  Bd.  46,  585,  9;  Bd.  342.  100,  20. 
353,  14  glüto  =  blank;  s.  U.A.  Bd.  34  2,  406,  2. 
20  ^üncr  usw.;  s.  U.A.  Bd.  SIS  322,  22. 


Jtnmetfungcn.  827 

S.  353,20  äufomenbvingen  =  beruhigen;  s.  oben  S.  157,  12. 

356,  13  bes  3tngcl^  usw.  s.  U.A.  Bd.  46,  556,  34. 

31  bi|lin  usw.  s.  U.A.  Bd.  40'^  272,  2;  Bd.  47,  80,  17. 

357,  14  mit  iQU(i)en  (=  haarigen)  jotcii  usw.  s.  U.A.  Bd.  47,  754,  3. 
35  brunftigen  =  felDvig  Z.  15. 

358,  15  S^tDcinäaugcn  s.  S.  230,  31;  oben  Z.  34. 

18  ]ä)a\v  tregt  =  zum  Schauspiel  macht  Z.  12. 

19  jured^t  Bringe  s.  Z.  38  und  S.  353,  20. 

359,  20  fd)eu§(ic()  =  siehst  schreckhch  aus. 

38  abgefaßt  wohl  =  unter  Ausschaltung  von. 
360,2     un§  eingebilbet   in  vitam  =  durchs  alltägliche  Leben  ein  Vorbild, 

Abbild  geschatfen. 
362,  7     ftincEt  =  ist  verachtet;  vgl.  U.  A.  Bd.  47,  534,  40. 

18  6r    trage    fdileier    ober   '^iit   =   sei    Mann    oder    Frau;    s.  U.  A. 
Bd.  47,  792,  8. 

24  runzeln  =  rümpfen. 

30  eingetDott  wie  sonst  eingetien  tootlen  =  gefallen,  zusagen. 
363,32  fid}    nieuten  =  unzufrieden   sein,    schelten;    s.  U.A.  Bd.  34^,  6,  11 

und  oben  S.  364,  8. 
367,25  geleit  =  Schutz. 
368,  11  reblidje  =  echte,  rechtmäßige;  s.  U.  A.  Bd.  3V,  406,  20. 

18  ^at    un§    bem    Seufzet  usw.    s.  Tischr.  1,  216,  11,    hier  einfach  = 

zum  Teufel. 

19  gan^  tuol  befc§.  =  tüchtig  angeschmiert,  betrogen;   s.  U.  A.  Bd.  46, 

501,  7. 
370,  8     mai^tS  unnu^Iic^er  unb  tierbrie§  licf)cr  wohl  richtiger  Z.  25  mad)t 

fid^  =  macht  sich  lästig  und  unangenehm,  wird  ausfällig  und  lästig; 

vgl.  U.A.  Bd.  47,  701,  1;  Bd.  33,  489,  42. 
18  in    ein   flumpen  es  ist  etwa  an  Lehm  gedacht;  vgl.  U.A.  Bd.  34  ^ 

424,  27. 
26  mad)t  fid^  efet  =  tritt  verletzend  auf;  s.  U.A.  Bd.  SO^,  126,  11. 

370,  33  in  ein  tcig  baden  s.  oben  Z.  18  und  U.A.  Bd.  47,  236,  15. 

371,  10  ttjünberlid)  =  rauh,  unwirsch;  s.  S.  347,  2. 

29  ftirb  t)in,  ftirb  fier  =  ob  ich  auch  sterbe;  vgl.  U.A.  Bd.  34',  370,  13, 
anders  bei  R   372,  3. 
372,18  berfdE|mal)ct  =  sie  sind  unzufrieden,  es  verdrießt. 

35  feil  über  bie  äugen  s.  S.  36,  5. 

373,  12  gricffcn  1.  greiffen  —  sich  einmengen,  derb  anlassen. 

28  l^ingreifen  bt§  über  bie  fnod)c(  Steigerung  von  Z.  12;  vgl.  U.A. 
Bd.  341,  279,  22. 

31  tn§  maul  gegriffen  =  störend  eingegriflen ;  s.  U.A.  Bd.  16,  20,  23. 

36  bcrnfjaut  wohl  =  Bärenhäuter,  Nichtsnutz;  s.  DWtb.,   man  erwartet 

etwa  Bankart. 

37  ^jfrimen  =  spießen    auf;    s.  DWtb.,    wo   ein    weiteicr  Beleg   aus   den 

Tischr.    Es  ist  der  mittelalterliche  Aberglaube;  vgl.  auch  S.  487,  35. 

374,  23  gefe'^en  fein  videri  den  Schein  erwecken. 

25  fil^tgten  =  groben,  derben;  s.  oben  S.  57,  27;  kaum  wie  Diclz  für 

andere  Stellen  annimmt  =  verfilzt,  verworren;  s.  Z.  3. 

375,  8     mad)  bid)  unnü^  s.  oben  S.  370,  8. 

26  auff^alten  =  aufrecht  erhalten. 


828  9lninerfiingen. 

S.  375,  26  lalfenS  in  fetm  toefcn  =  verweisen  es  dahin,  wo  es  hingehört? 

377,  4     treibt  Ijavt  ^^  i)etont  immer  wieder  stark. 

378,  2     lalfc  —  3011111  =  gebe  ihm  alle  Freilioit;  s.  U.A.  Bd.  4«,  208,  23. 

379,  2     'iftlt  t)axt  an  ir  =  hält  sich  fest,  enge  an  sie. 

6  tüplin  fdjingen  s.  S.  18,  24. 

7  brnii    fe^cn  bcn  ftTuni))ff  =  Leib  und  Leben  dran  wagen;   s.  U.  A. 

Bd.  47,  887,  11. 
33  tücc^ftS  nidjt  usw.  s.  S.  228,  14. 
380,11fr.   Agatha,    Agnes,    Anastasia  s.  S.  43,  8,   Vincenlius  S.  44,  30, 
Laurentius    U.A.    Bd.  47,  857,  3;    —   Z.  34    Athanasia    ver- 
schrieben   für   Anastasia;    die   Geschichte   wird    Bd.  45,  713,  28 
von  dieser  erzählt. 
38  torid)t  =  rasend. 
381,27  becft  —  aulQiunicn  unb   ein  !u(^en  s.  oben  S.  370,  38  und  U.A. 
H(i.  45,  .525,  30;  Bd.  36,  60,  6. 

382,  5     ftindeu  gegen  s.  S.  362,  7. 

383,  17  feubcrtic^  =  sanft;  s.  U.A.  Bd.  38,  142,  23. 

384,  13  öeibric§tii$  =  verhaßt;  s.  oben  S.  370,  8. 

28  munbeiiicf)  =^  luunisch,  unfreundlich;  vgl.  S.  386,  31   mit  S.  387,  2. 
386,22  frfjendclbanb  fehlt  DWtb.;    ist   an  das  Bild  vom  spornenden  Reiter 
gedacht?  vgl.  oben   S.  139,  33;   147,  33;  oder  sind  Fessel  iian  den 
Scliüiikeln  gedacht? 
387,4     gefd)abct  vgl.  U.A.  Bd.  47,  593,  96. 

14  SOßomit  \)ab'   iä)^  gefrcfjcn  =  mir  zugezogen,   verdient;    s.  DWtb. 

fressen  7. 
389,  10  eben  =  ähnlich.  •  v 

15  ubcrjd)ttifng(id)  fZ.  30  rcic^tid^)  ^r^  mehr  als  notwendig? 

17  ebcnbilbet  fid)  =  ist  etwa  ähnlich,  kommt  nahe;  sonst  nicht  belegt 

Cnach  DWtb.  schon  ahd.) 
391,  6     bQtum  =  Vertrauen;  s.  U.  A.  Bd.  47,  239,  13. 

16  Id^oirct,  fvQ|ct  erg.  zusammen;  fteigeit  die  Preise. 

35  oben  frfjroebcn  =  die  Oberhand  behalten:   vgl.  U.  A.  Bd.  45,  646,  25. 
392,2     2f)n   bid)   auff,    SBcutelein   usw.   ein   Spruchvers,    der   sonst  nicht 
nachgewiesen. 
5     obevgcbanrf  wohl  aus  S.  391,  35  zu  erklären. 

18  im  etenbcn  =  im  Elend,  d.  i.  in  der  Fremde. 

394,  16  gcjWingen    sonst   nicht   belegt;    vielleicht   durch   ein   zu  ergänzendes 
'mögeir  zu  erklären. 

17  ift  fein  (JmtJttin  fo  ficin  sprw.;  s.  U.A.  Bd.  37,  565,  27;  Bd.  47, 

781,  15;  oben   S.  12,37. 

24  Ijcngen    fic^    ^ufanien    wohl  'jic'    zu    lesen  =  hetzen   aneinander; 
vgl.  Tischr.  1.  24,  1;  l^uff  1.  fjouff  =  zusammen. 

30  fdjttiEbt  wohl  ^  ist  in  Gefahr,  ohne  Halt:   vgl.  U.A.  Bd.  38,  210,  12. 

37  foin    id)    aiiff   ben   trerfe  wohl  =  wie  komme  ich  auf  diese  gering- 
fügigen Dinge? 
397,24  6ben  fo  me'()v  =  ebensogut. 

32  muffen  l)ernQ($  =  m.  nachfolgen. 

35  bletüeten   btc  ol)ren  öol  =  beschwätzten  sie,  in  sie  hinein,  s.  Dietz 
bleuen. 
401,  12  h)ibcvnicrtigc  =  sich  widersprechende. 


Sliiinetfimgen.  829 

S.  407,  2  buc^ftafcen  =  in    seinen    Elementen    kennen    zu    lernen;    vgl.   U.A. 
Bd.  46,  345,  30. 

408,  84  au§   einem   SBlutstropffen   vgl.  U.A.  Bd.  47,  695,  9;  30;  862,  28. 

409,16  ben    Äinbeiglauben  =  das   (ilaubensbekenntnis    des    Kateeliismus ; 

s.  S.  412.  27. 

410, 14  folge  =  Schlußfolgerung. 

411,2  nad)  allem  mutlriüen  =  nach  Lust. 

7  ubevlüeifet  =  liberfühit. 

14  anlanget  =  soweit  es  abhängt  von    — . 

17  gefd) meldet  =  vereinigt. 

413,  7  ©vünbe  =  Grundlagen,  Grundsätze;  s.  Z.  9. 

25  leinen  band  ba^u  t)aben  =  ob  sie  wollen  oder  nicht. 
414,25  fibfefc^lüffel  s.  oben  S.  144,  34. 

416,2     niad)t  fidj  gemein  =  ist  herablassend,  leutselig  mit  ihnen. 
7     fd)en§lid[)  s.  oben  S.  359,  20. 

20  ot)n  bag  =  nur  daß,  aber  — . 

29  fingen    ba§    alt    lieblin    lam    Bild   vom   lahmgerittenen    Pferd  = 
singen   immer  wieder. 

417,  14  erfoffen  —  versunken,  befangen. 

17  Gs  loiib  f  0  nid^t  ttjun  =  es  wird  so  nicht  gehen,  gelingen ;  vgl.  Z.  34. 

19  @l)  bo§  miU  nid)t  tljun  =  damit  ist  nichts  geholfen. 

418,8  fid^  reime  =  stimme  zu. 

21  ein  tober  wohl  — -  ein  Reizmittel,  Lockmittel;  aus  L.  nicht  belegt. 

26  mer  =  schon  öfter. 

419,8  tierfiegelt  unb  angeftvidjen -;  gestempelt  und  (mit  der  richtigen 
Farbe)  gekennzeichnet  sind;  s.  S.  420,  14,  wo  ange^cidjnet  mit 
dem  Abzeichen  versehen;  s.  Dietz  anstreichen;  die  Korrektui-  bei  H 
faßt  wie  S  das  Wort  =  in  die  Liste  eingetragen;  anf c^veiben; 
s.  U.  A.  Bd.  46,  714,  20. 

27  nemenun«  an  =  eignen  uns  an;  vgl. U.A. Bd.41, 96,18;  Bd.31, 283, 30. 

34  gbiiftcn  I.  6t)riften. 

35  be^er   über   ben   ©elütrog    getjen  L.   sagt  etwas  anders,  s.  U.A. 

Bd.  311,  4i7_  1;  Bd.  30  ^  567,  15. 
420,12  angefc^rieben,  14  ange,ieic^net  s.  zu  S.  419,  8. 
421,29  inn    ber  foulen   Ijaut  wohl  =  in  diesem  irdischen  Leben;    faul  = 
zum    Faulen    bestinnnt,    verweslich ,     wie    sonst    bei    L.    stinkend 
gebraucht  ist. 
423,4     fein  lud;  am  JpalS  das  den  Samen  enthält. 

5      ^orfen  unklar,   es  liegt  wohl  Schreib-   oder  Hörfeliler   vor;  nach  Z.  22 
erwartet  man  Egge  oder  Hacke  oder  eine  Bezeichnung  des  Knechtes. 
13  fc^arff  =  genau,  eifrig;  vgl.  etwa  U.A.  Bd.  45,  484,  1;  512,  7. 
424,  11  jutemmet  =  am  nähesten  liegt  niederd.  vordempen  =  durch  Zuwerfen 
ersticken;    viellei('lit   ^u  =  zu    (nicht  =^  zer-)   also   zudämmen,    mit 
Erde  zudecken. 
425,6     ^eife  für  ber  Stirn  =  aufbrausend;   s.  Thiele  Nr.  455;   leiben  = 
vertragen. 
10  grüffen  =  (mit  einem  Erdbrockenj  antworten. 

tt»ie  ein  Cd)fe  vgl.  die  Augen  verdrehen  wie  ein  gestochener  Bock; 
je^t  =  eben,  f  d)lagen  wohl  =  schlachten  ;  vgl.  VVander,  sehen  226,  255. 
427,  10.41  ttiffenjc^afft  =  das  Wissen,   Erfahrung. 


g30  3lnmei{uiigeii. 

S.  427,  18  ber  mcinung  =  in  der  Voraussetzung. 

37  grob  ohne  Einsicht,  ebenso  S.  432,  38. 

428,  12  ''JJari-   in  bet  ^aut  =  ein  ganzer  Narr;  vgl.  U.  A.  Bd.  34^,  145,  11. 

429,  11  C^anö  Sßorft  vgl.  U.A.  Bd.  36,  88,  29;  637,  6. 

430,  19  burd)  ein  S3et9  fe^en  sonst  nicht  nachgewiesen. 

431,  1  fpillingbanm  =  Pflaumenbaum;  s.  Enders  8  S.  9  A.  3. 
432,1  fo  gcmadjt  nämlich  durch  Menschenhand;  s.  S.  431,  25. 

433,  29  «Dlatrona  =  Hausfrau;  vgl.  U.A.  Bd.  46,  242,  15. 
32  toeger  =  heber,  besser;  s.  U.A.  Bd.  46,  343,  22. 

434,  9     tüebcnbe  =  sich  bewegende. 
24  eben  qIö  =  gerade  als  ob. 

435,5     blut^tvöpfflin  s.  oben  S.  408,  34. 
436.  7     ein  5Jianbef  =  15  Stück. 

17  ©elcic^  =  Fischlaich. 

18  Savnien  niederd.   Form  f.  Barben. 

27  luebe  In  =  Webern,  sich   bewegen;  s.  Sanders  weben. 
437,38  feuc^len  =  kränkeln;  s.  DVVlb.,  wo  Belege  aus  L. 
438,  7     ubernjeifet  =  nachgewiesen. 

34  beiDen  =  verdauen. 

443,  33  gxo§  bing  =  mächtiges  Gemeinwesen;  s.  S.  445,  21. 

34   l)iengen  an  \iä)  =  gewannen  als  Anhänger;  s.  U.A.  Bd.  47,374,  22. 

444,  19  jd)laptcn  nicht  belegt,  wohl   Felder  für  fc^Iepten. 

30  gemalte  mennet  d.  i.  kraftlose;  vgl.  U.A.  Bd.  46,  719,  31. 

445,  1     tro^,  qui  =  welie  dem  der  — ;  vgl.  S.  195,  21. 

3     rü(I£)alter=  Stütze;  s.  U.A.  Bd.  31»,  99,  29;  Bd.  45,  581,  31. 

20  urtaub  =  Erlaubnis. 

27  {)ineingcgriffen  =  seine  Befugnis    überschritten:    in    an<lfrer  Rechte 
eingegriffen. 

446,  16  3)e5  unb  fein  anbere  =  dabei  bleibt  es;  vgl.  U.  A.  Bd.  81\  241,  8. 

21  würbe  bie   il)ber  foften  =  ich   würde  im   T.   ertränkt   werden. 

26  !rä;e  mit   fremben    febern   vgl.  U.A.  Bd.  10^,  186.  36  und  S.  512. 

27  rurfen  wohl  wie  S.  445,  3  ruift)alter. 

29  fliegen=    unb   '^unimetloercf    sonst  nicht  bei  Luther;    Ijunimel  = 

große  Fliege;  ftraff  =  Rüge;  Sinn  also  wohl  unser  Tadel  gegen 
Fürsten  ist  ein  unbedeutendes  Beginnen  im  Vergleich  mit  dem, 
was  das  Volk  gegen  Kaiphas  ausruft. 

30  ein  (^liplin  =  'ein  Nichts';  s.  U.A.  Bd.  31 1,  102,  24. 

4  17,9  l)at  ein  gefpenft  augerid}t  =  eine  täuschende  Komödie  veranstaltet; 
s.  S.  321,  36;  iImITu-  Z.  29  träum  d.  i.  etwas  Erträumtes,  Erfundenes, 
s.  Z.  31  erbid}tct;  Z.  30  auffrtiur  wohl  =  eine  grundlose  Zu- 
^:ammenrotlung,  künstliche  Erregung. 

32  nafe  machen  =  betrügen;  s.  U.A.  Bd.  45,  657,  4. 

448,1      fert   fic^   Wetter   »iber  =  ändert   sich   die   Sache    (zum  Bessern); 
vgl.  U.A.  Bd.  18,  62,  2. 
6     (opff  niber  fdjtagen  =  hängen  lassen,  verzagen;  vgl.  DWlb.  nieder- 
schlagen 1.  1. 

19  5JUtd)freube  gut  lutherisch;  s.  U.A.  Bd.  46,  314.  27. 
24  vfeiffen  ein3il)en  s.  U.  A.  Bd.  50,  35,  15. 

33  fvi'iibig  d.  i.  freibig  kühn. 

4">u,  6     biMi  jamer  2euffel  sonst  ni.hl  belegt. 


?Inmetfungen.  831 

S.450,  13  %'i)nt  inen  faul  =  weh;  s.  U.  A.  Bd.  47,  582,  21. 

grieffcii  über  bte  ©tbogen  s.  oben  S.  373,  28  uml  U.  A.  Bd.  47, 
503,  18. 
24  tvo^et  wohl  =  trotzig  bestand  auf. 
451,11  fd)nit  Oeiboten  =  den  Erwerb  abgeschnitten;   s.  DWtb.  Schnitt  2,  c. 
15  unefä  s.  oben  S.  230,  13. 

18  auff  ftuden  fo[  man  Ergänzung  unsioiier;  etwa  reifsen?  =  in  Stücke 
reißen '? 
453,13  SäucE  bic^  2fectel  vor  dem  Bucli:  Sedfei  von  L.  für  Narr  gebraiiclit, 
s.  DWtb.  Jäckel. 

29  ba§  ne^  jureift  mit  dem  er  die  Gläubigen  einfangen,  sich  bereichern 

will;  finfenl^erb  Fiukenl'alle;  s.  U.A.  Bd.  46,  579,  19  in  gleichem 
Zusammenhang ;  wir  sprechen  von  Gimpelfang. 

454,21  bi(^  ertpegen  =  ergeben. 

455,  11  unartigen  =  bösartigen  (stärker  als  nhd.  unartig). 

34  fc^enbet  fie  fo  fd^eu^tid^  =  beschimpft  sie  so  greuiicii. 

35  unfc^lac^tig   synon.    zu  unartig  =  schlechter  Art;    s.  Zeitschr.  f.  d. 

Wortforschung  13,  115. 

457,  2     boiä)en  =  sich  (immer  wieder)  berufen. 

459,13  ftarcf  ba^er  erg.  wohl  geht  er  (der  Geheilte). 

460,8  ftli^cEt'  onboS  =  verhärtet,  \mempfindlich;  vgl.  die  Stellen  bei  Dietz, 
Ambosz;  —  gcfd^ueiet  =  wenn  Wunder  in  Menge  geschehen  wären; 
vgl.  U.A.  Bd.  47,  106,  1. 

461,  30  f neufei  bte  oliren  auff  =  öffne  d.  0.;  s.  U.A.  Bd.  18,  155,  9. 

463,30  in  einanberfdE)me(3cn  scheint  nur  zu  bedenten:  ini-inandei-  über- 
gehen lassen,  den  Unterschied  aufheben;  s.  U.A.  Bd.  34 ',  424,  13; 
die  Bedeutung   vernichten  ist  nicht  belegt. 

464,2     bcn  rauc^  gefe^en  sprw. ;  s.  U.A.  Bd.  17,  96,  1. 

465,21  aufreben  =  mit  Worten  erschöpfen. 

32  fdjlcuft  getealtiglic^  =  zwingt  zu  dem  Schlüsse;  s.  U.A. Bd. 41, 273, 15. 

466,  1     Asini,  (Senfe,  (Snten  s.  U.A.  Bd.  46,  438,  2;  Dietz,  Esel  2. 

468,  24  ben  Xittet  füren  =  den  Anspruch  erlieben;  s.  U.A.  Bd.  311,657,28; 
Bd.  38,  220,  22. 

471, 11  ruretä  =  berührt,  streift  es. 

17  giengS  ttiberfpiel  =  war  das  Gegenteil  der  Fall. 

30  @laub  I)in,  ^er  s.  oben  S.  371,29. 

472,1  mit  fd)an?m  (S.  473,  37  geifer)  d.i.  inhaltslosen,  bloßen  Wurlen, 
ebenso   U.A.  Bd.  47,  114,  4. 

27  Wcd^Bel  =  Vertauschung. 

473,36  anjeigung  wohl  =  Kundgebungen  (des  Glaubens);  s.  Dietz. 

474,  7  fc^naubcn  =  schnaufen,  atmen. 

36  Üa^  anflehen  =  unterlasse. 
475,28  fc^oß  =  Steuer,  Tribut. 

35  uberfe^en  =  überfordern,  betrügen. 

476,  24  einiges  =  irgendeines. 
26  bereib  =  bereits,  schon. 

37  fd)inbete^  =  unehrliche  Ausbeutung,  Ausnützung. 

477,  5     2ßur^  -=  Gewürz. 

6     bie  gelen  feten  tragen  s.  U.  A.  Bd.  46,  G68,  6  und  470,  13. 
8     fjelffcn   machen   ben    gang  —  tun   mit?    die  Redensart   sonst  nicht 
belegt ;  bei  S.  ist  der  Salz  überari)eitet. 


832  9lnmerfuiigen. 

S.477,9     um fd^ log  =  Wucher;  s.  U.A.  Brl.  46,  218,  9. 
13,31  g leid)  =  billig,  gerecht. 

27  nindjeii  it)ven  beiittel  buiin  =  leeren  ihn;   hei  L.  sonst  nicht  belegt. 
38  mit  tvctuen  meinen  =^  aulViciilig  wertschätzen. 

478,4     3e  lieber  finb  usw.  sprw.;  s.  Wander  Kind  373. 

10  5Du  :^aft  öen  Xeuffel  =  nichts  hast  du;  s.  U.A.  Bd.  38,  155,  15. 
13  dupliccs  usw.  s.  U.A.  Bd.  15,  818,  9;  von  L.  in  sehr  verschiedener 

Form  /.itiert;  s.  U.A.  Bd.  30  i.  78,  Ü;  Bd.  37.  .599,  32  u    ü. 
19  umbfd)U'gev  s.  oben  S.  477,  9. 

28  ftoden,  pf lüden  legen  in   Ketten  und  Gei'iingnis. 

35  bev    L^uiibJ    lernt    nm    leplin    usw.  ^  bekommt    am    Kleineu    Lust 
zum  (irofäen;  s.  U.A.  Bd.  18,  72,  32;  Bd.  38,  120,  7. 
479,  1      fnule       schlechte,   unnütze. 
480,3     brüber  gangen  =  dabei  ergangen. 

5     |d)al  --'elend,  schlecht;    vgl.  Tischr,  1,  616  zu  S.  20,  9  und  DWtb. 

schal  2. 
19  pranget  ^er  =  koumil    mil    hochfahrenden  Worten;  s.  U.A.  Bd.  31', 

100,21. 
22  geprenge  =  das  feierliche  Gebaln-en. 
481,13  noc^brud   erg.   gewinnen  (Z.  33)  d.  i.  sich  durchsetzen,  Lebenskraft 
haben;  s.  U.A.  Bd.  31»,  265,  5. 
19  nid)t  anögerid)t  fo       angeritzt  =  wenn   nicht  vollendet,   so  doch 
ernstliih     versuchl;     diese    ( iegeniiljerstellung     sonst     nicht     belegt; 
vgl.  S.  482,  23. 
19  ligt    an   einem    guten  nnljebcn    (=  anfangen)  sprw.,    Luther  sagt 

anl^eber;  s.  Thiele  19. 
30  ba   ge:^et§   l)in  =  dahin    zielt   es,    führt   es;    s.  U.A.  Bd.  47,  565,  7. 
482,2     JD   ^od)  —  rein    l)inlueg   wohl  =  so  gründlich   beseitigt:    ^od)  \voU\ 
aus  geflogen  Z.  31  zu  erklären. 
19  tneitleuf |tig  m   weiten  Krümmungen,  (iegensatz  fc^led)t  Z.  20  =  in 

gerader,   kürzester  Linie. 
28  f erlief  =  in   bedenklichem   Zustand;  s.  U.A.  Bd.  31',  250,  12. 

unfd^lac^t  --  holprig. 
38   nacli   nocb   ist   wiihl  Kununa   zu  setzen;  fd)lid)t  ist  Verb.  =  schlichtet, 
macht  eben. 
483,26  toie   bie   fliegen  ein  ftra^  füren  sprw.  nicht  nachgewiesen,    es  ist 
wohl  an  das  unruhige  Hin-  und  Herfliegen  oder  -kriechen  gedacht. 

484,  7     anrichtet  =  organisiert;  vgl.  U.  A.  Bd.  38,  50,  6. 

18  ju  1)0 d)  angefangen  vom  Anstimmen  eines  Liedes;  Sinn  =  es  läßt 
sich  nicht  so  hinausführen,  wie  es  angefangen;  vgl.  S.  38,  687 
zu   624,  30. 

485,  1      hineingreifen  -=  slöien;  s.  oben  S.  445,  27. 
15  iQJfl  anftel)en  ^  1.  beiseite,  vergesset. 

486,24  ftatlid)c  prebigt  =  großartig;  vgl.  U.A.  Bd.  47,  807,  20. 

487,8  er,^u  falten  =  sich  anschließen. 

32  ftoffen   fid)  iiid)t  brau  =  kehren  sich   nicht  daran;   vgl.  S.  346,  39. 

35  ftelenö  unfre  finber  vgl.  oben  S.  373,  37. 

488,  15  anffn  bmiffc"  -^  die  Allgemeiidieit. 

34  Suiigen  leffel  --  Latfen;  DWtb.  kennt  nur  Löffler,  Fiisch  führt  aber 
das  Wort  aus  Seb.  Brant  an.    . 


jlninerfuitgeii.  333 

S.489,  7     fiiib  Qt-fe^eu,  feleiiS  im  luol  unklar;  vgl.  etwa  U.A.  Bibel  3,410,  6. 

10  luen§  tiit  tüil  t^uii  =  wenn  es  nicht  geht,  ausreicht. 

11  ftotHc^  =  angemessen  wie  U.A.  Bd.  50,  53,  11?  oder  doch  schon  = 

staatüch;   DWtb.  führt  diese  Bedeutung  aus  d.  J.  1509  an. 

21  fperren  =  widerspenstig  sein. 
30  6enbig  =  zahm. 

35  C^reii  ouffgefncuffelt  s.  oben  S.  461,  30. 
42  ^utnpler,  ft ump( er  =  Stümper. 

490,3     »ras  bu  getoinneft  usw.  sprw.;  s.  S.  33,  682  zu  412,  10. 

12  luibevpelöern  =  widerbellen,  sich  weigern;  s.  U.A.  Bd.  33,  492,  14. 
üer^oren  =  überhören;  s.  U.A.  Bd.  41,  314,  27. 

36  ftol^  if}  usw.  sprw.;  s.  U.A.  Bd.  47,  406,  4  und  886. 

491,11  "^eiftS  mit  Urlaub  usw.  unklar;  ist  etwa  das  Bild  vom  Mantel,  also 
heißt  es  eine  unrechte  Handlung  unter  der  Decke  des  Rechtes  voll- 
bringen? mit  Urlaub  wäre  dann  =  mit  Verlaub  zu  sagen,  um 
offen  zu   sprechen. 

25  faucr    unter    augeu    blcfet  =  lästig,    schmerzlich   ist;    vgl.  U.  A. 

Bd.  36,  434,  16. 
492,  33  enbe  öom  liebe  s.  U.  A.  Bd.  47,  482,  37. 

36  ben  nomen  l^aben  =  soll  dafür  anerkannt  werden. 
493,29  mit    '^auffen   =   übereinstimmend    oder    in    grofaer    Zahl?    s.   oben 

S.  97.  29. 

494,  1     SB  er  mudet,  muft  t)er^alteu  =  wer  sich  rührte,  mußte  büßen. 

495,  17  fauler  ftoii  =  verfaulter,  morscher  Wurzelstock. 

29  iDol  unter  ougen  gefel^eu  =  gründlich   angesehen;  s.  Dietz  Auge  4. 

496,  24  fi^t  tDol  =  mag  ruhig  sitzen. 

497, 17  afcl)enbrobel  s.  U.  A.  Bd.  34  =,  449  Anm. 

26  xoa'i  in  mir  ift  vgl.  Psalm  103,  1. 
499,  14  l)tnrtc{)tet  =  umbiingt. 

30  brnctt  er  lo§  =  schreitet  er  strafend  ein  (Bild  wohl  vom  Schützen). 
32  ift  nirbt  öiel  üon  erg.  verschieden,  entfernt. 

500.11  gute  ftauppen  =  gehörige  Züchtigung. 

501,  31  öerflccft  ist  wohl  in  Derftodt  =  verhärtet  zu  bessern;  vgl.  S.  159,  19; 

verflecken  =  durch  Flecken  entstellt  ist  aus  dem  16.  Jhd.  im  DWtb. 
belegt. 

502,  16  3ur  i?letf(i)bancf  l)an)et  =  verleumdet,  durchhechelt;  s.  U.A.  Bd.  17, 

369  und  877,  so  auch  bei  H.  Sachs. 

504,  33  tappe  s.  S.  20,  30. 

505,  24  h)cf)etogen  =  Schmerzen. 

25  mit  fube  äugen  fe^en  (danach  ist  Komma  zu  setzen);  vgl.  S.  230,  31. 

26  fanr  filjet  -;  ärgerlich,  bekiimmert  ist. 

507.12  umb  beincr  fcboner  t)or  irillen  —  dir  persönlich  zuliebe;    L.  sagt 

gelber  l).;  s.  U.A.  Bd.  46,  701,  21. 
20  f^loffen  =  hageln. 

22  geftimpt  =  bestimmt. 

32  treffen  ftein  s.  S.  420,  21. 
508,3     nelun  eilen  erg.  unter  die  Krde;  s.  U.A.  Bd.  45,  75,  29. 
510,2     6§  ift  umb  unS  3utl)un  =  kommt  auf  uns  an. 

5     ift  ein  fpacicr  wohl  ein  betont  =  geht  den  gleichen  Weg  wie  die  N., 
ein  Substantiv  Spazier  ist  nicht  belegt,  das  Verbum  kennt  Luther. 

Sut^eiä  Sßeitc.   XLL\  53 


§34  ?tnmcrfuii(i{rt. 

S.  513,  9  tvopff  =  Schlagfluß. 

516,  39  jevfiiirfc^en  =  zerdrücken. 

517,24  aiigel  usw.  s.  U.A.  Bd.  47,  80,  17;  Bd.  40  2,  272,  3;  oben  S.  356.  13. 

36  an    ifjii    (jctniiffcn  =  ihn    angegriffen;    U.  A.  Bd.  30^,  170  Anm.  2. 

518,  16  bii-  abgcfrfjlageii  -=  entrissen;  vgl.  U.A.  Bd.  45,  635,  39. 
19  luftiger  =  erfreu  lieber. 

37  ubcrct)[et  =  überrällt. 

38  bid)   tjerumlücrffcft  =  abfallest,    dich  abwendest,    in  Sünde  zurück- 

fallest; s.  U.A.  Bd.  311,  307,  14. 

519,  13  Sa    wirb    enbtid)    wohl   zu  ergänzen  wie  etwa  U.  A.  Bd.  45,  45,  9. 
14  rflct()alter  =  Stütze,  Rückhalt;  s.  S.  445,  3. 

520,11  berebcn  =  bezeichnen,  benennen. 

13  ubcrfe|en  =  übervorteilen. 

16  1x0^  beim  tjalä  =  du  verlierst  deinen  Hals;  s.  U.  A.  Bd.  47,  687,  20. 

31  2Ö0Ö  lüolt  =  wie  viel  —  müfste  haben;  woher  sollte  nehmen. 
521,  8     fdjcblid)  queclfilber  s.  U.A.  Bd.  38,  565,2,  aber  auch  Bd. 46,  343,7. 

26  red)tcii  tnotcn  —  die  großen  Mängel,  Sünden;  s.  S.  259,  7. 

35  QiigelQuff  en  wohl  =  angestreift,  daß  mir  l^emtib  uiib  rocf  schmutzig 
sind;  vgl.  S.  522,  2. 
522,13  be|d)lrieiftu  bid)  mit  gritnb  unb  boben  vgl.  Z.  2  für  6efd)meiftu 
d.  i.  besudelst;  doch  s.  U.A.  Bd.  34-',  279,  4;    gruiib  unb  boben 
wolil  =  humus,  Erde;  s.  DWtb.  Boden  4. 

39  Äreutlin  s.  S.  261,  7. 

523,  1     fro milden  s.  S.  58,  34. 

21  Unter   beut   l.  ji^en  =  im  Herzen  (das  Gewissen);  s.  U.A.  Bd.  37, 

248,  19. 

524,  18  .?e»ii)ft  -  auff  =  ziehst  in  die  Länge;  s.  U.A.  Bd.  38,  372,30. 

22  get|i3rt  bir  nic^t  =  geht  dich  nichts  an. 

27  33ruber  Keit  =  Landsknecht;  s.  U.A.  Bd.  30  2,  181,  29. 

525,3  S)Q  ligt  bein  @l^r  usw.  =  deine  Ehre  liegt  in  der  ärgsten  Erniedri- 
gung; in  der  Verachtung;  vgl.  etwa  U.  A.  Bd.  47,  411,  10,  wonach 
an  Rom  zu  denken  wäre. 

28  batcE  =  der  Leib,  das  Fleisch. 

30  tuil§  ba]^in  =  läuft  es  darauf  hinaus. 
.527,8     bnrd)gangen  =  durchsäuert  (vom  Sauerteig);  s.  auch  S.  259,  25. 

12  Ijob  id)  ba§  I).  fetoer  =  verdiene  ich  an,  mit  dir  die  Hölle. 

13  2öie  jol  man  im  tlftun?  =  wie  ist  da  zu  helfen? 

.528,18  gcbandeufinb^olfre^sprw.;  s.  U.A. Bd.  41,  375,27;  Bd. 302,38, 34. 

19  parterf  hier  wohl  =  ein  kleiner  Bruchteil. 

529,32  für  bod)  t)cr  =  hatte  hochfliegende  Gedanken;   vgl.  S.  531,33. 

37  grunbfuppc  =  die  ärgsten;  vgl.  U.A.  Bd.  50,  83,  2. 

530,  35  gar  fatt  =  in  Überfluß. 

38  gefd^efft  =  Geschöpf. 

531,  30  mcifter  Slugling  s.  U.A.  Bd.  31^,  426,  21;  Bd.  38,  14,  29. 
532,28  ,^u  redjt  bringen  —  wieder  gutmachen;  s.  auch  S.  358,  19. 
533,12   &e%et    er    bejeit    au§  =^  verläßt  er  den   rechten  Weg;    vgl.  U.A. 

Bd.  41,  508,  12. 

20  gel)e    auffS    beimüti^    gemad)    mit    solchen    Schriften;    s.    U.A. 

Bd.  302,  463,  15. 

21  tunbld^afft  =  Zeugnis;  s.  U.  A.  Bd.  47,  052,  7  und  892. 


*ilnmctfungeii.  835 

S.  534,  13  tinberglaiib  s.  oben  Z.  1  iimi  S.  409,  16. 

25  untuftig  =  verstimmt. 

26  nic^t  ttol  auägertd^t  =  nicht  gut  getrieben. 

28  in  i)oi)en  fprüngen  wohl  =  vergnügt;  vgl.  Z.  34;  U.A.  Bd. 46,  613,  19. 
535,18  lte(i)teii    galgeit    d.i.  den  allen   sichtbaren,   öffenthchen;    s.   DWtb. 
licht  14. 
39  un an g efel^ en  =  trotzdem  — . 

536,  28  traun  =  sollte  man  meinen,  ja  doch;  vgl.  U.A.  Bd.  46,  754,  25. 

537,  10  fc^meifft  =  schlägt;  ebenso  S.  538,  4. 

33  Übermacht  =  übertrieben. 

538,  3     rumoren  s.  S.  210,  20. 

9     tofen  =  wertlosen,   schlechten. 

11  tnalber  =  großer    Getreidesack    mit    Inhalt    (ein    bestimmtes    Maß); 

s.  DWtb. 
IG  ^imclbrob  s.  oben  S.  348,  8. 
32  fd)ult  wohl  Schreibfehler;  für  schlug?  so  4.  Mos.  11,  33. 

539,  10  jingctant}  =  Tanz  mit  Gesang;  s.  U.  A.  Bd.  47,326,19;  Bd. 38, 42, 29. 
14  bcroittigct  —  fein  anbod)t  =  fügte  sich  der  religiösen  Begeisterung 

des   fanalischen  Volkes,    willigte   in  die  religiöse  (abgöttische)   Ver- 
anstaltung. 

34  fd) lugen  —  für  =  wollten  aufnötigen;  vgl.  S.  11,  3. 

540,  20  DJim  bic^  be^  ber  5lafen  sprw.;  s.  U.A.  Bd.  34^,  116,  5. 

28  furgebe  =  vorschreibe;  s.  U.  A.  Bd.  46,  714,  9. 

29  ge^iveng  =  Feierlichkeit. 
31  aufgeritzt  s.  S.  534,  26. 

541,16  gebet  über  =^  fliefst  über,  ist  übervoll  mit. 

25  golt  ift  fein  t)err;   L.  sagt  Selb  ift  f.  f).;   s.  Thiele  410   gelb  ift 

fein  "^er^  U.  A.  Bd.  32  S  444,  24. 
38  3lmedf)tigen  =  verfluchten,  elenden. 

542,  23  bofen  =  Busen. 

543,  11  muftern  =  tadeln,  schelten;  s.  U.A.  Bd.  37,  674  zu  268,  28. 

16  Sa  fd)Iage  biet)  ju  =  ists  gefehlt:  eig.  etwa  =  hole  es  der  Henker; 

vgl.  Tischr.  FB.  3,  84  und  DWtb.  Blei. 
22  auf   bloffem   grunb   vielleicht   wie  L.  sonst  sagt  bloffcr   feil  = 

nackter  (glatter?)  Stein,  auf  dem  man  leicht  ausgleitet;  s.  Dietz  bloß. 
545,  7     uiuftert  =  modelt  um  (doch  vgl.  oben  S.  543,  11);  S  hat  es  anders 

verstanden  =  macht  ein  Modell,  eine  Vorschrift. 
13  niad)en  ein  nafen  =  deuteln  (Gottes  Wort);  vgl.  S.  181,  22. 
21  gemeffen    unb    in    bcn    fad   geftoffen  =  wohl   wie  S.  249,  31  = 

beurteilt  (kritisiert)  und  abgetan;    s.  U.  A.  Bd.  47,  410,  2;  581,  23  ; 

Bd.  342,  483,  11.     Anders  faßt  S  das  Bild  Z.  38. 
546,3     meife  form  =  klug  ein  Bild  (Gottes)  sich  ausgedacht  zu  haben  (vgl. 

niufter  545,  28). 
5     genied)t  —  Geschöpf;    ungentad^t   Z.  6  =  versucht   nicht,   mir  eine 

F\)rm  zu  scIialTen  (in  Götterbildern). 
19  auo   bem   bilb   fc^rci t et  =^  abweicht   von  der  Vorstellung;   s.  U.A. 

Bd.  38,  28,  6. 
547,  10  ein  ^offart  —  ba  bcr  Xeuffet  d.  i.  die  Hoffart  der  Armen,  sprw.; 

s.  U.A.  Bd.  41,  77,3. 

12  focilet  =  Taschentuch;  s.  U.  A.  Bd.  41,  647,  30. 

53* 


g36  SInmetfungen. 

S.  547,  18  bie  forbfv  n.  =  die  wirkliche  Nase,  Gegens.  Z.  11. 

34  jiucn  man  erwartet  das  zweite,  zuinal  fncinct  (faci(et)  nicht  Maskul., 
sondern  Neutrum  ist. 
548,6     finb    t;erau^   wie   jinb   aus    ber  ,^unfft   getretten  =  haben    ihre 
(üherhefcrte)  Grenze  überschritten,  sind  entartet;  3u  nft  =  Regel ; 
s.   Leser. 
20  trogen  =  sich  darauf  berufen. 
549,8     ut  cifenev  tierg  der  Vergl.  ist  L.  geläufig,  nicht  dagegen  dir  Wen- 
dung in  S  Z.  30;  s.  z.  B.  U.A.  Bd.  46,  501,  38. 
24  vot  ist  wohl  'rocE,'  zu  lesen. 

34  auff  eine  ftunb  =  alle  auf  einmal;  vgl.  auff  einen  tag  1.  Mos.  27,45. 
550,12  impone  6riII  s.  S.  72,21. 

12  gefud)  =  Streben, Unterfangen;  vgl.  U.A. Bd.  10i,450,4;Tischr.  1,511,  5. 
551,15  ßaö  inicf)  .jnfriebcn  mit  =  verschone  mich  mit. 

31  1.  bempfcn  tonti). 
553,20  ftet)et  —  mit  allen  fcf)anben  =  steht  in  eitel  Sciiande  da;  s.  U.  A. 

Bd.  26,  331,  23. 
554,1     f)eimlic^  gemad^  s.  oben  S.  533,  20. 
555,  13  dalcnber  =  Sündenregister:  s.  U.A.  Bd.  30-,  311,  17. 

20  mcnteln     =  bemänteln. 

22  Weiftet  ^anfen  =  dem  Henker. 

35  tofent  =  Dünnbier. 

37  ftrefbein  s.  oben  S.  17,  5. 
556,23  ©djöffev -- Amtmann. 

557.5  wie  bu  get)ft  =  ganz. 

5.  32  inter  Si^loS  unb  9tat  --  zwischen  Fürst  und  Stadt?  s.  S.  556,  15 
in  arce  und  S.  556,  23  in  eadem  Ecclesia,  was  auf  einen  internen 
Streit  hinweist. 

13  fom  iä)  inö  fpiel  mit  ein  —  bin  icii  beteiligt;  s.  S.  175,34. 
28  üevljoren  =  untersuchen;  vgl.  U.A.  Bd.  50,  220,  11. 

30  nad)brucEen  =  sich  durchsetzen. 
558,  17  radii  legis  usw.  vgl.  U.A.  Bd.  46,  520,  26  =  sich  bemerkbar  machen. 

36  ben  ftedcn  als  Stütze?  als  Züchtigungsmittel ? 

559.6  vürct    unfern    btedt  =  macht   unsere   Sünden    offenbar;    vgl.  U.  A. 

Bd.  302,  319,  17. 

21  üevbradEjt  =  vollbracht. 

36  u'6ei'^anbt  =  Oberhand,  Herrschaft. 

560,  7     mabenfact  ^engt  am  IjaU  s.  S.  365,  19. 

561,  6     Omnes  nationes  usw.  Belege  hierüber  s.  bei  G.  Küfner,  Die  Deutschen 

im  .Sprichwort  N.  133  —  140,   über  das  deutsche  Trinken   141  fT. 
13  2euffel  wifrfjt  s.  oben  S.  547, 10. 
16  Sa    tieltifd)    felüer -^  weit  gefehlt!    s.  U.  A.  Bd.  47,  390,  15;  , anders 

oben   Z.  32. 
30  ba  fi^t  ber  Scuffel  usw.  vielleicht  nur  Umschreibung  für  die  oben 

S.  525,4  gebrauchte  Wendung  oder  für  die  oben  Z.  13? 
563,5  für   bie    fopffe    geftoffen  =  irregemacht  (frei  Z.  22  fielen  jurucE); 

vgl.  oben  S.  26,  28. 
9     einer  fra»oen   in  bie  t)ax   wohl  auf  Z.  34  e'^ebrudE)  zu  beziehen; 

vgl.    S.  564,  35;    die   Bedeutung  =  in    das   Netz    gehen,    verführt 

werden,  ist  sonst  nicht  belegt. 


i 


3Jntnet(iingen.  837 

S.  563,  19  Legitiir  in  vilis  p.  s.  U.  A.  Bd.  47,  403,  20. 

29  2tfti  erti($t,  fo  ift§  bod^  gut  vgl.  si  non  c  vero  (Gi.  Bruno). 

564,37  gefd}cnbet -^beschimpft,  gescholten. 

565.3  ftovrigev,  muttoiniger  =  eigensinniger,  eigenwilliger. 
13  ftoI|icren  =  stolz  sein. 

24  oben    fd) n? eben  =  die    Oberhand    haben;    s.  U.  A.  Bd.  31 ',  146,  28  ; 

Bd.  45,  646,  25. 
566,  16  »üirbä  lang  ftel)en  (=  aufteilen?)  usw.  es  soll  mich  freuen,    wenn 

es  lange  dauert;  anders  S.  567,2. 
17  ©.  93eltcn   als  Fluch  des  Nobilis  gedacht;    vgl.  U.A.  Bd.  46,  506,  7. 
20  Dnmed)tiger  =  verfluchter,  elender;  s.  S.  541,  38. 
567,1     f  c^ hm  gel  =  Schlingel,  aus  L.  im  DWtb.  mehrfach  belegt. 

2     f5elbflud)tige  =  Feiglinge;    von  Rittern  U.A.  Bd.  2,  124,  6    ('bic 

nidjt  ftreiten  woUen'). 
13  tt)et)Ven  =-  währen;  Z.  17  =  vi'ehren,   verhindern. 

23  ©d£)ari'^anfen  =  streitsüchtige  Edelleute. 

24  linben    ist   wohl   verschrieben;    einzig  küntc  =  Hure  käme  allenfalls 

in  Betracht,  da  kunte  allenfalls  auch  für  das  männliche  Geschlecht 
verwendbar  wäre;  s.  DWtb.  kunte. 
31   2)et  2;euffel  in  bic  fc^eibc  t^un;  letzteres  wohl  euphemistisch  wie 
oft  (s.  z.B.  U.A.  Bd.  47,  651,  17);  also  stärker  als  auff  bic  fd)eibe 
flopfcn  U.A.  Bd.  17,27,10;  vgl.  DWtb.,  Scheide  9  (hofieren). 

568.4  ©.  5öclten  s.  oben  S.  566,  17. 

12  f)abcn  ein  unrciffc  traiibcn  s.Z. 31;  Sinn  nach  dem  Sprichwort 
Saure  Trauben  machen  die  Zähne  stumpf  (Wander,  Traube)  =  weil 
man  zu  frühe  genießen  wollte,  hat  man  noch  Schaden  dazu,  in 
dem  Zusammenhang  oben   unklar. 

569,11  l)ah  feinen  band  =  ob  du  willst  oder  nicht;  oder  nach  katholischer 
Vorstellung;    es  wird   dir  nicht  einmal  in  der  Hölle  (Fegfeuer)  als 
Verdienst  angerechnet. 
28  Quff  bcr  b a n  =  unterwegs,  vorbereitet. 

575,  37  gefctlet  =  geworfen. 

577,  13  on  bai  =  nur  daß;  ebenso  S.  579,  35. 

579,32  tiiiinberlid)er  Weife  =  in  unerhörter  Weise  (Menge). 

38  tote  lollen  mir  jm  tun  s.  S.  527,  13. 

39  froHcf)  crwcgcn  =  darein  getrost  fügen. 

580,20  CTcr^og  in  der  alten   Bedeutung  Heerführer,  Feldherr. 

39  abgewinnen  nämlich  den  Sieg;  ebenso  S.  586,  19. 
581,  15  öerlipt=  vergiftet;  vgl.  U.A.  Bd.  41,  711,2. 

31  an  ber  fpifec  im  neuhochd.  Sinn  ==  vorn  (s.  S.  580,  12);  bei  L.  heißt 
es:   in  der  Schlachtlinie  stehen. 
582,4     3Bafd)a  s.  Z.  24  2:euffel§  (änget   eigtl.       Paschah,   s.  Dieffenbach- 
Wülcker  894;  vgl.  U.  A.  Bibel  3,  238,  10,  wo  vielleicht  aBnfd)a  st. 
2Batd)ni|   zu  lesen. 
586,  6;29ff.  Ghristiana  sum  s.  auch  oben  S.  49,  23 ;  U.  A.  Bd.  46,  629,  36; 
Bd.  47,  82.  5. 
8     gel)t    er§    bat)in  =  verliert    er    es    oder    ist    er    dadurch    verloren; 
s.  Tischr.  1,  133,3. 
588,8     [prengel  =  Weihwedel. 
590,  1     gcftimpt  =  bestimmt. 


838  Slnmetfungen. 

S.  590,  22  jel6§  in  bic  jungen  bciffen  sprw.;  s.  U.  A.  Bd.  34i,  151,  9. 

23  uticvlrcifet  =-  überfülirt. 

35  et nerlel)  =  einem  einzigen  Geschlecht,    Personen  einer  einzigen  Art. 

592,  17  fertig  =  l^ereit  (frei  von  Geschäften).  t 
22  c^rlic^e  =  feierhche;  s.  U.A.  Bd.  18,  189,  3. 

593,  13  l)Quffen  =  d.  ganzen  Gemeinde;  s.  U.  A.  Bd.  38,  359,  1. 

19  \\\  ()anb[cn  =  zu  begehen;  s.  U.  A.  Bd.  38,  265,  1;  235,  6. 

24  no{^  cinft  =  noch  einmal.  • 

594,  7     geben  =  begeben,  einlassen. 

595,33  ubevlefe  =  abhöre?    im   Wissen    iibertrefife?    letztere   Bedeutung   hat 

Lexer  belegt;  jur  ©d)iilcn  furc  s.  oben  S.  164,  31 ;  297,  23. 
596,  2     fil|en  =  grobe  Bauern. 

3     2eg§   in  bte  redinung  die  Wendung  ist  nicht  belegt;  Sinn  wohl  = 
würdige  es,  wäge  es  ab  nach   Gottes  Wort,  wie  Z.  19. 

597.4  jaulen  =  jauchzen,   fröhlich   singen;  vgl.  U.  A.  Bd.  46,  251,  15. 
6     tonnfinger  =  wahnsinniger. 

V.  rtiam  fa'^en  = 'angeschmiert  sein';  s.  U.  A.  Bd.  31\  102,  20. 

14  übrige  grunbfupVe  =  das  schlechte  Überbleibsel;  s.  S.  529,37. 

36  bot  über  be.^olt  =  mit  barer,  giltiger  Münze  bezahlt;    s.  Dietz  bar. 
598,6     fe^c  brillen  s.S.  72,  21;  550,12. 

599,  2     fprenget  s.  8.58:8.3. 

10  tolle  i)l.  wie  'sonderbare  H.'  =  falsche;  s.  Ü.  A.  Bd.  31»,  496,  3. 

600,28  u.  Anm.  auffer  ist  richtig;  Sinn:  das  Gebot  gilt  nicht  nur  für  Werk- 
tage; Vgl.  Z.  29:  aber  es  soll  dadurch  der  Gottesdienst  an  Sonntagen 
nicht  beeinträchtigt  werden. 

601,  5  jun  f(i)toffen  legen  =  ebenso  wie  die  spätere  Eintragung  um?  fdjIoS 
unverständlich  wegen  der  Lücke  im  Text. 

6  furfel^en  wohl  =  versorgen. 
27  5partefen  =  Almosen,  Gabe. 

602.25  b  cftciteten  =  bringen  ließen. 

603.26  autffe|e  =  Gebote. 

33  abliegen  liefse  sich  aus  ndd.  afhagen  wohl  erklären  =  verkürzen. 
606,17  I)ieltcn  auf  =  lauerten  auf;  s.  U.  A.  Bd.  41,  283,  20. 

608,  3     fteiff  =  so  gerade. 

18  ettüD  einen  =  irgendwo  einen,  den  nächsten  besten. 

609,  5     fi^en  taffen  =  verschmähen;  vgl.  U.A.  Bd.  47,  797,  12. 
610,1     ein  inefen  ein  betont. 

5     pud)en  contra  =  trotzig  sein. 

7  t)Dffart,    bo  usw.  sprw.;    s.S.  547,  10,    wonach  »ifd^t  für  mirfft 

zu   lesen. 

15  [antctä  —  nic^tg  =  hat  keinen  Sinn;  s.  U.  A.  Bd.  50,  279,  21. 

20  uberpoctien   =   übertrumpfen,    wollen    über    sie    hinaus;    s.   U.A. 

Hd.  31  >,  375,  26. 

611.5  luces  mundi,  26  Siebter  bcr  Söelt  s.  U.  A.  Bd.  38,  16,  26. 
29  mer  nu  —  loere  =  wenn   ich  doch  —  gewesen  wäre. 

612,32  Heberlic^er  =  geringfügiger;  s.  U.  A.  Bd.  47,  46,  36. 

übergibt  =  vergewaltigt,    ins  Verderben    bringt;    vgl.  U.A.  Bd.  38, 
117,21;  Tischr.  1,455,  23. 
613,4     So  feft  bu  {jett  (1.  l^ettft)  über  =  soviel  du  hältst  auf,  so  sehr  du 
dich  annimmst  deines  H. 


9(nmetfungcit.  839 

S.  613,  16  reifigcn  ßned)t  =  Knappe,  Reitknecht. 
615, 17  gef)et  —  ^u  =  geht  an,  geht  auf. 

19  fiel   anncmen  =  sich   zu    eigen   machen;    s.  U.  A.  Bd.  47,  307,  38; 
oben  S.  419,  27. 
616,19  Wagen»  bo'^in  =  leben  unbekümmert  darum  weiter,  lassen  es  darauf 
ankommen;  s.  Tischr.  1,  98,  18. 

32  toc^tcr  1.  todjtei-man? 

33  fpar=  unb  vatfam  =  sparsam  und  haushälterisch. 

36  ein  fawev  1.  wohl  ein  w^enig  f.  to.  — ;    auch   das  Vorausgehende  ist 
wohl  verderbt;  f  ein  =  dadurch,  dabei? 

617,  1     jurecEjen  =  zu  rechnen,  urteilen. 

2     grober  tejt  gelefen  =  scharff  angegriffen,  getadelt. 

5  untoille  =  Meinungsverschiedenheit,    Zwist;    eigentlich    Widerwille; 

s.  Sanders  d.  \V. 

10  in  cinanber  fallen  =  einander  anfallen,  angreifen;  s.  U.A.  Bd.  30^, 

411,  15. 

11  fid)   l)enget  =  in  die  Haare   geraten,    in  Streit  kommen;    vgl.  U.A. 

Bd.  45,  651,  33;    oder    sich    (im  Streit)    anschließt  an;    vgl.  U.A. 
Bd.  37,  586,  24;  oben  S.  443,  34. 
30  fttad  =  geradewegs  oder  unbeugsam. 

618,  3     tragen  I)unb^ar  ein  sprw.  =  schaffen  Händel;  vgl. U.A. Bd. 36,  565,32. 

6  riechen  ben  braten  s.  U.A.  Bd.  38,  331,  9. 

26  3Benn  bem  efel  ttJol  ift  sprw.;  s.  U.A.  Bd.  342,458,  11. 

34  fir  =  kirre,  zahm. 

35  ber  fie  jeng  wohl  verschrieben  für  ,]eu(i)t?  =  züchtigt? 

619,  5     fidö  breiten  =  sich  quälen,  abmühen;  s.  U.A.- Bibel  3,433,  18. 
6     beruffung  wohl  =  Appellation,  rufen  zum  Schutz  an. 

14  bifl  fi^  vielleicht  (wie  oft)  für  fie  =  traf  sie. 
38  öon    ber   beruff  wohl   fehlerhaft,    denn   beruff  ist  immer  Maskul.; 
auch  ber  =  derer,  deren  gibt  keinen  befriedigenden  Sinn. 

620,  8     geljort  mid)  an  ber  tanff  l)alb  =  gehört  zu  mir  wegen  der  (gemein- 

schaftlichen) Taufe;  vgl.  S.  176,  16. 
25  einerlei)  =  an  irgendeiner. 

621,  15  fet^am  =  selten. 

19  3)ag    n?nft  —  juftnnbc  =  daß    ungeordnete,    zuchtlose    Zustände 

herrschten. 
24  on  allein,   ba§  abgesehen  davon,  dafs ;  nur  dafi. 
622,4     log§  in  ber  afdjen  s.  oben  S.  31,  34. 
11  auff  ber  baljn  s.  oben  S.  69,  20. 
14  unfer    ^tvx   fol    bai   l)eubt   legen  =  sollte   unser   Für^t   sterben; 

s.  U.  A.  Bd.  41,  117,22. 

623.7  ubertro^t  =  im  Widerstand  überwältigt;  vgl.  Z.  23  und  dazu   U.A. 

Bd.  50,  63,  28. 
19  ;>5alpfennig  =  Zäbhnarke  (als  Münze  ungiltig);  s.  U.A. Bd. 311,203,12. 
28f.   ftürfifd)         partcrfifc^  ==  stückweise,   nach  Art  der  Almosen. 
624,2     Übermacht -^  übertrieben,  aufs  höchste  gesteigert. 

4     einpifonien  =  Kinkommen,  Rente;  s.  U.A.  Bd.  47,250,  2. 

625.8  flehet  Wol  brauff  nach  U.A.  Bd.  46,  221,  1  etwa  =  es  kommt  wohl 

(sehr?  wahrscheinlich?)    drauf  an,    ist  die  Hauptsache?   oder  =  es 
bleibt  dabei,  ist  ausgemacht,  daß? 


840  ^liimetfungcn. 

S.  625,  33  iiberfd^wenttict)  ubcrfc£)utt  vgl.  S.  624,  2  utiermarfjt;  S.  626, 11  = 

außerordentlich   groß. 
626,21   QU    baldfen    reief)e    sprw.    nicht    nachzuweisen;    ist    an    zu    Balken 

steigen  =  sterben    (DWtb.    Balken,    Heinsius    Balken)    zu   denken? 

s.  Lesart  zu  Z.  7. 
627,32  tjol  gefd^meift  wie  giftiges  Ungeziefer;  s.  S.  522,  13. 

628.2  reiffen   ^inburc^    ut  mulftein   fburc^  fpinnlneti  18)  sprw.;    vgl. 

V.  .\.  Bd.  41,  602,  23  ;  Bd.  37,  572.  10. 
11  ein   roefen    angerid^t    mit   bem   niif^e'6en  =  Aufhebens  gemacht 
von   dem  Emporhalten,   Wichtigkeit  beigelegt;  s.  Z.  25. 

22  t)crQii§  \d)Ui^i  =  gewaltsam  befreie. 

23  Ijat  bai  toefen  bai  l^ert(Ietbt  gel^abt  =  hat  die  Äußerhchkeit  sich 

am  meisten  durchzusetzen  benniht ;  s.  Z.  181,  21. 
33  ©djcplcr  =  Skapulier,  Schulterkleid. 

629.3  fpintueg  =  .Spiiuiwebe;  s.  U.  A.  Bd.  41,  602,  23. 

11  nn  einen  Ttagel  biiibcn  =  außer  acht  lassen;  s.  U.A.  Bd.  41,705,  29. 

630,  2  ,5U  reben  sonst  augreben  =  in  Worten  erschöpfen. 

7  sum  Christiana  vgl.  auch  oben  S.  49,  23;   586,6. 

16  fi^en    in    gefonH^ten    gutern  =  sind    Mitbesitzer,    gleichberechtigt; 
vgl.  U.A.  Bd.  46.335,  15;  Bd.  37,360,1. 

632.4  ben  tro^  tnnben  rfjunien  =  uns  solcher  Siegesgewißheit  rühmen  k. 
11  fdjeel    äugen    fliegen  =  schielen    vor    Neid;    vgl.  Z.  33   und  U.A. 

Bd.  16,  114,  4. 
25  gefunigt,  getot^fert  vgl.  U.A  Bd.  47,  234,  13;  670,  23;  737,  14. 

633,  1     groffcr  tro^  -=  Rückhalt;  s.  oben  S.  194,  15. 

13  metjen  =  Mädchen. 

33  uns  nnncmen  =  bemächtigen. 

34  getrieben  =  wiederholt. 

37  trunrf §  =  truncus,  ein  Schulwort?  sonst  nicht  belegt. 

634,  6     gleic;^  =  geradezu,  gleichsam;  s.  U.  A.  Bd.  45,  486,  12,  oben  S.  158,  2. 
25  TOordfotf  s.  z.  B.  U.  A.  Bd.  50,  288,  6;  28,  500. 

34  gcf)t§  ba^in  =  muß  es  entbehren;  s.  U.  A.  Bd.  3,  586,  8. 
636,2     ^Bleiben    'ferner    U)ie    fert    d.    i.    sind    unverbesserlich;    s.   U.A. 
Bd.  41,450,  32. 
4     befcl)miffcn  s.  unten  Z.  26  und  oben  S.  627,32. 
34  mit  l^auffen  =  in  .Menge. 

38  für  gott  tragen  =  rühmend  vorG.  geltend  machen;  vgl.  prae  se  ferre. 
637,13  nim"bic{)5  an  s.S.  633,33;  Z.  18  1.  ob  (bu)  bid^§  a. 

638,16  lautet  nicfjt  gnug  in  auribus       ist  nicht  volltönend  genug. 

32   unlentlid)e  Übersetzung   von    inhumanus?    oder  zu    lauten    (Z.  16)? 
639,  5ff.  Icu  t  l'cligf  eit  die  elymologisclie  Erklärung  ist  echt  lutherisch. 

14  f)ot^b6cf  =  mürrische,    unumgängliche  Menschen;    vgl.  U. A.  Bd.  45, 

118,  7. 
19  finb,  feget  s.S.  362,  20;    fegel  =  eigentlich  uneheliches  Kind,    von 

L.   in   Briefen  gebraucht. 
38  gerolt  ^  mutwillig,  unstät  herumlaufen;  s.  DWtb. 
1.  wohl  bell,  nit;  vgl.  Z.  18. 
640,24  tDQg  l^inbcrt  bicf)S  Gegensatz  zu  loas  biftu  gebeifert  (,S.  151,  13); 

^  was  schadet  es  dir. 
641,  18  ftredbein  =  der  Tod. 


Inmetfungen.  841 

S.  641,  26  übe  rmad^t  =  darüber  weil  erhaben. 

642.14  brcd  in  ber  lotern  sprw.;  s.  U.  A.  Bd.  46,  585,  35;  591,  23. 
15  SJle^e  :=  Mädchen   (nicht  verächtlich  gemeint). 

643,35  über  unb  über  geben  s.  S.  334,  29. 

644,6     fc^cbidt)t  =  mit  Aussatz,  Ausschlag  behaftet;   von  L.   sonst  nur  bild- 
lich gebraucht  s.  S.  691,  19. 
33  fold)  »refen  angerid)t  wohl  =  solcheZustände, Verhältnisse  geschaffen; 
vgl.  U.  A.  Bd.  38,  40,  26  ;  Bd.  46,  579,  6 ;  oben  S.  67, 18  ;  anders  unten. 

646,  27  je  igt  für  zeucht;  s.  R. 

647,  20  leiigt  an  ^  verleumdet. 

648,28  tanftu  bie  foc^el  nitt  berftefien  ähnliches  Bild  U.  A.  Bd.  38,  218,  6; 
Sinn:  verstehst  du  das  (Jeschöpf  nicht,  wirst  du  auch  den  Schöpfer 
nicht  verstehen. 

649.15  erfeufft§   in  feim  f)Qlä  verschrieben  für  Blut?    die  Wendung  sonst 

nicht  belegt;  doch  vgl.  etwa  U.A.  Bd.  46,  491,  34. 
651,3     cogitarent  er  l^ette  usw.  ähnlich  ursprünglich  auch  U.A.  Bd.  32, 

535,  21. 
8     bümptci  =  Stümper. 
27  bcnnodE)=^  doch  wenigstens. 
33  ftel^et   geroü  brauf  wohl  =  es  (das  Herz)  verläßt  sich  fest  darauf. 

652,  14 ff.    tnorvig,    ftorrig  =  verstockt,    unzugänglich;    vgl.  U.A.  Bd.  47, 

288,  22  u.  Bd.  31*,  210,  16  vom  harten,  schwer  zu  bearbeitenden  Holz. 

653,  11   Sd)  6  ff  er  s.  U.A.  Bd.  41,587,  25  ;  =:  Steuerbeamter,  Beamter  überhaupt. 
31   baä  mittel  treffen  =  den  Mittelweg  finden;  s.  U.  A.  Bd.  IQi,  499,  7 

und  733. 

654.3  l^art    treiben  =  rück.=ichtslos    anwenden;    vgl.  U.  A.  Bd.  38,  28,  4; 

Bd.  311,315,22;  Bd.  41,  125,22;  vgl.  auch  S.  655,  28. 

14  in5)luncf)§fopl)entieffen  begraben  vgl.  U.A.  Bd.47, 49,21;  511,31. 

17  iftä  l)ingcrid)t       bezieht  es  sich,  zielt  es  ab. 

655,5  in  hac  schola  ein  Sieblin  in  der  Form  sonst  nicht  belegt;  vgl. 
aber  U.  A.  Bd.  47,  852,  9;  Bd.  41,  577,  29;  Bd.  47,  541,  86. 

6     fnor  s.  S.  652,  14,  das  Wort  aus  L.  nicht  belegt. 

11  fcfieiben  =  ausgleichen,  versöhnen,  in  Einklang  bringen;  doch  auch  = 
unterscheiden;  ©c[)eibeman  Z.  23  der  Schiedsrichter,  der  den  Aus- 
gleich herbeiführt;  Z.  29  ist  wohl  fd^eiben  zu  lesen. 

25  fterbcn  in  bein  äugen  bincin  wold  verderbt;  I.  ftoffen  d.i.  fest 

ansehen   (das  Gesetz)? 

26  Wo  bu  blcljbeft  =  wie  es  mit  dir  noch  gehen  wird. 

656,  1     Wofe#I)ornerd.i.dieStrafandrohungenM.s;  vgl. S. 657,22  und  140,7. 

15  wie  fett  vgl.  oben  S.  636,  2. 

18  ®rarorb(fer  =  die  Schmarotzer  bei  Hof;  s.  Z.  37  und  U.A.  Bd.  38, 30, 14. 

19  lieben  tinbcr       die  sich  beliebt  machen;  s.  Z.  36  und  oben  S.  12,  33. 
30  gefelttert  unser  'kleingekriegt',  nnirbc. 

38  tcl)len  wie  oben  S.  655,  11  fc^eiben  ^    untersilieiden;  s.  S.  658,  2. 

657,  25  tnifd^  maul  =  laß  dichs  nicht  gelüsten,  verzichte;  vgl.  U.  A.  Bd.  41. 

134,35;  Bd.  30»,  559,  4. 

26  bcS  redeten  =  des  Rechtes,  Gesetzes. 

27  junt  natien  madjen    -  widerlegen,   verspotten   oder  täuschen;    vgl. 

U.A.  Bd.  341,  511,9;  Tischr.  1,251,  37;  oben  S.  305,  3. 

658.4  ßalenber  --=  Sündenregister;  s.  S.  555,13. 


842  Slnmctfungen. 

S.658,  9  ftammert  =  stammelt,  lallt. 

11  nid^t  yd^reiten  =  ihn  übergehen. 

661.  15  tvD^  =  Zuversicht,  '^ol^mut  =  Stolz,  Sicherheit. 

662.3  ftcdtcn  =  stecken  bleiben,   haltmachen. 

664.4  fdllegt  ein  tliplin  =  ein  Schnippchen;  s.  S.  18,  24. 

5     tro^  s.  S.  661,  15;  hier  etwa  =  Rückhalt;  ebenso  Z.  27;  tro^igS  7  = 

siegesgewiß. 
17  tiemcn  fic^§  an  s.  oben  S.  54, 10. 
20f.  ein   pflocllin   furftecEen   usw.    die  Stelle  erklärt  die  Redensart  in 

voller    Reslimmtlieit;    weitere    Stelle    aus    den    Rriefen    im    DVVtb. 

Pflöcklein  und  bei  Thiele  313;  s.  U.  .4.  Rd.  31*,  195,27. 

24  gebocfit  =  getrorzt. 

665,  16  ben  Jeuffel  jum  narren  niQti)t  wohl  =  widerlegt,  wie  oben  S.  657,27. 
666,21  fo  long  l)erQU§rccten  usw.  s.  S.  664,20. 

25  reinen  btutetvopfcn  s.  S.  408.34ff.;   rein  ist  betont;  vgl.  dagegen 

U.  A.  Rd.  47,  695,  9.  30. 
27  yiQfe  breljcn  =  deuteln;  s.  S.  181,22. 
667,6     fdimeiffen  =  hauen. 

668.2  getrieben  =  oft  behandelt. 

669.3  rumpelt    mit  =  vollbringt    in   großer    auffäUiger    Menge;    vgl.  etwa 

U.  A.  Rd.  47,  216,  17. 

34  tierfef)en  =  versäumen,  überselien. 
670,3     ma($t§  nü^  =  benutzt  es. 

29  fi^einen  vgl.  S.  671,10  venit  lux. 
671,  20  tDuft  =  menschenleer. 
673,2     glcicf)  =  gleichsam,  geradezu;  vgl.  oben  S.  158,  2. 

11   gcjvonnen  =  entwickelt;  vgl.  U.A.  Rd.  88,  49,  21. 

80  gen,^et  =  ergänzt,  erweitert. 
674,27  un§  annemen  =  auf  uns  anwenden. 

675,80  als  ftunben  fie  gcöattern   wörtlich  =  gleichsam  als  Taufpaten. 
676,32  9Ber  tiott  —  in^  leuffclä  namcn  wir:  Wer,  ins  Teufels  N.,  hat; 
vgl.  oben  S.  549,  35. 

84  gJHld&bieBin  wie  Söettermadjcvin    Z.  37,    S.    677,  12    =  Hexe; 
s.  U.A.  Rd.  47.  654,  19. 

36  iQl|  s.  U.  A.  Rd.  30  2,  263  und  264. 
677,15  nid^t  ein  flip  =  nichts;  s.  S.  32,  29.  -      - 

23  barein  -  "^ofiert  =  das  er  verunreinigt  hätte;  vgl.  Tischr.  1,  138, 11; 

U.A.  Rd.  47,  692,  20;  L.  braucht   l^oficreu  selten  in  dem  Sinn; 
s.  DWtb.  hofieren  9. 

24  lüe'^emuttet  =  Hebamme. 

34  mar  nnbacf)t  wohl  verderbt,  von  aufrichtiger,  echter  Religionsübung 

ist  nicht  die  Rede. 
39  I)er  fpeiet  von  L.  von  dem  Predigen  etc.  seiner  Gegner  oft  gebraucht 
neben  f offen;  vgl.  U.A.  Rd.  36,  532,  31. 
678,19  ber   fue    unter    bera    fditoon^  =  wer    weiß,    wo;    nirgends;    vgl. 

S.  679,  22;  bei  L.  sonst  nicht  gebräuchlich. 
679,  13  lüefterfiemb  =  Taufhemd. 

16  getrau  =  ^ofiert  S.  677,23. 

22  3m  gtoudjlod)  s.  U.  A.  Rd.  18,  103,  28;  Rd.  26,  362,  22  u.  ö. 
680,8     baS  gemein  gebet  ücrtoren  =  die  Achtung,    Liebe  der  Menge  ein- 
gebüßt, sprw.  s.  U.A.  Rd.  34  S  335,  30;  Rd.  19,  402,23. 


anmctfuitgen.  843 

.680,  19  auSbubcn  =  austollen. 

24  gratorocter  s.  S.  656,  18. 

26  brecE  regnen  =  übel  gehen;  s.  U.A.  Bd.  34  S  132,3. 
681,  9     ftonen,  Z.  20  ftöneu  =  stützen. 

14  tüiber  tcrcn  =  uinkeliren. 

15  fot  biv  luot  ftct)en  =  soll  unersc-liütlert  fortbestehen. 

682. 12  bcn  l^ol^iueg  toeifen  =  auf  Abwege  führen;  s.  S.  214,  30. 

29  gcif(i)t  s.  zu  U.  A.  Bd.  46,  412,  29;  Bd.  47,  91,  32. 

34  trel}bt  =  verbreitet,  verkündigt. 

Anm.    Sa  fd^Ing   ber  Xeufel  ju  =  hols  der  T.;    vgl.  U.  A.  Bd.  43, 
544,  13. 
683,32  5B arf) an t  =  Ignorant;  ebenso  S.  684,  21. 

39  njtndcleljfen  =  Richtlinie    (Werkzeug    des  Zimiuermanns  und  Stein- 

metzen zur  Fertigung  rechtwinkliger  Formen). 
684,  32  )tia§  '^ab  td)  fcl§  bran  =  was  schadet  es  mir;  .s.  S.  489,  7. 

36  beineS  gefallenS  =  nach  deinem  Belieben. 

685.1  fol  etl,  gelDi(f)t  fein  vgl.  S.  683,  3'.t  das  ähnliche  Bild. 
8  lüid^lern  ^Jafe  vgl.  S.  181,22;  U.A.  Bd.  46,  465,4. 
31  SBuIgcn  =  Wasserwogen;  s.  Dietz. 

686.13  lambein   wenn    nicht  verschrieben    für   lambeln  eine  grob  mundart- 

liche (bayrische)  Form  Rörers. 

31  atter   tuecE   1.  allen?   oder   aller  =  allerwege,   ganz   und  gar;   vgl. 

Dietz  aller. 

687,  37  lieblin  fingen  =  verkünden  oder  .\nspielung  auf  ein  Lied  wie  etwa 

Uhland  Volksl.  Nr.  147. 

688,  5     Nos  poma  natamus  erklärt  sich  aus  U.A.  Bd.  26,  546,  13;  Bd.  41, 

704,  14;    Thiele    371;   so    sprechen    die    Roßäpfel,    wenn    sie   mit 
wirklichen  Äpfeln  im  Fluß  schwimmen. 

25  meinet  fein  bred  ftindt  nitt  anders  U.  A.  Bd.  36,  236, 19;  Bd.  47, 

781,  16  und  Tischr.  FB.  4,607. 

30  ftet)en  s.  S.  681.  15. 

37  ftredbein  =  der  Tod. 

40  '^aftug  für  btc^  wohl  =  steht  es  dir  bevor;  vgl.  Z.  18. 

689.2  bleib  =  sterbe. 

17  uberjeuget  =  über. 

32  an  tan^  hier  =  zum  Tod;  vgl.  noch  allgemeiner  U.A.  Bd.  33,  412,35; 

s.  DWtb.  Tanz  4a. 

35  eingebogen  =  einbezogen,  eingereiht;  s.  U.  A.  Bd.  38,  29,  20. 
691,16  f d)ebid)t  =  schmutzig,   wertlos. 

40  fi^eft  t)inbcr  bem  ofen  vgl.  qui  sedet  post  fornaccm  et  habet  bonaui 
pacem,   dazu  U.A.  Bd.  45,  714,  33. 
692,23  Icnfe  im  pel^c  sprw.;  vgl.  U.A.  Bd.  30 ^  280,  17. 
35  la^t  in  bic  fauft  sprw.;  vgl.  U.A.  Bd.  43,  453,15. 

693,  36  toibcrfcven  s.  S.  «81, 14. 

694,  3     gnaro  gcfa^et  =  so  streng  gcn.-gell,  geordnet;  s.  U.  A.ßd.  31',  173, 1. 
12  t)ieugen    an    f  i  d)  =  machten    zu    ihren  Anhängern,    gewannen; 

s.  S.  443,  34  in  gleichem  Zusammenhang. 
695,2     blutjuben  als  lutherisch  nicht  belegt. 

18  turft  =  Frechheit. 

696,36  pfeiffen  ein^ieljcn  s.  S.  448,  24. 


844  SInmerfungeit. 

S.  697,  41  ü ernarrt  =  betört. 

fi98.  8     ein  grob  capitet  gctefcn  =  abgekanzelt;   vgl.  U.A.  Bd.  46,  749,  2. 
699,14  angerant  wohl  —  im  schnellen  Vorbeigelien  gestreift;  nicht  belegt. 
700,18  atein   ob!    fort   mit!    'bis   auf  den  Grund  zerstört';    DWlb.  rein  10; 

s.  unten  S.  730,24. 
704,10  fli^jltn  fi^logc  s.  oben  S.  18,  24. 

21  in  rosarum  horto  vgl.  U.A.  Bd.  41,  464,  13. 

22  squamae  s.  S.  244,  36. 

35  fcl)ted)tc  toort  =  einfache. 

705,1  Unflat  =  Kot,  Wertloses;  befe  wohl  Fehler  für  bci^. 

3  ber  unflat  wohl  ironisch  =  dies,  was  jenen  Unflat  scheint,  ist  mein  Besitz. 

6  3ttiifrf)en  (bcn)  fporn  s,  S.  139,  33. 

7  öermanret  =  verschanzt,  abgeschlossen   (gegen  die  Predigt  usw.). 
18  tocnbet  baä  blat  umb  =  tritt  er  anders  auf;  hier  ist  das  Bild  weiter 

ausgeführt ;  vgl.  U.  A.  Bd.  38,  153,  24. 
40  aappeU=  tut  verzweifelt;  vgl.  oben  S.102,  8;  U.A.Bibel  3,  529,20. 
706,  6     gctPolt,  fpi^  wohl  zu  Adjektiven  zu  ergänzen. 

13  3eud)t  Dlat^an  l^öi^er  an  wohl  =  zieht  schärfere  Saiten   auf;    oder 

an3ief)en  =  Bezug  nehmen  auf;  Sinn  dann:  hierauflegt  N.  größeres 
Gewicht:    dies  betont  er  mehr. 

23  h)o     -  bleiben  vgl.  S.  655,26. 

28  fid}ten  als  unbiauchbar  durchs  Sieb  werfen;   vgl.  U.A.  Bd.  47,  594,41. 
709,  30  öerbitten  =  losbitten,  entschuldigen;  s.  U.A.  Bd.  41,  149,  25. 

711,  4     alte  ^aut  =  sündiges  Wesen;  s.  U.A.  Bd.  46.  777,  5. 

712,  SO  ftoct  vgl.  Z.  13   muta  =  leblose  Götterbilder. 

713,  19  ein  anbcv  .giaut  vgl.  S.  711,  4. 

23  tori(^ten  :^ in b  =  tollen  Hunde;  vgl.  U.  A.  Bd.  46,  497,  39. 
714,26  fallen  niber  =^  fallen  fort;  s.  Z.  27. 
715,  12  ftebet  —  hat  darin  seinen  Stützpunkt. 

14  aBarüber  t)ebt  fidjS  =  Was  die  Ursache  ist,  daß. 

36  ftocit  unb  p^odt  s.  S.  3,34. 

716,5     wunbcrlic^  =  launisch;  ftörrig  =  hartherzig. 

17  fc^cneltct)  =  schrecklich,  greulich. 
717,  12  ran  ff  t  =  das  harte  Endstück. 
719,  2     flecl)ten  in  s.  U.A.  Bd.  14,  16,  24. 
720,31   nbcrniogen  =  bereden,    veranlassen;    s.  U.  A.   Bd.  30^,    398,   21; 

Bd.  31  ',  21,  20. 
35   (angert    ist   nicht    undenkbar  =  die   Zeit   fristen;    s.  DWtb.  längern; 

auch  ist  ju  nac^t  lagern  nicht  belegt. 
721,34  ben    nanien    b^ben  =  in    dem    Rufe    stehen,    die    Ehre    genießen; 

s.  U.A.  Bd.  311,  322,1. 

37  nnibtonicn  =  auskommen;  s.  U.  A.  Bd.  45,  568,  19. 

722,4     6^    ift   beffer   ein    fauler   Sieb   usw.   sprw.    nur   aus   L.  belegt; 
s.  Wander  Dieb  99,  100.     Die  Variante  Z.  8  ist  nicht  belegt. 
7     frifdjcr  3{euber  =  ein  entschlossener,  eifriger. 
723,  13ff.  gbvtft  ift  crftanben  bei  Hoffmann  v.  Fallersieben  N.  80. 
724,9     bettend    tool  troffen  =  ihre   Sache  recht   klug  gemacht;  vgl.  U.A. 
Bd.  38,  217,  26. 
11  fcl)legt§   auff  bte  fd}nau^en  =  fertigt    sie  schroff  ab;    vgl.  U.  A. 
Bd.  47,  341,28. 


Slnmetfungeii.  845 

S.  724,  22  Umtifc^Icger  =  Wucherer;  s.  S.  478,  19. 

23  ein   Äerl   im   anbern    die  Seele  im  Leih;    ?.  U.  A.  Bd.  36,  601,  29; 

615,9;  620,  29. 
36  M^ig  =  heftig;  s.  DWtb.  d.  W.  2.  c.  d. 
725.32  tuc^  an  l^alä  s.  S.  423,4. 

36  gibt  —  für  =  legt  vor,  bietet  dar  (ein  Buch  in   der  Na(iir). 

726,  14  Oerjdjorren  =  verscharrt,  begraben. 

34  über    unfein    t)ali    unklar,    etwa  =  überschreien   uns?   doch    vgl. 
S.  117,  3. 

727,  5     ftoffen  =  treiben  (die  Wurzel). 

728,  25  treiben  =  verkünden. 

26  befleibe  =  Wurzel  fasse;   s.  S.  167,  28  und  U.A.  Bd.  47,  862,  28. 

34  ung  annemen  =  uns  aneignen;  s.  S.  419,27. 

729.2  leidEinam  =  Leib. 

730.3  Volenti   non  fit  iniuria  s.  U.  A.  Bd.  31',   249,13. 

24  rein  t)in>Deg  vgl.  700,  18  =  ganz  fort. 

32  SOilltöfir   bri^t   !C'anbred)t    besondere   Festsetzung    ist    wirksamer 

als  allgemeine  Rechtsgrundsätze;  s.  Frisch,  Willkür. 
731,  33  gleii^  =  gewissermaßen,  gleichsam. 
734,10  bli(l  =  Augenblick. 

25  nachbleiben  =  unterbleiben. 

27  SJonner  unb  Jölit}  =  im  gleichen  'Moment';  sprw.  in  dieser  Bedeu- 

tung nicht  belegt;  vgl.  U.  A.  Bd.  47,  619,  18;  die  Verbindung  von 
Blitz  und  Blick  ist  richtig. 

735.4  Slatatantara  =  Trompete;  vgl.  DWtb.  und  U.A.  Bd.  47,  613,  28. 
6     "^ui  =  Ausruf  des  Triumphes;  s.  U.  A.  Bd.  31^,  105,  18;  256,  13. 

737,  6     tirret  =  schmettert  (vnn  Trompeten);  vgl.  auch  U.  A.  Bd.  45,  391,  6. 
738,9     freuäfc^tag  =  S)onner  unb  fd^tege  ineinanber  (vgl.  U.  A.  Bd.  47, 
619,  18)  sonst  nicht  belegt. 
36  aSebung,  luebet  s.  S.  436,  27;  U.A.  Bd.  18,  210,  7. 

739,  16  örtcu  =  Ecken,  Himmelsrichtungen. 
17  auffpaucfcn 

19  ©d^mtr    Schallnachalmiung   des   prasselnden    Donners,    dafür   sonst 
schwirren,  als  Interjektion  keines  von  beiden  belegt. 

35  ^Pummerle  pum  wohl  der  Kindersprache  entlehnt:  aus  dem  16,  Jahrb. 

mehrfach    ahnlich    belegt    im    DWtb.  Pum;    5pti^,   ^^lalj  s.  U.  A. 
Bd.  36,  235,  8. 

740,  10  Uorbraber  =  Vorläufer,  Einleitung;    s.  oben   S.  313,  15    und  U.A. 

Bd.  45,  338,  22. 

741,  15  au§bunb  =  Muster,  ganz  hervorragender  Art. 

742,  31   .ftu^et  =    Übernmt. 

33  SBaS    bu    t^uft    der  lateinische  Vers  quidquid  agis   —    respice  fineni 

beruht   wohl   auf  Sirach. 

743,  5     übereilet  ^  überrascht,   überfallen. 

8     bonnerait  =-  Blitzstrahl;  s,  U.A.  Bd.  50,  225,24. 
744,2     @§  fd)einet  bei  bem  Heben  @ot   unklar;    vielleicht  eine  volkstüm- 
liche Bezeichnung  des  ungefährlichen  Wetterleuchtens  oder  =  es  ist 
dem  Belieben  Gottes  anheimgeslellt  (oben  S.  743,  39). 
5     morgen  toetter  =  Morgengewilter;  s.  Reinsberg-Düringsfeld,  Wetter 
im  Sprichwort  S.  57  f. 

26  ^efjig  =  feindselig. 


846  Slnmetfuiigen. 

S.  745, 8     fungen    tiom    Sd^Iemmer    es    ist    wohl    an    ein   Lied   wie   Uhland 
Nr.  212  Gen  diser  sumerzite  oder  213  Wo  sol  ich  mich  hin  keren 
gedacht. 
747,  9     S)a  fcf)neiet§  mit  vgl.  S.  460,  8. 

12  fiengten  an  fic^  s.  oben  S.  443,  34. 

31  auf  ellig    wegen   des    einfachen  f  ist  wohl   anfetlig  zu  lesen  =  an- 

steckend, sich  (wie  eine  Epidemie)  ausbreitend,  also  =  Propaganda 
treibend;  ndd.  ist  anvalleg  =  aggressiv. 
35  6ebin9t  =  gemietet  oder  vorherbestimmt,  reserviert. 

37  gefc{)tDevmt   Bild  vom  Bienenschwarm;  s.  U.A.  Bd.  31^  409,  18. 
751,38  fto|ct  Quff  ein  Ijauffen  =  über  den  Haufen,  um. 

752,  25  3U  boben  =  zugrunde. 

753,  7     öortrab  =  Einleitung,  Vorbild;  s.  U.  A.  Bd.  38,  220,  3. 

32  ticvftanbt  =  Auffassung. 

39  '^abcn  gevod^en  usw.  s.  S.  618,  6. 

40  U'uft   tuefen  -    zuehlloses   Benehmen,    Empörung;    s.  ü.  A.  Bd.  50, 

270,  21;  Bd.  46,  209,32. 

754,  8     üerftur^t  =-  in   Bestürzung  versetzt;  s.  U.A.  Bd.  46,  330,  18. 

755,  33  tiernarit  =  betört,  vgl.  oben  S.  697,  41;  bejaubett  S.  698,  26. 

756,  2     Sangen,  ferci)inuttev  =  Schweine;  s.  U.A.  Bd.  18,  400,  35  u.  Dietz, 

Farclimutter. 
5     'i)ai   ©ato  ben  pan^ev  an  =  ist    hochmütig,    Herr,    sprw.;    s.  U.A. 
Bd.  18,  139,29. 

757,  12  cum  ein  f.  gelaffcn  vgl.  auch  U,  A.  Bd.  30-,  383,  23;  451,  7. 

758,  10  navf)afftig   wie   ratfam  =  das   sich    zu   erhalten  verstand,  erwerbs- 

tüchtig; s.  DWtb, 

13  fdjiege  der  Uhr. 

34  Sin  ben  (an ben  =  in  fremden  Landen;  s.  DWtb.  Land  6e. 

759,  16  Sveif  in  bev  latern  ~  nichts;  s.  oben  S.  642,  14. 

20  mag  nid^t  =  kann  nicht. 

38  bei  eine  fah)  usw.  vgl.  U.  A.  Bd.  41,  489,  22. 

760,2     gvieffen  ben  all  (=  Aal)  beim  fdjtüan^,  konnten  nicht  festhalten; 
sprw.;  vgl.  U.A.  Bd.  18,  169,  16. 
31   ovtegnlben  =  Viertelgulden. 
762,  11   ine iiianber  gebrcmct  =  eng  verbunden;  vgl,  U.A.  Bd.  34  ',  214,  19. 

763.9  flirtt  nad)  einanber  wohl  =  bringt  es  stückweise  nacheinander  vor. 

764. 10  brein  gefaffet  =  eingeschlossen. 

■     765,9     bvuift  ev  nit  rein  fierauS       bringt  er  nicht  klar,  direkt  zum  Aus- 
druck; vgl.  U.A.  Bd.  47,  51,  7. 
766,  12  3it)cn    mani^erlei    atev  anff  i'in§       fassen  wieder  Verschiedenes 

zusammen. 
767,27  tigt  unter  =  unterliegt, 
768,  4     "^eifd)  --=  heiser. 

27  2ro^,  ber  mir§  tue t)r e  ^  Wehe  dem,  der;  s.  oben  S.  195,21. 
29  gelegt  -=  untersagt,  unmöglich  gemacht;  s.  U.  A.  Bd.  38,  197,5. 

770,  18  ftrid)eft  —  an  =^  gäbest  mir  ein  abscheuliches  Aussehen. 

21  trümm  ein  fierliii  s.  U.  A.  Bd.  38,  507, 13. 

771,  20  in  ber  ':perfDn  =  angewendet   auf;    vergleiche  unser:    in  der  dritten 

Person,  ersten  P.  sprechen. 

772,  12  Ijeljrfpi^cn  =  Heersäulen,  Hecresabteilungen. 


änmettungett.  847 

773,5     flipltn  fc|Iagen  s.  oben  S.  18,24. 

774.5  C  I)evv  @ot  usw.  s.  oben  S.  611,29;   654,16. 

17  t)uiiblein  velücl  s.  U.  A.  Bd.  44,  62,  3. 
775,  7     ba§  fclber  acE)jen  wohl  st.  feite  s.  Z.  39. 

17;  776,2  mit  frieb  u.  freub  s.  U.A.  der  Lieder  Nr.  13. 
776, 19  aufrieben  =  in  Ruhe. 

37ff.  aiewiitig  s.  S.  774,  17;  s.  U.  A.  Bd.  12,  12,  19  und  DVVtb. 
778,3     ba§   fdjlengliii    ligt    in   b.  Sonnen    bei    Scheil    unerwähnt;    auch 

sonst  nicht  zu  belegen. 
779,  19  frcibigem  =  zuversichtlichem. 

32  ^ünblin  s.  oben  S.  774,  17. 
780,26  b efd^ciff er  =  Betrüger. 

32  toelcf)er  "^unb  gctroffenn  luiibt  usw.  sprw.;  s.  V.A.  Bd.  26,  304,19; 

Bd.  46,  503,  12. 
781,  3     ir  fa'^r  augftel^en  =^  die  Verantwortung  dafür  selbst  tragen;  s.  U.A. 
Bd.  301,  175,8. 
15  toelcfier  l^unb  s.  S.  780,32. 

31  muttüillig  fein  =  daß  wir  unsern  Willen  frei  betätigen  können. 
782,10  bQ§  -  Qbgelien  =  davon  ablassen;  vgl.  Enders  9,28;  U.A.  Bd.  45, 
530,  15;   immer  mit  Genitiv  (beö). 
13  3U  na^e  geroeft  =  gekränkt;  s.  U.A.  Bd.  38,  244,  5. 
15  faben  =  auch  nur  das  Geringste;  s.  U.  A.  Bd.  46,  407,  30. 
22  Schuppet  (Z.  38  f(^uttet  auff)  =  verstoßt;  vgl.  U.A.  Bd.  8,  139,15 
und  Bd.  46,  129,  1;  die  oberd.  Form.     S.  hat  das  Wort  wohl  miß- 
verstanden. 
783,8     ftetjet   ba§  locE)    offen    zum  Entweichen;   s.S.  319,30;  307,19. 

18  rüd^tig  =^-  anrüchig;  s.  DWtb. 

33  fte^t  gfnr  unb  forg  =  besieht,  nimmt  auf  sich;    s.  Tischr.  1,  64,  1. 

37  fol  ben  Icuffel  auffn  f opff  =  nichts;  s.  S.  76, 18;  478,  10. 
784, 17  toilg  obge'^en  s.  S.  782,  10. 

26  erljern  =  erhöre?  gehorche?  dagegen  spricht  der  Dativ. 

38  red^tf  (Raffen  =  echt. 

785,  12  ^öl^tin  =  die  Kanzel ;  s.  U.  A.  Bd.  47,  422,  23. 

33  Ikonen  =  erniedrigen,  demütigen;  s.  DWtb.  höhnen   1—3. 
787,31  ttiie  bie  lenfe  ben  betttcr  [lieben]   sprw.;   s.  U.A.  Bd.  33,  676  zu 
S.  40,  20. 

789,  7     gef(^nciet  mit  s.  oben  S.  460,  8. 
12  raten  =  helfen. 

19  öertragen  =  ausgleichen,  schlichten. 

790,  10  fd^nip  ^  wohlan!  rasch!  s.  U.A.  Bibel  3,  87.  6. 
15  fteigern  =  die  Preise  in  die  Höhe  treiben. 

19  toerbe  brect  regnen  =  es  werde  schlimm  gehen;  s.  S.  680,26. 
bem  ■oa%  ben  boben  [aufftoffen];  s.  U.A.  Bd.  öO,  269,  24. 

791.6  fliegt   lebig  ftro    Erklärung  s.  Z.  40 f.;   vgl.  U.A.  Bd.  46,  263, 14. 
38  roilb  unb  Wüft  s.  oben  S.  753,40. 

792,34  Spigct  bid)  =  prüfe  dich  (im  Spiegel);  s.  S.  540,20. 
793,  3     bie  fd)aben  Ergänzung  kaum  möglich,  auch  wenn  man  an  Schaube 
denkt. 

31  too  toittu  blet)ben  s.  oben  S.  655,  6. 

32  mufteru  =  strafen;  s.  S.  543.  11. 


848  9Iiinicrfunc)en. 

S.  793,  34  rücjen  =  Unwesen;  s.  U.  A.  Bd.  47,  149,  5;  oben  S.  708,  32. 

794,  36  teudEett  =  gaukelt,  treibt  Schwindel. 

795,  1     ju raten  =  abzuhelfen  s.  S.  789,  12. 

26  an  fein  IjaU  vgl.  U.A.  Bd.  46,  129,21;  oben  S.  649,  15. 

796,  12  unibloben  =  überladen?  auf  allen  Seilen  (um  den  Hals?  s.  S.  795,  26)? 

nicht  belegt. 
28  gricff  =  Kunstgriff. 

797.5  ben  aaitm  lafjen  s.  S.  378,  2. 
799,  18  ju  vecf)en  =  anzusehen,  zu   eracliten. 

88  befd)meiftc  =  besudelte;  s.  zu  S.  522,  13. 

800.6  fd[)uppen  s.  S.  244,  36. 

7     fc^Iafie  ein  flippicf)cn  s.  S.  18,  24. 

10  beni  5}larcotffo  jnu  fein  fpiegel  =  in  den  Hintern.  Anspielung 
auf  die  Geschichte,  die  im  alten  Salomo  und  Morolf  enthalten,  im 
Volksi>ucli  des  16.  Jahrh.  aber  fehlt. 

26  jU  grunb  nid^t  =  palst  hierher  gar  nicht. 
801,  2      <pan§  SBorft  =  Narr;  vgl.  S.  429,  11. 

4     geloben,  ba§  id)  mir  bie  nafen  usw.  sprw.;  s.  Wander,  verreden  2,5. 
803,  9     une'^e  =  Konkubinat;   vgl.  U.A.  Bd.  31 1,  130,  25. 
804,31  befrf)nieiffcn  s.  S.  799,38. 

35  aufgelebt  ober  überlebt  =  in  Lebensdauer  erreicht  oder  übertroffen. 


'JJndjtrngc  unb  Jöcridittgungcn. 


Zii,  S.  1,  IT.  —  Decr.  Pars  I.  I>ist.  Ijf. 

Zu  S.  16, 16.  —  Lyra  zu  Jes.  11,  6. 

Zu  S.  24  N.  1.  —  Lies  nij  statt  nj; 

Zu  S.  49,  23.  —  Ausspruch  der  Mechthildis  vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  25,  32.%  26. 

Zu  S.  61,14.  —  Luther  inemt  die  letzten  WeihnacMspredigten  Utisre  Ausg.  Bd.  46,867  ff. 

Zu  S.  100,  28.  —  Homil.  in  Evang.  Hb.  II;  hom.  XXXII  Migne,  PSL  76,  15'J6: 
Si  igitur  lecta  opera  agimus.  quibus  opinionis  bonae  odore  Ecclesiam  respergamus, 
quid  in  Domini  corpore  nisi  unguentum  fundimus  ? 

Zu  S.  106.  —  Die  Überschrift  der  Predigt  Nr.  23  hat  zu  lauten ;  Predigt  am  Oster- 
dienstag  nachmittags. 

Zu  S.  111.  —  Auf  Sgl.  9X  ij  ist  die  Titelhlattiiberschrift  vor  dem  Abdruck  des  Predigt- 
textes nochmals  in  folgender  Form  wiederholt: 

3100   l^tcbigten  |    ^.  j|    Wart,   i'iitl).   9[iiff  ber  flinbet=  \]  tauffe  brc-    3u"9C»   .Oeitkiii* 
SBcrntjarbÄ  |[  gu^'f'E"  3o')o''ie"  ^on  9lnt)alt  ©011.  ^n  ge^  \[  geitlDettigfeit  ||  befjelbeii 
SBtübern    ötib    be^   fflijljdjop  üon  S3ranbenburg,    ju  beffatn   |1  2)otnftQgd  önb 
gfreitaga  in  Oftcrn  ]|  gejclje^en.    ?Inno  jj  1540. 
Sßeil  toir fK.  I).] 

Zu  S.  189,  26  f.  —  Vgl.  hierzu,  was  Luther  zu  Jes.  62,  10  (in  der  noch  ungedruckten 
Vorlesung  —  Nachschrift  von  Anton  Lauterbaeh  — )  sagt:  Ita  ego  M^artinus  Liutherus 
fni  in  4  perioulis  et  tarnen  ultra  meum  con.silium  per  deum  «um  liberatus. 

Zu  S.  218,  30.  —  Lies  giratias  ■'itatt  giratis. 

Zu  S.  276,  37.  —  Über  eine  besonders  derbe  Art  sich  auszudrücken,  erfahren  wir 
sonst  bei  A.  nichts. 

Zu  S.  294 ff.  —  Die  Bezeichnung  R  des  oberen  Textes  ist  falsch.  Es  handelt  sich 
nicht  um  eine  Nachschrift  Hörers.     Vgl.  die  Einleitung  zu  dieser  Predigt. 

Zu  S.  303,  30ff.  —  HieriÜier  ist  nichts  bekannt. 

Zu  S.  342,  5.  —  %  ist  wohl  zu  Za\ä)e  (oder  HijaUx?)  zu  ergänzen. 

Zu  S.  342,  11  f.  —   Vgl.  S.  826  zu  der  Stelle. 

Zu  S.  389,  32.  —    Welche  Stelle  gemeint  ist,  ist  nicht  ersicMlich. 

Zu  S.  392,  2.  —  Sonst  nicht  nachzuweisen. 

Zti  S.  520,  2]  ff.   -   Bei  Gerson  nicht  nachzuweisen. 

Zu  S.  521,  37 f.  -  Max  ist  zu  Maximo  zu  ergänzen.  Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  41,  718,  14  ff. 
Wie  perterr  zu  ergänzen  ist,  ergibt  sieh  nicht  mit  Sicherheit  aus  der  stark  ab- 
gekürzten Stelle. 

Zm  S.  632,  16f.  —  2.  Sure:  „Darauf  sagten  wir  zu  den  Engeln:  Fallet  vor  Adam 
nieder!  und  sie  thaten  so,  nur  der  hochmütige  Teufel  weigerte  sich,  «■  war  ungläubig. 

Zu  S.  742,  16.  Bei  Hieronymus  nicht  zu  finden.  Dasselbe  Wort,  hier  gleich- 
falls Ilieronymus  zugeschrieben,  bei  Bonaventura  (ed.  Peltier  XIV,  33);  auch  dort  hat  die 
Quelle  nicht  angegeben  werden  können. 

Zu  S.  801,  HO.  —  Die  Stelle  war  bei  Augustin  nicht  zu  finden. 


Cutter?  aSerte.    XLIX 


i'npitr  »on  ffictirübrr  SniMin  in  aUuÜinscn  (aPiirttcni6cr«i. 


jMÜfeg^^i»  J9